వికీపీడియా tewiki https://te.wikipedia.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీపీడియా వికీపీడియా చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ వేదిక వేదిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk Topic బమ్మెర పోతన 0 858 4936699 4935509 2026-08-16T13:54:24Z Edla praveen 122480 4936699 wikitext text/x-wiki చేసాడు. శ్రీమదాంధ్ర భాగవతం లోని పద్యాలు వినని తెలుగు వాడు లేదంటే అతిశయోక్తి కాదు. {{Infobox person | name = బమ్మెర పోతన | other_names = | image = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | death_cause = | occupation = కవి, రచయిత | father = | mother = | awards = | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = }} {{ఇతరవాడుకలు|2=పోతన అనే పేరుతో ఉన్న ఫాంటు|3=పోతన (ఫాంటు)}} [[బొమ్మ:POtanaamaatyuDu.jpg|right|250px|బమ్మెర పోతన|thumb]] '''బమ్మెర పోతన''' గొప్ప కవి, ప్రజా కవి, సహజ పండితుడు అలాగే పండిత పామరులను ఇద్దరినీ మెప్పించే విధంగా రాసిన కవి. ఇతను సంస్కృతంలో ఉన్న శ్రీమద్భాగవతం ఆంధ్రీకరించి అతని జన్మనీ, తెలుగు భాషని, తెలుగు వారిని ధన్యులను == జననం == అతను నేటి [[జనగామ జిల్లా]] లో ని [[బమ్మెర]] గ్రామంలో లక్కమాంబ, కేసన దంపతులకు జన్మించాడు.<ref>{{cite web |title=బమ్మెర పోతన |url=http://www.teluguone.com/devotional/content/bammera-potana-107-35816.html |website=TeluguOne Devotional|date=11 February 2020}}</ref> అతని అన్న తిప్పన. ఇతను బమ్మెర వంశానికి చెందివాడు, శైవ కుటుంబం. ఇతని గురువు ఇవటూరి “సోమనాథుడు”.అతను ఆఱువేల నియోగులు, కౌండిన్యస గోత్రులు. == భాగవత రచన == [[బొమ్మ:POtanaamaatyuDu text.jpg|right|250px|పోతన]] ఒక రోజు గోదావరి నదిలో స్నానమాచరించి ధ్యానం చేస్తుండగా శ్రీ రాముడు కనిపించి వ్యాసులవారు రచించిన సంస్కృతం లోని భాగవతాన్ని తెలుగులో రాయమని ఆదేశించారని ఒక కథ. పోతన భాగవత రచనకు సంబంధించి చాలా కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. పోతన భాగవతం ను శ్రీ కైవల్య పదంబు అనే శార్దూల పద్యం తో ప్రారంభించాడు.'''‘అల వైకుంఠపురంబులో'''’ అనే పద్యాన్ని ప్రారంభించి దాన్ని పూర్తిచేయలేని పక్షంలో, ఆ భగవంతుడే మిగతా పద్యాన్ని పూర్తిచేశాడన్న గాథ ఒకటి ప్రచారంలో ఉంది. ఓరుగల్లుకి ప్రభువైన సింగరాయ భూపాలుడు భాగవతాన్ని తమకి అంకితమివ్వమని అడగగా పోతన అందుకు నిరాకరించి శ్రీ రామునికి అంకితం ఇచ్చాడు. [[శ్రీమదాంధ్ర భాగవతం]] మొత్తం పోతన రచించినా, తరువాతి కాలంలో అవి పాడవడంతో 5వ స్కంధం (352 పద్యగద్యలు) గంగన, 6వ స్కంధం (531 పద్యగద్యలు) సింగయ, 11, 12 స్కంధాలు (182 పద్యగద్యలు) నారయ రచన అనీ ఎక్కువ ప్రచారంలో ఉంది. == ఇతర రచనలు == [[దస్త్రం:Portrait of Pothana.JPG|thumbnail|పోతన చిత్రపటం|alt=|333x333px]] యవ్వనంలో ఉండే సహజచాపల్యంతో పోతన భోగినీ దండకం అనే రచన చేశాడు. ఇది తెలుగు లో తొలి దండకం. ఆనాటి రాజు సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని ప్రియురాలి మీద అల్లిన ఈ దండకం, తెలుగులోనే తొలి దండకమని భావించేవారు లేకపోలేదు. ఆ తరువాత దక్షయజ్ఞ సందర్భంగా శివుని పరాక్రమాన్ని వివరిస్తూ ‘వీరభద్ర విజయం’ అనే పద్య కావ్యాన్ని రాసాడు. దానశీలము అనే ఒక పద్యాన్ని రాసాడు. == పోతన - శ్రీనాధుడు == పోతన, [[శ్రీనాథ కవిసార్వభౌముడు]] సమకాలికులు, [[బంధువులు]] అనే సిద్ధాంతం ప్రాచుర్యంలో ఉంది. కానీ ఈ సిద్ధాంతం నిజం కాదనే వారూ ఉన్నారు. వీరి మధ్య జరిగిన సంఘటనలగురించి ఎన్నో గాథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. == కవిత్వం-విశ్లేషణ == పోతన కవిత్వంలో భక్తి, మాధుర్యం, తెలుగుతనం, పాండిత్యం, వినయం శబ్దాలంకరాలు కలగలిపి ఉంటాయి. అందులో తేనొలొలుకుతున్నవనేది ఎలా చూచినా అతిశయోక్తి కానేరదు. భావి కవులకు శుభం పలికి రచన ఆరంభించిన సుగుణశీలి అతను. సి.నారాయణరెడ్డి వ్యాసం [http://www.andhrabharati.com/vachana/upanyAsamulu/pOtana_CNR.html భక్తి కవితా చతురానన బమ్మెర పోతన] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803090956/http://andhrabharati.com/vachana/upanyAsamulu/pOtana_CNR.html |date=2014-08-03 }} తెలుగు సాహిత్యంలో పోతనగారి విశేష స్థానాన్ని వివరిస్తుంది. == డిజిటల్ మ్యూజియం == [[వరంగల్|వరంగల్లు]]లోని పోతన విజ్ఞాన పీఠంలో బమ్మెర పోతన పేరుమీద [[బమ్మెర పోతన డిజిటల్ మ్యూజియం]] ఉంది.<ref>{{Cite web|date=2022-04-15|title=భాగవతామృతానికి డిజిటల్‌ తళుకు|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/ts-state-news/general/2602/122074134|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417194243/https://www.eenadu.net/telugu-news/ts-state-news/general/2602/122074134|archive-date=2022-04-17|access-date=2022-04-17|website=EENADU|language=te}}</ref> మహాకవి బమ్మెర పోతన తాళపత్ర గ్రంథాలను ఆధునిక సాంకేతికతతో డిజిటలైజ్‌ చేసి, భావితరాలకు అందించడానికి [[తెలంగాణ ప్రభుత్వం]], [[కాకతీయ పట్టణ అభివృద్ధి సంస్థ|కాకతీయ పట్టణాభివృద్ధి సంస్థ]] (కుడా) ఆధ్వర్యంలో రెండు కోట్ల రూపాయలతో ఈ మ్యూజియాన్ని ఏర్పాటుచేసింది.<ref name=":02">{{Cite web|last=telugu|first=NT News|date=2022-04-17|title=పోతనకు.. డిజిటల్‌ పీఠం|url=https://www.ntnews.com/news/bammera-pothana-digital-pedestal-544878|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417173913/https://www.ntnews.com/news/bammera-pothana-digital-pedestal-544878|archive-date=2022-04-17|access-date=2022-04-17|website=Namasthe Telangana|language=te}}</ref> == పోతన స్మృతివనం == [[కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖరరావు రెండవ మంత్రివర్గం (2018-2023)|తెలంగాణ ప్రభుత్వం]] ఆధ్వర్యంలో [[బమ్మెర]] గ్రామంలో పోతన స్మృతివనం నిర్మించబడుతోంది. అప్పటి ముఖ్యమంత్రి[[కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖరరావు|కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్ రావు]] 2017 ఏప్రిల్‌ 28న బమ్మెరలో పోతన స్మృతివనం ఏర్పాటుపనులకు శంకుస్థాపన చేశాడు.<ref>{{Cite web|date=2022-09-16|title=కవుల నేలకు పర్యాటక కళ|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/ts-top-news/general/2601/122176766|archive-url=https://web.archive.org/web/20221014162222/https://www.eenadu.net/telugu-news/ts-top-news/general/2601/122176766|archive-date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|website=EENADU|language=te}}</ref> ఇక్కడ పోతనామాత్యుని భారీ విగ్రహం, పోతన మ్యూజియం, థియేటర్‌, స్మృతివనం, లైబ్రరీ, కల్యాణమండపం, గార్డెనింగ్‌ ఏర్పాటుచేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|last=telugu|first=NT News|date=2022-10-11|title=పోతనకు పట్ట సోమనకు వనం|url=https://www.ntnews.com/warangal-rural/warangal-district-news-1135-795978|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011080341/https://www.ntnews.com/warangal-rural/warangal-district-news-1135-795978|archive-date=2022-10-11|access-date=2022-10-14|website=Namasthe Telangana|language=te}}</ref> పోతన సమాధి, పోతన పొలం వద్ద బావిని సుందరీకరించి, ఆ ప్రాంతంలో కొత్తగా రోడ్లు నిర్మిస్తున్నారు. ఈ పనుల కోసం రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రూ.14 కోట్లు మంజూరు చేసింది.<ref>{{Cite web|last=telugu|first=NT News|date=2022-10-14|title=బమ్మెర, పాల్కురికి యాదిలో!|url=https://www.ntnews.com/telangana/telangana-govt-initiative-to-turn-bammera-and-palakuri-as-tourist-centres-799875|archive-url=https://web.archive.org/web/20221014030044/https://www.ntnews.com/telangana/telangana-govt-initiative-to-turn-bammera-and-palakuri-as-tourist-centres-799875|archive-date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|website=Namasthe Telangana|language=te}}</ref> అయన చాలా గొప్ప కవి అయన చాలా మంచి రచనలు రాసారు. * [[వీరభద్ర విజయము|వీరభద్ర విజయం]] * [[భోగినీ దండకము|భోగినీ దండకం]] * శ్రీమదాంధ్రభాగవతం 8 స్కందాలు * [[నారాయణ శతకం]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} ==బయటి లింకులు== {{commonscat|Pothana}}[[సిరికిం జెప్పడు (పద్యం)]] *[https://web.archive.org/web/20200519125014/http://www.telugubhagavatam.org/ తెలుగు భాగవతం] *[http://kadapa.info/telugu/?p=2596 పోతన భాగవతం రాసింది ఒంటిమిట్టలోనే! - విద్వాన్ కట్టా నరసింహులు వ్యాసం] *[http://www.andhrabharati.com/vachana/upanyAsamulu/pOtana_CNR.html సి. నారాయణ రెడ్డి వ్యాసం] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803090956/http://andhrabharati.com/vachana/upanyAsamulu/pOtana_CNR.html |date=2014-08-03 }} *[http://www.eemaata.com/em/issues/200411/183.html "కారే రాజులు? రాజ్యముల్‌ కలుగవే?" పద్యం మీద కె.వి.ఎస్. రామారావు వ్యాసం] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906131927/http://www.eemaata.com/em/issues/200411/183.html |date=2013-09-06 }} {{శ్రీమదాంధ్ర భాగవతం}} {{శ్రీనాధ యుగం}} {{authority control}} {{టాంకు బండ పై విగ్రహాలు}} {{తెలంగాణ సాహిత్యం}} [[వర్గం:తెలుగు కవులు]] [[వర్గం:టాంకు బండ పై విగ్రహాలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన తెలుగు కవులు]] [[వర్గం:భాగవతము]] [[వర్గం:హిందూమతం]] [[వర్గం:తెలంగాణ చారిత్రిక వ్యక్తులు]] [[వర్గం:సంస్కృతం నుండి తెలుగు లోకి అనువాదాలు చేసినవారు]] i5eb41nbk8rhjva4d1rcye6wbi61jwd తెలుగు గ్రంథాలయాలు 0 1495 4936838 4907002 2026-08-17T05:47:32Z Vjsuseela 35888 /* ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం */ 4936838 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Kathanilayam of Srikakulam (2).JPG|thumb|333x333px|శ్రీకాకుళంలోని కథానిలయం లోని గ్రంథాలయ పుస్తకాలు. కథానిలయం నిర్వాహకుడు సుబ్బారావు (మధ్య) తో పాటు బి.కె.విశ్వనాథ్ (కుడి), కె.వెంకటరమణ]]తెలుగు గ్రంథాల విశేషమైన సేకరణలు ఉన్న గ్రంథాలయాలు ఈ జాబితాలో ఇవ్వబడ్డాయి. వాటిని తెలుగు రాష్ట్రాలైన ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణా ఇంకా తెలుగు సేకరణలు కలిగి ఇతర రాష్ట్రాలలో ఉన్న భారతీయ గ్రంథాలయాలు, అంతర్జాతీయ గ్రంథాలయాలుగా జాబితా చేయడం జరిగింది. == ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం == * [[గౌతమీ గ్రంథాలయం (రాజమండ్రి)|గౌతమి గ్రంథాలయము]] - [[రాజమండ్రి]] * [[బ్రౌన్‌ గ్రంథాలయము]] - [[కడప]] * [[సీ.పీ.బ్రౌన్ గ్రంథాలయం]] * [[బాలగంగాధర్ తిలక్ పుస్తకాలయం]] * [[సారస్వత నికేతనం]] - [[వేటపాలెం]] * [[:వర్గం:సర్వోత్తమ గ్రంథాలయం|సర్వోత్తమ గ్రంథాలయం]], విజయవాడ * [[రామ్‌ మోహన్‌ రాయ్‌ గ్రంథాలయము]] - [[విజయనగరం]] * [[కథానిలయం]] - [[శ్రీకాకుళం]] * డా.వి.ఎస్.కృష్ణ గ్రంథాలయము, [[ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం]], [[విశాఖపట్నం]] * [[శ్రీ రామచంద్ర గ్రంథాలయము]], [[పోడూరు]] * [[ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు ప్రభుత్వ మ్యూజియం]] - [[కాకినాడ]] * [[శ్రీ సూర్యరాయ విద్యానంద గ్రంథాలయం]], [[పిఠాపురం]] * [[అన్నమయ్య గ్రంథాలయం]], [[గుంటూరు]] * [[ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ప్రాచ్య లిఖిత గ్రంథాలయం, పరిశోధనాలయం]] * [[అమలాపురం గ్రంథాలయం]] * [[రామమోహన గ్రంథాలయం]], విజయవాడ (శ్రీ రామమోహన ధర్మపుస్తక భాండాగారము) * [[సరస్వతీ గ్రంథాలయం]] * [[విశాఖపట్నం ప్రజా గ్రంథాలయం]] * [[వీరేశలింగ కవి సమాజ గ్రంథాలయం]], కుముదవల్లి, భీమవరం తాలూకా గ్రంథాలయ ఆవిర్భావం చరిత్ర - (వికీసోర్స్ లో వ్యాసం లింక్ - https://w.wiki/CnWp * రామచంద్రపురం తాలూకా గ్రంథభాండాగారసంఘము (వికీసోర్స్ లో వ్యాసం లింక్ - https://w.wiki/RFKJ) * శ్రీ వీరేశలింగకవి పుస్తక భాండాగారము, రాజమహేంద్రవరము (వికీసోర్స్ లింక్ - https://w.wiki/CmwM) * [[శ్రీ వెలిదండ్ల హనుమంతరాయ గ్రంథాలయం]] * శ్రీ సత్యనారాయణ వరప్రసాద గ్రంథాలయము (వికీసోర్స్ లింక్ - <nowiki>https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ%20సర్వస్వము/సంపుటము%201/సంచిక%204/శ్రీ%20సత్యనారాయణ%20వరప్రసాద%20గ్రంథాలయము</nowiki> ) * ఆర్షపుస్తక భాండాగారము (వికీసోర్స్ లింక్ <nowiki>https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ%20సర్వస్వము/సంపుటము%201/సంచిక%204/ఆర్షపుస్తక%20భాండాగారము</nowiki> ) * తెనాలి తాలూకా యందలి గ్రంథాలయాలు (వికీసోర్స్ లింక్ - [[S:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 1/తెనాలి తాలూకా యందలి గ్రంథాలయాలు]] ) == తెలంగాణ రాష్ట్రం == * [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయం]]. [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం|ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ]] క్యాంపస్‌లో ఉంది. *[[నగర కేంద్ర గ్రంథాలయము]] - [[నగర కేంద్ర గ్రంథాలయం|సిటీ సెంట్రల్ లైబ్రరీ]]: [[హైదరాబాదు]] [[చిక్కడపల్లి]]<nowiki/>లో ఉంది. 1960లో స్థాపించబడింది. * [[వరంగల్‌ గ్రంథాలయము]] - [[వరంగల్]] * [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ ఆర్చీవులు]] - [[హైదరాబాదు]] * [[శ్రీ కృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయము]] - [[హైదరాబాదు]] 1901లో స్థాపించబడిన పురాతన ప్రభుత్వేతర గ్రంథాలయం * [[సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రము]] - [[హైదరాబాదు]] [[బాగ్ లింగంపల్లి|బాగ్ లింగంపల్లిలో]] ఉన్నది . 1988లో స్థాపించబడింది. * [[మోత్కూర్ గ్రంథాలయం]] * పురావస్తు మ్యూజియం లైబ్రరీ: [[అబీడ్స్, హైదరాబాదు|అబిడ్స్]] సమీపంలోని లేపాక్షి ఎదురుగా ఉన్న [[గన్‌ఫౌండ్రి, హైదరాబాదు|గన్‌ఫౌండ్రీ]] ప్రాంతంలో ఉంది * బ్రిటీష్ లైబ్రరీ: 1979లో స్థాపించబడింది. ఇది [[జూబ్లీ హిల్స్]] రోడ్ నం. 36లో ఉంది. * జస్ట్‌బుక్స్ సి.ఎల్.సి: [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] అతిపెద్ద కమ్యూనిటీ లైబ్రరీ. దీని బ్రాంచీలు [[మియాపూర్]], [[కూకట్‌పల్లి (మేడ్చల్ జిల్లా)|కూకట్‌పల్లి]], [[గచ్చిబౌలి]], [[కార్ఖాన, సికింద్రాబాద్|కార్ఖాన]], జూబ్లీహిల్స్ లలో ఉన్నాయి. * ఇంక్ రీడర్స్: కొండాపూర్ లోని ఆన్‌లైన్ బుక్ లెండింగ్ లైబ్రరీ. * ఇండో అమెరికన్ స్టడీస్ సెంటర్ ఫర్ ఇంటర్నేషనల్ స్టడీస్: [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం|ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ]] క్యాంపస్‌లో ఉంది. * పిల్లల లైబ్రరీ: [[హిమాయత్‌నగర్]] స్ట్రీట్ నం 18లో ఉంది. * జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ టెక్నలాజికల్ యూనివర్సిటీ లైబ్రరీ: [[జవహర్ లాల్ నెహ్రూ సాంకేతిక విశ్వవిద్యాలయం|జెఎన్టీయూ హైదరాబాద్]] క్యాంపస్‌లో ఉంది. * [[రాష్ట్ర కేంద్ర గ్రంథాలయం|స్టేట్ సెంట్రల్ లైబ్రరీ]]: [[అఫ్జల్‌గంజ్]]లో ఉన్న ఈ గ్రంథాలయాన్ని నవాబ్ ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్ 1891లో స్థాపించాడు. దీనిని గతంలో ''అసఫియా లైబ్రరీ'' అని పిలిచేవారు. * వివేకానంద గ్రంథాలయం: [[దోమలగుడ]] రామకృష్ణ మఠం ప్రాంగణంలో ఉంది. * నేషనల్ ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ మైక్రో, స్మాల్ అండ్ మీడియం ఎంటర్‌ప్రైజెస్ లైబ్రరీ: [[యూసఫ్‌గూడ|యూసఫ్‌గూడలోని]] ఎన్ఐ-ఎంఎస్ఎంఈ క్యాంపస్‌లో ఉంది. * ఎలైట్ లైబ్రరీ: [[తార్నాక|తార్నాకలో]] ఉన్న ఈ గ్రంథాలయం పోటీ పరీక్షల కోసం ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తుంటారు. * [[పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయము|తెలుగు యూనివర్సిటీ లైబ్రరీ]]: [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం|ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ]] క్యాంపస్ ఎన్.సి.సి. గేట్ వద్ద ఉంది. * ఇదారా ఈ అడాబియాత్ ఇ ఉర్దూ గ్రంథాలయం: 1945లో స్థాపించబడిన ఈ గ్రంథాలయం [[పంజాగుట్ట]]<nowiki/>లోని ఐవాన్-ఇ-ఉర్దూ వద్ద ఉంది. * [[పారుపల్లి సత్యనారాయణ పుస్తకం పూదోట]], ఖమ్మం ==తెలుగు సేకరణలు కల ఇతర భారతీయ గ్రంథాలయములు== * [[అడయారు గ్రంథాలయము]] * [[బుక్ వార్మ్ చిల్డ్రన్స్ లైబ్రరీ]] * [[ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్]] * [[భారత జాతీయ గ్రంథాలయం]] * [[జాకిర్ హుసేన్ గ్రంధాలయం]] * [[కొన్నెమరా పబ్లిక్ లైబ్రరీ]] - [[మద్రాసు]] * [[ప్రాచ్య లిఖితప్రతుల గ్రంథాలయము]] - [[మద్రాసు]] * [[సరస్వతీ మహల్ గ్రంథాలయం]] - [[తంజావూరు]] == డిజిటల్ గ్రంథాలయాలు == * [[కథానిలయం]] * [[మిలియను పుస్తకాల ప్రాజెక్టు]] * [[భారత డిజిటల్ లైబ్రరీ]] * [[సాంప్రదాయిక విజ్ఞాన డిజిటల్ గ్రంథాలయం]] * [[భారత జాతీయ డిజిటల్ గ్రంథాలయం]] (నేషనల్ డిజిటల్ లైబ్రరీ అఫ్ ఇండియా -NDLI ) ==తెలుగు సేకరణలు కల ఇతర అంతర్జాతీయ గ్రంథాలయములు== * [[యునైటెడ్ స్టేట్స్ లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్]] {{DEFAULTSORT:తెలుగు గ్రంథాలయాలు}} [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] [[వర్గం:జాబితాలు]] [[వర్గం:తెలుగు గ్రంథాలయం]] 9hmvdxy721odrrdwopb0kbj113bk6id 4936851 4936838 2026-08-17T07:09:22Z Vjsuseela 35888 /* ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం */ 4936851 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Kathanilayam of Srikakulam (2).JPG|thumb|333x333px|శ్రీకాకుళంలోని కథానిలయం లోని గ్రంథాలయ పుస్తకాలు. కథానిలయం నిర్వాహకుడు సుబ్బారావు (మధ్య) తో పాటు బి.కె.విశ్వనాథ్ (కుడి), కె.వెంకటరమణ]]తెలుగు గ్రంథాల విశేషమైన సేకరణలు ఉన్న గ్రంథాలయాలు ఈ జాబితాలో ఇవ్వబడ్డాయి. వాటిని తెలుగు రాష్ట్రాలైన ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణా ఇంకా తెలుగు సేకరణలు కలిగి ఇతర రాష్ట్రాలలో ఉన్న భారతీయ గ్రంథాలయాలు, అంతర్జాతీయ గ్రంథాలయాలుగా జాబితా చేయడం జరిగింది. == ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం == * [[గౌతమీ గ్రంథాలయం (రాజమండ్రి)|గౌతమి గ్రంథాలయము]] - [[రాజమండ్రి]] * [[బ్రౌన్‌ గ్రంథాలయము]] - [[కడప]] * [[సీ.పీ.బ్రౌన్ గ్రంథాలయం]] * [[బాలగంగాధర్ తిలక్ పుస్తకాలయం]] * [[సారస్వత నికేతనం]] - [[వేటపాలెం]] * [[:వర్గం:సర్వోత్తమ గ్రంథాలయం|సర్వోత్తమ గ్రంథాలయం]], విజయవాడ * [[రామ్‌ మోహన్‌ రాయ్‌ గ్రంథాలయము]] - [[విజయనగరం]] * [[కథానిలయం]] - [[శ్రీకాకుళం]] * డా.వి.ఎస్.కృష్ణ గ్రంథాలయము, [[ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం]], [[విశాఖపట్నం]] * [[శ్రీ రామచంద్ర గ్రంథాలయము]], [[పోడూరు]] * [[ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు ప్రభుత్వ మ్యూజియం]] - [[కాకినాడ]] * [[శ్రీ సూర్యరాయ విద్యానంద గ్రంథాలయం]], [[పిఠాపురం]] * [[అన్నమయ్య గ్రంథాలయం]], [[గుంటూరు]] * [[ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ప్రాచ్య లిఖిత గ్రంథాలయం, పరిశోధనాలయం]] * [[అమలాపురం గ్రంథాలయం]] * [[రామమోహన గ్రంథాలయం]], విజయవాడ (శ్రీ రామమోహన ధర్మపుస్తక భాండాగారము) * [[సరస్వతీ గ్రంథాలయం]] * [[విశాఖపట్నం ప్రజా గ్రంథాలయం]] * [[వీరేశలింగ కవి సమాజ గ్రంథాలయం]], కుముదవల్లి, భీమవరం తాలూకా గ్రంథాలయ ఆవిర్భావం చరిత్ర * రామచంద్రపురం తాలూకా గ్రంథభాండాగారసంఘము (వికీసోర్స్ లో వ్యాసం లింక్ - https://w.wiki/RFKJ) * శ్రీ వీరేశలింగకవి పుస్తక భాండాగారము, రాజమహేంద్రవరము (వికీసోర్స్ లింక్ - https://w.wiki/CmwM) * [[శ్రీ వెలిదండ్ల హనుమంతరాయ గ్రంథాలయం]] * శ్రీ సత్యనారాయణ వరప్రసాద గ్రంథాలయము (వికీసోర్స్ లింక్ - <nowiki>https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ%20సర్వస్వము/సంపుటము%201/సంచిక%204/శ్రీ%20సత్యనారాయణ%20వరప్రసాద%20గ్రంథాలయము</nowiki> ) * ఆర్షపుస్తక భాండాగారము (వికీసోర్స్ లింక్ <nowiki>https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ%20సర్వస్వము/సంపుటము%201/సంచిక%204/ఆర్షపుస్తక%20భాండాగారము</nowiki> ) * తెనాలి తాలూకా యందలి గ్రంథాలయాలు (వికీసోర్స్ లింక్ - [[S:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 1/తెనాలి తాలూకా యందలి గ్రంథాలయాలు]] ) == తెలంగాణ రాష్ట్రం == * [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయం]]. [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం|ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ]] క్యాంపస్‌లో ఉంది. *[[నగర కేంద్ర గ్రంథాలయము]] - [[నగర కేంద్ర గ్రంథాలయం|సిటీ సెంట్రల్ లైబ్రరీ]]: [[హైదరాబాదు]] [[చిక్కడపల్లి]]<nowiki/>లో ఉంది. 1960లో స్థాపించబడింది. * [[వరంగల్‌ గ్రంథాలయము]] - [[వరంగల్]] * [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ ఆర్చీవులు]] - [[హైదరాబాదు]] * [[శ్రీ కృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయము]] - [[హైదరాబాదు]] 1901లో స్థాపించబడిన పురాతన ప్రభుత్వేతర గ్రంథాలయం * [[సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రము]] - [[హైదరాబాదు]] [[బాగ్ లింగంపల్లి|బాగ్ లింగంపల్లిలో]] ఉన్నది . 1988లో స్థాపించబడింది. * [[మోత్కూర్ గ్రంథాలయం]] * పురావస్తు మ్యూజియం లైబ్రరీ: [[అబీడ్స్, హైదరాబాదు|అబిడ్స్]] సమీపంలోని లేపాక్షి ఎదురుగా ఉన్న [[గన్‌ఫౌండ్రి, హైదరాబాదు|గన్‌ఫౌండ్రీ]] ప్రాంతంలో ఉంది * బ్రిటీష్ లైబ్రరీ: 1979లో స్థాపించబడింది. ఇది [[జూబ్లీ హిల్స్]] రోడ్ నం. 36లో ఉంది. * జస్ట్‌బుక్స్ సి.ఎల్.సి: [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] అతిపెద్ద కమ్యూనిటీ లైబ్రరీ. దీని బ్రాంచీలు [[మియాపూర్]], [[కూకట్‌పల్లి (మేడ్చల్ జిల్లా)|కూకట్‌పల్లి]], [[గచ్చిబౌలి]], [[కార్ఖాన, సికింద్రాబాద్|కార్ఖాన]], జూబ్లీహిల్స్ లలో ఉన్నాయి. * ఇంక్ రీడర్స్: కొండాపూర్ లోని ఆన్‌లైన్ బుక్ లెండింగ్ లైబ్రరీ. * ఇండో అమెరికన్ స్టడీస్ సెంటర్ ఫర్ ఇంటర్నేషనల్ స్టడీస్: [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం|ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ]] క్యాంపస్‌లో ఉంది. * పిల్లల లైబ్రరీ: [[హిమాయత్‌నగర్]] స్ట్రీట్ నం 18లో ఉంది. * జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ టెక్నలాజికల్ యూనివర్సిటీ లైబ్రరీ: [[జవహర్ లాల్ నెహ్రూ సాంకేతిక విశ్వవిద్యాలయం|జెఎన్టీయూ హైదరాబాద్]] క్యాంపస్‌లో ఉంది. * [[రాష్ట్ర కేంద్ర గ్రంథాలయం|స్టేట్ సెంట్రల్ లైబ్రరీ]]: [[అఫ్జల్‌గంజ్]]లో ఉన్న ఈ గ్రంథాలయాన్ని నవాబ్ ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్ 1891లో స్థాపించాడు. దీనిని గతంలో ''అసఫియా లైబ్రరీ'' అని పిలిచేవారు. * వివేకానంద గ్రంథాలయం: [[దోమలగుడ]] రామకృష్ణ మఠం ప్రాంగణంలో ఉంది. * నేషనల్ ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ మైక్రో, స్మాల్ అండ్ మీడియం ఎంటర్‌ప్రైజెస్ లైబ్రరీ: [[యూసఫ్‌గూడ|యూసఫ్‌గూడలోని]] ఎన్ఐ-ఎంఎస్ఎంఈ క్యాంపస్‌లో ఉంది. * ఎలైట్ లైబ్రరీ: [[తార్నాక|తార్నాకలో]] ఉన్న ఈ గ్రంథాలయం పోటీ పరీక్షల కోసం ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తుంటారు. * [[పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయము|తెలుగు యూనివర్సిటీ లైబ్రరీ]]: [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం|ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ]] క్యాంపస్ ఎన్.సి.సి. గేట్ వద్ద ఉంది. * ఇదారా ఈ అడాబియాత్ ఇ ఉర్దూ గ్రంథాలయం: 1945లో స్థాపించబడిన ఈ గ్రంథాలయం [[పంజాగుట్ట]]<nowiki/>లోని ఐవాన్-ఇ-ఉర్దూ వద్ద ఉంది. * [[పారుపల్లి సత్యనారాయణ పుస్తకం పూదోట]], ఖమ్మం ==తెలుగు సేకరణలు కల ఇతర భారతీయ గ్రంథాలయములు== * [[అడయారు గ్రంథాలయము]] * [[బుక్ వార్మ్ చిల్డ్రన్స్ లైబ్రరీ]] * [[ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్]] * [[భారత జాతీయ గ్రంథాలయం]] * [[జాకిర్ హుసేన్ గ్రంధాలయం]] * [[కొన్నెమరా పబ్లిక్ లైబ్రరీ]] - [[మద్రాసు]] * [[ప్రాచ్య లిఖితప్రతుల గ్రంథాలయము]] - [[మద్రాసు]] * [[సరస్వతీ మహల్ గ్రంథాలయం]] - [[తంజావూరు]] == డిజిటల్ గ్రంథాలయాలు == * [[కథానిలయం]] * [[మిలియను పుస్తకాల ప్రాజెక్టు]] * [[భారత డిజిటల్ లైబ్రరీ]] * [[సాంప్రదాయిక విజ్ఞాన డిజిటల్ గ్రంథాలయం]] * [[భారత జాతీయ డిజిటల్ గ్రంథాలయం]] (నేషనల్ డిజిటల్ లైబ్రరీ అఫ్ ఇండియా -NDLI ) ==తెలుగు సేకరణలు కల ఇతర అంతర్జాతీయ గ్రంథాలయములు== * [[యునైటెడ్ స్టేట్స్ లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్]] {{DEFAULTSORT:తెలుగు గ్రంథాలయాలు}} [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] [[వర్గం:జాబితాలు]] [[వర్గం:తెలుగు గ్రంథాలయం]] 1yoy6x8zdakqhyefazyvf8wfr3yn3rw డిసెంబర్ 15 0 3514 4936673 4351911 2026-08-16T12:19:31Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4936673 wikitext text/x-wiki '''డిసెంబర్ 15''', [[గ్రెగొరియన్‌ క్యాలెండర్‌]] ప్రకారము సంవత్సరములో 349వ రోజు ([[లీపు సంవత్సరము]]లో 350వ రోజు ). సంవత్సరాంతమునకు ఇంకా 16 రోజులు మిగిలినవి. {{CalendarCustom|month=December|show_year=true|float=right‌}} ==సంఘటనలు== === 1600కి ముందు === * 533 - వాండలిక్ యుద్ధం : బైజాంటైన్ జనరల్ బెలిసారియస్ ట్రికామరం యుద్ధంలో గెలిమర్ రాజు నేతృత్వంలోని వాండల్స్‌ను ఓడించాడు . * 687 - పోప్ సెర్గియస్ I యాంటీపోప్‌లు పాస్చల్, థియోడర్ మధ్య రాజీగా ఎన్నికయ్యాడు . * 1025 - కాన్స్టాంటైన్ VIII సహ-చక్రవర్తిగా పట్టాభిషేకం చేసిన 63 సంవత్సరాల తర్వాత బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యానికి ఏకైక చక్రవర్తి అయ్యాడు . * 1161 - జిన్-సాంగ్ యుద్ధాలు : కైషీ యుద్ధంలో సైనిక ఓటమి తర్వాత జిన్ రాజవంశానికి చెందిన చక్రవర్తి వాన్యన్ లియాంగ్‌పై సైనిక అధికారులు కుట్ర పన్నారు, అతని శిబిరంలో చక్రవర్తిని హత్య చేశారు. * 1167 - సిసిలియన్ ఛాన్సలర్ స్టీఫెన్ డు పెర్చే తిరుగుబాటును నివారించడానికి రాజ న్యాయస్థానాన్ని మెస్సినాకు తరలించాడు. * 1256 - ఇస్లామిక్ నైరుతి ఆసియాపై వారి దాడిలో భాగంగా హులాగు ఆధ్వర్యంలోని మంగోల్ దళాలు అలముట్ కాజిల్ (ప్రస్తుత ఇరాన్‌లో ) వద్ద ఉన్న నిజారీ ఇస్మాయిలీ ( హంతకుడు ) బలమైన కోటలోకి ప్రవేశించి కూల్చివేసాయి . * 1270 - పర్షియాలోని గెర్డ్‌కుహ్ యొక్క నిజారీ ఇస్మాయిలీ గారిసన్ 17 సంవత్సరాల తర్వాత మంగోలులకు లొంగిపోయింది . * 1467 - మోల్దవియాకు చెందిన స్టీఫెన్ III హంగరీకి చెందిన మాథియాస్ కార్వినస్‌ను ఓడించాడు, తరువాతివాడు మూడుసార్లు గాయపడ్డాడు, భయా యుద్ధంలో . === 1601–1900 === * 1651 - మూడవ ఆంగ్ల అంతర్యుద్ధంలో రాజుకు మద్దతునిచ్చిన చివరి బలమైన కోట అయిన గ్వెర్న్సీలోని క్యాజిల్ కార్నెట్ లొంగిపోయింది. * 1778 - అమెరికన్ రివల్యూషనరీ వార్ : సెయింట్ లూసియా యుద్ధంలో బ్రిటిష్, ఫ్రెంచ్ నౌకాదళాలు ఘర్షణ పడ్డాయి . * 1791 - వర్జీనియా జనరల్ అసెంబ్లీ ఆమోదించినప్పుడు యునైటెడ్ స్టేట్స్ హక్కుల బిల్లు చట్టంగా మారింది . * 1836 - వాషింగ్టన్, DC లోని US పేటెంట్ ఆఫీస్ భవనం దాదాపుగా నేలమీద కాలిపోయింది, ఆ తేదీ వరకు ఫెడరల్ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన మొత్తం 9,957 పేటెంట్లను అలాగే 7,000 సంబంధిత పేటెంట్ నమూనాలను నాశనం చేసింది . * 1864 - అమెరికన్ సివిల్ వార్ : నాష్‌విల్లే యుద్ధం టేనస్సీలోని నాష్‌విల్లేలో ప్రారంభమైంది, మరుసటి రోజు యూనియన్ ఆర్మీ ఆఫ్ కంబర్‌ల్యాండ్ పోరాట శక్తిగా కాన్ఫెడరేట్ ఆర్మీ ఆఫ్ టేనస్సీని నాశనం చేయడంతో ముగిసింది . * 1869 - జపాన్‌లోని ఎజో ప్రాంతంలో స్వల్పకాలిక రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఎజో ప్రకటించబడింది . జపాన్‌లో ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్థాపించడానికి ఇది మొదటి ప్రయత్నం . * 1890 - హంక్‌పాపా లకోటా నాయకుడు సిట్టింగ్ బుల్ స్టాండింగ్ రాక్ ఇండియన్ రిజర్వేషన్‌లో చంపబడ్డాడు, ఇది గాయపడిన మోకాలి ఊచకోతకు దారితీసింది . * 1893 – సింఫనీ నం. 9 ("ఫ్రమ్ ది న్యూ వరల్డ్" అకా "న్యూ వరల్డ్ సింఫనీ") ఆంటోనిన్ డ్వోర్క్ ద్వారా న్యూయార్క్ నగరంలోని కార్నెగీ హాల్‌లో పబ్లిక్ మధ్యాహ్నం రిహార్సల్‌లో ప్రదర్శించబడింది, ఆ తర్వాత డిసెంబర్ 16 సాయంత్రం కచేరీ ప్రీమియర్ ప్రదర్శించబడుతుంది. * 1899 - దక్షిణాఫ్రికాలోని నాటల్‌లోని కొలెన్సో యుద్ధంలో బ్రిటిష్ ఆర్మీ దళాలు ఓడిపోయాయి, రెండవ బోయర్ యుద్ధం యొక్క బ్లాక్ వీక్‌లో జరిగిన మూడవ, చివరి యుద్ధం === 1901ప్రస్తుతం === * 1903 - ఇటాలియన్ అమెరికన్ ఫుడ్ కార్ట్ విక్రేత ఇటలో మర్చియోనీ ఐస్ క్రీం కోన్‌లను తయారుచేసే యంత్రాన్ని కనుగొన్నందుకు US పేటెంట్‌ను అందుకున్నాడు . * 1905 - అలెగ్జాండర్ పుష్కిన్ యొక్క సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని కాపాడటానికి రష్యాలోని సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లో పుష్కిన్ హౌస్ స్థాపించబడింది . * 1906 - లండన్ అండర్‌గ్రౌండ్ గ్రేట్ నార్తర్న్, పిక్కడిల్లీ, బ్రోంప్టన్ రైల్వే ప్రారంభించబడింది . * 1914 - మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం : ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ సైన్యం నుండి సెర్బియా సైన్యం బెల్‌గ్రేడ్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది . * 1914 - జపాన్‌లోని క్యుషులోని మిత్సుబిషి హోజో బొగ్గు గనిలో గ్యాస్ పేలుడు సంభవించి 687 మంది మరణించారు. * 1917 - మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం: రష్యా, సెంట్రల్ పవర్స్ మధ్య యుద్ధ విరమణ సంతకం చేయబడింది. * 1939 – గాన్ విత్ ది విండ్ (అత్యధిక ద్రవ్యోల్బణం సర్దుబాటు చేయబడిన వసూళ్ల చిత్రం) యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని అట్లాంటా, జార్జియాలోని లోవ్స్ గ్రాండ్ థియేటర్‌లో దాని ప్రీమియర్‌ను అందుకుంది. * 1941 - ఉక్రెయిన్‌లో [[హోలోకాస్ట్]] : ఖార్కివ్ నగరానికి ఆగ్నేయంగా ఉన్న [[డ్రోబిట్స్కీ యార్]] వద్ద జర్మన్ దళాలు 15,000 మంది యూదులను హత్య చేశాయి . * 1942 - రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం : గ్వాడల్‌కెనాల్ ప్రచారం సమయంలో మౌంట్ ఆస్టెన్, గాల్లోపింగ్ హార్స్, సీ హార్స్ యుద్ధం ప్రారంభమైంది . * 1943 - రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం: న్యూ బ్రిటన్ ప్రచారం సందర్భంగా అరావే యుద్ధం ప్రారంభమైంది . * 1944 - రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం: యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఆర్మీ వైమానిక దళానికి చెందిన మేజర్ గ్లెన్ మిల్లర్‌ను తీసుకువెళుతున్న సింగిల్-ఇంజిన్ UC-64A నార్స్‌మన్ విమానం ఇంగ్లీష్ ఛానల్ మీదుగా విమానంలో పోయింది. * 1945 – జపాన్ యొక్క ఆక్రమణ / షింటో ఆదేశం : జనరల్ డగ్లస్ మాక్‌ఆర్థర్ జపాన్ యొక్క రాష్ట్ర మతంగా షింటోను రద్దు చేయాలని ఆదేశించాడు . * 1960 - రిచర్డ్ పావ్లిక్ US అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికైన జాన్ ఎఫ్. కెన్నెడీని హత్య చేయడానికి కుట్ర పన్నినందుకు అరెస్టయ్యాడు . * 1960 – నేపాల్ రాజు మహేంద్ర దేశ రాజ్యాంగాన్ని సస్పెండ్ చేసి, పార్లమెంటును రద్దు చేసి, మంత్రివర్గాన్ని రద్దు చేసి, ప్రత్యక్ష పాలన విధించారు. * 1961 - మానవాళికి వ్యతిరేకంగా నేరాలు, యూదు ప్రజలపై నేరాలు, చట్టవిరుద్ధమైన సంస్థ సభ్యత్వంతో సహా 15 నేరారోపణలపై ఇజ్రాయెల్ కోర్టు దోషిగా నిర్ధారించిన తరువాత అడాల్ఫ్ ఐచ్‌మన్‌కు మరణశిక్ష విధించబడింది. * 1965 - ప్రాజెక్ట్ జెమిని : జెమిని 6A, వాలీ షిర్రా, థామస్ స్టాఫోర్డ్‌లచే రూపొందించబడింది, ఇది ఫ్లోరిడాలోని కేప్ కెన్నెడీ నుండి ప్రారంభించబడింది . నాలుగు కక్ష్యల తర్వాత, ఇది జెమిని 7 తో మొదటి స్పేస్ రెండెజౌస్‌ను సాధించింది . * 1970 - సోవియట్ అంతరిక్ష నౌక వెనెరా 7 విజయవంతంగా వీనస్‌పై దిగింది . ఇది మరొక గ్రహంపై మొట్టమొదటి విజయవంతమైన సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ . * 1973 - జాన్ పాల్ గెట్టి III, అమెరికన్ బిలియనీర్ J. పాల్ గెట్టి మనవడు, జూలై 10న ఇటాలియన్ ముఠా కిడ్నాప్ చేయబడిన తర్వాత ఇటలీలోని నేపుల్స్ సమీపంలో సజీవంగా కనుగొనబడింది . * 1973 – అమెరికన్ సైకియాట్రిక్ అసోసియేషన్ తన అధికారిక మానసిక రుగ్మతల జాబితా, డయాగ్నోస్టిక్ అండ్ స్టాటిస్టికల్ మాన్యువల్ ఆఫ్ మెంటల్ డిజార్డర్స్ నుండి స్వలింగసంపర్కాన్ని తొలగించడానికి 13-0 ఓటు వేసింది . * 1978 - యుఎస్ ప్రెసిడెంట్ జిమ్మీ కార్టర్ యునైటెడ్ స్టేట్స్ పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనాను గుర్తిస్తుందని, రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా (తైవాన్) తో దౌత్య సంబంధాలను తెంచుకుంటామని ప్రకటించారు . * 1981 - లెబనాన్‌లోని బీరూట్‌లోని ఇరాకీ రాయబార కార్యాలయాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని ఆత్మాహుతి కారు బాంబు దాడి, రాయబార కార్యాలయాన్ని సమం చేసింది, లెబనాన్‌లోని ఇరాక్ రాయబారితో సహా 61 మందిని చంపింది. ఈ దాడిని మొదటి ఆధునిక ఆత్మాహుతి దాడిగా పరిగణిస్తారు . * 1989 - మరణశిక్ష రద్దుకు సంబంధించిన పౌర, రాజకీయ హక్కులపై అంతర్జాతీయ ఒడంబడికకు రెండవ ఐచ్ఛిక ప్రోటోకాల్ ఆమోదించబడింది. * 1993 - ది ట్రబుల్స్ : ది డౌనింగ్ స్ట్రీట్ డిక్లరేషన్‌ను బ్రిటీష్ ప్రధాన మంత్రి జాన్ మేజర్, ఐరిష్ టావోసీచ్ ఆల్బర్ట్ రేనాల్డ్స్ జారీ చేశారు . * 1997 - తజికిస్తాన్ ఎయిర్‌లైన్స్ ఫ్లైట్ 3183 యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌లోని షార్జా సమీపంలోని ఎడారిలో కూలి 85 మంది మరణించారు . * 2000 - చెర్నోబిల్ న్యూక్లియర్ పవర్ ప్లాంట్‌లోని మూడవ రియాక్టర్ మూసివేయబడింది. * 2001 - పిసా యొక్క లీనింగ్ టవర్ 11 సంవత్సరాల తర్వాత తిరిగి తెరవబడింది, దాని ప్రసిద్ధ లీన్‌ను పరిష్కరించకుండా, దానిని స్థిరీకరించడానికి $27,000,000 ఖర్చు చేయబడింది. * 2005 – USAF క్రియాశీల సేవలో లాక్‌హీడ్ మార్టిన్ F-22 రాప్టర్ పరిచయం . * 2010 - ఆస్ట్రేలియాలోని క్రిస్మస్ ద్వీపం తీరంలో 90 మంది శరణార్థులను తీసుకువెళుతున్న పడవ రాళ్లపై కూలి 48 మంది మరణించారు. * 2013 - న్యాకురాన్‌లో జరిగిన నేషనల్ లిబరేషన్ కౌన్సిల్ సమావేశాన్ని బహిష్కరించాలని ప్రతిపక్ష నాయకులు డాక్టర్ రిక్ మచార్, పాగన్ అముమ్, రెబెక్కా న్యాన్‌డెంగ్ ఓటు వేయడంతో దక్షిణ సూడానీస్ అంతర్యుద్ధం ప్రారంభమైంది. * 2014 - గన్‌మ్యాన్ హరోన్ మోనిస్ సిడ్నీలోని మార్టిన్ ప్లేస్‌లోని ఒక కేఫ్‌లో 16 గంటలపాటు 18 మందిని బందీలుగా పట్టుకున్నాడు. మరుసటి రోజు ఉదయం పోలీసులు కేఫ్‌పై దాడి చేసినప్పుడు మోనిస్, ఇద్దరు బందీలు చనిపోయారు. * 2017 - తాసిక్‌మలయ నగరంలోని ఇండోనేషియా ద్వీపం జావాపై 6.5M w భూకంపం సంభవించింది, ఫలితంగా  నలుగురు మరణించారు. * [[1952]]: [[ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు|ప్రత్యేకాంధ్ర]] సాధనకై 56 రోజుల నిరాహార దీక్ష తరువాత [[పొట్టి శ్రీరాములు]] అమరజీవి అయ్యాడు. ==జననాలు== * [[1914]]: నిజాం నిరంకుశ పాలన వ్యతిరేక ఉద్యమకారుడు కోదాటి నారాయణరావు. * [[1925]]: [[ఎస్.వి.భుజంగరాయశర్మ]] కవి, విమర్శకుడు, [[నాటక రచయిత]]. (మ.1997) * [[1931]]: [[దుర్గా నాగేశ్వరరావు]], తెలుగు సినిమా దర్శకుడు. (మ.2018) * [[1933]]: [[వాసిరెడ్డి సీతాదేవి]], రచయిత్రి. (మ.2007) * [[1933]]: [[బాపు]], చిత్రకారుడు, సినీ దర్శకుడు. (జ.2014) * [[1937]]: [[పింగళి వెంకట రమణ రావు|పింగళి వెంకట రమణారావు]], ఎలెక్ట్రాన్ అనే కలంపేరుతో ప్రసిద్ధుడైన కథా రచయిత. * [[1938]]: [[పెద్దిభొట్ల సుబ్బరామయ్య]], కథారచయిత (మ.2018) * [[1939]]: [[నూతలపాటి గంగాధరం]], కవి, విమర్శకుడు. (మ.1975) * [[1945]]: [[విను చక్రవర్తి]], తమిళ హాస్యనటుడు, సినీ రచయిత, దర్శకుడు (మ.2017) *[[1960]]: [[మధు యాస్కీ గౌడ్]], ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని నిజామాబాదు లోక్‌సభ నియోజకవర్గం నుండి భారత జాతీయ కాంగ్రెసు అభ్యర్థిగా ఎన్నికయ్యారు. * [[1966]]: వెస్టీండీస్ మాజీ క్రికెట్ క్రీడాకారుడు [[కార్ల్ హూపర్]]. * 1973: బుర్రా సాయి మాధవ్, రంగస్థల నటుడు, చలనచిత్ర సంభాషణల రచయిత. 1990: లావణ్య త్రిపాఠి, మోడల్, తెలుగు, తమిళ, హిందీ, చిత్రాల నటి ==మరణాలు== [[File:Chakri (music director).jpg|thumb|Chakri (music director) ]] * [[1950]]: [[సర్దార్ వల్లభాయి పటేల్]], భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ కేంద్ర మంత్రి. * [[1952]]: [[పొట్టి శ్రీరాములు]], ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం ప్రాణాలర్పించిన అమరజీవి. * [[1974]]: [[కొత్త సత్యనారాయణ చౌదరి]], సాహితీ విమర్శకుడు, పండిత కవి, హేతువాది, ఉభయ భాషా ప్రవీణుడు. (జ.1907) * [[1985]]: [[శివసాగర్ రాంగులామ్]], మారిషస్ తొలి ప్రధానమంత్రి, గవర్నర్ జనరల్ (జ.1900) * [[2014]]: [[చక్రి]], తెలుగు చలనచిత్ర సంగీత దర్శకుడు, రచయిత, గాయకుడు, నటుడు. (జ.1974) * [[2019]]: [[నవోదయ రామమోహనరావు]] ప్రచురణకర్త, హేతువాది, కమ్యూనిస్టు, విజయవాడ బుక్ ఎగ్జిబిషన్ సొసైటీ వ్యవస్థాపక అధ్యక్షుడు. (జ.[[1934]]) ==పండుగలు , జాతీయ దినాలు== * [[అంతర్జాతీయ టీ దినోత్సవం]] ==బయటి లింకులు== * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/15 బీబీసి: ఈ రోజున] * [http://www.tnl.net/when/12/15 టీ.ఎన్.ఎల్: ఈ రోజు చరిత్రలో]{{Dead link|date=నవంబర్ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ---- [[డిసెంబర్ 14]] - [[డిసెంబర్ 16]] - [[నవంబర్ 15]] - [[జనవరి 15]] -- [[చారిత్రక తేదీలు|అన్ని తేదీలు]] {{నెలలు}} {{నెలలు తేదీలు}} [[వర్గం:డిసెంబర్]] [[వర్గం:తేదీలు]] 06hbhg2ksqc3kpwapg4eyjcheno8x4d దాశరథి కృష్ణమాచార్య 0 5395 4936686 4901909 2026-08-16T13:11:41Z Edla praveen 122480 4936686 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = దాశరథి కృష్ణమాచార్య | other_names = దాశరథి | image = Dasaradhi-Krishnamacharyulu.jpg | birth_name = | birth_date = {{birth date|1925|07|22}} | birth_place = [[మహబూబాబాదు జిల్లా]], చిన్నగూడూరు | death_date = {{death date and age|1987|11|05|1925|07|22}} | death_place = | death_cause = | occupation = కవి, రచయిత | father = దాశరథి వెంకటాచార్య కళాప్రపూర్ణ | mother = వెంకటమ్మ | awards = కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = }} '''దాశరథి''' గా పేరు గాంచిన '''దాశరథి కృష్ణమాచార్యులు''' ([[జూలై 22]], [[1925]] - [[నవంబర్ 5]], [[1987]]) తెలంగాణకు చెందిన కవి, రచయిత. నిజాం ప్రభువును ఎదిరిస్తూ రచనలు చేశాడు. తెలంగాణ విముక్తి కోసం కృషి చేశాడు. '''నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ''' అని గర్వంగా ప్రకటించి తెలంగాణ ఉద్యమానికీ ప్రేరణనందించిన కవి దాశరథి. పలు సినిమాలకు గేయరచయితగా పనిచేశాడు. ప్రతి సంవత్సరం దాశరథి జయంతి సందర్భంగా [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]]లో సాహిత్యరంగంలో కృషిచేసినవారికి [[తెలంగాణా ప్రభుత్వం]] [[దాశరథి సాహితీ పురస్కారం]] అందజేస్తోంది.<ref name="ప్రముఖ కవి వజ్జల శివకుమార్‌కు దాశరథి అవార్డు">{{cite news|url=https://www.ntnews.com/telangana-news/dasarathi-krishnamacharya-award-presented-to-poet-vajjala-shivakumar-1-1-571923.html|title=ప్రముఖ కవి వజ్జల శివకుమార్‌కు దాశరథి అవార్డు|last1=నమస్తే తెలంగాణ|date=18 July 2018|work=నమస్తే తెలంగాణ|accessdate=5 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726200042/https://www.ntnews.com/telangana-news/dasarathi-krishnamacharya-award-presented-to-poet-vajjala-shivakumar-1-1-571923.html|archivedate=2018-07-26}}</ref> ==జీవిత విశేషాలు== దాశరథి కృష్ణమాచార్య [[1925]] [[జూలై 22]] న [[మహబూబాబాద్]] జిల్లా చిన్న గూడూరు గ్రామంలో జన్మించాడు. ప్రస్తుతం ఈ గ్రామం మహబూబాబాద్ జిల్లాలో ఉంది. బాల్యం [[ఖమ్మం జిల్లా]], [[మధిర]]లో గడిచింది. ఉర్దూలో మెట్రిక్యులేషను, భోపాల్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఇంటర్మీడియెట్, [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం]] నుండి [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]] సాహిత్యంలో బి.ఎ చదివాడు. [[సంస్కృతం]], [[ఆంగ్లం]], [[ఉర్దూ భాష]]ల్లో మంచి పండితుడు. చిన్నతనంలోనే పద్యం అల్లటంలో ప్రావీణ్యం సంపాదించాడు. ప్రారంభంలో [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ]] సభ్యుడిగా ఉండి రెండో ప్రపంచయుద్ధం సమయంలో ఆ పార్టీ వైఖరి నచ్చక ఆ పార్టీ నుంచి బయటకు వచ్చి<ref>భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో తెలుగు యోధులు, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఫ్రీడం ఫైటర్స్ కల్చరల్ కమిటీ ప్రచురణ, 2006, పేజీ 102</ref> [[హైదరాబాదు]] సంస్థానంలో నిజాం అరాచక ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న ఉద్యమంలో పాలుపంచుకున్నాడు.<ref name="తెలంగాణ మహాకవి దాశరథి కృష్ణమాచార్య">{{cite news |last1=V6 Velugu |first1= |title=తెలంగాణ మహాకవి దాశరథి కృష్ణమాచార్య |url=https://www.v6velugu.com/telangana-epic-poet-dasarathy-dasarathy-krishnamacharya |accessdate=18 July 2021 |date=18 July 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210718122900/https://www.v6velugu.com/telangana-epic-poet-dasarathy-dasarathy-krishnamacharya |archivedate=18 జూలై 2021 |language=en |work= |url-status=live }}</ref> == రచనా ప్రస్థానం == ఉపాధ్యాయుడిగా, పంచాయితీ ఇన్‌స్పెక్టరుగా, [[ఆకాశవాణి]] ప్రయోక్తగా ఉద్యోగాలు చేసాడు. సాహిత్యంలో దాశరథి అనేక ప్రక్రియల్లో కృషి చేసాడు. కథలు, నాటికలు, సినిమా పాటలు, కవితలు రాసాడు. నిజాం పాలనలో రకరకాల హింసలనుభవిస్తున్న తెలంగాణాను చూసి చలించిపోయాడు. పీడిత ప్రజల గొంతుగా మారి నినదించాడు. {{వ్యాఖ్య|రైతుదే తెలంగాణము రైతుదే. ముసలి నక్కకు రాచరికంబు దక్కునే అని గర్జించాడు. దగాకోరు బటాచోరు రజాకారు పోషకుడవు, దిగిపొమ్మని జగత్తంత నగారాలు కొడుతున్నది, దిగిపోవోయ్, తెగిపోవోయ్}} అని నిజామును సూటిగా గద్దిస్తూ రచనలు చేసాడు. [[ఆంధ్రమహాసభ]]లో చైతన్యవంతమైన పాత్ర నిర్వహించి నిజాం ప్రభుత్వం చేత జైలు శిక్ష అనుభవించాడు. నిజాము ప్రభుత్వం [[నిజామాబాదు]] లోని ఇందూరు కోటలో ఆయన్ని మరో 150 మందితో ఖైదు చేసి ఉంచింది. ఆయనతోపాటు ఖైదులో [[వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి]] కూడా ఉన్నాడు. పళ్ళు తోముకోవడానికిచ్చే బొగ్గుతో జైలు గోడల మీద పద్యాలు రాసి దెబ్బలు తిన్నాడు. మంచి ఉపన్యాసకుడు. భావప్రేరిత ప్రసంగాలతో ఊరూరా సాంస్కృతిక చైతన్యం రగిలించాడు. [[ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు]] నిర్మాతల్లో ఒకడు. 1953లో తెలంగాణ రచయితల సంఘాన్ని స్థాపించి అధ్యక్షుడుగా జిల్లాల్లో సాహితీ చైతన్యాన్ని నిర్మించాడు. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆస్థానకవిగా 1977 ఆగస్టు 15 నుండి 1983 వరకు పనిచేశాడు. రాష్ట్ర, [[కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు]]లు గెల్చుకున్నాడు. అనేక సినిమాలకు గీతాలు రచించి అభిమానుల్ని సంపాదించుకున్నాడు. మీర్జాగాలిబ్ ఉర్దూ గజళ్ళను తెలుగులోకి గాలిబ్ గీతాలు పేర అనువదించాడు. తల్లి మీద, తల్లి తెలంగాణ మీద ఆయన రచించిన పద్యాలు ఇప్పటికీ ఎందరికో ఉత్తేజాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. == మరణం == 1987 నవంబరు 5వ తేదీన ఉదయం రక్త పరీక్ష చేయించుకొని వచ్చి 11 గంటల ప్రాంతంలో ఇన్సులిన్ ఇంజక్షన్ తీసుకొన్నాడు. బాత్రూంలోకి వెళ్లి అక్కడే పడిపోయి శాశ్వతంగా కన్నుమూశాడు దాశరథి. ==రచనలు, అవార్డులు, బిరుదులు== [[బొమ్మ:Telugubookcover dasaradhikrishna.jpg|right|thumb|150px|దాశరథి "యాత్రాస్మృతి"]] [[దస్త్రం:Inauguration of Dasarathi Sahithi Puraskaram (2023).jpg|thumb|260x260px|తెలంగాణ ప్రభుత్వం అందించే దాశరథి సాహితీ పురస్కారంలో 2023, జూలై 22న రవీంద్రభారతిలో జరిగిన పురస్కార కార్యక్రమ ప్రారంభోత్సవం (చిత్రంలో వి. శ్రీనివాస్ గౌడ్, కెవి. రమణాచారి, గోరటి వెంకన్న, రసమయి బాలకిషన్, దేశపతి శ్రీనివాస్, మామిడి హరికృష్ణ, జూలూరు గౌరీశంకర్, [[అయాచితం శ్రీధర్]], దీపికారెడ్డి, మంత్రి శ్రీదేవి తదితరులు)]] === కవితా సంపుటాలు === [[దస్త్రం:Ravindra Bharathi Venue of Dasarathi Sahithi Puraskaram (2023).jpg|thumb|260x260px|తెలంగాణ ప్రభుత్వం అందించే దాశరథి సాహితీ పురస్కారంలో 2023, జూలై 22న రవీంద్రభారతిలో జరిగిన పురస్కార కార్యక్రమ వేదిక]] [[దస్త్రం:Goreti_Venkanna_Speech_in_Dasarathi_Sahithi_Puraskaram_(2023).jpg|thumb|260x260px|తెలంగాణ ప్రభుత్వం అందించే దాశరథి సాహితీ పురస్కారంలో 2023, జూలై 22న రవీంద్రభారతిలో జరిగిన పురస్కార కార్యక్రమంలో మాట్లాడుతున్న [[గోరటి వెంకన్న]]]] * [[అగ్నిధార]] (ఖండ కావ్యం) * [[మహాంధ్రోదయం]] (ఖండ కావ్యం) * [[రుద్రవీణ (పుస్తకం)|రుద్రవీణ]] (ఖండ కావ్యం) * అమృతాభిషేకం (ఖండ కావ్యం) * ఆలోచనాలోచనాలు (ఖండ కావ్య) * ధ్వజమెత్తిన ప్రజ (ఖండ కావ్యం) * కవితాపుష్పకం ( ఖండ కావ్యం) * తిమిరంతో సమరం (ఖండ కావ్యం) * నేత్ర పర్వం (ఖండ కావ్యం) * పునర్నవం (ఖండ కావ్యం) * [[గాలిబ్ గీతాలు]] (అనువాద కవిత) * నవమి (వచన నాటిక) * నవమంజరి (లలిత గీతాలు) * ఖబడ్దార్ చైనా (ఖండ కావ్యం) * వ్యాసపీఠం (వివిధ సాహిత్య వ్యాసాల సంపుటి విమర్శ) * జయదేవకృత గీతగోవింద కావ్యం (వ్యాఖ్యానం), * మిన్నేటిపొంగులు (హీరాలాల్ మోరియా కవితలకు అనువాదం), * ప్రణయసౌధం (అనువాదకావ్యం), * యాత్రాస్మ్రతి (ఆత్మకథ), * జ్వాలాలేఖిని (30 కవితలు) * మహా బోధి (కథా కావ్యం) * నవ మంజరి (లలిత గీతాలు) * దాశరథి (బాలగేయాలు) * శంకర్స్ బొమ్మల బాల రామాయణం (కథల సంయుక్త రచన) * శంకర్స్ బొమ్మల బాల భాగవతం (కథల సంయుక్త రచన) * శంకర్స్ బొమ్మల బాల భారతం (కథల సంయుక్త రచన) * తేనెపాటలు (లలిత గీతాలు సంయుక్త రచన) * దాశరథి శతకం (పద్యశతకం) * మహా శిల్పి జక్కన (చారిత్రాత్మక నవల) * ప్రాచీన లక్నో (అనువాద చరిత్ర గ్రంథం) * అమృతవల్లి తెలుగుతల్లి (ఖండ కావ్యం) * బాలసరస్వతి తెలుగు ఇంగ్లీష్ డిక్షనరీ * జ్వాలా లేఖిని (ఖండ కావ్యం) * నవజగానికి వందనం (అనువాద కవిత) * జయదేవకృత గీత గోవింద కావ్యం (వ్యాఖ్యానం) * నేత్రపర్వం (ఖండ కావ్యం) * సాఖీనామా (గజళ్ళు, రుబాయిలు)<ref>మామిడి హరికృష్ణ.కాలం సృష్టించిన ధిక్కార స్వరం. ఈనాడు.22 జూలై 2024</ref> == అవార్డులు == * 1967లో ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమి 'కవితాపుష్పకం' కవితా సంపుటికి ఉత్తమ కవితా పురస్కారాన్ని ప్రకటించింది * తిమిరంతో సమరం కవితాసంపుటికి 1974లో కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది * ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం "కళాప్రపూర్ణ" * వెంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం "డి. లిట్ " * మహాంధ్రోదయం"అనే కవిత హైదరాబాద్ ప్రభుత్వ సమాచారశాఖ నిర్వహించిన కవితల పోటీలో ప్రథమ బహుమతి గెలుచుకుంది. * ఢిల్లీ ప్రభుత్వం వారి బహద్దూర్ షాజఫర్ అవార్డు కూడా లభించింది. == బిరుదులు == * కవిసింహం * అభ్యుదయ కవిసామ్రాట్ * యువకవిచక్రవర్తి * ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం వారి 'కళాప్రపూర్ణ' * ఆంధ్ర, ఆగ్రా, శ్రీవేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయాల గౌరవడాక్టరేట్లు * ఆంధ్రకవితాసారథి * ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆస్థానకవి 1977 నుంచి 1983 వరకు ===మచ్చుకు కొన్ని దాశరథి రచనలు=== తెలుగుజాతి ఆత్మకథ లాగా ఉంటుంది కింది పద్యం. <poem> ఎవరు కాకతి! ఎవరు రుద్రమ! ఎవరు రాయలు! ఎవరు సింగన! అంతా నేనే! అన్నీ నేనే! అలుగు నేనే! పులుగు నేనే! వెలుగు నేనే! తెలుగు నేనే! </poem> <poem> మానవుల నెత్తురును త్రాగు మానవులను దానవులె గాక మానవాత్వంబు కలదె? దానవుల నంతమొందింప నేను కూడా రామకృష్ణావతార ధారణము సేతు </poem> <poem> ఆ చల్లని సముద్ర గర్భం దాచిన బడబానలమెంతో ఆ నల్లని ఆకాశంలో కానరాని భాస్కరులెందరో ''||ఆ చల్లని||'' భూగోళం పుట్టుక కోసం రాలిన సుర గోళాలెన్నో ఈ మానవ రూపం కోసం జరిగిన పరిణామాలెన్నో ఒక రాజుని గెలిపించుటలో ఒరిగిన నర కంఠములెన్నో కుల మతాల సుడిగుండాలకు బలియైన పవిత్రులెందరో ''||ఆ చల్లని||'' </poem> ;నిరంకుశ నిజాము పాలన గురించి.. <poem> ఓ నిజాము పిశాచమా, కానరాడు నిన్ను బోలిన రాజు మాకెన్నడేని తీగలను తెంపి అగ్నిలో దింపినావు నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ ఎముకల్ మసిచేసి పొలాలు దున్ని భోషాణములన్ నవాబునకు స్వర్ణము నింపిన రైతుదే తెలంగాణము రైతుదే </poem> [[1953]] [[అక్టోబర్ 1]]న [[ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు]] సందర్భంగా. <poem> ఆంధ్ర రాష్ట్రం వచ్చె మహాంధ్ర రాష్ట్రమేరుపడువేళ పొలిమేర చేరపిలిచె నా తల్లి ఆనందం పంచుకుంది </poem> ===సినీ గీతాలు=== ;దాశరథి సినిమా రచనలు: {{main|దాశరథి సినిమా పాటలు}} [[1961]]లో [[ఇద్దరు మిత్రులు (1961 సినిమా)|ఇద్దరు మిత్రులు]] సినిమాలో పాటలు రాయడంతో ఆయన సినీరంగ ప్రవేశం చేసాడు. ఇంచుమించుగా కొన్ని వందల పాటలను రచించి తెలుగు సినీ సాహిత్యానికి సేవచేశారు.<ref>దాశరథి సినిమా పాటలు, సంకలన కర్త: కె. ప్రభాకర్, లావణ్య ఆర్ట్ క్రియేషన్స్, హైదరాబాద్, 2010.</ref> * [[ఇద్దరు మిత్రులు (1961 సినిమా)|ఇద్దరు మిత్రులు]] (1961): ఖుషీ ఖుషీగా నవ్వుతూ చలాకి మాటలు రువ్వుతూ * [[వాగ్దానం]] (1961): నా కంటిపాపలో నిలిచిపోరా...నీవెంట లోకాల గెలవనీరా * [[అమరశిల్పి జక్కన]] (1964): అందాల బొమ్మతో ఆటాడవా, పసందైన ఈరేయి నీదోయి స్వామి * [[డాక్టర్ చక్రవర్తి]] (1964): ఓ ఉంగరాల ముంగురుల రాజ నీ హంగు చూసి మోసపోను లేర * [[దాగుడు మూతలు (1964 సినిమా)|దాగుడు మూతలు]] (1964): గోరంక గూటికే చేరావు చిలకా ; గోరొంక కెందుకో కొండంత అలక * [[మూగ మనసులు (1964 సినిమా)|మూగ మనసులు]] (1964): గోదారి గట్టుంది గట్టు మీద సెట్టుంది సెట్టుకొమ్మన పిట్టుంది పిట్టమనసులో ఏముంది * [[నాదీ ఆడజన్మే]] (1964): కన్నయ్యా నల్లని కన్నయ్యా నిను కనలేని కనులుండునా * [[ప్రేమించి చూడు (1965 సినిమా)|ప్రేమించి చూడు]] (1965): * [[ఆత్మగౌరవం]] (1966): ఒక పూలబాణం తగిలింది మదిలో తొలిప్రేమ దీపం వెలిగిందిలే నాలో వెలిగిందిలే * [[నవరాత్రి (సినిమా)|నవరాత్రి]] (1966): నిషాలేని నాడు హుషారేమి లేదు ఖుషీ లేని నాడు మజాలేనే లేదు * [[శ్రీకృష్ణ తులాభారం (1966 సినిమా)|శ్రీకృష్ణ తులాభారం]] (1966): ఓ చెలి కోపమా అంతలో తాపమా సఖీ నీవలిగితే నేతాళజాల * [[వసంత సేన (సినిమా)|వసంత సేన]] (1967): కిలకిల నగవుల నవమోహిని ప్రియకామినీ సాటిలేని సొగసుల గజగామినీ * [[పూల రంగడు (1967 సినిమా)|పూల రంగడు]] (1967): నీవు రావు నిదురరాదు, నిలిచిపోయె యీ రేయి * [[నిండు మనసులు]] (1967): నీవెవరో నేనెవరో నీలో నాలో నిజమెవరో * [[కంచుకోట]] (1967): ఈ పుట్టినరోజు, నీ నోములు పండినరోజు, దివిలో భువిలో కనివిని ఎరుగని అందాలన్ని అందేరోజు * [[పట్టుకుంటే పదివేలు]] (1967): తల్లివి తండ్రివి నీవే మమ్ము లాలించి పాలించ రావా దేవా * [[రంగులరాట్నం]] (1967): కనరాని దేవుడే కనిపించినాడే ; నడిరేయి ఏ జాములో స్వామి నినుచేర దిగివచ్చునో * [[బంగారు గాజులు]] (1968): విన్నవించుకోనా చిన్నకోరికా ఇన్నాళ్ళు నామదిలో వున్న కోరిక * [[రాము (1968 సినిమా)|రాము]] (1968): రారా కృష్ణయ్యా రారా కృష్ణయ్యా దీనులను కాపాడ రారా కృష్ణయ్యా * [[బందిపోటు దొంగలు]] (1968): విరిసిన వెన్నెలవో పిలిచిన కోయిలవో తీయని కోరికవో చెలీ చెలీ నీవెవరో * [[ఆత్మీయులు]] (1969): మదిలో వీణలు మ్రోగె ఆశలెన్నొ చెలరేగె కలనైన కనని ఆనందం ఇలలోన విరిసె ఈనాడె * [[బుద్ధిమంతుడు (సినిమా)|బుద్ధిమంతుడు]] (1969): నను పాలింపగ నడచీ వచ్చితివా, మొర లాలింపగ తరలీ వచ్చితివా గోపాలా * [[భలే రంగడు]] (1969): నిన్న నాదే నేడు నాదే రేపు నాదేలే ఎవరేమన్నా ఎన్నటికైనా గెలుపు నాదేలే * [[మాతృ దేవత]] (1969): మనసే కోవెలగా మమతలు మల్లెలుగా నిన్నే కొలిచెదరా నన్నెన్నడు మరువకురా కృష్ణా * [[మూగ నోము (సినిమా)|మూగ నోము]] (1969): ఈవేళ నాలో ఎందుకో ఆశలు ; నిజమైనా కలయైనా నిరాశలో ఒకటేలే * [[ఇద్దరు అమ్మాయిలు]] (1970): పువ్వులో గువ్వలో వాగులో తీవెలో అంతట నీవేనమ్మా అన్నిట నీవేనమ్మా * [[చిట్టి చెల్లెలు]] (1970): మంగళగౌరి మముగన్న తల్లి మా మనవి దయతో వినవమ్మా * [[అమాయకురాలు]] (1971): పాడెద నీ నామమే గోపాలా హృదయములోనే పదిలముగానే నిలిపితి నీ రూపమేరా * [[మనసు మాంగల్యం]] (1971): ఆవేశం రావాలి ఆవేదన కావాలి ; ఏ శుభ సమయంలో ఈ కవి హృదయంలో * [[శ్రీమంతుడు]] (1971) ఎంతో చిన్నది జీవితం ఇంకా చిన్నది యవ్వనం ==బయటి లింకులు== {{wikiquote}} * [http://www.vepachedu.org/manasanskriti/dasaradhi.html వేపచేదు.ఆర్గ్ లో దాశరథి వ్యాసం] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214104322/http://www.vepachedu.org/manasanskriti/dasaradhi.html |date=2007-02-14 }} * [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.328442 దాశరథి కృష్ణమాచార్యులు రాసిన కవితాసంకలనం మహాంధ్రోదయము] * [https://idhatri.com/a-legendary-poet-dasaradhi-known-for-his-revolutionary-literature-as-well-as-movie-songs/ గర్జించే కవిత్వం .. గర్వించే పాటలు దాశరథి శైలి] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} {{తెలంగాణ సాహిత్యం}} {{వరంగల్ జిల్లా విషయాలు}} [[వర్గం:తెలుగు కవులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా పాటల రచయితలు]] [[వర్గం:1925 జననాలు]] [[వర్గం:1987 మరణాలు]] [[వర్గం:తెలుగు రచయితలు]] [[వర్గం:తెలుగు కళాకారులు]] [[వర్గం:తెలుగు లలిత సంగీత ప్రముఖులు]] [[వర్గం:ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం పూర్వ విద్యార్ధులు]] [[వర్గం:మహబూబాబాదు జిల్లా కవులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందిన తెలుగు రచయితలు]] [[వర్గం:కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందిన తెలంగాణ రచయితలు]] [[వర్గం:మహబూబాబాదు జిల్లా సినిమా పాటల రచయితలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆస్థాన కవులు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] [[వర్గం:ఉర్దూ నుండి తెలుగు లోకి అనువాదం చేసినవారు]] frnyf4vnoekho50gs32hv71e8w819xn జిడ్డు కృష్ణమూర్తి 0 35741 4936901 4919723 2026-08-17T11:11:20Z రవిచంద్ర 3079 /* పాఠశాలలు */ 4936901 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | name = జిడ్డు కృష్ణమూర్తి | image = Jiddu Krishnamurti 01.jpg | image_size = | caption = జిడ్డు కృష్ణమూర్తి (1920లలో) | birth_date = {{birth date|1895|05|12}} | birth_place = [[మదనపల్లె]], మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ, బ్రిటిష్ ఇండియా (ప్రస్తుతం [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]]) | death_date = {{death date and age|1986|02|17|1895|02|17}} | death_place = ఓహై, కాలిఫోర్నియా | education = | occupation = తత్వవేత్త, ఆధ్యాత్మిక ప్రాసంగికుడు, రచయిత, వక్త | title = | spouse = | parents = జిడ్డు నారాయణయ్య, సంజీవమ్మ <br/> అనిబిసెంట్ (దత్తత తీసుకున్న వారు) | relatives = [[అనీ బిసెంట్]] (దత్తత తీసుకున్న తల్లి) | region = భారతీయ తత్వశాస్త్రం | era = 20వ శతాబ్దపు తత్వశాస్త్రం | influenced = {{flatlist| * [[జార్జి బెర్నార్డ్ షా|బెర్నార్డ్ షా]] * [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]] * హెన్రీ మిల్లర్ * ఆల్డస్ హక్స్‌లీ * ధర్మాధికారి * అచ్యుత్ పట్వర్ధన్ * జాక్సన్ పొల్లాక్ * అలన్ వాట్స్ * టోనీ పాకర్ * [[బ్రూస్ లీ]] }} |influences = {{flatlist| * అనీ బిసెంట్ * చార్లెస్ వెబ్‌స్టర్ లెడ్‌బీటర్ * ఆల్డస్ హక్స్‌లీ}} | institutions = కృష్ణమూర్తి ఫౌండేషన్ (వ్యవస్థాపకుడు) | notable_works = {{plainlist| * ''ది ఫస్ట్ అండ్ లాస్ట్ ఫ్రీడమ్'' (1954) * ''కమెంటరీస్ ఆన్ లివింగ్'' (1956-1960) *'' ఫ్రీడమ్ ఫ్రమ్ ది అన్‌నోన్'' (1969)}} | website={{URL|jkrishnamurti.org}} }} '''జిడ్డు కృష్ణమూర్తి''' (1895 మే 11 - 17 ఫిబ్రవరి 1986) [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక తత్వవేత్త, ఆధ్యాత్మిక వేత్త, రచయిత, ఉపన్యాసకుడు. ఈయనను చార్లెస్ లెడ్ బీటర్, [[అనీ బిసెంట్]] [[దివ్యజ్ఞాన సమాజం|దివ్యజ్ఞాన]] సాంప్రదాయం ప్రకారం పెంచారు. ఆయన ఒక జగద్గురువుగా సమాజంలో జ్ఞానోదయానికి బాటలు వేస్తాడని భావించారు. 1922 నుంచి ఆయనను జీవిత గమనాన్ని మార్చిన అనేక సంఘటనలు, ఆధ్యాత్మిక అనుభవాల వల్ల కృష్ణమూర్తి తనపై మోపిన బాధ్యతను తిరస్కరించాడు. నెమ్మదిగా దివ్యజ్ఞాన సమాజం నుంచి వెలుపలికి వచ్చేశాడు. తర్వాత విస్తృతంగా పర్యటనలు చేస్తూ ఆధ్యాత్మికం, సామాజిక విషయాల గురించి అనేక ప్రసంగాలు చేశాడు. ప్రతి ఒక్కరు [[ప్రవక్త]], [[మతం]], తత్వాలు మొదలైన వాటిని దాటి ఆధ్యాత్మిక స్వేచ్ఛను కలిగి ఉండాలని ఉద్బోధించాడు. కృష్ణమూర్తి తన మిగిలిన జీవితాన్ని ప్రపంచ పర్యటనలు చేస్తూ, చిన్న పెద్ద జన సమూహాలతో మాట్లాడుతూ గడిపాడు. చాలా పుస్తకాలు రాశాడు. వాటిలో ''ద ఫస్ట్ అండ్ లాస్ట్ ఫ్రీడమ్'' (1954), కృష్ణమూర్తి నోట్‌బుక్ (1976) ముఖ్యమైనవి. ఆయన ప్రసంగాలు, సంవాదాలు చాలావరకు ప్రచురింపబడ్డాయి. ఆయన 1986 జనవరిలో మరణించడానికి ఒక నెల ముందు అమెరికాలోని ఓహై లోని తన ఇంటిలో చివరి ప్రసంగం చేశాడు. [[కాన్సర్|క్యాన్సర్]] వ్యాధితో మరణించాడు. ఆయన అనుయాయులు కొంతమంది ఆయన పేరు మీదుగా భారతదేశం, అమెరికా, బ్రిటన్ దేశాలలో స్వచ్ఛంద సంస్థలు, పాఠశాలలు నడుపుతున్నారు. ఇవి ఆయన భావాలను, రచనలను వివిధ భాషల్లో, వివిధ మాధ్యమాల రూపంలో ప్రజల్లో వ్యాప్తి చేస్తున్నాయి. == జీవిత చరిత్ర == === కుటుంబ నేపథ్యం, బాల్యం === [[File:Jiddu Krishnamurti house.jpg|thumb|alt=కృష్ణమూర్తి జన్మించిన ఇల్లు |[[మదనపల్లె]]లోని కృష్ణమూర్తి జన్మించిన ఇల్లు]] [[File:At the feet of the master pg 2.jpg|thumb|1910లో కృష్ణమూర్తి]] బ్రిటిష్ రాజ్ చివరలో జన్మించిన కృష్ణమూర్తి పుట్టిన తేదీ వివాదాస్పదంగా ఉంది. మేరీ లుటియెన్స్ ఇది 1895 మే 11 అని నిర్ణయించారు,{{sfnp|Lutyens|1995|p=footnotes 1, 2}} కానీ క్రిస్టిన్ విలియమ్స్ ఆ కాలంలో జనన నమోదుల విశ్వసనీయత లేకపోవడాన్ని గుర్తు చేస్తూ ఆయన జననం 1895 మే 4 నుండి 1896 మే 25 మధ్య జరిగి ఉండవచ్చని తెలిపే వివిధ వాదనలను పేర్కొన్నారు. ప్రచురితమైన జాతకం ఆధారంగా లెక్కింపులు చేసి 1895 మే 11 అనే తేదీని ప్రతిపాదించినప్పటికీ, ఆమె దానిపై కొంత అనుమానాన్ని వ్యక్తం చేశారు.{{sfnp|Williams|2004|p=465}} ఈయన జన్మస్థలం మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలోని చిన్న పట్టణమైన [[మదనపల్లె]] (ప్రస్తుతం [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[అన్నమయ్య జిల్లా]]). ఈయన ఒక [[తెలుగు]] మాట్లాడే [[బ్రాహ్మణ]] కుటుంబంలో జన్మించారు.{{sfnp|Lutyens|1975|p=7}}{{sfnp|Lutyens|2003a}} ఈయన తండ్రి జిడ్డు నారాయణయ్య బ్రిటిష్ వలస పాలనలో అధికారిగా పనిచేసేవారు. కృష్ణమూర్తికి పదేళ్ల వయసున్నప్పుడు మరణించిన తన తల్లి సంజీవమ్మ అంటే ఎంతో ఇష్టం ఉండేది.{{sfnp|Lutyens|1975|p=5}} ఈయన తల్లిదండ్రులకు మొత్తం పకొండుమంది సంతానం కాగా, వారిలో ఆరుగురు బాల్యాన్ని దాటి బతికారు.{{sfnp|Williams|2004|p=471–472}} 1903లో ఈ కుటుంబం [[కడప]]లో స్థిరపడింది. అక్కడ మునుపటి నివాస సమయంలో కృష్ణమూర్తి మలేరియా బారిన పడ్డారు. ఈయన అనేక సంవత్సరాల పాటు ఈ వ్యాధి బారిన పడుతుండేవారు.{{sfnp|Lutyens|1975|p=2–4}} సున్నితమైన, అనారోగ్యకరమైన శిశువుగా ఉంటూ "స్పష్టత లేని, కలలు కనే స్వభావం" గలవారని వర్ణించబడిన ఈయనను తరచుగా మానసిక వైకల్యం గలవారని భావించేవారు. పాఠశాలలో ఉపాధ్యాయులు, ఇంట్లో తండ్రి క్రమం తప్పకుండా కొట్టేవారు.{{sfnp|Lutyens|1975|p=3–4, 22, 25}} తన పద్దెనిమిదేళ్ల వయసులో రాసుకున్న జ్ఞాపకాల్లో కృష్ణమూర్తి 1904లో మరణించిన తన సోదరిని, దివంగత తల్లిని చూడటం వంటి ఆధ్యాత్మిక అనుభవాలను వర్ణించారు.{{sfnp|Lutyens|1983|p=5, 309}} చిన్నతనం నుంచే ప్రకృతితో ఈయనకు ఉన్న బంధం జీవితాంతం నిలిచిపోయింది.{{sfnp|Krishnamurti|2004|p=16}} కృష్ణమూర్తి తన జర్నల్‌లో రాస్తూ "తనకు చెట్లు, నదులు, పర్వతాలతో ఉన్న అనుబంధంలో వింతైన దూరం లేకపోవడం ఎప్పుడూ ఉండేది. అది కావాలని అలవాటు చేసుకున్నది కాదు" అని పేర్కొన్నారు.<ref>Krishnamurti's Journal, 17 September 1973.</ref> కృష్ణమూర్తి తండ్రి 1907 చివరలో పదవీ విరమణ చేసి, తరువాత అడ్యార్‌లోని దివ్యజ్ఞాన సమాజ ప్రధాన కార్యాలయంలో ఉద్యోగం కోసం ప్రయత్నించారు. నారాయణయ్య 1882 నుండి దివ్యజ్ఞాన సమాజ సభ్యుడిగా ఉన్నారు. చివరికి ఈ సమాజం ఈయనను గుమాస్తాగా నియమించడంతో 1909 జనవరిలో తన కుటుంబంతో సహా అక్కడికి మారారు.{{sfnp|Lutyens|1983|p=7–8}} నారాయణయ్య, ఆయన కుమారులు మొదట సమాజ కాంపౌండ్ వెలుపల ఉన్న చిన్న గుడిసెలో నివసించడానికి కేటాయించబడ్డారు.{{sfnp|Vernon|2001|p=41}} కృష్ణమూర్తి పుట్టుకతోనే శాఖాహారి, ఈయన కుటుంబం కఠినమైన శాఖాహారాన్ని పాటించేది. నైతిక, ఆధ్యాత్మిక కారణాలతో ఈయన మాంసాహారాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు.{{sfnp|Williams|2004|p=104}}<ref>{{cite web|url=http://www.krishnamurtiaustralia.org/articles/vegetarian.htm |title=Krishnamurti on eating meat & vegetarianism |website=Krishnamurti Australia |access-date=10 May 2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511020937/http://www.krishnamurtiaustralia.org/articles/vegetarian.htm |archive-date=11 May 2023 }}</ref> కృష్ణమూర్తి మద్యపానానికి దూరంగా ఉండేవారు, పొగతాగనివారు, యోగా సాధకుడు.<ref name=Saxon/> === దివ్య శిశువు === 1909 ఏప్రిల్ లో చార్లెస్ వెబ్‌స్టర్ లెడ్‌బీటర్ అనే ఆయనను కృష్ణమూర్తి మొట్టమొదటిసారిగా కలుసుకున్నాడు. లెడ్‌బీటర్ అంతకు మునుపే తనకు [[క్లెయిర్‌వాయెన్స్|దివ్యదృష్టి]] ఉందని ప్రకటించుకున్నవాడు. అడయార్ నది ఒడ్డున కృష్ణమూర్తి ఆడుకుంటూ ఉండగా అతనిలో "ఏ మాత్రం స్వార్థానికి తావులేని ఒక తేజస్సు"ను గమనించానని చెప్పాడు.{{efn|According to [[occult]] and Theosophical lore, auras are invisible emanations related to each individual's so-called [[Subtle body|subtler planes of existence]], as well as her or his normal plane. The ability to discern a person's aura is considered one of the possible effects of clairvoyance. Leadbeater's occult knowledge and abilities were highly respected within the Society.<ref>Lutyens (1975), pp. 15, 20–21</ref>}} లెడ్ బీటర్ సహోద్యోగి, కృష్ణమూర్తికి హోం వర్క్ లో సహాయకారి అయిన ఎర్నెస్ట్ వుడ్ మాత్రం ఆయనను ఒక తెలివ తక్కువవాడిగా భావించాడు.<ref name="Lutyens1975p21">Lutyens (1975), p. 21.</ref> లెడ్‌బీటర్ మాత్రం ఈ అబ్బాయి ఒక జగద్గురువు, మంచి వక్త కాగలడనీ, ఇతను థియొసాఫికల్ సిద్ధాంతం ప్రకారం మానవ పరిణామాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకు వెళ్ళడానికి అప్పుడప్పుడూ భూమి మీదకు వచ్చే [[మైత్రేయుడు|మైత్రేయుడి]] అంశ అనీ భావించాడు.<ref name="Lutyens1975p21" /> కృష్ణమూర్తి జీవిత చరిత్రను రాసిన మరో రచయిత్రి [[పుపుల్ జయకర్]] ఆయన బాల్యాన్ని గురించి ప్రస్తావిస్తూ, ఆ బాలుడు ఏం కోరినా చేసేవాడనీ, సదా సంసిద్ధతతో, విధేయతతో ప్రవర్తించేవాడనీ రాసింది. తన చుట్టూ ఏం జరుగుతుందో అతను పెద్దగా పట్టించుకునే వాడు కాదు. ఒక చిల్లుపడిన పాత్రలా ప్రవర్తించేవాడు. అందులో ఏమి పోసినా ఆ కన్నం గుండా వెళ్ళిపోవలసిందే, అందులో ఏమీ మిగలదు.<ref>Pupul (1986), p. 28.</ref> లెడ్‌బీటర్ కృష్ణమూర్తిని గుర్తించిన తర్వాత అడయార్ లోని [[దివ్యజ్ఞాన సమాజం]] వారు ఆయన్ను తమ పోషణలోకి తీసుకున్నారు. లెడ్‌బీటర్, ఇంకా అతని విశ్వాసపాత్రులైన అనుచరులు కొంతమంది ఆయనకు విద్య నేర్పించడం, ఆలనా పాలనా చూడటం, విశ్వగురువు పాత్రను పోషించగల ఒక వాహకంగా ఆయన్ని సిద్ధం చేయడం ప్రారంభించారు. కృష్ణమూర్తి, అతని సోదరుడు నిత్యానందకు మద్రాసులోని దివ్యజ్ఞాన సమాజ ఆవరణలో ప్రత్యేకంగా బోధించేవారు. తర్వాత సోదరులిద్దరూ ఐరోపాలోని కులీన వర్గాలతో సమానంగా జీవితం అనుభవిస్తూ విదేశాలలో చదువు కొనసాగించారు. ఆయన అప్పటిదాకా బడిలో ఇచ్చిన పనిని సరిగా చేయకున్నా, సామర్థ్యాలు ప్రశ్నార్థకం అయినా, 14 ఏళ్ళ వయసులో కేవలం ఆరు నెలల వ్యవధిలో ఆంగ్లంలో మాట్లాడం, రాయడంలో మంచి పట్టు సాధించాడు.<ref>Vernon (2001), pp. 51–72.</ref> రచయిత లుటింజ్ పేర్కొంటూ కృష్ణమూర్తి తర్వాతి కాలంలో తనను దివ్యజ్ఞాన సమాజం వారు గుర్తించడం అనే సంఘటన ఒక రకంగా తన ప్రాణాలను కాపాడింది అని చెప్పాడు. ఒకవేళ అలా జరిగిఉండకపోతే ఏమై ఉండేవాడివని ఆయనను అడిగితే ఏమీ తడుముకోకుండా ''బహుశా చనిపోయి ఉండేవాడినేమో'' అన్నాడు.<ref>Lutyens (1995)</ref> ఈ సమయంలోనే కృష్ణమూర్తి [[అనీ బిసెంట్]]తో గాఢమైన అనుబంధం ఏర్పరుచుకున్నాడు. ఆమెను ఒక తల్లిలా భావించాడు. మొదట్లో కృష్ణమూర్తి బాధ్యతను చట్టబద్ధంగా ఆమెకు అప్పజెప్పడానికి అంగీకరించిన నారాయణయ్య,<ref>Lutyens (1975), p. 40.</ref> కుమారుడికి కొత్తగా వచ్చిన అనూహ్యమైన గుర్తింపు వల్ల నెమ్మదిగా తెర వెనుకకు వెళ్ళవలసి వచ్చింది. 1912 లో నారాయణయ్య కుమారుని దత్తతను వెనక్కు తీసుకోమని అనీబిసెంట్ మీద దావా వేశాడు. సుదీర్ఘమైన న్యాయపోరాటం తర్వాత అనీబిసెంట్ కృష్ణమూర్తిని, అతని సోదరుడును నిత్యానందను తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నది.<ref>Lutyens (1975), pp. 54–63, 64–71, 82, 84.</ref> ఈ విధంగా అన్నదమ్ములిద్దరూ కుటుంబం నుంచి వేరుపడటం వల్ల ఒకరిపట్ల ఒకరికి గాఢమైన అనురాగం ఏర్పడింది. తర్వాతి సంవత్సరాల్లో వాళ్ళిద్దరూ ఎక్కడికి వెళ్ళినా కలిసే ప్రయాణం చేసేవారు.<ref>Lutyens (1975), pp. 3, 32.</ref> 1911 లో దివ్యజ్ఞాన సమాజం వారు ''ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఇన్ ద ఈస్ట్'' (OSE) ఏర్పాటు చేసి, దాని ద్వారా ప్రపంచానికి ఒక జగద్గురువును పరిచయం చేయాలనుకున్నారు. కృష్ణమూర్తిని దానికి పెద్దగా నియమించారు, మిగతా సభ్యులు వేర్వేరు స్థానాల్లో నియమితులయ్యారు. జగద్గురువు రాకను ఆమోదించిన వారందరికీ అందులో సభ్యత్వం దక్కుతుంది. ఈ ప్రకటన వల్ల నెమ్మదిగా దివ్యజ్ఞానసమాజం అంతర్గతంగా, బాహాటంగా, హిందువుల్లో, భారతదేశపు ప్రసార మాధ్యమాల్లో పలు వివాదాలు మొదలయ్యాయి.{{efn|Lutyens (1975), pp. 40–63 [cumulative]. కృష్ణమూర్తి జగద్గురువు అనే వార్త ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న థియోసఫిస్టుల్లో ఏకాభిప్రాయం కలిగించలేదు సరికదా సమాజంలో ఉపద్రవాన్ని రేకెత్తించింది; Lutyens (1983a), pp. 15–19, 40, 56. ఈ వివాదంలో కొంతమేరకు లెడ్‌బీటర్ పాత్ర ఉంది. ఇతను చిన్నపిల్లలకు ఆధ్యాత్మికత, థియోసఫీకి సంబంధించిన విషయాలు బోధిస్తూ వారికి లైంగిక విషయాల్లో సరైన నిర్దేశం చేయలేదనే వాదన ఒకటుంది - కానీ ఆ ఆరోపణలు ఎవరూ నిర్ధారించలేకపోయారు.}} === పెంపకం === కృష్ణమూర్తి జీవిత చరిత్ర రచయితల్లో ఒకరైన ''మేరీ లూటింజ్'' రాసినదాన్ని బట్టి "కృష్ణమూర్తి ఒక దశలో తనకు సరైన చదువు, ఆధ్యాత్మిక మార్గనిర్దేశనం పూర్తయితే తాను ఒక జగద్గురువు కాగలనని స్వయంగా విశ్వసించాడు."<ref>Lutyens (1975), p. 10-11, 93.</ref> ఇంకో రచయిత లెడ్‌బీటర్, అతని అనుయాయులు కృష్ణమూర్తి శిక్షణ కోసం ఏర్పాటు చేసిన దైనందిన కార్యక్రమాల గురించి వర్ణించాడు. రోజూ క్రమం తప్పకుండా మంచి వ్యాయామం, క్రీడలు, పాఠశాలకు సంబంధించి వివిధ పాఠ్యాంశాలపై శిక్షణ, దివ్యజ్ఞాన సమాజానికి సంబంధించిన అంశాల బోధన, [[యోగా]], [[ధ్యానం]], వ్యక్తిగత పరిశుభ్రతపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ, ఆంగ్లేయుల ఆచారాలు, సంప్రదాయాలు మొదలైనవి ఇందులో భాగాలు.<ref>Vernon (2001), p. 57.</ref> అదే సమయంలో లెడ్‌బీటర్ కృష్ణమూర్తికి మార్మికమైన విషయాలను స్వయంగా వివరించేవాడు. ఈ సంగతి కేవలం కొద్దిమందికి మాత్రమే తెలుసు.<ref>Lutyens (1975), "Chapter 4: First Initiation" and "Chapter 5: First Teaching" pp. 29–46 [cumulative].</ref> ఆటల్లో సహజమైన ఆసక్తి చూపిన కృష్ణమూర్తి, పాఠ్యాంశాల దగ్గరికి వచ్చేసరికి మాత్రం అనాసక్తితో ఉండేవాడు. చాలా సార్లు విశ్వవిద్యాలయాల్లో ప్రవేశం కోసం ప్రయత్నించి చివరికి ఆ చదువే మానుకున్నాడు. కానీ విదేశీ భాషలను మాత్రం కొన్నింటిని శ్రద్ధగా మాట్లాడటం నేర్చుకున్నాడు.<ref>Lutyens (1997), pp. 83, 120, 149.</ref> దివ్యజ్ఞాన సమాజం వారు ఆయనను బాహ్యప్రపంచానికి ''బాగా మెరుగుపెట్టిన బాహ్య స్వరూపం, తమ ఉద్దేశ్యాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్ళడంలో సంయమనం పాటించడం, విశ్వమానవ ధృక్పథం, ప్రవర్తనలో మరోప్రపంచపు అందమైన నిర్లిప్తత'' వంటి లక్షణాలు కలిగిన వాడిగా పరిచయం చేయాలనుకున్నారు.<ref name=Vernon2001p53>Vernon (2001), p. 53.</ref> కృష్ణమూర్తి జీవితం చరమాంకం చేరుకునే సరికి దాదాపు ఈ లక్షణాలన్నీ ఆయనలో పొడచూపడం గమనార్హం.<ref name=Vernon2001p53 /> ఆయనలో ''ఏదో వ్యక్తిగతమైన ఆకర్షణ శక్తి ఉన్నదనీ, అయితే అది భౌతిక రూపంలో కనిపించే ఆదరణ భావం కాదనీ, అది భావప్రధానమైన నిష్ఠ, పూజ్యభావన వైపు మొగ్గిన వ్యక్తిత్వమనీ''<ref>Vernon (2001), p. 52.</ref> మొదట్లోనే తెల్సింది. కానీ ఆయన పెరిగి పెద్దవాడయ్యేకొద్దీ యుక్తవయసులో తిరుగుబాటు, భావోద్వేగ అస్థిరత, తనపై విధించిన నియమావళిని ఎదిరించడం, అతని చుట్టూ అల్లుకున్న ప్రచారాన్ని అసౌకర్యంగా చూపించడం, అప్పుడప్పుడు ఆయన కోసం నిర్ణయించిన భవిష్యత్తు గురించి సందేహాలను వ్యక్తం చేయడం వంటి సంకేతాలను చూపించేవాడు.{{efn|Lutyens (1975), "Chapter 10: Doubts and Difficulties" through "Chapter 15: In Love" pp. 80–132 [cumulative].}} [[File:Annie-Besant-J-Krishnamurti-Ernest-Wood.jpg|thumb|alt=Photograph of Krishnamurti with his brother Nitya, Annie Besant, and others in London 1911| 1911 లో ఇంగ్లండులో కృష్ణమూర్తి, సోదరుడు నిత్య, థియోసఫిస్టులు అనీ బిసెంట్, [[జార్జ్ అరండేల్]]]] 1911 లో కృష్ణమూర్తిని, నిత్యానందను ఇంగ్లండుకు తీసుకువెళ్ళారు.<ref>Lutyens (1975), pp. 50–51.</ref> ఈ పర్యటనలో కృష్ణమూర్తి లండన్లోని OSE సభ్యులకు మొదటిసారిగా బహిరంగ ఉపన్యాసం ఇచ్చాడు.<ref>Lutyens (1975), pp. 51–52.</ref> ఆయన తొలినాళ్ళ రచనలు దివ్యజ్ఞాన సమాజం వారు బుక్‌లెట్ల రూపంలో, పత్రికల్లో ప్రచురించడం ప్రారంభించారు.<ref>Lutyens (1997), pp. 46, 74–75, 126. Krishnamurti was named Editor of the ''Herald of the Star'', the official bulletin of the OSE. His position was mainly as a figurehead, yet he often wrote editorial notes, which along with his other contributions helped the magazine's circulation.</ref> 1911 నుంచి 1914 లో మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమయ్యే మధ్య కాలంలో సోదరులిద్దరూ పలు ఐరోపా దేశాల్లో పర్యటించారు. వీరికి సహాయంగా అనుభవజ్ఞులైన వ్యక్తులు తోడుగా వెళ్ళేవారు.<ref>Vernon (2001), p. 65.</ref> ఈలోగా ఇంగ్లండు స్థిర నివాసం ఏర్పరుచుకున్న అమెరికా వాసి ''మేరీ మెలిస్సా హోడ్లీ డాడ్జ్'' లాంటి సంపన్నుల ఉదారతతో వ్యక్తిగతంగా కృష్ణమూర్తికి ఆర్థిక స్థిరత్వం ఏర్పడింది.<ref>Lutyens (1975), pp. 4, 75, 77.</ref> యుద్ధం తర్వాత కృష్ణమూర్తి, సంస్థ కార్యదర్శిగా పనిచేస్తున్న సోదరుడు నిత్యతో కలిసి OSE ముఖ్య నాయకుడి హోదాలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా తన ఉపన్యాసాల, సమావేశాల పరంపరను కొనసాగించాడు.<ref>Lutyens (1975), p. 125.</ref> తన రచనా వ్యాసంగాన్ని కూడా కొనసాగించాడు. ఈ ఉపన్యాసాల, రచనల్లో తమ సంస్థ, దాని సభ్యులు రాబోయే కాలంలో ఎలాంటి పనులు చేయాలి అనే విషయం మీద చర్చలు ఉండేవి. మొదట్లో ఆయన ప్రసంగాలు తడబాటుతో కూడుకుని ఉండేవి. ఆయనను బిడియస్తుడిగా, చెప్పిన విషయాన్నే మళ్ళీ చెప్పే వక్తగా అందరూ భావించారు. కానీ క్రమంగా ఆయన ఉచ్చారణ, విశ్వాసం మెరుగుపడింది. క్రమంగా సమావేశాలకు నాయకత్వం వహించడం ప్రారంభించాడు.<ref>Lutyens (1975), pp. 134–35, 171–17.</ref> 1921లో కృష్ణమూర్తి హెలెన్ నోత్ అనే 17 ఏళ్ల అమెరికన్ యువతితో ప్రేమలో పడ్డాడు. ఆమె కుటుంబం థియోసాఫిస్ట్‌లతో సంబంధం కలిగి ఉంది. ఆయన పని, జీవితాశయంలో ఇలాంటి సాధారణ సంబంధాలుగా పరిగణించబడే వాటికి తావులేదని అర్థం చేసుకున్నాడు. 1920ల మధ్య నాటికి వారిద్దరూ విడిపోయారు.<ref>Lutyens (1975), pp. 114, 118, 131–132, 258.</ref> === జీవితాన్ని మార్చివేసిన అనుభవాలు === 1922 లో కృష్ణమూర్తి, నిత్య కలిసి [[సిడ్నీ]] నుంచి [[కాలిఫోర్నియా]]కు వెళ్ళారు. అక్కడ ఓహై వ్యాలీలోని ఒక కాటేజిలో ఉన్నారు. అంతకుముందే [[క్షయ]] వ్యాధి సోకినట్లు నిర్ధారించబడిన నిత్యానందకు ఆ వాతావరణం సహాయకారిగా ఉంటుందని అనుకున్నారు. నానాటికీ దిగజారుతున్న నిత్యానంద ఆరోగ్యం వల్ల కృష్ణమూర్తి కలత చెందాడు.<ref>Vernon (2001), p. 97.</ref><ref>Lutyens (1975), pp. 149, 199, 209, 216–217.</ref> ఓహైలో వీరికి రోజలిండ్ విలియమ్స్ అనే యువతి సన్నిహితురాలు అయింది. తర్వాతి కాలంలో ఈమె కృష్ణమూర్తి జీవితంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించింది.<ref>Lutyens (1991), p. 35.</ref> మొదటిసారి సోదరులిరువురు ప్రత్యక్షంగా థియోసఫిస్టుల పర్యవేక్షణ లేకుండా ఉన్నారు.<ref>Vernon (2001), p. 113.</ref> వారికి ఆ ప్రదేశం పట్ల ఆదర భావం కలిగింది. నెమ్మదిగా కొంతమంది సభ్యులు కలిసి ఒక ట్రస్టుగా ఏర్పడి ఒక కాటేజీని, కొంత స్థలాన్ని కొనుగోలు చేశారు. అదే కృష్ణమూర్తి అధికారిక నివాసం అయింది.<ref>Lutyens (1983b), p. 6.</ref> 1922 ఆగస్టు, సెప్టెంబరు నెలల్లో కృష్టమూర్తి కొన్ని గాఢమైన జీవితానుభవాలకు లోనయ్యాడు.<ref>Jayakar (1986), pp. 46–57.</ref> ఈ అనుభవాలనే ఆధ్యాత్మిక మేలుకొలుపు, మానసిక పరివర్తన, భౌతిక ప్రతిక్రియ లాంటి పేర్ల కింద వర్గీకరించవచ్చు. తొలి సంఘటనలు రెండు నిర్దిష్టమైన దశల్లో జరిగాయి. మొదట ఒక మూడు రోజులు ఈ ఆధ్యాత్మిక అనుభవం కలిగింది. మళ్ళీ రెండు వారాల తర్వాత మరింత దీర్ఘమైన స్థితి అనుభవించాడు. దీన్ని కృష్ణమూర్తి, అతని చుట్టూ ఉన్న వాళ్ళు ''ద ప్రాసెస్'' (ప్రక్రియ) అని అన్నారు. ఈ ప్రక్రియ వివిధ స్థాయిల్లో ఆయన మరణించేదాకా తరచూ జరుగుతూనే ఉండేది.<ref>Vernon (2001), p. 282.</ref> కొంతమంది సాక్షుల ప్రకారం ఇది 1922 ఆగస్టు 17న ప్రారంభమైంది. ఆ సమయంలో ఆయనకు మెడ వెనుక భాగంలో తీవ్రమైన నొప్పి కలిగింది. తర్వాతి రెండు రోజుల వరకు నొప్పి ఎక్కువవడం, ఆకలి మందగించడం, సంధి ప్రేలాపనలు లాంటి లక్షణాలు తీవ్రమయ్యాయి. ఆయన స్పృహ తప్పిపోయినట్లు అనిపించేది, కానీ ఆయన చుట్టుపక్కల జరిగే విషయాలన్నీ తెలుస్తూ ఉండేవి. ఆ స్థితిలో ఆయనకు మార్మికమైన అనుభూతి కలిగింది. మరుసటి రోజు కూడా ఆ లక్షణాలు, అనుభవాలు మరింత తీవ్రతరం అయ్యాయి. చివరగా ''అంతులేని శాంతి'' లభించినట్లయింది.<ref>Lutyens (1975), pp. 158–160.</ref> దీని తర్వాత, ముందు సంఘటనలకు కొనసాగింపుగా<ref>Lutyens (1975), p. 165.</ref> ''ప్రక్రియ'' ఆయన మీద ప్రభావం చూపించసాగింది. అదే సంవత్సరం సెప్టెంబరు, అక్టోబరు నెలల్లో క్రమం తప్పకుండా రాత్రిపూట ఆయన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతులకు లోనయ్యాడు. తర్వాత ఈ ప్రాసెస్ లో భాగంగా వివిధ స్థాయిల్లో నొప్పి, భౌతిక అసౌకర్యం, సూక్ష్మ గ్రాహ్యత, చిన్నపిల్లాడిలా ప్రవర్తించడం, కొన్నిసార్లు స్పృహలో లేకున్నట్లు అనిపించడం, ఆయన శరీరం నొప్పికి లొంగిపోయింది అనిపించడం, మనసు బాగాలేకపోవడం లాంటి లక్షణాలు కనిపించేవి.{{efn|Lutyens (1975), "Chapter 18: The Turning Point" through "Chapter 21: Climax of the Process" pp. 152–188 [cumulative]. The use of the term "going off" in the accounts of the early occurrences of the process apparently signified so-called [[out-of-body experience]]s.<ref>Lutyens (1990), pp. 134–135.</ref> In later usage the meaning of "going off" was more nuanced.}} ఈ అనుభవాలే "అనుగ్రహం", "అపారం", "పవిత్రత", "విస్తృతత్వం", "అన్యమైనది" అని పలు రకాలుగా అభివర్ణించబడ్డాయి.<ref name = Lutyens1988>Lutyens, M. (1988). [https://www.scribd.com/doc/12794647/Mary-Lutyens-3-Krishnamurti-The-Open-Door J. Krishnamurti: The Open Door.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627161308/http://www.scribd.com/doc/12794647/Mary-Lutyens-3-Krishnamurti-The-Open-Door |date=2011-06-27 }} Volume 3 of Biography, p. 12. {{ISBN|0-900506-21-0}}. Retrieved on: 19 November 2011.</ref> ఇది ముందు పేర్కొన్న ప్రక్రియ కంటే విభిన్నమైన స్థితి.<ref name="jkrishnamurti">{{cite web|url=http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=27&chid=319&w=|website=jkrishnamurti.org|title=J. Krishnamurti, Krishnamurti's Notebook, Foreword by Mary Lutyens|access-date=28 November 2017|archive-date=27 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927062200/http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=27&chid=319&w=|url-status=dead}}</ref> లూటింజ్ ప్రకారం కృష్ణమూర్తి నోట్ బుక్ లో ఉన్నదాన్న బట్టి చూస్తే ఈ అన్యత్య భావన జీవితాంతం ఆయనతో పాటే ఉండి, ఆయన ఎవరో సంరక్షణలో ఉన్నట్లు నిర్భయత్వాన్ని కలిగించింది. కృష్ణమూర్తి తన నోట్‌బుక్‌లో సాధారణంగా ప్రక్రియ కలిగించే తీవ్రమైన అనుభవాన్ని మరుసటి రోజు మేల్కొన్నప్పుడు ఇలా వర్ణించేవాడు: <blockquote>అన్ని ఆలోచనలకు అతీతమైన మరో ప్రపంచపు అన్యత్వపు భావనతో త్వరగా మేల్కొన్నాను... అందులో సునిశితత్వం ఉంది. అది కేవలం అందాన్ని ఆస్వాదించేది మాత్రమే కాకుండా ఇతర విషయాలకు కూడా వర్తిస్తుంది. ఒక గడ్డి పరక ఆశ్చర్యం గొలిపేంత ఆకుపచ్చగా ఉంది; అందులో రంగులు మొత్తం ఉన్నాయి; చూడ్డానికి చాలా చిన్నది కానీ అది గాఢమైనది, మిరుమిట్లుగొలిపేది, దాన్ని నాశనం చేయడం చాలా సులువు...<ref name = Notebook>Krishnamurti, J. (1976). [http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=27&chid=68289&w= Krishnamurti's Notebook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927062100/http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=27&chid=68289&w= |date=2016-09-27 }}, Part 3 Gstaad, Switzerland 13th July to 3rd September 1961. J. Krishnamurti online. {{ISBN|1-888004-63-0}}, {{ISBN|978-1-888004-63-2}}.</ref></blockquote> ఈ అన్యత్వ భావన రోజువారీ సంఘటనల్లో కూడా ఆయనతోటే ఉండేది. <blockquote>ఒకటి రెండు ఇంటర్వ్యూలలో ఆ బలం, ఆ శక్తి గదిలో ఎలా నిండిపోయాయో ఆలోచిస్తే వింతగా ఉంది. చూడబోతే అది మన కళ్లలో, ఊపిరిలో ఉన్నట్లు అనిపించింది. ఇది కొన్నిసార్లు అకస్మాత్తుగా, చాలా అనూహ్యంగా, చాలా శక్తివంతంగా, తీవ్రంగా అనుభవంలోకి వస్తుంది. కొన్ని సార్లు నిశ్శబ్దంగా, నిర్మలంగా ఉనికిలోకి వస్తుంది. అది మనం కావాలన్నా, వద్దన్నా వచ్చే తీరుతుంది. దానికి అలవాటు పడే అవకాశం లేదు, ఎందుకంటే అది మునుపెన్నడూ ఎరగనిది, మళ్ళీ తిరిగి రానిది.<ref name = Notebook /></blockquote> 1922 లో కృష్ణమూర్తికి మొదటిసారి ఇలాంటివి జరిగిప్పటి నుంచి వాటికోసం రకరకాలైన వివరణలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి.{{efn|Jayakar (1986), p. 46n. and Lutyens (1975), p. 166 provide a frequently given explanation, that it represented the so-called ''awakening of [[kundalini]]'', a process that according to Hindu mysticism culminates in [[Transcendence (religion)|transcendent consciousness]]. Others view it in [[Sigmund Freud|Freudian]] terms. Aberbach (1993) contends that the experiences were a projection of Krishnamurti's accumulated grief over the death of his mother. Sloss (1993), p. 61 considers the ''process'' to be a purely physical event centred on sickness or trauma, and suggests the possibility of [[Temporal lobe epilepsy#Effects on society|epilepsy]], a possibility that Lutyens (1990) rejects. According to Lutyens (1990), pp. 45–46., Krishnamurti believed the ''process'' was necessary for his spiritual development and not a medical matter or condition. As far as he was concerned, he had encountered Truth; he thought the ''process'' was in some way related to this encounter, and to later experiences.}} లెడ్‌బీటర్, ఇంకా ఇతర థియోసఫిస్టులు దైవ సాధనానికి కొన్ని వింత అనుభవాలు ఎదురవడం సహజమే అనుకున్నా ఈ పరిణామం అంతా వారికి ఒక మాయలా అనిపించింది. కృష్ణమూర్తి తరువాతి సంవత్సరాలలో, నిరంతర ఆయనలో జరిగే ప్రక్రియ స్వభావం, నిరూపణ గురించి తనకు, సహచరులకు మధ్య జరిగిన వ్యక్తిగత చర్చలలో తరచుగా ఒక అంశంగా వచ్చేది; ఈ చర్చలు ఈ అంశంపై కొంత స్పష్టతనిచ్చాయి కానీ చివరికి అసంపూర్తిగానే మిగిలాయి. జీవిత చరిత్ర రచయిత రోలాండ్ వెర్నాన్ ప్రకారం, ప్రక్రియ గురించి లీడ్‌బీటర్ సంతృప్తికరంగా వివరించలేకపోవడం వల్ల తదనంతర పరిణామాలు ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. <blockquote>ఓహై వద్ద జరిగిన ప్రక్రియ, దానికి కారణం, చెల్లుబాటు ఏమైనప్పటికీ, కృష్ణమూర్తికి అది ఒక విపత్తు మైలురాయి. ఈ సమయం వరకు అతని ఆధ్యాత్మిక పురోగతి, థియోసఫిస్టులలో పేరుగాంచిన వారి గంభీరమైన చర్చలతో ప్రణాళిక చేయబడింది. ఇప్పుడేమో కొత్తగా మరేదో జరిగింది, దాని కోసం కృష్ణమూర్తికి వారిచ్చిన శిక్షణ అతన్ని పూర్తిగా సిద్ధం చేయలేదు. కృష్ణమూర్తి మనస్సాక్షి నుండి ఒక భారం దించేసినట్లయింది. ఆయన ఒక స్వతంత్ర వ్యక్తిగా మారడానికి తన మొదటి అడుగు వేశాడు. జగద్గురువుగా అతని భవిష్యత్ పాత్ర పరంగా, అప్పటిదాకా జరిగిన ప్రక్రియ అతనికి పునాది. ఇది అతని వద్దకు ఏకాకిగా వచ్చింది. ఏ గురువులచే అతనిలో నాటబడలేదు. అది కృష్ణమూర్తిలో సరికొత్త ఆత్మవిశ్వాసం, స్వాతంత్ర్య స్ఫూర్తిని వేళ్ళూనుకునేలా చేసింది.</blockquote> కృష్ణమూర్తికి కలిగిన ఆధ్యాత్మిక అనుభవాల గురించిన వార్తలు వ్యాపించడంతో, 1925 థియోసాఫికల్ సొసైటీ కన్వెన్షన్ స్థాపించబడిన 50వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా ఆయనది దైవదూత స్థాయి అనే విషయాన్ని గురించి పుకార్లు తారాస్థాయిని చేరుకున్నాయి. ముఖ్యమైన సంఘటనలు జరగబోతున్నాయని అంచనాలు ఏర్పడ్డాయి.<ref>Lutyens (1975), p. 223.</ref> పెరుగుతున్న ప్రశంసలతో పాటు కృష్ణమూర్తికి దాని గురించి చింత కలిగింది. ప్రముఖ థియోసాఫిస్ట్‌లు, ఇంకా ఆ సమాజంలో వర్గాలు త్వరలో సమీపిస్తున్న దేవదూత రాకడను తమకు అనుకూలంగా మలుచుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. కృష్ణమూర్తి మాత్రం "అతి ఎందులోనూ పనికిరాదు" అని పేర్కొన్నాడు. వివిధ వర్గాలు ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి సంబంధించిన "అసాధారణమైన" ప్రకటనలు చేశాయి. కొంతమంది వాటిమీద వివాదాలు లేవదీశారు. సమాజంలో జరుగుతున్న ఈ అంతర్గత రాజకీయాలు కృష్ణమూర్తిని వాటికి మరింత దూరం చేసింది.<ref>Lutyens (1990), pp. 57–60.</ref> ఈ సమయంలో నిత్యా నిరంతర ఆరోగ్య సమస్యలు క్రమంగా పెద్దవవుతూ వచ్చాయి. 1925 నవంబరు 13న, 27 సంవత్సరాల వయస్సులో, అతను ఇన్‌ఫ్లుయెంజా, [[క్షయ]]వ్యాధి సమస్యలతో ఓహైలో మరణించాడు.<ref>Lutyens (1975), p. 219.</ref> నిత్య ఆరోగ్యం సరిగా లేనప్పటికీ, అతని మరణం మాత్రం ఊహించనిది. ఇది కృష్ణమూర్తికి థియోసఫీపైన, ఆ సమాజపు నాయకులపై ఉన్న నమ్మకాన్ని సమూలంగా కదిలించింది. వారు నిత్య ఆరోగ్యం గురించి హామీలు ఇస్తూనే వచ్చారు. తన జీవితంలో సాధించాల్సిన కార్యాలకు నిత్య చాలా అవసరం, అందువల్ల అతను చనిపోవడానికి వీల్లేదు" అని బెసెంట్, ఇంకా కృష్ణమూర్తి అనుచరులు బలంగా విశ్వసించారు.<ref>Lutyens (1975), pp. 219, 221.</ref> "మాస్టర్స్, వారి పరంపర మీద అతని నమ్మకం మొత్తం వమ్ము అయింది" అని జయకర్ వ్రాశాడు.<ref name=Jayakar1986p69>Jayakar (1986), p. 69.</ref> అంతేకాకుండా, "తన కుటుంబానికి, బాల్యానికి మిగిలి ఉన్న ఏకైక లంకె నిత్యనే. తాను స్వేచ్ఛగా మాట్లాడగలిగే ఏకైక వ్యక్తి అతనే. అతనే తన ఆప్తమిత్రుడు, సహచరుడు."<ref>Vernon (2001), p. 152.</ref> ప్రత్యక్ష సాక్షుల కథనాల ప్రకారం, ఈ వార్త "అతన్ని పూర్తిగా కదిలించివేసింది."<ref>Lutyens (1975), pp. 220, 313 (note to p. 220).</ref> కానీ నిత్య మరణించిన 12 రోజుల తర్వాత అతను "అత్యంత నిశ్శబ్దంగా, ప్రకాశవంతంగా, అన్ని భావోద్వేగాలకు దూరం కాగలిగాడు";<ref name=Jayakar1986p69 /> అతను ఎలాంటి బాధ అనుభవించాడో కనీసం ఆ జాడ కూడా కనిపించ లేదు.<ref>Lutyens (1975), p. 221.</ref> === గతంతో తెగతెంపులు === తరువాతి కొన్ని సంవత్సరాలలో, కృష్ణమూర్తి నూతన దృక్పథం, స్పృహ అభివృద్ధి చెందుతూ వచ్చింది. అతని ఉపన్యాసాలు, చర్చలు, ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలలో కొత్త భావనలు కనిపించాయి. ఇవి థియోసాఫికల్ పదజాలం నుండి క్రమంగా దూరమయ్యాయి.<ref>Lutyens (1983c), p. 234.</ref> ''ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్‌''తో కొనసాగడానికి లీడ్‌బీటర్, అనీ బిసెంట్ చేసిన ప్రయత్నాలను అతను తిప్పికొట్టడంతో, 1929లో అతని కొత్త మార్గం తారాస్థాయికి చేరింది. 1929 ఆగస్టు 3న నెదర్లాండ్స్‌లోని ఆమ్నెన్‌లో వార్షిక స్టార్ క్యాంప్ సందర్భంగా కృష్ణమూర్తి తన పరంపరని రద్దు చేశారు.<ref>Lutyens (1975), p. 272.</ref> అతను గత రెండు సంవత్సరాలలో "జాగ్రత్తగా పరిశీలించిన" తర్వాతనే ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు పేర్కొన్నాడు. ఆ కారణం ఏంటంటే: <blockquote>సత్యం అనేది ఒక దుర్గమ క్షేత్రం. మీరు దానిని ఏ మార్గం ద్వారా, ఏ మతం ద్వారా, ఏ శాఖ ద్వారానూ ఆ సత్యక్షేత్రానికి చేరుకోలేరు. అది నా దృక్కోణం. నేను ఖచ్చితంగా, బేషరతుగా దానికి కట్టుబడి ఉంటాను. సత్యం, అపరిమితమైనది, షరతులు లేనిది, ఏ మార్గంలోనైనా చేరుకోలేనిది, వ్యవస్థీకరించబడనిది; లేదా ఒక నిర్దిష్ట మార్గంలో ప్రజలను నడిపించడానికి లేదా బలవంతం చేయడానికి ఏ సంస్థను ఏర్పాటు చేయకూడదు. ఇది సరైన పని కాదు, ఎందుకంటే నాకు అనుచరులు వద్దు. మీరు ఎవరినైనా అనుసరించిన క్షణం మీరు సత్యాన్ని అనుసరించడం మానేస్తారు. నేను చెప్పే విషయం పట్ల మీరు శ్రద్ధ వహిస్తారా లేదా అని నేను ఆందోళన చెందను. నేను ప్రపంచంలో ఒక నిర్దిష్టమైన పనిని చేయాలనుకుంటున్నాను. దాన్ని నేను అచంచలమైన ఏకాగ్రతతో చేయబోతున్నాను. నేను ఒక ముఖ్యమైన విషయం గురించి మాత్రమే ఆలోచిస్తున్నాను: మనిషిని విడిపించడం. నేను అతనిని అన్ని పంజరాల నుండి, అన్ని భయాల నుండి విముక్తం చేయాలని కోరుకుంటున్నాను. మతాలు, కొత్త శాఖలను కనుగొనకూడదని లేదా కొత్త సిద్ధాంతాలు, కొత్త తత్వాలను స్థాపించకూడదని కోరుకుంటున్నాను.<ref name=Krishnamurti1929 /></blockquote> [[File:Jiddu Krishnamurti by Witzel.jpg|thumb|1920ల మొదట్లో కృష్ణమూర్తి]] పరంపర రద్దు తర్వాత, లీడ్‌బీటర్‌తో సహా ప్రముఖ థియోసాఫిస్ట్‌లు కృష్ణమూర్తికి వ్యతిరేకంగా మారారు. లీడ్‌బీటర్‌ "దైవం రాకడ తప్పుదారి పట్టింది" అని పేర్కొన్నాడు.<ref>Lutyens (1997), pp. 277–279.</ref> కృష్ణమూర్తి అన్ని వ్యవస్థీకృత విశ్వాసాలను, గురువుల భావనను, మొత్తం గురు శిష్య సంబంధాలనే ఖండించారు. మనిషిని పరిపూర్ణంగా, నిరాటంకంగా విముక్తుడిని చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.<ref name=Krishnamurti1929>J. Krishnamurti (1929).</ref> తాను జగద్గురువు కాదని ప్రత్యేకించి ఆయన చెప్పినట్లు ఎక్కడా దాఖలాలు లేవు.<ref>Vernon (2001), pp. 166–167.</ref> సమాజంలో ఆయన హోదా గురించి కాస్త విశదీకరించమని ఎప్పుడు అడిగినా అది ఇప్పుడు అనవసరం అనీ,<ref>J. Krishnamurti (1972), p. 9. "I think we shall have incessant wrangles over the corpse of Krishnamurti if we discuss this or that, wondering who is now speaking. Someone asked me: 'Do tell me if it is you speaking or someone else'. I said: 'I really do not know and it does not matter'." From the 1927 "Question and answer session" at Ommen. [Note weblink in reference is ''not'' at official Krishnamurti-related or Theosophical Society website].</ref> లేదా తాను వేరే చోట చెప్పినట్లు "కావాలనే అస్పష్టమైన" సమాధానం ఇచ్చేవాడు.<ref>J. Krishnamurti (1928a), p. 43. "I am going to be purposely vague, because although I could quite easily make it definite, it is not my intention to do so. Because once you define a thing it becomes dead." Krishnamurti on the World Teacher, from "Who brings the truth," an address delivered at Ommen 2 August 1927. Note weblink in reference is ''not'' at official Krishnamurti-related or Theosophical Society website. Link-specific content verified against original at [[New York Public Library Main Branch]], [http://catalog.nypl.org/record=b14583087 "YAM p.v. 519" [call no.].</ref> నేపథ్యాన్ని గమనిస్తే అతని దృక్పథంలో కొనసాగుతున్న మార్పులు ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ రద్దుకు ముందే ప్రారంభమైనట్లు అనుకోవచ్చు. జగద్గురువు విషయంలో విలక్షణతలో భేదాలు, కృష్ణమూర్తి యొక్క దృక్పథం, పదజాలం, ఉచ్చారణలలో వచ్చిన మార్పుల కారణంగా అప్పటికే కలవరపడి లేదా చికాకులో ఉన్న అతని ఆరాధకులలో చాలా మంది ఆయన మీద విశ్వాసం కోల్పోయారు. వారిలో బీసెంట్, ఇంకా అతనితో చాలా సన్నిహిత సంబంధం కలిగిన మేరీ లూటింజ్ తల్లి ఎమిలీ కూడా ఉన్నారు.<ref>Vernon (2001), p. 189.</ref><ref>Lutyens (1975), p. 236.</ref> అతను త్వరలోనే థియోసాఫికల్ సొసైటీ, దాని బోధనలు, అభ్యాసాల నుండి విడిపడినాడు.{{efn|Lutyens considers the last remaining tie with Theosophy to have been severed in 1933, with the death of Besant. He had resigned from the Society in 1930 (Lutyens, 1975; pp. 276, 285).}} అయినప్పటికీ అతను తన జీవితాంతం దానిలోని కొంతమంది సభ్యులు, మాజీ సభ్యులతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగించాడు. కృష్ణమూర్తి తాను చేసిన కృషిని తరచుగా ''నా బోధనలు'' అని కాకుండా కేవలం బోధనలు అని అభివర్ణించేవాడు.<ref>Lutyens (1990), p. 210. Emphasis in source.</ref> కృష్ణమూర్తి థియోసాఫికల్ సొసైటీతో పాటు, పనిచేయని ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్‌తో అనుబంధంగా ఉన్న వివిధ ట్రస్టులు, ఇతర సంస్థల నుండి రాజీనామా చేశాడు. ఎంతో మంది దాతలు ఆర్డర్‌కు విరాళంగా ఇచ్చిన డబ్బు, ఆస్తులను తిరిగి ఇచ్చాడు. వాటిలో నెదర్లాండ్స్‌లోని కోట, ఇంకా 5,000 ఎకరాల (2,023 హెక్టార్లు) భూమి కూడా ఉన్నాయి.<ref>Lutyens (1975), pp. 276–284.</ref> === మధ్య సంవత్సరాలు === 1930 నుండి 1944 వరకు కృష్ణమూర్తి "స్టార్ పబ్లిషింగ్ ట్రస్ట్" (SPT) ఆధ్వర్యంలో ప్రసంగ పర్యటనలు, ప్రచురణలలో నిమగ్నమయ్యాడు. ఈ సంస్థను ''ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్'' నుండి సన్నిహిత సహచరుడు, స్నేహితుడు అయిన దేశికాచార్య రాజగోపాల్‌తో కలిసి స్థాపించాడు. ఓహై కార్యకలాపాల స్థావరంగా కృష్ణమూర్తి, రాజగోపాల్, రోసలిండ్ విలియమ్స్ (1927లో రాజగోపాల్‌ను ఈమె వివాహం చేసుకుంది) నివసించే ఆర్య విహార అనే ఇంటిని ఎన్నుకున్నారు. SPT వ్యాపార, సంస్థాగత అంశాలు రాజగోపాల్ నిర్వహించేవాడు. కృష్ణమూర్తి ఎక్కువ సమయం ప్రసంగం, ధ్యానంలో గడిపేవాడు. రాజగోపాల్‌ వైవాహిక జీవితం సంతోషంగా సాగలేదు. 1931లో వారి కుమార్తె రాధ పుట్టిన తర్వాత ఇద్దరూ శారీరకంగా దూరమయ్యారు.<ref>''Lives in the Shadow with J. Krishnamurti'' by Radha Rajagopal Sloss, Bloomsbury Publishing, 1991, ch 12.</ref> రోసలిండ్‌తో కృష్ణమూర్తి స్నేహం ప్రేమగా మారింది. రాధా రాజగోపాల్ ప్రకారం, కృష్ణమూర్తి, రోసలిండ్ మధ్య అనుబంధం 1932లో ప్రారంభమైంది. అది దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది.{{efn| వీరిద్దరూ విద్యపై ఉమ్మడి ఆసక్తి కలిగిన వారు. రాధను పెంచి పెద్దచేయడంలో కృష్ణమూర్తి ఆమెకు సహకరించాడు. ఈ క్రమంలోనే 1946 లో ''హ్యాపీ వ్యాలీ స్కూల్'' అనే పాఠశాల ప్రారంభానికి కారణమైంది. ఈ పాఠశాల తర్వాత [http://www.besanthill.org/ బిసెంట్ హిల్ స్కూల్ ఆఫ్ హ్యాపీ వ్యాలీ] అనే పేరుతో స్వతంత్ర పాఠశాలగా పునఃస్థాపించబడింది. See Sloss, "Lives in the Shadow," ch 19.}}{{efn|Radha's account of the relationship, ''Lives in the Shadow With J. Krishnamurti'', was first published in England by Bloomsbury Publishing Ltd. in 1991, and was soon followed by a rebuttal volume written by Mary Lutyens, ''Krishnamurti and the Rajagopals'', Krishnamurti Foundation of America, 1996, in which she acknowledges the relationship but was never confirmed by Krishnamurti himself.}}{{efn|Mark Lee: I heard it from Erna Lillifelt, who learned it from Krishnaji. Krishnaji has told Mary Zimbalist and Erna Lilliefelt that there was something that Rajagopal had against him. They asked him what it was. And he said "I had sexual relations with that woman". See Padmanabhan Krishna, "A jewel on a silver platter", Ch 8.}} రాజగోపాల్ కుమార్తె రాధా స్లోస్ తన పుస్తకం ''లైవ్స్ ఇన్ ది షాడో విత్ జె. కృష్ణమూర్తి''లో ఈ వ్యవహారం గురించి రాసింది. 1930లలో కృష్ణమూర్తి ఐరోపా, లాటిన్ అమెరికా, భారత్, ఆస్ట్రేలియా, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో ప్రసంగించారు. 1938లో అతను ఆల్డస్ హక్స్‌లీని కలిశాడు.<ref>Vernon, "Star in the East," p 205.</ref> వీరిద్దరి మధ్య చాలా ఏళ్లుగా సాగిన సన్నిహిత స్నేహం అప్పుడే మొదలైంది. ఐరోపాలో రాబోయే సంఘర్షణ గురించి వారు ఆందోళన పడ్దారు. దీనిని జాతీయవాదం హానికరమైన ప్రభావంగా వారు భావించారు.<ref>{{cite web | url = http://www.journal.kfionline.org/issue-1/aldous-huxley-and-krishnamurti | title = Journal of the Krishnamurti Schools | access-date = 4 June 2018 }}{{Dead link|date=మార్చి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంపై కృష్ణమూర్తి వైఖరి యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో దేశభక్తి ఉత్సుకత ఉన్న సమయంలో శాంతివాదంగా, విధ్వంసంగా కూడా భావించబడింది. దరిమిలా కొంతకాలం FBI ఆయన మీద నిఘా వేసింది.<ref>Vernon, "Star in the East," p 209.</ref> అతను దాదాపు నాలుగు సంవత్సరాల పాటు (1940, 1944 మధ్య) బహిరంగ ఉపన్యాసాలు చేయలేదు. ఈ సమయంలో అతను ఆర్య విహారలో నివసిస్తూ అక్కడినుంచే పనిచేశాడు. ఇది యుద్ధ సమయంలో ఎక్కువగా స్వీయ-నిరంతర వ్యవసాయ క్షేత్రంగా నిర్వహించబడింది. దాని మిగులు వస్తువులతో ఐరోపాలో సహాయక చర్యలకు విరాళంగా ఇచ్చేవారు.<ref>Vernon, "Star in the East," p 210.</ref> యుద్ధ సమయంలో ఓహైలో గడిపిన సంవత్సరాల గురించి అతను తరువాత ఇలా అన్నాడు: "ఇది ఎటువంటి సవాలు, డిమాండ్, బయటతిరగలేని లేని కాలం అని నేను అనుకుంటున్నాను. ఈ కాలంలో అంతా బంధించబడినట్లు కనిపించింది; నేను ఓహైని విడిచిపెట్టినప్పుడు అదంతా ఒక్కసారిగా బయటకు వచ్చింది."<ref>Jayakar, "Krishnamurti" p 98.</ref> కృష్ణమూర్తి 1944 మేలో ఓహైలో వరుస చర్చలతో బహిరంగ ప్రసంగాలకు మళ్ళీ శ్రీకారం చుట్టాడు. ఈ చర్చలు, తదుపరి విషయాలను "స్టార్ పబ్లిషింగ్ ట్రస్ట్"కి అనుబంధ సంస్థ అయిన "కృష్ణమూర్తి రైటింగ్స్ ఇంక్" (KWINC) ప్రచురించింది. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా కృష్ణమూర్తికి సంబంధించిన కొత్త కేంద్రీకృత సంస్థ. దీని ఏకైక ఉద్దేశం ఆయన బోధనలను వ్యాప్తి చేయడం.<ref>Lutyens, "Fulfillment," Farrar, Straus hardcover, p 59-60. Initially, Krishnamurti (along with Rajagopal and others) was a trustee of KWINC. Eventually he ceased being a trustee, leaving Rajagopal as President–a turn of events that according to Lutyens, constituted ''"... a circumstance that was to have most unhappy consequences."''</ref> కృష్ణమూర్తి భారతదేశం నుండి సహచరులతో సంప్రదింపులు కొనసాగించాడు. 1947 శరదృతువులో అక్కడ మాట్లాడే పర్యటనను ప్రారంభించాడు. యువ మేధావులను, కొత్త అనుచరులను ఆకర్షించాడు.{{efn|These included former freedom campaigners from the Indian Independence Movement, See Vernon, "Star in the East," p 219.}} ఈ పర్యటనలో అతను మెహతా సోదరీమణులు, తర్వాత తన జీవిత చరిత్ర రాసిన పుపుల్, ఇంకా నందినిలను పరిచయం చేసుకున్నాడు. వారు ఆయన సహచరులు, విశ్వసనీయులు అయ్యారు. 1948లో [[ఉదగమండలం|ఊటీ]]లో ఆయన ముందు అనుభవించిన "ప్రక్రియ" మళ్ళీ అనుభవంలోకి వచ్చింది. ఈ సంఘటనలలు ఆ సోదరీమణులు కూడా గమనించారు.<ref>See Jayakar, "Krishnamurti," ch 11 for Pupul Mehta's (later Jayakar) eyewitness account.</ref> 1948లో పూనాలో, కృష్ణమూర్తి యోగా గురువు [[బి. కె. ఎస్. అయ్యంగార్]]ను కలిశారు. తర్వాతి మూడు నెలల పాటు అయ్యంగార్ ప్రతిరోజూ ఉదయం ఆయనకు యోగా అభ్యాసాలు నేర్పించాడు. ఆపై ఇరవై సంవత్సరాల పాటు అప్పుడప్పుడూ ఈ అభ్యాసం సాగింది.<ref>Elliot Goldberg, ''The Path of Modern Yoga'' (Rochester VT: Inner Traditions 2016), p. 380.</ref> రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత కృష్ణమూర్తి భారతదేశంలో ఉన్నప్పుడు ప్రధానమంత్రి [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]]తో సహా పలువురు ప్రముఖులు ఆయనను కలవడానికి వచ్చారు. నెహ్రూతో తన సమావేశాలలో, కృష్ణమూర్తి బోధనల గురించి సుదీర్ఘంగా విశదీకరించారు. ఒక సందర్భంలో ఇలా అన్నారు, "వ్యక్తులు, ఆలోచనలు , వస్తువులతో, చెట్లు, భూమి , వస్తువులతో సంబంధంలో మిమ్మల్ని మీరు చూసుకోవడంలో మాత్రమే స్వీయ అవగాహన ఏర్పడుతుంది. మీ చుట్టూ , మీలో ఉన్న ప్రపంచం. సంబంధం అనేది ఆత్మను బహిర్గతం చేసే అద్దం, స్వీయ-జ్ఞానం లేకుండా సరైన ఆలోచన , చర్యకు ఆధారం లేదు." నెహ్రూ "ఎలా ప్రారంభించాలి?" అన్న ప్రశ్నకి కృష్ణమూర్తి, "నువ్వు ఎక్కడున్నావో అక్కడే ప్రారంభించు. మనసులోని ప్రతి పదాన్ని, ప్రతి పదబంధాన్ని, ప్రతి పేరాను చదువు, అది ఆలోచన ద్వారా పనిచేస్తుంది." అని చెప్పాడు.<ref>Jayakar, "Krishnamurti," p 142.</ref> === ఆఖరి సంవత్సరాలు === కృష్ణమూర్తి బహిరంగ ఉపన్యాసాలు, బృంద చర్చలు, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆయన సంబంధీకులతో ప్రసంగించడం కొనసాగించారు. 1960ల ప్రారంభంలో, అతను భౌతిక శాస్త్రవేత్త [[డేవిడ్ బోమ్]]తో పరిచయాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు. డేవిడ్ ఆలోచనల ప్రకారం భౌతిక ప్రపంచం మూలతత్వం, మానవజాతి మానసిక, సామాజిక స్థితికి సంబంధించిన తాత్విక, శాస్త్రీయ దృక్పథం కృష్ణమూర్తి తత్వానికి దగ్గరగా వచ్చాయి. వీరిద్దరూ త్వరలో సన్నిహిత మిత్రులయ్యారు. వ్యక్తిగత సంభాషణల రూపంలోనూ, అప్పుడప్పుడు ఇతర పాల్గొనేవారితో సమూహ చర్చల రూపంలో ఒక ఉమ్మడి విచారణను ప్రారంభించారు. ఇది దాదాపు రెండు దశాబ్దాలుగా కొనసాగింది.{{efn|Bohm would eventually serve as a [[#External links|Krishnamurti Foundation]] trustee.}} ఈ చర్చలలో అనేకం పుస్తకాల రూపంలో లేదా పుస్తకాల భాగాలుగా ప్రచురించబడ్డాయి. కృష్ణమూర్తి ఆలోచనలను శాస్త్రజ్ఞులకు విస్తృతంగా పరిచయం చేశాయి.<ref>See [[#List of Books|Selected Publications/List of Books]] subsection.</ref> కృష్ణమూర్తి తత్వం, మతపరమైన అధ్యయనాలు, విద్య, మనస్తత్వశాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్రం, స్పృహ అధ్యయనాలు వంటి విభిన్న రంగాలలోకి ప్రవేశించినప్పటికీ, అతను అప్పటికి ఆ తర్వాత కూడా బాగా అకడమిక్ సర్కిల్‌లలో తెలిసినవాడు కాదు. అయినప్పటికీ, కృష్ణమూర్తి భౌతిక శాస్త్రవేత్తలైన [[ఫ్రిట్జోఫ్ కాప్రా]] [[ఇ. సి. జార్జ్ సుదర్శన్]], జీవశాస్త్రవేత్త [[రూపర్ట్ షెల్‌డ్రేక్]], మానసిక వైద్యుడు డేవిడ్ షైన్‌బర్గ్, అలాగే వివిధ సైద్ధాంతిక ధోరణులకు చెందిన మానసిక వైద్యులను కలిసి చర్చలు జరిపాడు..<ref>See ''On Krishnamurti'', by Raymond Martin, Wadsworth, 2003, for a discussion on Krishnamurti and the academic world.</ref> బోమ్‌తో సుదీర్ఘ స్నేహం తరువాతి సంవత్సరాలలో కొంత ఒడిదుడుకులకు లోనైనా వారు తమ విభేదాలను అధిగమించి కృష్ణమూర్తి మరణించే వరకు స్నేహితులుగా ఉన్నారు. కానీ ఆ సంబంధం మునుపటి తీవ్రతను తిరిగి పొందలేదు.{{efn|Their falling out was partly due to questions about Krishnamurti's private behaviour, especially his long and secret love affair with Rosalind Williams-Rajagopal, then unknown to the general public.{{citation needed|date=July 2013}}}}{{efn|After their falling out, Bohm criticised certain aspects of the teaching on philosophical, [[Methodology|methodological]], and psychological grounds. He also criticised what he described as Krishnamurti's occasional "verbal manipulations" when deflecting challenges. Eventually, he questioned some of the reasoning about the nature of thought and self, although he never abandoned his belief that "Krishnamurti was onto something". See ''Infinite Potential: The Life and times of David Bohm'', by [[F. David Peat]], Addison Wesley, 1997.}} 1970వ దశకంలో, కృష్ణమూర్తి అప్పటి భారత ప్రధానమంత్రి [[ఇందిరా గాంధీ]]తో చాలాసార్లు సమావేశమయ్యారు. వారిరువురి మధ్య కొన్ని సందర్భాల్లో సుదీర్ఘమైన, చాలా తీవ్రమైన సంభాషణలు జరిగాయి. జయకర్ ఇందిరాగాంధీతో సమావేశాలలో తన సందేశాన్ని రాజకీయ కల్లోలాల సమయంలో గాంధీ విధించిన కొన్ని అత్యవసర చర్యలను ఎత్తివేయడంలో సాధ్యమైన ప్రభావంగా పరిగణించాడు.<ref>జయకర్, "కృష్ణమూర్తి" పేజీలు 340–343 చూడండి.</ref> ఇంతలో, కృష్ణమూర్తికి రాజగోపాల్‌తో ఒకప్పుడు ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాలు క్షీణించాయి. కృష్ణమూర్తి రాజగోపాల్ ఆధీనంలో ఉన్న అతని రచనలు, మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లు, ఇంకా వ్యక్తిగత ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాల ప్రచురణ హక్కులతో పాటు విరాళంగా ఇచ్చిన ఆస్తి, నిధులను తిరిగి పొందేందుకు డి. రాజగోపాల్‌ను కోర్టుకు లాగాడు.{{efn|D. Rajagopal was the head or co-head of a number of successive corporations and trusts, set up after the dissolution of the ''Order of the Star'' and chartered to publish Krishnamurti's talks, discussions and other writings.}} 1971 లో ప్రారంభమైన ఈ వ్యాజ్యం, దాని సంబంధిత పరస్పర ఫిర్యాదులు చాలా సంవత్సరాలు కొనసాగాయి. కృష్ణమూర్తి జీవితకాలంలో చాలా ఆస్తి, సామగ్రి తిరిగి ఇవ్వబడ్డాయి; ఈ కేసుకు సంబంధించిన పక్షాలు చివరకు 1986లో అతని మరణం తర్వాత న్యాయస్థానం బయటే అన్ని విషయాలు పరిష్కరించుకున్నారు.{{efn|''Formation of the Krishnamurti Foundation of America and the Lawsuits Which Took Place Between 1968 and 1986 to Recover Assets for Krishnamurti's Work'', by Erna Lilliefelt, Krishnamurti Foundation of America, 1995. The complicated settlement dissolved the ''K & R Foundation'' (a previous entity), and transferred assets to the ''Krishnamurti Foundation of America'' (KFA). However certain disputed documents remained in the possession of Rajagopal, and he received partial repayment for his attorney's fees.}} 1984, 1985లో, కృష్ణమూర్తి యునైటెడ్ నేషన్స్‌లోని పేసెమ్ ఇన్ టెర్రిస్ సొసైటీ చాప్టర్ ఆధ్వర్యంలో న్యూయార్క్‌లోని యునైటెడ్ నేషన్స్‌లో ఆహ్వానించబడిన ప్రేక్షకులతో మాట్లాడారు.<ref>Lutyens, "The Open Door," p 84-85. Also Lutyens, "The Life and Death of Krishnamurti," p. 185.</ref> 1985 అక్టోబరులో, అతను చివరిసారిగా భారతదేశాన్ని సందర్శించాడు. అప్పటి నుండి 1986 జనవరి మధ్య కొన్ని "వీడ్కోలు" సమావేశాలు, చర్చలు నిర్వహించాడు. ఈ చివరి చర్చలలో అతను సంవత్సరాలుగా అడుగుతున్న ప్రాథమిక ప్రశ్నలు ఉన్నాయి. విజ్ఞాన శాస్త్రం, సాంకేతిక పరిజ్ఞానంలో పురోగతి, మానవజాతిపై వాటి ప్రభావం గురించి కొత్త ఆందోళనలు ఈ చర్చల్లో చోటు చేసుకున్నాయి. కృష్ణమూర్తి తన స్నేహితులకు మరణాన్ని ఆహ్వానించడం ఇష్టం లేదని, అయితే అతని శరీరం ఎంతకాలం ఉంటుందో తెలియదనీ (ఆయన అప్పటికే చాలా బరువును కోల్పోయాడు), ఇకపై మాట్లాడలేనప్పుడు, అతనికి "మరో ప్రయోజనం అంటూ ఏదీ ఉండదు" అని వ్యాఖ్యానించాడు. 1986 జనవరి 4న మద్రాసులోతన చివరి ప్రసంగంలో, తనతో కలిసి విచారణ స్వభావం, సాంకేతికత ప్రభావం, జీవితం, ధ్యానం యొక్క స్వభావం ఇంకా సృష్టి స్వభావాన్ని పరిశీలించమని ప్రేక్షకులను మళ్లీ ఆహ్వానించాడు. కృష్ణమూర్తి తన వారసత్వం గురించి కూడా ఆందోళన చెందాడు. తనకు తెలిసిన జ్ఞానాన్ని ప్రపంచమంతటికీ కాకుండా ప్రత్యేక వ్యక్తులకు అందించబడిన కొంతమంది వ్యక్తిగా మారడం గురించే ఈ ఆందోళన. తన బోధనలను ఎవరూ పనిగట్టుకుని వివరించడానికి ముందుకు రానవసరం లేదని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>Lutyens, "Fulfilment," Farrar, Straus hardcover, p 171, statement of Krishnamurti published in the Foundation Bulletin, 1970.</ref> అతను అనేక సందర్భాల్లో తన సహచరులను తన తరపున ప్రతినిధులుగా లేదా అతని మరణానంతరం తన వారసులుగా ప్రకటించుకోవద్దని హెచ్చరించాడు.<ref>Lutyens, "Fulfilment," Farrar, Straus hardcover, p 233.</ref> తన మరణానికి కొన్ని రోజుల ముందు, తుది ప్రకటనలో, తన సహచరులు లేదా సాధారణ ప్రజలలో ఎవరికీ తనకు ఏమి జరిగిందో (బోధనా మార్గంగా) అర్థం కాలేదని ప్రకటించాడు. తన శరీరంలో పనిచేస్తున్న "సుప్రీం ఇంటెలిజెన్స్" అతని మరణంతో పోతుంది, అంటే ఆయన బోధనలకు వారసులంటూ ఎవరూ ఉండరని మరలా పునరుద్ఘాటించినట్లు. అయినప్పటికీ, ప్రజలు కొంతవరకు "బోధనలను పాటిస్తే" దానితో సన్నిహితంగా ఉండవచ్చని ఆయన పేర్కొన్నాడు.<ref>See Lutyens, "The Life and Death of Krishnamurti," London: John Murray, p 206. Quoting Krishnamurti from tape-recording made on 7 February 1986.</ref> మునుపటి చర్చలలో, అతను తనను తాను థామస్ ఎడిసన్‌తో పోల్చుకున్నాడు, అతను జ్ఞానమనే దీపాన్ని కనిపెట్టడానికి కష్టపడి పనిచేసానని, వేరే వాళ్ళు కేవలం స్విచ్ వేస్తే సరిపోతుందని పేర్కొన్నాడు.<ref>Lutyens, "Fulfilment" Farrar, Straus hardcover, p 119.</ref> == మరణం == కృష్ణమూర్తి 1986 ఫిబ్రవరి 17న తొంభై ఏళ్ళ వయసులో [[పాంక్రియాటిక్ క్యాన్సర్]] వ్యాధితో మరణించాడు. కృష్ణమూర్తి ఫౌండేషన్ ట్రస్టు వాళ్ళు ఆయన ఆఖరి గడియ వరకు ఆరోగ్య స్థితిని వెల్లడిస్తూ వచ్చారు. మొదటి చిహ్నాలు ఆయన మరణానికి తొమ్మిది నెలల ముందే కనిపించాయి. ఆయన అప్పుడు బాగా అలిసిపోయినట్లు కనిపించాడు. 1985 అక్టోబరులో ఇంగ్లండు నుంచి భారతదేశం వెళ్ళాడు. ఆ తర్వాత ఆయనలో విపరీతమైన అలసట, జ్వరం, బరువు కోల్పోవడం లాంటి లక్షణాలు కనిపించాయి. 1986 జనవరి 10న మద్రాసులో ఆయన ఆఖరి ఉపన్యాసం తర్వాత తిరిగి ఓహైకి వెళ్ళిపోవాలనుకున్నాడు. అది 24 గంటల విమాన ప్రయాణం. ఓహైకి చేరుకున్న వెంటనే ఆయనకు వైద్య పరీక్షలు జరిపారు. ఈ పరీక్షలలో ఆయనకు పాంక్రియాటిక్ క్యాన్సర్ అని నిర్ధారణ అయింది. అది శస్త్రచికిత్సకు గానీ, మరే పద్ధతికీ లొంగనిది. కృష్ణమూర్తి తిరిగి తన ఓహై గృహానికి తిరిగి వెళ్ళడానికి నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆయన చివరి రోజులు అక్కడే గడిచాయి. స్నేహితులు, వృత్తినిపుణులు ఆయనకు సేవలు చేశారు. ఆయన మనస్సు చివరి క్షణాల వరకు ప్రశాంతంగా ఉంది. 1986 ఫిబ్రవరి 17న కాలిఫోర్నియా సమయం ప్రకారం అర్ధరాత్రి పది నిమిషాలు దాటిన తర్వాత ఆయన తుదిశ్వాస విడిచాడు. ఆయన కోరిక మేరకు ఎటువంటి మెమోరియల్ జరపలేదు. ఆయన అస్థికలు మూడు భాగాలుగా విభజించి, ఒకటి ఓహైలో, ఒకటి భారతదేశంలో, ఒకటి ఇంగ్లండుకు పంపించమన్నాడు. భారతదేశంలో వీటిని వారణాసిలోని [[గంగా నది]], [[గంగోత్రి]], మద్రాసు అడయార్ సముద్ర తీరం కలిపారు. == పాఠశాలలు == [[File:Jiddu Krishnamurti 1987 stamp of India.jpg|thumb|1987 లో కృష్ణమూర్తి చిత్రంతో తపాలాశాఖ విడుదల చేసిన బిళ్ళ]] కృష్ణమూర్తి భారతదేశంలో ఐదు పాఠశాలలు, ఇంగ్లండులో బ్రాక్‌వుడ్ పార్క్ స్కూల్, కాలిఫోర్నియాలో ఓక్ గ్రూవ్ స్కూల్ అనే పేరుతో ఒక స్కూలు ప్రారంభించాడు. ఈ పాఠశాలల లక్ష్యం ఏమని ఆయనను ప్రశ్నించగా ఈ విధంగా సమాధానం ఇచ్చాడు. # ప్రపంచ దృక్పథం. ఏదో ఒక భాగం అని కాకుండా సర్వం ఒకటే అనే దృష్టి; మతపరమైన దృష్టి అస్సలు ఉండకూడదు. ఎప్పుడూ పక్షపాతం లేని పరిపూర్ణ దృక్పథం కలిగించాలి # మనిషి, ప్రకృతి పట్ల దయ. మానవజాతి ప్రకృతిలో ఒక భాగం. ఒకవేళ ప్రకృతిని సరిగ్గా చూసుకోకపోతే, అది తిరిగే మనిషికే ప్రమాదం. సరైన విద్య, ఎక్కడి మనుషుల మధ్యనైనా గాఢానుబంధం పర్యావరణ సమస్యలతో సహా అన్ని సమస్యలను పరిష్కరిస్తుంది. # మతపరమైన స్ఫూర్తి, శాస్త్రీయ స్వభావం. మతంతో కూడిన మనసు ఒంటరిది, కానీ అలాంటివి ఎన్నో. మనుషులు, ప్రకృతి సహజీవనం సాగించినప్పుడే మనుగడ.<ref>See ''As The River Joins The Ocean: Reflections about J. Krishnamurti'', by Giddu Narayan, Edwin House Publishing 1999, p 64.</ref> 1928లో కృష్ణమూర్తి, అనీ బిసెంట్ ప్రారంభించిన కృష్ణమూర్తి ఫౌండేషన్ భారతదేశంలోనూ, విదేశాల్లోనూ ఆరు పాఠశాలలను నిర్వహిస్తోంది.<ref>{{cite book|title=Krishnamurti and the Fourth Way|page=200|author=Evangelos Grammenos|date=12 December 2003|isbn=9788178990057}}</ref> == ప్రభావం == [[దస్త్రం:Jiddu Krishnamurti house - Study center.jpg|alt=మదనపల్లెలో జిడ్డు కృష్ణమూర్తి జన్మించిన ఇల్లు లోపల దృశ్యం, అధ్యయన కేంద్రంగా వాడబడుతున్నది|thumb|[[మదనపల్లె]]లో జిడ్డు కృష్ణమూర్తి జన్మించిన ఇల్లు లోపల దృశ్యం, అధ్యయన కేంద్రంగా వాడబడుతున్నది]] కృష్ణమూర్తి భారతదేశంలో ప్రధాన స్రవంతిలోని మత సంస్థలను కూడా ఆకర్షించాడు. ఆయన ఎంతో మంది పేరు పొందిన హిందు, బౌద్ధ పండితులతో చర్చలు జరిపాడు. వీరిలో దలైలామా కూడా ఒకరు.{{efn| The Dalai Lama characterised Krishnamurti as a ''"great soul"'' (Jayakar, "Krishnamurti" p 203). Krishnamurti very much enjoyed the Lama's company and by his own admission could not bring up his anti-guru views, mindful of the Lama's feelings.}} ఈ చర్చల్లో చాలావరకు వివిధ పుస్తకాల్లో అధ్యాయాలుగా ప్రచురించబడ్డాయి. కృష్ణమూర్తిచే ప్రభావితమైన వారిలో [[జార్జి బెర్నార్డ్ షా]], [[డేవిడ్ బోమ్]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[దలైలామా]], ఆల్డస్ హక్స్‌లీ, అలన్ వాట్స్,<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_vjshtqhddg|title=Alan Watts talking about Jiddu Krishnamurti &#124; He was an Extraordinary Mystic|website=[[YouTube]]}}</ref> హెన్రీ మిల్లర్, [[బ్రూస్ లీ]],<ref>https://jkrishnamurti.org/sites/default/files/Robert-Colet-Bruce-Lee.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230527001459/https://www.jkrishnamurti.org/sites/default/files/Robert-Colet-Bruce-Lee.pdf |date=2023-05-27 }} {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> టెరెన్స్ స్టాంప్,<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gdB-OMnjaMc&list=PLnUHGKHE-_MFi1IC_7XMPUudeIz0GRIez&index=21|title = Terence Stamp speaking at the Krishnamurti Centre|website = [[YouTube]]}}</ref> జాక్సన్ పొలాక్,<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~lnp3/mydocs/culture/pollock.htm, |title= Jackson Pollock (By L. Proyect)|website=www.columbia.edu |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928210718/http://www.columbia.edu/%7Elnp3/mydocs/culture/pollock.htm |archive-date=28 September 2020}}</ref> టోని ప్యాకర్,<ref>{{Cite web|url=https://www.lionsroar.com/remembering-meditation-teacher-toni-packer-1927-2013-2/|title=Remembering meditation teacher Toni Packer (1927 - 2013) - Lion's Roar}}</ref> [[అచ్యుత్ పట్వర్ధన్]],<ref name="independent">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-achyut-patwardhan-1541827.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220608/https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-achyut-patwardhan-1541827.html |archive-date=8 June 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Obituary: Achyut Patwardhan|website=The Independent|date=23 October 2011|access-date=28 November 2017}}</ref> దాదా ధర్మాధికారి,<ref name="mkgandhi-sarvodaya">{{cite web|url=http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/dharma/dharmabio.htm|website=mkgandhi-sarvodaya.org|title=Dada Dharmadhikari Biography|access-date=28 November 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109114350/http://mkgandhi-sarvodaya.org/dharma/dharmabio.htm|archive-date=9 November 2011}}</ref> ఎకార్ట్ టోలీ మొదలైన వారు ముఖ్యులు.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5Y2yOZGgHuY|title=Through the Eyes of Krishnamurti|website=[[YouTube]]}}</ref> ఆయన మరణానంతరం కూడా ఆయన మీద, ఆయన రచనల మీద ఆసక్తి ఇంకా కొనసాగుతుంది. చాలా పుస్తకాలు, ఆడియో, వీడియో, కంప్యూటర్ మాధ్యమాలు ఇంకా వివిధ ఆన్ లైన్ ప్రచురణకర్తలచే ప్రచురించబడుతున్నాయి. నాలుగు అధికారిక సంస్థలు, ఆతన రచనల భాండాగారాలను నిర్వహిస్తూ, బోధనలను వివిధ భాషల్లో వ్యాప్తి చేస్తున్నాయి. అచ్చులో ఉన్నవాటిని డిజిటల్ మాధ్యమంలోకి మారుస్తున్నాయి. వెబ్ సైట్లు, టీవీ కార్యక్రమాలు, సమావేశాలు, ఆసక్తి కలిగిన వారి మధ్య సంభాషణలు నిర్వహిస్తూ ఉన్నాయి.<ref>See also [http://www.ereleases.com/pr/20040701001.html ''The Complete Teachings Project''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202071949/http://ereleases.com/pr/20040701001.html |date=2 February 2009}}, an ambitious effort to collect the entire body of Krishnamurti's work into a coherently edited master reference.</ref> == ఇతరాలు == కృష్ణమూర్తి ఎక్కువ కాలం విదేశాలలో గడిపారు. కానీ, ప్రతి సంవత్సరం భారతదేశానికి వస్తుండేవారు. తెలుగువారైనా తెలుగు దాదాపు మరచిపోయారు. ఈ గ్రంథకర్త ‘‘ఆంధ్రప్రభ’’ సచిత్ర వార పత్రిక సంపాదకులుగా ఉన్నప్పుడు, ప్రతి సంవత్సరం కృష్ణమూర్తితో ఒక ఇంటర్వ్యూ ప్రకటించడం ఆనవాయితీగా ఉండేది. కృష్ణమూర్తిని గురించి సమగ్రంగా అధ్యయనం చేసిన శ్రీ నీలంరాజు లక్ష్మీ ప్రసాద్‌ ఈ ఇంటర్వ్యూను నిర్వహిస్తుండేవారు. కృష్ణమూర్తి జీవితం చివరి సంవత్సరం వరకు ఈ ఇంటర్వ్యూల ప్రచురణ కొనసాగింది. ఒక సారి ‘‘మీరు తెలుగువారు కదా. తెలుగు ఏమైనా జ్ఞాపకం ఉందా?’’ అని ప్రశ్నిస్తే ఒంట్లు లెక్కించడానికి ప్రయత్నించి, మూడు - నాలుగు అంకెలు పలికి, ఇటాలియన్‌ భాషలోకి మారిపోయారు. తాను గురువును గానీ, ప్రవక్తను గానీ కానని అతను చాలా సార్లు ఖండితంగా ప్రకటించారు. అతను బోధించిన తత్త్వం ఏ నిర్ణీత తాత్త్విక చట్రంలోకీ ఇమడదు. దాని ప్రత్యేకత దానిదే. సమస్త జీవరాసుల పట్ల అతను కారుణ్యాన్ని వ్యక్తం చేస్తుండేవారు. తనదంటూ ఏ వస్తువునూ అతను ఏర్పరచుకోలేదు, మిగుల్చుకోలేదు.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/NirantaraSatyanveshana/page/n11/mode/1up |title=నిరంతర సత్యాన్వేషణ-జిడ్డు కృష్ణమూర్తి తత్వం |author= శ్రీవిరించి|year=1998|publisher=జయంతి పబ్లికేషన్స్}}</ref> == కృష్ణమూర్తి ప్రసంగాల సారాంశం == <blockquote>అసలైన విప్లవం జరగవలసినది హృదయపు లోతులలో. మనిషిలో సమూలమైన పరివర్తన కలగపోతే ఈ యుద్ధాలు, ఈ హింసాకాండ, ఈ విధ్వంసము ఇట్లాగే కొనసాగుతూ ఉంటాయి.</blockquote> <blockquote>రాజకీయ, ఆర్ధిక విప్లవాలు కానీ, సామాజిక సంస్కరణలు కానీ ఈ పరివర్తనను తేలేవు. నూతన ఆదర్శాలు, మతాత్మకమైన ఆశయాలు అవలంబించినా, కొత్త సిద్ధాంతాలతో, కొత్త పద్ధతులలో మనిషిని నిర్బంధించినా ఇది జరగదు. తనని తాను పూర్తిగా అవగాహన చేసుకుంటూ హృదయంతో స్పందిస్తూ జీవించటంలోనే పరివర్తన సాధ్యమౌతుంది.</blockquote> == తెలుగులో వెలువడిన కొన్ని రచనలు == {{Div col|colwidth=20em}} # కృష్ణమూర్తి తత్వం-పరిచయ సంపుటం. # శ్రీలంక సంభాషణలు. # గతం నుండి విముక్తి # [[ఈ విషయమై ఆలోచించండి]] (1991),<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.388137 |title=ఈ విషయమై ఆలోచించండి, మొదటి భాగము|year=1991 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.391699 |title=ఈ విషయమై ఆలోచించండి, రెండవ భాగము|year=1991 }}</ref> # ముందున్న జీవితం # ధ్యానం # విద్య, అందు జీవితమునకుగల ప్రాధాన్యత # మన జీవితాలు-జిడ్డు కృష్ణమూర్తి వ్యాఖ్యానాలు # స్వీయజ్ఞానం # స్వేచ్ఛ (ఆది లోనూ-అంతంలోనూ) # నీవే ప్రపంచం <ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/NeevePrapancham|title=నీవే ప్రపంచం }}</ref> # గరుడయానం # నిరంతర సత్యాన్వేషణ <ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/NirantaraSatyanveshana |title=నిరంతర సత్యాన్వేషణ|year=1998 }}</ref> # చేతన <ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.385162|title=చేతన|year=1996 }}</ref> {{Div col end}} == ఇవీ చూడండి == * [[రిషి వ్యాలీ పాఠశాల]] == మూలాలు == '''గమనికలు''' {{notelist}} '''ఉదహరింపులు''' {{Reflist|colwidth=30em}} == ఆధార గ్రంథాలు == * {{cite journal|last=Aberbach|first=David|date=1 July 1993|title=Mystical Union and Grief: the Ba'al Shem Tov and Krishnamurti|url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1993-07_86_3/page/309|journal=[[Harvard Theological Review]]|volume=86|issue=3|pages=309–321|location=[[Cambridge, Massachusetts]]|issn=0017-8160|jstor=1510013 |doi=10.1017/s0017816000031254|s2cid=162399497 }}<!-- |access-date=28 September 2010 -->{{subscription required}} *{{cite book|last=Jayakar|author-link=Pupul Jayakar|first=Pupul|year=1986|title=Krishnamurti: a biography|url=https://archive.org/details/krishnamurtibiog0000jaya_u6v7|location=San Francisco|edition=1st|publisher=[[HarperCollins|Harper & Row]]|isbn=978-0-06-250401-2}} *{{cite journal|last=Jiddu|first=Krishnamurti|date=1 January 1926|title=Editorial Notes|journal=The Herald of the Star |volume=XV|issue=1|page=3 |location=London |publisher=Theosophical Publishing House|oclc=225662044}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1928a|chapter-url=http://jiddu-krishnamurti.net/en/1927-the-pool-of-wisdom/jiddu-krishnamurti-the-pool-of-wisdom-07|chapter=Who brings the truth?|title=The pool of wisdom, Who brings the truth, By what authority, and three poems|location=[[Eerde, Ommen]]|publisher=Star Publishing Trust|pages=43–53|oclc=4894479|id=[[Saaremaa]], [[Estonia]]: jiddu-krishnamurti.net [web publisher]|access-date=7 October 2010|archive-date=26 నవంబరు 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126001933/http://jiddu-krishnamurti.net/en/1927-the-pool-of-wisdom/jiddu-krishnamurti-the-pool-of-wisdom-07|url-status=dead}} *{{cite journal|last=Jiddu|first=Krishnamurti|date=September 1929|url=http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php|title=The dissolution of the Order of the Star: a statement by J. Krishnamurti|journal=International Star Bulletin|volume=3|issue=2 {{interp|issues renumbered starting August 1929}}|pages=28–34|location=[[Eerde, Ommen]]|publisher=Star Publishing Trust|oclc=34693176|id=J.Krishnamurti Online [web publisher]|access-date=9 March 2010|archive-date=15 ఆగస్టు 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815003110/http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php|url-status=dead}} *{{cite web|last=Jiddu|first=Krishnamurti|date=1 August 1965|url=http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=840&chid=5156|title=Tenth public talk at Saanen|work=J.Krishnamurti Online|id=[[#jko-sn|JKO 650801]]|publisher=Krishnamurti Foundations|access-date=15 May 2010|archive-date=19 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019124929/http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=840&chid=5156|url-status=dead}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1972|chapter-url=http://jiddu-krishnamurti.net/en/1927-1928-1929-early-writings/krishnamurti-early-writings-03-eerde-gathering-1927|title=Early Writings of J. Krishnamurti|chapter=Eerde Gathering 1927, Questions and Answers|series=Early Writings|volume=II [Offprints from Chetana 1970]|location=[[Mumbai|Bombay]]|publisher=Chetana<!-- {{URL|1=http://www.chetana.com/p.htm|2=Chetana}} -->|pages=6–14|oclc=312923125|id=[[Saaremaa]], [[Estonia]]: jiddu-krishnamurti.net [web publisher]|access-date=21 December 2010|archive-date=19 డిసెంబరు 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219064821/http://jiddu-krishnamurti.net/en/1927-1928-1929-early-writings/krishnamurti-early-writings-03-eerde-gathering-1927|url-status=dead}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1975b|orig-year=1969|title=Freedom from the Known|editor-link=Mary Lutyens|editor-last=Lutyens|editor-first=Mary|location=San Francisco|publisher=[[HarperCollins|Harper San Francisco]]|edition=reprint, 1st Harper paperback|isbn=978-0-06-064808-4|id=[[#jko-sn|JKO 237]]|title-link=Freedom from the Known}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=2004|orig-year=originally published 1982. San Francisco: [[HarperCollins|Harper & Row]]|title=Krishnamurti's Journal|location=[[Bramdean]]|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|isbn=978-0-900506-23-9|title-link=Krishnamurti's Journal}} *{{cite book|author-link=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1975|title=Krishnamurti: The Years of Awakening|location=New York|publisher=[[Farrar, Straus and Giroux]]|edition=1st US|isbn=978-0-374-18222-9}} *{{cite book|author-link=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1983b|title=Krishnamurti: The Years of Fulfilment|location=New York|publisher=[[Farrar, Straus and Giroux]]|edition=1st US|isbn=978-0-374-18224-3|url=https://archive.org/details/krishnamurti00mary}} *{{cite book|author-link=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1990|title=The life and death of Krishnamurti|location=London|publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]]|edition=1st UK|isbn=978-0-7195-4749-2}} *{{cite book|author-link=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1995|title=The boy Krishna: the first fourteen years in the life of J. Krishnamurti|location=[[Bramdean]]|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|type=[[pamphlet]]|isbn=978-0-900506-13-0}} *{{cite book|last=Sloss|first=Radha Rajagopal|year=1991|location=London|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|title=Lives in the Shadow with J. Krishnamurti|edition=1st|isbn=978-0-7475-0720-8|title-link=Lives in the Shadow with J. Krishnamurti}} *{{cite book|last=Vernon|first=Roland|year=2001|title=Star in the east: Krishnamurti: the invention of a messiah|location=New York|publisher=[[Palgrave Macmillan|Palgrave]]|isbn=978-0-312-23825-4|url=https://archive.org/details/starineastkrishn00vern}} *{{cite book|last=Williams|first=Christine V.|year=2004|title=Jiddu Krishnamurti: world philosopher (1895–1986): his life and thoughts|url=https://books.google.com/books?id=NzDar6XfICEC|location=[[Delhi]]|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=978-81-208-2032-6|access-date=3 October 2011}} *{{cite book|last=Padmanabhan|first=Krishna|title= A jewel on a silver platter (Remembering Jiddu Krishnamurti)|url=https://archive.org/details/jewelonsilverpla0000kris|location=[[Varanasi]]|publisher=[[Pilgrims publishing]]|isbn=978-93-5076-056-7|year=2015}} == బయటి లింకులు == {{Commonscat|Jiddu Krishnamurti|జిడ్డు కృష్ణమూర్తి}}{{వికీవ్యాఖ్య}}{{వికీసోర్స్ రచయిత}} * {{YouTube|c=UCCpgx1H_ImE6OzMVvtGTP0g| జిడ్డుకృష్ణమూర్తి-తెలుగు}} * {{Cite book|url=http://www.kfionline.org/wp-content/uploads/2020/11/J%20Krishnamuti%20-%20The%20Real%20Crisis%20-%20KFI%20-%20Telegu%20-%206-11-20.pdf|title=నిజమైన సంక్షోభం|author=జిడ్డు కృష్ణమూర్తి|year=2020|lang=te|publisher=Krishnamurti Foundation of India}}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web|url=http://www.kfionline.org/|title=Krishnamurti Foundation of India website|access-date=2021-03-13|archive-date=2009-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721185423/http://www.kfionline.org/|url-status=dead}} {{Authority control}} [[వర్గం:మదనపల్లె వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1895 జననాలు]] [[వర్గం:1986 మరణాలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు తత్వవేత్తలు]] [[వర్గం:చిత్తూరు జిల్లా తత్వవేత్తలు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] eut2zc4g89hrc7dczb6ssh6n9ly6w7n గంభీర్‌పూర్ (కథలాపూర్) 0 49458 4936879 3634664 2026-08-17T10:02:46Z ~2026-45029-08 153094 /* */ 4936879 wikitext text/x-wiki '''గంభీర్‌పూర్,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[జగిత్యాల జిల్లా]], [[కథలాపూర్‌ మండలం|కథలాపూర్]] మండలంలోని గ్రామం.<ref name="”మూలం”2">{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/226.Jagityal.-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2018-03-20 |website= |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430062643/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/226.Jagityal.-Final.pdf |url-status=dead }}</ref> {{Infobox Settlement| ‎|name = గంభీర్‌పూర్ |native_name = |nickname = |settlement_type = రెవిన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో గ్రామ స్థానం |pushpin_mapsize = 200 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[జగిత్యాల జిల్లా|జగిత్యాల]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[కథలాపూర్‌ మండలం|కథలాపూర్‌]] <!-- Politics -----------------> |government_foonotes = |government_type = |leader_title = [[సర్పంచి]] |leader_name =గుంటుక మనోహర్ |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 3644 |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 = 1646 |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = 1998 |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = 957 <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2001 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్యు |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్యు |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 18.6690958 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 78.7362845 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code = |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = }} ఇది మండల కేంద్రమైన కథలాపూర్ నుండి 10 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన [[కోరుట్ల]] నుండి 17 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత [[కరీంనగర్ జిల్లా|కరీంనగర్ జిల్లాలో]], ఇదే మండలంలో ఉండేది.<ref>{{Cite web|title=జగిత్యాల జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Jagitial.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106061446/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Jagitial.pdf|archive-date=2022-01-06|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref> 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 957 ఇళ్లతో, 3644 జనాభాతో 1486 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 1646, ఆడవారి సంఖ్య 1998. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 612 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 20. గ్రామ జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 572151<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_Village_Release_2800.xlsx|title=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India - Village amenities of 2011}}</ref>.పిన్ కోడ్: 505306. == విద్యా సౌకర్యాలు == గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప బాలబడి [[కోరుట్ల]]లో ఉంది.సమీప జూనియర్ కళాశాల కత్లాపూర్లోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల కోరుట్లలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్ [[కరీంనగర్]]లో ఉన్నాయి.సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం జగిత్యాలలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల [[కరీంనగర్]] లోనూ ఉన్నాయి. == వైద్య సౌకర్యం == === ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం === గంభీరూర్లో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు.ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పశు వైద్యశాల గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. === ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం === గ్రామంలో4 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు నలుగురు ఉన్నారు. == తాగు నీరు == గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. బావుల నీరు కూడా అందుబాటులో ఉంది. తాగునీటి కోసం చేతిపంపులు, బోరుబావులు, కాలువలు, చెరువులు వంటి సౌకర్యాలేమీ లేవు. == పారిశుధ్యం == మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు. == సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు == గంభీరూర్లో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. ఆటో సౌకర్యం, ట్రాక్టరు సౌకర్యం మొదలైనవి గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్ మొదలైనవి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి. == మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు == గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వాణిజ్య బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఏటీఎమ్, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు == గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో గ్రంథాలయం ఉంది. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. == విద్యుత్తు == గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 15 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు. == భూమి వినియోగం == గంభీరూర్లో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది: * వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 287 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 252 హెక్టార్లు * శాశ్వత పచ్చిక ప్రాంతాలు, ఇతర మేత భూమి: 19 హెక్టార్లు * తోటలు మొదలైనవి సాగవుతున్న భూమి: 42 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం చేయదగ్గ బంజరు భూమి: 20 హెక్టార్లు * సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 182 హెక్టార్లు * బంజరు భూమి: 113 హెక్టార్లు * నికరంగా విత్తిన భూమి: 571 హెక్టార్లు * నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 625 హెక్టార్లు * వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 241 హెక్టార్లు ==నీటిపారుదల సౌకర్యాలు== గంభీరూర్లో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది. * బావులు/బోరు బావులు: 241 హెక్టార్లు == ఉత్పత్తి== గంభీరూర్లో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. ===ప్రధాన పంటలు=== [[వరి]], [[మొక్కజొన్న]], [[పసుపు]] ===పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు=== బీడీలు ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==వెలుపలి లంకెలు== {{కత్లాపూర్ మండలంలోని గ్రామాలు}} 5mlvzcwvri45sl5upwprucpje1ixb8g 4936880 4936879 2026-08-17T10:06:29Z ~2026-45029-08 153094 /* */ 4936880 wikitext text/x-wiki '''గంభీర్‌పూర్,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[జగిత్యాల జిల్లా]], [[కథలాపూర్‌ మండలం|కథలాపూర్]] మండలంలోని గ్రామం.<ref name="”మూలం”2">{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/226.Jagityal.-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2018-03-20 |website= |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430062643/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/226.Jagityal.-Final.pdf |url-status=dead }}</ref> {{Infobox Settlement| ‎|name = గంభీర్‌పూర్ |native_name = |nickname = |settlement_type = రెవిన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో గ్రామ స్థానం |pushpin_mapsize = 200 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[జగిత్యాల జిల్లా|జగిత్యాల]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[కథలాపూర్‌ మండలం|కథలాపూర్‌]] <!-- Politics -----------------> |government_foonotes = |government_type = |leader_title = [[సర్పంచి]] |leader_name =గుంటుక మనోహర్ |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 3644 |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 = 1646 |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = 1998 |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = 957 <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2001 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్యు |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్యు |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 18.6690958 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 78.7362845 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code =505306 |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = }} ఇది మండల కేంద్రమైన కథలాపూర్ నుండి 10 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన [[కోరుట్ల]] నుండి 17 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత [[కరీంనగర్ జిల్లా|కరీంనగర్ జిల్లాలో]], ఇదే మండలంలో ఉండేది.<ref>{{Cite web|title=జగిత్యాల జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Jagitial.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106061446/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Jagitial.pdf|archive-date=2022-01-06|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref> 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 957 ఇళ్లతో, 3644 జనాభాతో 1486 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 1646, ఆడవారి సంఖ్య 1998. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 612 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 20. గ్రామ జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 572151<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_Village_Release_2800.xlsx|title=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India - Village amenities of 2011}}</ref>.పిన్ కోడ్: 505306. == విద్యా సౌకర్యాలు == గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప బాలబడి [[కోరుట్ల]]లో ఉంది.సమీప జూనియర్ కళాశాల కత్లాపూర్లోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల కోరుట్లలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్ [[కరీంనగర్]]లో ఉన్నాయి.సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం జగిత్యాలలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల [[కరీంనగర్]] లోనూ ఉన్నాయి. == వైద్య సౌకర్యం == === ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం === గంభీరూర్లో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు.ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పశు వైద్యశాల గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. === ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం === గ్రామంలో4 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు నలుగురు ఉన్నారు. == తాగు నీరు == గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. బావుల నీరు కూడా అందుబాటులో ఉంది. తాగునీటి కోసం చేతిపంపులు, బోరుబావులు, కాలువలు, చెరువులు వంటి సౌకర్యాలేమీ లేవు. == పారిశుధ్యం == మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు. == సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు == గంభీరూర్లో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. ఆటో సౌకర్యం, ట్రాక్టరు సౌకర్యం మొదలైనవి గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్ మొదలైనవి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి. == మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు == గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వాణిజ్య బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఏటీఎమ్, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు == గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో గ్రంథాలయం ఉంది. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. == విద్యుత్తు == గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 15 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు. == భూమి వినియోగం == గంభీరూర్లో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది: * వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 287 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 252 హెక్టార్లు * శాశ్వత పచ్చిక ప్రాంతాలు, ఇతర మేత భూమి: 19 హెక్టార్లు * తోటలు మొదలైనవి సాగవుతున్న భూమి: 42 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం చేయదగ్గ బంజరు భూమి: 20 హెక్టార్లు * సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 182 హెక్టార్లు * బంజరు భూమి: 113 హెక్టార్లు * నికరంగా విత్తిన భూమి: 571 హెక్టార్లు * నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 625 హెక్టార్లు * వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 241 హెక్టార్లు ==నీటిపారుదల సౌకర్యాలు== గంభీరూర్లో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది. * బావులు/బోరు బావులు: 241 హెక్టార్లు == ఉత్పత్తి== గంభీరూర్లో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. ===ప్రధాన పంటలు=== [[వరి]], [[మొక్కజొన్న]], [[పసుపు]] ===పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు=== బీడీలు ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==వెలుపలి లంకెలు== {{కత్లాపూర్ మండలంలోని గ్రామాలు}} sfjf348ttgf715kf7yaf4dh0e6mplcp సమ్మక్క-సారక్క (సినిమా) 0 53423 4936781 4910086 2026-08-16T19:57:13Z ~2026-44763-60 153068 /* తారాగణం */ 4936781 wikitext text/x-wiki {{Infobox film| name =సమ్మక్క-సారక్క| image = Sammakkasarakka2.jpg | director =[[దాసరి నారాయణ రావు]]| released =2000| language =తెలుగు| studio =[[దాసరి ఫిల్మ్స్ ఇంటర్నేషనల్]]| music =[[వందేమాతరం శ్రీనివాస్]]| starring =[[రోజా సెల్వమణి|రోజా]],<br>[[సుమన్ (నటుడు)|సుమన్]],<br>[[రమ్యకృష్ణ]]| }} '''సమ్మక్క-సారక్క''' 2000 లో [[దాసరి నారాయణరావు]] దర్శకత్వంలో విడుదలైన చిత్రం. ఇందులో [[రోజా సెల్వమణి|రోజా]], [[రమ్యకృష్ణ]] ముఖ్యపాత్రలు పోషించారు. ఈ చిత్రానికి [[వందేమాతరం శ్రీనివాస్]] సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{Cite web|url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-sammakka.html|title=Idle Brain|website=www.idlebrain.com|access-date=2020-07-19}}</ref> == కథ == మేడారం సమ్మక్క సారక్క జాతర ఎందుకు జరుపుకుంటారో తెలియజేస్తూ చిత్ర కథ ప్రారంభం అవుతుంది. ఆ జాతరలోనే భర్తను కోల్పోయిన ఒకామె ఇద్దరు కవల ఆడపిల్లలకు జన్మనిస్తుంది. వాళ్ళ బామ్మ వారికి సమ్మక్క సారక్క అని నామకరణం చేస్తుంది. అదే ఊర్లో ఉండే భూస్వామి కొడుకు కనిపించిన ఆడపిల్లలనంతా చెరబడతుంటాడు. సమ్మక్క సారక్కలు కూడా భూస్వామి నిర్భందానికి గురవుతారు. కానీ వాళ్ళ బామ్మ వారిని అక్కడి నుంచి తెలివిగా తప్పించి వేరే ఊర్లో పెంచుతుంది. వాళ్ళు పెద్దైన తర్వాత భూస్వామి దగ్గర పనిచేసే ఇద్దరు పనివాళ్ళు వాళ్ళను పెళ్ళి చేసుకుంటారు. కానీ భూస్వామి వాళ్ళను గుర్తుపట్టి వాళ్ళ భర్తలను చంపి లొంగదీసుకోవాలనుకుంటాడు. కానీ సమ్మక్క సారక్కలు కలిసి భూస్వామిని చంపేస్తారు. సమ్మక్క భూస్వామి చెర నుంచి తప్పించుకుని పెద్దన్న బృందంలో నక్సలైట్లతో చేరుతుంది. సారక్కను మాత్రం భూస్వామి కుటుంబ సభ్యులు నానారకాలుగా హింసకు గురిచేస్తుంటారు. నక్సలైట్ల బృందం భూస్వామి కూతురిని అపహరించి ఆమెను విడిచిపెట్టాలంటే బదులుగా సారక్కను విడిచిపెట్టాలని చెబుతారు. కానీ వాళ్ళు సారక్కను చంపేసి ఆమె ఆత్మహత్య చేసుకుందని చెబుతారు. ఆగ్రహించిన నక్సలైట్లు భూస్వామి బంగళాను సర్వనాశనం చేస్తారు. అప్పటికే పోలీసులు వచ్చి వారిని చుట్టుముడతారు. కానీ వాళ్ళు తెలివిగా తెప్పించుకుని భూస్వామి బంధువులను తమతో తీసుకెళ్ళి మేడారం జాతర దగ్గరకు తీసుకెళ్ళిపోతారు. చివరికి ఏం జరిగిందనేది మిగతా కథ. == తారాగణం == * [[రోజా సెల్వమణి|రోజా]]_ సారక్క * [[రమ్యకృష్ణ]]_ సమ్మక్క * [[తెలంగాణ శకుంతల]]_యాదమ్మ * [[నర్రా వెంకటేశ్వర రావు|నర్రా వెంకటేశ్వరరావు]]_ భూస్వామి * [[బ్రహ్మాజీ]] * [[పృథ్వీ రాజ్|పృథ్వీరాజ్]] * [[ఎ. వి. ఎస్]] * [[ముక్కురాజు]] * జయప్రద * ఇంద్రజ * దాసరి నారాయణరావు * ప్రకాష్ రాజ్_ బోస్ * హేమంత్ రావణ్ _ హేమంత్ * వేణు * కళ్యాణ్ * రామకృష్ణ * రఘునాథ్ రెడ్డి * రామిరెడ్డి * శివాజీ * ఆలపాటి లక్ష్మి * చంద్రమోహన్ * ఫిష్ వెంకట్ == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: దాసరి నారాయణరావు * కథ: దాసరి నారాయణరావు * సంగీతం: వందేమాతరం శ్రీనివాస్ * గీత రచయితలు: సుద్దాల( గుర్రం) అశోక్ తేజ, దాసరి నారాయణరావు * నేపథ్య గాయకులు: వందేమాతరం శ్రీనివాస్, మురళి, స్వర్ణలత, మాల్గాడి శుభ * నిర్మాత: దాసరి నారాయణరావు * నిర్మాణ సంస్థ: దాసరి ఫిలిమ్ ఇంటర్నేషనల్ * విడుదల:15:01:2000. == సంగీతం == ఈ చిత్రానికి [[వందేమాతరం శ్రీనివాస్]] సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. * అందాల మా ఊరి అక్కా చెల్లెళ్ళే, గానం. వందేమాతరం శ్రీనివాస్, స్వర్ణలత, రచన: * సి సి మేడారం, గానం.వందేమాతరం శ్రీనివాస్, రచన: * గుడ్ మార్నింగ్ అండీ, గానం.వందేమాతరం శ్రీనివాస్, స్వర్ణలత, రచన: * బలొచ్చ అచ్చ , గానం. వందేమాతరం శ్రీనివాస్, రచన: * మర్యాద , గానం.మురళి, మాల్గాడి శుభ, వందేమాతరం శ్రీనివాస్, రచన: * ఎల్లడేల్లోదే, గానం.మాల్గాడి శుభ, రచన: * ప్రియమైన ముఖ్యమంత్రి గారు, గానం.వందేమాతరం శ్రీనివాస్, రచన: * పుట్టిందే ఒక సారే, గానం.వందేమాతరం శ్రీనివాస్, రచన: * వీచే గాలిని నరికే, గానం.వందేమాతరం శ్రీనివాస్, రచన: == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:2000 తెలుగు సినిమాలు]] [[వర్గం:దాసరి నారాయణరావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:దాసరి నారాయణరావు దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] 45k54khwpxxo53v2xs12g1kg1lgy5w3 ఖిలావరంగల్ 0 61168 4936876 4784667 2026-08-17T09:52:08Z ~2026-44918-03 153093 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4936876 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement| ‎|name = ఖిలా వరంగల్, |native_name = |nickname = |settlement_type = రెవెన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = కాకతీయ తోరణం |image_map = |mapsize = 260px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో గ్రామ స్థానం |pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[వరంగల్ జిల్లా|వరంగల్]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[ఖిలా వరంగల్ మండలం|ఖిలా వరంగల్]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[సర్పంచి]] |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 = |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2001 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్యు |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్యు |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 17.954834300360996 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 79.62588935528863 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code = |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = }} '''ఖిలా వరంగల్,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[వరంగల్ జిల్లా]], [[ఖిలా వరంగల్ మండలం|ఖిలా వరంగల్]] మండలానికి చెందిన గ్రామం.<ref name="”మూలం”">{{Cite web|title=ఆర్కైవ్ నకలు|url=http://warangalurban.telangana.gov.in/wp-content/uploads/2016/10/231.Warangal-U-231.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118194243/http://warangalurban.telangana.gov.in/wp-content/uploads/2016/10/231.Warangal-U-231.pdf|archive-date=2017-11-18|access-date=2018-01-23|website=}}</ref> 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత వరంగల్ జిల్లా లోని [[వరంగల్ మండలం|వరంగల్ మండలం లో]] ఉండేది. పునర్వ్యవస్థీకరణలో దీన్ని కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన వరంగల్ పట్టణ జిల్లాలో, కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన ఖిలా వరంగల్ మండలం లోకి చేర్చారు. <ref>{{Cite web|title=వరంగల్ గ్రామీణ జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Warangal_Rural.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106062324/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Warangal_Rural.pdf|archive-date=2022-01-06|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref><ref name=":6">G.O.Ms.No. 74, Revenue (DA-CMRF) Department, Dated: 12-08-2021.</ref> ఆ తరువాత 2021 లో, వరంగల్ పట్టణ జిల్లా స్థానంలో హనుమకొండ జిల్లాను ఏర్పాటు చేసినపుడు ఈ గ్రామం, మండలంతో పాటు కొత్త జిల్లాలో భాగమైంది. <ref name=":6" />ఇది వరంగల్ దుర్గం/వరంగల్ కోట/ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజుల కోటగా కాకతీయుల కోటగా పిలువబడే చారిత్రాత్మక ప్రదేశం. [[వరంగల్ (పట్టణం)|వరంగల్]] రైలు స్టేషనుకు 2 కి.మీ. దూరంలోనూ, [[హనుమకొండ]] నుండి 12 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇది 12వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. ఇప్పుడు కోట అవశేషాలు మాత్రమే కనిపిస్తాయి. కోట శిలాతోరణ స్తంభాలు ఇప్పటి తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజముద్రగా వాడుకలో ఉన్నాయి. == కొత్త మండల కేంద్రంగా గుర్తింపు. == ఖిలా వరంగల్ గ్రామం, లోగడ వరంగల్ జిల్లా, వరంగల్ రెవెన్యూ డివిజను, వరంగల్ మండల పరిధిలో ఉంది.2014 లో తెలంగాణా ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడిన తరువాత మొదటిసారిగా 2016 లో ప్రభుత్వం నూతన జిల్లాలు, రెవెన్యూ డివిజన్లు, మండలాల ఏర్పాటులో భాగంగా ఖిలా వరంగల్ గ్రామాన్ని కొత్తగా ఏర్పాటైన వరంగల్ (పట్టణ) జిల్లా, వరంగల్ రెవెన్యూ డివిజను పరిధి క్రింద ఖిలా వరంగల్ గ్రామంతో కలుపుకొని (1+10) పదకొండు గ్రామాలతో నూతన మండలంగా ది.11.10.2016 నుండి అమలులోకి తెస్తూ ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.<ref name="”మూలం”2">{{Cite web |url=https://www.tgnns.com/telangana-new-district-news/hanmakonda-district/go-231-mandals-warangal-urban-district-final-notification/2016/10/11/ |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2018-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922041521/http://www.tgnns.com/telangana-new-district-news/hanmakonda-district/go-231-mandals-warangal-urban-district-final-notification/2016/10/11/ |archive-date=2017-09-22 |url-status=dead }}</ref> పూర్వపు వరంగల్ పట్టణ జిల్లా, హన్మకొండజిల్లాగా, పూర్వపు వరంగల్ గ్రామీణ జిల్లా, వరంగల్ జిల్లాగా మారినవి. ప్రస్తుతం ఈ మండలం వరంగల్ జిల్లాలో చేరింది. ==చరిత్ర, నిర్మాణం== [[File:A_part_from_Warangal_Fort-2.jpg|thumb|260x260px]] ఓరుగల్లు కోట నిర్మాణాన్ని [[తెలంగాణ]] చరిత్రలో సుస్థిర స్థానాన్ని కలిగి ఉన్న [[కాకతీయులు|కాకతీయ వంశా]]నికి చెందిన చక్రవర్తి [[గణపతి దేవుడు]] 1199వ సంవత్సరంలో ప్రారంభించగా, ఆయన కుమార్తె రాణి [[రుద్రమదేవి]] పూర్తి చేసారు. ఓరుగల్లు కోట అనేక చారిత్రక కట్టడాలు, అద్భుత శిల్పకళా సంపదకు నిలయం. కాకతీయ కీర్తితోరణాలు; స్వయంభూశివాలయం; ఏకశిల గుట్ట, గుండుచెరువు;, ఖుష్ మహల్ తదితర దర్శనీయ ప్రాంతాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. చరిత్ర ప్రకారం ఈ కోటకు మూడు ప్రాకారాలు ఉన్నాయి, ఆ ప్రాకారాల అవశేషాలు ఇప్పటికి కూడా చూడవచ్చు. మొదటి ప్రాకారం మట్టితో చేసినది దీనిని ధరణి కోట అని పిలుస్తారు. ఇది 20 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది. రెండవ ప్రాకారములో ఉన్నది రాతి కోట గ్రానైటు రాళ్ళతో నిర్మితమైనది. రాతి కోటకు పెద్ద పెద్ద ఏకశిలా రాతి ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఈ ద్వారాల ఎత్తు 30 అడుగులు ఉండి ఏకశిల నిర్మితమైనవి. కోట ద్వారం మీద కీర్తి తోరణాలు ఉన్నాయి (పూర్ణ కుంభం వంటివి). ఈ కీర్తి తోరణాలు ఇప్పటి తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆధికారిక చిహ్నంగా ఉన్నాయి.కాకతీయుల కాలంలో ఈ కోట దాదాపు 19 చదరపు కి.మీ. విస్తీర్ణంలో వ్యాపించి శోభిల్లుతూ ఉండేది == శిలాతోరణ స్తంభాలు == వరంగల్ కోటలో నాలుగు తోరణాలు సమానదూరాలలో విస్తరించి ఉంటాయి. ఈ తోరణాల మధ్య అప్పటి శిల్పకళాఖండాలు దర్శనమిస్తాయి. == స్వయంభూ శంభులింగేశ్వర స్వామి దేవాలయం == ఓరుగల్లు కోటలోని మహత్తర కట్టడాలలో స్వయంభూదేవాలయం ఒకటి. సా.శ. 1162లో గణపతిదేవ చక్రవర్తి ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారు. భూభాగం నుంచి పుష్పాకారం, పైకప్పు నక్షత్ర ఆకారం పోలినట్లు రాతితో నిర్మించబడింది ఈ ఆలయం. గర్భగుడిలోని శివలింగం ఇతర దేవాలయాల్లోని శివలింగాల కన్న భిన్నంగా ఉంటుంది. ఖండములై పడివున్న చతుర్ముఖలింగము ఈ ఆలయములో మూలవిరాట్. ఇది భూమికి అతితక్కువ ఎత్తులో ఉండి పాణమట్టం గుడ్రంగా ఉంటుంది.దక్షణ ద్వారం వద్ద గల వీరభద్రస్వామి విగ్రహం ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది. ఆలయంలో ఓ పక్క శ్రీ సీతారామలక్ష్మణ, ఆంజనేయ స్వామి విగ్రహాలు దర్శనమిస్తాయి. ఏటా శివరాత్రి మహోత్సవం సందర్భంగా నగరం నలుమూలల నుంచే కాక ఇతర ప్రాంతాల నుంచి భక్తులు అశేషంగా తరలివచ్చి ప్రత్యేక పూజులు నిర్వహిస్తారు. ప్రతి సోమవారం రుద్రాభిషేకం, అర్చనలు, కర్పూరహరతులు జరుగుతాయి. శ్రీ రామనవమి రోజు సీతారాముల కల్యాణం కూడా అంగరంగ వైభవంగా నిర్వహింపబడుతుంది. == ఖుష్ మహల్ == ఈ కట్టడం తోరణాలకు అతి దగ్గరనే ఉంది. ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజులు సా.శ. 1340 ప్రాంతంలో ఈ సౌధాన్ని కట్టించారు. ఈ దర్బారు పొడవు సుమారు 90 అడుగులుండగా, వెడల్పు-ఎత్తులు వరుసగా 45, 30 అడుగులుంటాయి. దర్బారు పైకప్పును కొనదేలిన ఆర్చిలు మోస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి, ఆర్చిల మధ్యన కర్ర దూలాలున్నాయి. నిజానికి పైకప్పును మోస్తున్నది ఈ దూలాలే. పెద్ద పెద్ద ప్రమాణాల్లో కనిపిస్తున్న ఈ ఆర్చీలు కేవలం అందాన్ని అతిశయింపజేయడానికే. ఆర్చీల ముందు దర్వాజా లాంటి ఆర్చి, దానిపైన అందమైన అల్లికలతో కూడిన కిటికీలు దర్బార్ శోభను మరింత పెంచాయి.దర్బారులోకి ప్రవేశించే ప్రాంగణం మరింత అందమైంది. నిజానికిది రెండంతస్తుల్లో ఉంది. ఇందులోని రెండు వరుసల్లో ఉన్న స్తంభాలు మూడు పొడవాటి హాల్‌లను ఏర్పరుస్తున్నాయి. ఈ కింద, పైనున్న గదులు రాచ కుటుంబీకులకు చల్లని, స్వచ్ఛమైన గాలిని ఆస్వాదించేందుకు వీలుగా నిర్మించబడ్డాయి.ఈ మహల్ గోడలు చాలా వెడల్పుండి బలిష్టమైనవి. అవి సుమారు 77 డిగ్రీల వాలుతో ఉండి వేలాడుతున్నట్లుగా కన్పిస్తాయి. ఎత్తైన ఈ భవనం పై భాగానికి ఎక్కడానికి మెట్లు కూడా ఉన్నాయి. కీర్తి తోరణాల మధ్య దొరికిన స్వయంభు దేవాలయ శిథిల శిల్పాలను సైతం ప్రస్తుతం ఈ ఖుష్ మహల్‌లో భద్రపరిచారు. దర్బారు మధ్యలో అందమైన నీటి కుండం ఉంది. ఇది ఆనాడు రాచవర్గ ప్రజలకు ఎంత ఆనందాన్ని, ఆహ్లాదాన్ని ఇచ్చేదో! కాబట్టే, ఈ మహల్‌కు ‘ఖుష్ మహల్’ అని పేరొచ్చింది. ==ఒంటికొండ, గుండు చెరువు== ఈ గుట్ట ఒకే ఒక పెద్ద బండరాయి వలె ఉంటుంది. అందుకే దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది. దీన్ని ఒంటికొండ అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది ఓరుగల్లు కోటలోని [[ఏకశిలా పార్కు]] పక్కన ఉండే ఎత్తైన కొండ. మెట్ల ద్వారా ఈ గుట్ట మీదికి సులభంగా ఎక్కవచ్చు. ఈ గుట్టమీద శిథిలావస్థకు చేరుకున్న ఓ శివాలయం ఉంది. అంతేకాకుండా ప్రహారా చేసే భవనం ఉంది. లోపల నుండి ఉన్న మెట్లద్వారా ఈ భవనం పై భాగానికి వెళ్లవచ్చు. గుట్ట కింద పార్కు పక్కనే ఓ అందమైన చెరువు కూడా ఉంది. దాన్ని గుండు చెరువు అని పిలుస్తారు. ==పతనం== సా. శ. 1296లో [[దేవగిరి]] స్వాధీనము తరువాత తుగ్లక్ సుల్తానుల కన్ను ఆంధ్రదేశముపై బడింది. సంపదతో తులతూగుతున్న ఓరుగల్లు వారి అసూయాద్వేషాలకు కారణమయింది. ===మొదటి ముట్టడి=== సా. శ. 1310లో మాలిక్ కాఫుర్ నెలల తరబడి కోటను ముట్టడి చేసి మట్టిగోడను ధ్వంసం చేశాడు. లోపలి రాతిగోడను ఛేదించలేక కోట బయటి గ్రామాలను నాశనము చేసి అమాయక ప్రజలను వధించుట మొదలుపెట్టగా [[ప్రతాపరుద్రుడు]] సంధిచేసుకొని ఎనలేని సంపదను, 20,000 గుర్రాలు, 100 ఏనుగులు, కోహినూరు వజ్రము అప్పగించాడు<ref>India Before Europe, C.E.B. Asher and C. Talbot, Cambridge University Press, 2006, ISBN 0521809045, p. 40</ref>. ===రెండవ ముట్టడి=== 1321లో ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ తన కొడుకు ఉలుఘ్ ఖాన్ ([[మహమ్మద్ బీన్ తుగ్లక్]]) ను ఓరుగంటిపై దాడికి పంపుతాడు. వీరోచితంగా పోరాడిన ప్రతాపరుద్రుని సైన్యం ధాటికి తట్టుకోలేక, ఆ సమయములో వ్యాపించిన మహమ్మారి వల్లనూ, ఆరు నెలల ముట్టడి తర్వాత ఉలుఘ్ ఖాన్ వెనుతిరుగుతాడు. ===మూడవ ముట్టడి=== ఉలుఘ్ ఖాన్ రెట్టించిన ఉత్సాహముతో, బలీయమైన సైన్యముతో 1323లో మరలా దాడికి వచ్చాడు. ఇది ఊహించని ప్రతాపరుద్రుడు ధైర్యముగా సుల్తాను సేనలనెదుర్కొంటాడు. తుర్క్ సేనలుపయోగించిన ఆధునిక పద్ధతులవల్ల, బలీయమైన అశ్వికదళము వల్ల, తెలుగు నాయకుల అనైక్యత వల్లనూ, పరాజయము తప్పలేదు. ప్రతాపరుద్రుడు, కటక పాలుడు గన్నమ నాయక బందీలవుతారు. వారిని ఢిల్లీ తరలిస్తుండగా ప్రతాపరుద్రుడు నర్మదా నదిలో మునిగి ఆత్మార్పణం చేసుకుంటాడు. ఢిల్లీలో గన్నమ నాయక ([[మాలిక్ మక్బూల్]]) ఇస్లాము మతములోనికి మార్చబడ్డాడు. ఉలుఘ్ ఖాను ఓరుగల్లును దౌలతాబాదు అధిపతిగానున్న మాలిక్ బుర్హానుద్దీను ఆధీనములో ఉంచి ఢిల్లీకి మరలుతాడు. ===సుల్తానుల పాలన=== ఓరుగంటి పేరు సుల్తాన్ పూర్ అని మార్చబడింది. స్వయంభూశివాలయం పూర్తిగా ధ్వంసం చేయబడింది. ప్రాకారం, గర్భగుడి, అస్థాన మండపం నేలమట్టం చేయబడ్డాయి. ==ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజుల పాలన== ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజులు ఢిల్లీ సుల్తానులను ఓడించి ఓరుగల్లు కోటను జేయించి మొత్తం తెలుగు ప్రాంతాన్ని తిరిగి చేజిక్కించుకున్నారు. ఎన్నో నిర్మాణాలు కోటలో చేపట్టారు. == ఇవికూడా చూడండి == * [[తెలంగాణ కోటలు]] * Prof. A.Gopal Acadmic Director msme.gov.in & industry univestiy president * Por. A.Gopal acadmic Direcotor year 2020 founder & president orugallu india college with govt india msme.gov.in * and orugallu technology india software industry msme.gov.in team www.nsic.co.in www.cii.in * india naitnals small industyry corpration and * india telangnaa univeristy prfessionals industry professors team 2020-2025 2026-2031 president prof. a.gopal telangana india * 2026-march-orugallu india college with govt india msme.gov.in * univeristy road hanamkonda,warangal city telagnana india * online www.orugalluindiacollege.org.in team web www.kakatiya.ac.in * team www.ignou.ac.in team www.cii.in www.msme.gov.in www.nsic.co.in www.yas.nic.in * about a.gopal he is arya vysya hindu telangana telugu team india oneline website www.orugalluindiacollege.org.in team web www.indiainfonet.net == మూలాలు == <references /> ==బయటి లింకులు== {{ఖిలా వరంగల్ మండలంలోని గ్రామాలు}}{{వరంగల్ జిల్లా విషయాలు}} [[వర్గం:తెలంగాణ కోటలు]] [[వర్గం:వరంగల్ జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు]] 3k0sozwfsi00r14eqqyvt9o5ithqpxs 4936877 4936876 2026-08-17T09:52:39Z ~2026-44918-03 153093 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4936877 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement| ‎|name = ఖిలా వరంగల్, |native_name = |nickname = |settlement_type = రెవెన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = కాకతీయ తోరణం |image_map = |mapsize = 260px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో గ్రామ స్థానం |pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[వరంగల్ జిల్లా|వరంగల్]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[ఖిలా వరంగల్ మండలం|ఖిలా వరంగల్]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[సర్పంచి]] |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 = |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2001 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్యు |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్యు |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 17.954834300360996 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 79.62588935528863 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code = |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = }} '''ఖిలా వరంగల్,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[వరంగల్ జిల్లా]], [[ఖిలా వరంగల్ మండలం|ఖిలా వరంగల్]] మండలానికి చెందిన గ్రామం.<ref name="”మూలం”">{{Cite web|title=ఆర్కైవ్ నకలు|url=http://warangalurban.telangana.gov.in/wp-content/uploads/2016/10/231.Warangal-U-231.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118194243/http://warangalurban.telangana.gov.in/wp-content/uploads/2016/10/231.Warangal-U-231.pdf|archive-date=2017-11-18|access-date=2018-01-23|website=}}</ref> 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత వరంగల్ జిల్లా లోని [[వరంగల్ మండలం|వరంగల్ మండలం లో]] ఉండేది. పునర్వ్యవస్థీకరణలో దీన్ని కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన వరంగల్ పట్టణ జిల్లాలో, కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన ఖిలా వరంగల్ మండలం లోకి చేర్చారు. <ref>{{Cite web|title=వరంగల్ గ్రామీణ జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Warangal_Rural.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106062324/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Warangal_Rural.pdf|archive-date=2022-01-06|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref><ref name=":6">G.O.Ms.No. 74, Revenue (DA-CMRF) Department, Dated: 12-08-2021.</ref> ఆ తరువాత 2021 లో, వరంగల్ పట్టణ జిల్లా స్థానంలో హనుమకొండ జిల్లాను ఏర్పాటు చేసినపుడు ఈ గ్రామం, మండలంతో పాటు కొత్త జిల్లాలో భాగమైంది. <ref name=":6" />ఇది వరంగల్ దుర్గం/వరంగల్ కోట/ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజుల కోటగా కాకతీయుల కోటగా పిలువబడే చారిత్రాత్మక ప్రదేశం. [[వరంగల్ (పట్టణం)|వరంగల్]] రైలు స్టేషనుకు 2 కి.మీ. దూరంలోనూ, [[హనుమకొండ]] నుండి 12 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇది 12వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. ఇప్పుడు కోట అవశేషాలు మాత్రమే కనిపిస్తాయి. కోట శిలాతోరణ స్తంభాలు ఇప్పటి తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజముద్రగా వాడుకలో ఉన్నాయి. == కొత్త మండల కేంద్రంగా గుర్తింపు. == ఖిలా వరంగల్ గ్రామం, లోగడ వరంగల్ జిల్లా, వరంగల్ రెవెన్యూ డివిజను, వరంగల్ మండల పరిధిలో ఉంది.2014 లో తెలంగాణా ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడిన తరువాత మొదటిసారిగా 2016 లో ప్రభుత్వం నూతన జిల్లాలు, రెవెన్యూ డివిజన్లు, మండలాల ఏర్పాటులో భాగంగా ఖిలా వరంగల్ గ్రామాన్ని కొత్తగా ఏర్పాటైన వరంగల్ (పట్టణ) జిల్లా, వరంగల్ రెవెన్యూ డివిజను పరిధి క్రింద ఖిలా వరంగల్ గ్రామంతో కలుపుకొని (1+10) పదకొండు గ్రామాలతో నూతన మండలంగా ది.11.10.2016 నుండి అమలులోకి తెస్తూ ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.<ref name="”మూలం”2">{{Cite web |url=https://www.tgnns.com/telangana-new-district-news/hanmakonda-district/go-231-mandals-warangal-urban-district-final-notification/2016/10/11/ |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2018-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922041521/http://www.tgnns.com/telangana-new-district-news/hanmakonda-district/go-231-mandals-warangal-urban-district-final-notification/2016/10/11/ |archive-date=2017-09-22 |url-status=dead }}</ref> పూర్వపు వరంగల్ పట్టణ జిల్లా, హన్మకొండజిల్లాగా, పూర్వపు వరంగల్ గ్రామీణ జిల్లా, వరంగల్ జిల్లాగా మారినవి. ప్రస్తుతం ఈ మండలం వరంగల్ జిల్లాలో చేరింది. ==చరిత్ర, నిర్మాణం== [[File:A_part_from_Warangal_Fort-2.jpg|thumb|260x260px]] ఓరుగల్లు కోట నిర్మాణాన్ని [[తెలంగాణ]] చరిత్రలో సుస్థిర స్థానాన్ని కలిగి ఉన్న [[కాకతీయులు|కాకతీయ వంశా]]నికి చెందిన చక్రవర్తి [[గణపతి దేవుడు]] 1199వ సంవత్సరంలో ప్రారంభించగా, ఆయన కుమార్తె రాణి [[రుద్రమదేవి]] పూర్తి చేసారు. ఓరుగల్లు కోట అనేక చారిత్రక కట్టడాలు, అద్భుత శిల్పకళా సంపదకు నిలయం. కాకతీయ కీర్తితోరణాలు; స్వయంభూశివాలయం; ఏకశిల గుట్ట, గుండుచెరువు;, ఖుష్ మహల్ తదితర దర్శనీయ ప్రాంతాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. చరిత్ర ప్రకారం ఈ కోటకు మూడు ప్రాకారాలు ఉన్నాయి, ఆ ప్రాకారాల అవశేషాలు ఇప్పటికి కూడా చూడవచ్చు. మొదటి ప్రాకారం మట్టితో చేసినది దీనిని ధరణి కోట అని పిలుస్తారు. ఇది 20 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది. రెండవ ప్రాకారములో ఉన్నది రాతి కోట గ్రానైటు రాళ్ళతో నిర్మితమైనది. రాతి కోటకు పెద్ద పెద్ద ఏకశిలా రాతి ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఈ ద్వారాల ఎత్తు 30 అడుగులు ఉండి ఏకశిల నిర్మితమైనవి. కోట ద్వారం మీద కీర్తి తోరణాలు ఉన్నాయి (పూర్ణ కుంభం వంటివి). ఈ కీర్తి తోరణాలు ఇప్పటి తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆధికారిక చిహ్నంగా ఉన్నాయి.కాకతీయుల కాలంలో ఈ కోట దాదాపు 19 చదరపు కి.మీ. విస్తీర్ణంలో వ్యాపించి శోభిల్లుతూ ఉండేది == శిలాతోరణ స్తంభాలు == వరంగల్ కోటలో నాలుగు తోరణాలు సమానదూరాలలో విస్తరించి ఉంటాయి. ఈ తోరణాల మధ్య అప్పటి శిల్పకళాఖండాలు దర్శనమిస్తాయి. == స్వయంభూ శంభులింగేశ్వర స్వామి దేవాలయం == ఓరుగల్లు కోటలోని మహత్తర కట్టడాలలో స్వయంభూదేవాలయం ఒకటి. సా.శ. 1162లో గణపతిదేవ చక్రవర్తి ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారు. భూభాగం నుంచి పుష్పాకారం, పైకప్పు నక్షత్ర ఆకారం పోలినట్లు రాతితో నిర్మించబడింది ఈ ఆలయం. గర్భగుడిలోని శివలింగం ఇతర దేవాలయాల్లోని శివలింగాల కన్న భిన్నంగా ఉంటుంది. ఖండములై పడివున్న చతుర్ముఖలింగము ఈ ఆలయములో మూలవిరాట్. ఇది భూమికి అతితక్కువ ఎత్తులో ఉండి పాణమట్టం గుడ్రంగా ఉంటుంది.దక్షణ ద్వారం వద్ద గల వీరభద్రస్వామి విగ్రహం ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది. ఆలయంలో ఓ పక్క శ్రీ సీతారామలక్ష్మణ, ఆంజనేయ స్వామి విగ్రహాలు దర్శనమిస్తాయి. ఏటా శివరాత్రి మహోత్సవం సందర్భంగా నగరం నలుమూలల నుంచే కాక ఇతర ప్రాంతాల నుంచి భక్తులు అశేషంగా తరలివచ్చి ప్రత్యేక పూజులు నిర్వహిస్తారు. ప్రతి సోమవారం రుద్రాభిషేకం, అర్చనలు, కర్పూరహరతులు జరుగుతాయి. శ్రీ రామనవమి రోజు సీతారాముల కల్యాణం కూడా అంగరంగ వైభవంగా నిర్వహింపబడుతుంది. == ఖుష్ మహల్ == ఈ కట్టడం తోరణాలకు అతి దగ్గరనే ఉంది. ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజులు సా.శ. 1340 ప్రాంతంలో ఈ సౌధాన్ని కట్టించారు. ఈ దర్బారు పొడవు సుమారు 90 అడుగులుండగా, వెడల్పు-ఎత్తులు వరుసగా 45, 30 అడుగులుంటాయి. దర్బారు పైకప్పును కొనదేలిన ఆర్చిలు మోస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి, ఆర్చిల మధ్యన కర్ర దూలాలున్నాయి. నిజానికి పైకప్పును మోస్తున్నది ఈ దూలాలే. పెద్ద పెద్ద ప్రమాణాల్లో కనిపిస్తున్న ఈ ఆర్చీలు కేవలం అందాన్ని అతిశయింపజేయడానికే. ఆర్చీల ముందు దర్వాజా లాంటి ఆర్చి, దానిపైన అందమైన అల్లికలతో కూడిన కిటికీలు దర్బార్ శోభను మరింత పెంచాయి.దర్బారులోకి ప్రవేశించే ప్రాంగణం మరింత అందమైంది. నిజానికిది రెండంతస్తుల్లో ఉంది. ఇందులోని రెండు వరుసల్లో ఉన్న స్తంభాలు మూడు పొడవాటి హాల్‌లను ఏర్పరుస్తున్నాయి. ఈ కింద, పైనున్న గదులు రాచ కుటుంబీకులకు చల్లని, స్వచ్ఛమైన గాలిని ఆస్వాదించేందుకు వీలుగా నిర్మించబడ్డాయి.ఈ మహల్ గోడలు చాలా వెడల్పుండి బలిష్టమైనవి. అవి సుమారు 77 డిగ్రీల వాలుతో ఉండి వేలాడుతున్నట్లుగా కన్పిస్తాయి. ఎత్తైన ఈ భవనం పై భాగానికి ఎక్కడానికి మెట్లు కూడా ఉన్నాయి. కీర్తి తోరణాల మధ్య దొరికిన స్వయంభు దేవాలయ శిథిల శిల్పాలను సైతం ప్రస్తుతం ఈ ఖుష్ మహల్‌లో భద్రపరిచారు. దర్బారు మధ్యలో అందమైన నీటి కుండం ఉంది. ఇది ఆనాడు రాచవర్గ ప్రజలకు ఎంత ఆనందాన్ని, ఆహ్లాదాన్ని ఇచ్చేదో! కాబట్టే, ఈ మహల్‌కు ‘ఖుష్ మహల్’ అని పేరొచ్చింది. ==ఒంటికొండ, గుండు చెరువు== ఈ గుట్ట ఒకే ఒక పెద్ద బండరాయి వలె ఉంటుంది. అందుకే దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది. దీన్ని ఒంటికొండ అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది ఓరుగల్లు కోటలోని [[ఏకశిలా పార్కు]] పక్కన ఉండే ఎత్తైన కొండ. మెట్ల ద్వారా ఈ గుట్ట మీదికి సులభంగా ఎక్కవచ్చు. ఈ గుట్టమీద శిథిలావస్థకు చేరుకున్న ఓ శివాలయం ఉంది. అంతేకాకుండా ప్రహారా చేసే భవనం ఉంది. లోపల నుండి ఉన్న మెట్లద్వారా ఈ భవనం పై భాగానికి వెళ్లవచ్చు. గుట్ట కింద పార్కు పక్కనే ఓ అందమైన చెరువు కూడా ఉంది. దాన్ని గుండు చెరువు అని పిలుస్తారు. ==పతనం== సా. శ. 1296లో [[దేవగిరి]] స్వాధీనము తరువాత తుగ్లక్ సుల్తానుల కన్ను ఆంధ్రదేశముపై బడింది. సంపదతో తులతూగుతున్న ఓరుగల్లు వారి అసూయాద్వేషాలకు కారణమయింది. ===మొదటి ముట్టడి=== సా. శ. 1310లో మాలిక్ కాఫుర్ నెలల తరబడి కోటను ముట్టడి చేసి మట్టిగోడను ధ్వంసం చేశాడు. లోపలి రాతిగోడను ఛేదించలేక కోట బయటి గ్రామాలను నాశనము చేసి అమాయక ప్రజలను వధించుట మొదలుపెట్టగా [[ప్రతాపరుద్రుడు]] సంధిచేసుకొని ఎనలేని సంపదను, 20,000 గుర్రాలు, 100 ఏనుగులు, కోహినూరు వజ్రము అప్పగించాడు<ref>India Before Europe, C.E.B. Asher and C. Talbot, Cambridge University Press, 2006, ISBN 0521809045, p. 40</ref>. ===రెండవ ముట్టడి=== 1321లో ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ తన కొడుకు ఉలుఘ్ ఖాన్ ([[మహమ్మద్ బీన్ తుగ్లక్]]) ను ఓరుగంటిపై దాడికి పంపుతాడు. వీరోచితంగా పోరాడిన ప్రతాపరుద్రుని సైన్యం ధాటికి తట్టుకోలేక, ఆ సమయములో వ్యాపించిన మహమ్మారి వల్లనూ, ఆరు నెలల ముట్టడి తర్వాత ఉలుఘ్ ఖాన్ వెనుతిరుగుతాడు. ===మూడవ ముట్టడి=== ఉలుఘ్ ఖాన్ రెట్టించిన ఉత్సాహముతో, బలీయమైన సైన్యముతో 1323లో మరలా దాడికి వచ్చాడు. ఇది ఊహించని ప్రతాపరుద్రుడు ధైర్యముగా సుల్తాను సేనలనెదుర్కొంటాడు. తుర్క్ సేనలుపయోగించిన ఆధునిక పద్ధతులవల్ల, బలీయమైన అశ్వికదళము వల్ల, తెలుగు నాయకుల అనైక్యత వల్లనూ, పరాజయము తప్పలేదు. ప్రతాపరుద్రుడు, కటక పాలుడు గన్నమ నాయక బందీలవుతారు. వారిని ఢిల్లీ తరలిస్తుండగా ప్రతాపరుద్రుడు నర్మదా నదిలో మునిగి ఆత్మార్పణం చేసుకుంటాడు. ఢిల్లీలో గన్నమ నాయక ([[మాలిక్ మక్బూల్]]) ఇస్లాము మతములోనికి మార్చబడ్డాడు. ఉలుఘ్ ఖాను ఓరుగల్లును దౌలతాబాదు అధిపతిగానున్న మాలిక్ బుర్హానుద్దీను ఆధీనములో ఉంచి ఢిల్లీకి మరలుతాడు. ===సుల్తానుల పాలన=== ఓరుగంటి పేరు సుల్తాన్ పూర్ అని మార్చబడింది. స్వయంభూశివాలయం పూర్తిగా ధ్వంసం చేయబడింది. ప్రాకారం, గర్భగుడి, అస్థాన మండపం నేలమట్టం చేయబడ్డాయి. ==ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజుల పాలన== ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజులు ఢిల్లీ సుల్తానులను ఓడించి ఓరుగల్లు కోటను జేయించి మొత్తం తెలుగు ప్రాంతాన్ని తిరిగి చేజిక్కించుకున్నారు. ఎన్నో నిర్మాణాలు కోటలో చేపట్టారు. == ఇవికూడా చూడండి == * [[తెలంగాణ కోటలు]] * Prof. A.Gopal Acadmic Director msme.gov.in & industry univestiy president * Pror. A.Gopal acadmic Direcotor year 2020 founder & president orugallu india college with govt india msme.gov.in * and orugallu technology india software industry msme.gov.in team www.nsic.co.in www.cii.in * india naitnals small industyry corpration and * india telangnaa univeristy prfessionals industry professors team 2020-2025 2026-2031 president prof. a.gopal telangana india * 2026-march-orugallu india college with govt india msme.gov.in * univeristy road hanamkonda,warangal city telagnana india * online www.orugalluindiacollege.org.in team web www.kakatiya.ac.in * team www.ignou.ac.in team www.cii.in www.msme.gov.in www.nsic.co.in www.yas.nic.in * about a.gopal he is arya vysya hindu telangana telugu team india oneline website www.orugalluindiacollege.org.in team web www.indiainfonet.net == మూలాలు == <references /> ==బయటి లింకులు== {{ఖిలా వరంగల్ మండలంలోని గ్రామాలు}}{{వరంగల్ జిల్లా విషయాలు}} [[వర్గం:తెలంగాణ కోటలు]] [[వర్గం:వరంగల్ జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు]] mpwoyx9z2fa71p92z7ewe061s5ncanx 4936878 4936877 2026-08-17T09:54:15Z ~2026-44918-03 153093 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4936878 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement| ‎|name = ఖిలా వరంగల్, |native_name = |nickname = |settlement_type = రెవెన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = కాకతీయ తోరణం |image_map = |mapsize = 260px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో గ్రామ స్థానం |pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[వరంగల్ జిల్లా|వరంగల్]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[ఖిలా వరంగల్ మండలం|ఖిలా వరంగల్]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[సర్పంచి]] |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 = |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2001 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్యు |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్యు |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 17.954834300360996 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 79.62588935528863 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code = |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = }} '''ఖిలా వరంగల్,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[వరంగల్ జిల్లా]], [[ఖిలా వరంగల్ మండలం|ఖిలా వరంగల్]] మండలానికి చెందిన గ్రామం.<ref name="”మూలం”">{{Cite web|title=ఆర్కైవ్ నకలు|url=http://warangalurban.telangana.gov.in/wp-content/uploads/2016/10/231.Warangal-U-231.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118194243/http://warangalurban.telangana.gov.in/wp-content/uploads/2016/10/231.Warangal-U-231.pdf|archive-date=2017-11-18|access-date=2018-01-23|website=}}</ref> 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత వరంగల్ జిల్లా లోని [[వరంగల్ మండలం|వరంగల్ మండలం లో]] ఉండేది. పునర్వ్యవస్థీకరణలో దీన్ని కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన వరంగల్ పట్టణ జిల్లాలో, కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన ఖిలా వరంగల్ మండలం లోకి చేర్చారు. <ref>{{Cite web|title=వరంగల్ గ్రామీణ జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Warangal_Rural.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106062324/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Warangal_Rural.pdf|archive-date=2022-01-06|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref><ref name=":6">G.O.Ms.No. 74, Revenue (DA-CMRF) Department, Dated: 12-08-2021.</ref> ఆ తరువాత 2021 లో, వరంగల్ పట్టణ జిల్లా స్థానంలో హనుమకొండ జిల్లాను ఏర్పాటు చేసినపుడు ఈ గ్రామం, మండలంతో పాటు కొత్త జిల్లాలో భాగమైంది. <ref name=":6" />ఇది వరంగల్ దుర్గం/వరంగల్ కోట/ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజుల కోటగా కాకతీయుల కోటగా పిలువబడే చారిత్రాత్మక ప్రదేశం. [[వరంగల్ (పట్టణం)|వరంగల్]] రైలు స్టేషనుకు 2 కి.మీ. దూరంలోనూ, [[హనుమకొండ]] నుండి 12 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇది 12వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. ఇప్పుడు కోట అవశేషాలు మాత్రమే కనిపిస్తాయి. కోట శిలాతోరణ స్తంభాలు ఇప్పటి తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజముద్రగా వాడుకలో ఉన్నాయి. == కొత్త మండల కేంద్రంగా గుర్తింపు. == ఖిలా వరంగల్ గ్రామం, లోగడ వరంగల్ జిల్లా, వరంగల్ రెవెన్యూ డివిజను, వరంగల్ మండల పరిధిలో ఉంది.2014 లో తెలంగాణా ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడిన తరువాత మొదటిసారిగా 2016 లో ప్రభుత్వం నూతన జిల్లాలు, రెవెన్యూ డివిజన్లు, మండలాల ఏర్పాటులో భాగంగా ఖిలా వరంగల్ గ్రామాన్ని కొత్తగా ఏర్పాటైన వరంగల్ (పట్టణ) జిల్లా, వరంగల్ రెవెన్యూ డివిజను పరిధి క్రింద ఖిలా వరంగల్ గ్రామంతో కలుపుకొని (1+10) పదకొండు గ్రామాలతో నూతన మండలంగా ది.11.10.2016 నుండి అమలులోకి తెస్తూ ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.<ref name="”మూలం”2">{{Cite web |url=https://www.tgnns.com/telangana-new-district-news/hanmakonda-district/go-231-mandals-warangal-urban-district-final-notification/2016/10/11/ |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2018-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922041521/http://www.tgnns.com/telangana-new-district-news/hanmakonda-district/go-231-mandals-warangal-urban-district-final-notification/2016/10/11/ |archive-date=2017-09-22 |url-status=dead }}</ref> పూర్వపు వరంగల్ పట్టణ జిల్లా, హన్మకొండజిల్లాగా, పూర్వపు వరంగల్ గ్రామీణ జిల్లా, వరంగల్ జిల్లాగా మారినవి. ప్రస్తుతం ఈ మండలం వరంగల్ జిల్లాలో చేరింది. ==చరిత్ర, నిర్మాణం== [[File:A_part_from_Warangal_Fort-2.jpg|thumb|260x260px]] ఓరుగల్లు కోట నిర్మాణాన్ని [[తెలంగాణ]] చరిత్రలో సుస్థిర స్థానాన్ని కలిగి ఉన్న [[కాకతీయులు|కాకతీయ వంశా]]నికి చెందిన చక్రవర్తి [[గణపతి దేవుడు]] 1199వ సంవత్సరంలో ప్రారంభించగా, ఆయన కుమార్తె రాణి [[రుద్రమదేవి]] పూర్తి చేసారు. ఓరుగల్లు కోట అనేక చారిత్రక కట్టడాలు, అద్భుత శిల్పకళా సంపదకు నిలయం. కాకతీయ కీర్తితోరణాలు; స్వయంభూశివాలయం; ఏకశిల గుట్ట, గుండుచెరువు;, ఖుష్ మహల్ తదితర దర్శనీయ ప్రాంతాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. చరిత్ర ప్రకారం ఈ కోటకు మూడు ప్రాకారాలు ఉన్నాయి, ఆ ప్రాకారాల అవశేషాలు ఇప్పటికి కూడా చూడవచ్చు. మొదటి ప్రాకారం మట్టితో చేసినది దీనిని ధరణి కోట అని పిలుస్తారు. ఇది 20 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది. రెండవ ప్రాకారములో ఉన్నది రాతి కోట గ్రానైటు రాళ్ళతో నిర్మితమైనది. రాతి కోటకు పెద్ద పెద్ద ఏకశిలా రాతి ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఈ ద్వారాల ఎత్తు 30 అడుగులు ఉండి ఏకశిల నిర్మితమైనవి. కోట ద్వారం మీద కీర్తి తోరణాలు ఉన్నాయి (పూర్ణ కుంభం వంటివి). ఈ కీర్తి తోరణాలు ఇప్పటి తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆధికారిక చిహ్నంగా ఉన్నాయి.కాకతీయుల కాలంలో ఈ కోట దాదాపు 19 చదరపు కి.మీ. విస్తీర్ణంలో వ్యాపించి శోభిల్లుతూ ఉండేది == శిలాతోరణ స్తంభాలు == వరంగల్ కోటలో నాలుగు తోరణాలు సమానదూరాలలో విస్తరించి ఉంటాయి. ఈ తోరణాల మధ్య అప్పటి శిల్పకళాఖండాలు దర్శనమిస్తాయి. == స్వయంభూ శంభులింగేశ్వర స్వామి దేవాలయం == ఓరుగల్లు కోటలోని మహత్తర కట్టడాలలో స్వయంభూదేవాలయం ఒకటి. సా.శ. 1162లో గణపతిదేవ చక్రవర్తి ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారు. భూభాగం నుంచి పుష్పాకారం, పైకప్పు నక్షత్ర ఆకారం పోలినట్లు రాతితో నిర్మించబడింది ఈ ఆలయం. గర్భగుడిలోని శివలింగం ఇతర దేవాలయాల్లోని శివలింగాల కన్న భిన్నంగా ఉంటుంది. ఖండములై పడివున్న చతుర్ముఖలింగము ఈ ఆలయములో మూలవిరాట్. ఇది భూమికి అతితక్కువ ఎత్తులో ఉండి పాణమట్టం గుడ్రంగా ఉంటుంది.దక్షణ ద్వారం వద్ద గల వీరభద్రస్వామి విగ్రహం ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది. ఆలయంలో ఓ పక్క శ్రీ సీతారామలక్ష్మణ, ఆంజనేయ స్వామి విగ్రహాలు దర్శనమిస్తాయి. ఏటా శివరాత్రి మహోత్సవం సందర్భంగా నగరం నలుమూలల నుంచే కాక ఇతర ప్రాంతాల నుంచి భక్తులు అశేషంగా తరలివచ్చి ప్రత్యేక పూజులు నిర్వహిస్తారు. ప్రతి సోమవారం రుద్రాభిషేకం, అర్చనలు, కర్పూరహరతులు జరుగుతాయి. శ్రీ రామనవమి రోజు సీతారాముల కల్యాణం కూడా అంగరంగ వైభవంగా నిర్వహింపబడుతుంది. == ఖుష్ మహల్ == ఈ కట్టడం తోరణాలకు అతి దగ్గరనే ఉంది. ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజులు సా.శ. 1340 ప్రాంతంలో ఈ సౌధాన్ని కట్టించారు. ఈ దర్బారు పొడవు సుమారు 90 అడుగులుండగా, వెడల్పు-ఎత్తులు వరుసగా 45, 30 అడుగులుంటాయి. దర్బారు పైకప్పును కొనదేలిన ఆర్చిలు మోస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి, ఆర్చిల మధ్యన కర్ర దూలాలున్నాయి. నిజానికి పైకప్పును మోస్తున్నది ఈ దూలాలే. పెద్ద పెద్ద ప్రమాణాల్లో కనిపిస్తున్న ఈ ఆర్చీలు కేవలం అందాన్ని అతిశయింపజేయడానికే. ఆర్చీల ముందు దర్వాజా లాంటి ఆర్చి, దానిపైన అందమైన అల్లికలతో కూడిన కిటికీలు దర్బార్ శోభను మరింత పెంచాయి.దర్బారులోకి ప్రవేశించే ప్రాంగణం మరింత అందమైంది. నిజానికిది రెండంతస్తుల్లో ఉంది. ఇందులోని రెండు వరుసల్లో ఉన్న స్తంభాలు మూడు పొడవాటి హాల్‌లను ఏర్పరుస్తున్నాయి. ఈ కింద, పైనున్న గదులు రాచ కుటుంబీకులకు చల్లని, స్వచ్ఛమైన గాలిని ఆస్వాదించేందుకు వీలుగా నిర్మించబడ్డాయి.ఈ మహల్ గోడలు చాలా వెడల్పుండి బలిష్టమైనవి. అవి సుమారు 77 డిగ్రీల వాలుతో ఉండి వేలాడుతున్నట్లుగా కన్పిస్తాయి. ఎత్తైన ఈ భవనం పై భాగానికి ఎక్కడానికి మెట్లు కూడా ఉన్నాయి. కీర్తి తోరణాల మధ్య దొరికిన స్వయంభు దేవాలయ శిథిల శిల్పాలను సైతం ప్రస్తుతం ఈ ఖుష్ మహల్‌లో భద్రపరిచారు. దర్బారు మధ్యలో అందమైన నీటి కుండం ఉంది. ఇది ఆనాడు రాచవర్గ ప్రజలకు ఎంత ఆనందాన్ని, ఆహ్లాదాన్ని ఇచ్చేదో! కాబట్టే, ఈ మహల్‌కు ‘ఖుష్ మహల్’ అని పేరొచ్చింది. ==ఒంటికొండ, గుండు చెరువు== ఈ గుట్ట ఒకే ఒక పెద్ద బండరాయి వలె ఉంటుంది. అందుకే దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది. దీన్ని ఒంటికొండ అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది ఓరుగల్లు కోటలోని [[ఏకశిలా పార్కు]] పక్కన ఉండే ఎత్తైన కొండ. మెట్ల ద్వారా ఈ గుట్ట మీదికి సులభంగా ఎక్కవచ్చు. ఈ గుట్టమీద శిథిలావస్థకు చేరుకున్న ఓ శివాలయం ఉంది. అంతేకాకుండా ప్రహారా చేసే భవనం ఉంది. లోపల నుండి ఉన్న మెట్లద్వారా ఈ భవనం పై భాగానికి వెళ్లవచ్చు. గుట్ట కింద పార్కు పక్కనే ఓ అందమైన చెరువు కూడా ఉంది. దాన్ని గుండు చెరువు అని పిలుస్తారు. ==పతనం== సా. శ. 1296లో [[దేవగిరి]] స్వాధీనము తరువాత తుగ్లక్ సుల్తానుల కన్ను ఆంధ్రదేశముపై బడింది. సంపదతో తులతూగుతున్న ఓరుగల్లు వారి అసూయాద్వేషాలకు కారణమయింది. ===మొదటి ముట్టడి=== సా. శ. 1310లో మాలిక్ కాఫుర్ నెలల తరబడి కోటను ముట్టడి చేసి మట్టిగోడను ధ్వంసం చేశాడు. లోపలి రాతిగోడను ఛేదించలేక కోట బయటి గ్రామాలను నాశనము చేసి అమాయక ప్రజలను వధించుట మొదలుపెట్టగా [[ప్రతాపరుద్రుడు]] సంధిచేసుకొని ఎనలేని సంపదను, 20,000 గుర్రాలు, 100 ఏనుగులు, కోహినూరు వజ్రము అప్పగించాడు<ref>India Before Europe, C.E.B. Asher and C. Talbot, Cambridge University Press, 2006, ISBN 0521809045, p. 40</ref>. ===రెండవ ముట్టడి=== 1321లో ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ తన కొడుకు ఉలుఘ్ ఖాన్ ([[మహమ్మద్ బీన్ తుగ్లక్]]) ను ఓరుగంటిపై దాడికి పంపుతాడు. వీరోచితంగా పోరాడిన ప్రతాపరుద్రుని సైన్యం ధాటికి తట్టుకోలేక, ఆ సమయములో వ్యాపించిన మహమ్మారి వల్లనూ, ఆరు నెలల ముట్టడి తర్వాత ఉలుఘ్ ఖాన్ వెనుతిరుగుతాడు. ===మూడవ ముట్టడి=== ఉలుఘ్ ఖాన్ రెట్టించిన ఉత్సాహముతో, బలీయమైన సైన్యముతో 1323లో మరలా దాడికి వచ్చాడు. ఇది ఊహించని ప్రతాపరుద్రుడు ధైర్యముగా సుల్తాను సేనలనెదుర్కొంటాడు. తుర్క్ సేనలుపయోగించిన ఆధునిక పద్ధతులవల్ల, బలీయమైన అశ్వికదళము వల్ల, తెలుగు నాయకుల అనైక్యత వల్లనూ, పరాజయము తప్పలేదు. ప్రతాపరుద్రుడు, కటక పాలుడు గన్నమ నాయక బందీలవుతారు. వారిని ఢిల్లీ తరలిస్తుండగా ప్రతాపరుద్రుడు నర్మదా నదిలో మునిగి ఆత్మార్పణం చేసుకుంటాడు. ఢిల్లీలో గన్నమ నాయక ([[మాలిక్ మక్బూల్]]) ఇస్లాము మతములోనికి మార్చబడ్డాడు. ఉలుఘ్ ఖాను ఓరుగల్లును దౌలతాబాదు అధిపతిగానున్న మాలిక్ బుర్హానుద్దీను ఆధీనములో ఉంచి ఢిల్లీకి మరలుతాడు. ===సుల్తానుల పాలన=== ఓరుగంటి పేరు సుల్తాన్ పూర్ అని మార్చబడింది. స్వయంభూశివాలయం పూర్తిగా ధ్వంసం చేయబడింది. ప్రాకారం, గర్భగుడి, అస్థాన మండపం నేలమట్టం చేయబడ్డాయి. ==ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజుల పాలన== ముసునూరి కమ్మ నాయక రాజులు ఢిల్లీ సుల్తానులను ఓడించి ఓరుగల్లు కోటను జేయించి మొత్తం తెలుగు ప్రాంతాన్ని తిరిగి చేజిక్కించుకున్నారు. ఎన్నో నిర్మాణాలు కోటలో చేపట్టారు. == ఇవికూడా చూడండి == * [[తెలంగాణ కోటలు]] * Prof. A.Gopal Acadmic Director msme.gov.in & industry univestiy president * Prof. A.Gopal acadmic Direcotor year 2020 founder & president orugallu india college with govt india msme.gov.in & orugallu technology india software inddustry msme.gov.in an prof. A.Gopal he is president industry professinsal unvierisyt porfessrs team telangana india * and orugallu technology india software industry msme.gov.in team www.nsic.co.in www.cii.in * india naitnals small industyry corpration and * india telangnaa univeristy prfessionals industry professors team 2020-2025 2026-2031 president prof. a.gopal telangana india * 2026-march-orugallu india college with govt india msme.gov.in * univeristy road hanamkonda,warangal city telagnana india * online www.orugalluindiacollege.org.in team web www.kakatiya.ac.in * team www.ignou.ac.in team www.cii.in www.msme.gov.in www.nsic.co.in www.yas.nic.in * about a.gopal he is arya vysya hindu telangana telugu team india oneline website www.orugalluindiacollege.org.in team web www.indiainfonet.net email: agopalwarangal@gmail.com == మూలాలు == <references /> ==బయటి లింకులు== {{ఖిలా వరంగల్ మండలంలోని గ్రామాలు}}{{వరంగల్ జిల్లా విషయాలు}} [[వర్గం:తెలంగాణ కోటలు]] [[వర్గం:వరంగల్ జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు]] 5teh1s9g9penj7hdn5iplmikp4fsnx0 ఇంగ్లీషు భాష 0 63528 4936744 4840097 2026-08-16T15:58:13Z Raghurama Raju 1957 146551 /* ఇంగ్లీష్ నేర్చుకోవటానికి సులువైన విధానం */ అనువాదంలో సరైన పదాన్ని ఉపయోగించాను 4936744 wikitext text/x-wiki == ఇంగ్లీష్ నేర్చుకోవటానికి సులువైన విధానం == 1.VOCABULARY(పదజాలం):ఇంగ్లీషులో ఎక్కువ పదాలు వాటి అర్థాలు తెలుసుకోవాలి. 2.PARTS OF SPEECH(భాషాభాగాలు): ఒక sentence లో ఎనిమిది ప్రధాన భాగాలు ఉంటాయి. sentence లోని ప్రతి భాగం అర్థవంతమైన వాక్యాలను నిర్మించడంలో ప్రత్యేక పాత్ర పోషిస్తుంది.   Sentenceలోని 8 ప్రధాన భాగాల వివరణ: '''• Nouns('''నామవాచకాలు):వ్యక్తులు, ప్రదేశాలు, వస్తువులు లేదా ఆలోచనలను తెలిపేవి.(ఉదాహరణలు:dog-కుక్క,city-నగరం,book-పుస్తకం , freedom-స్వేచ్ఛ).   '''• Pronouns(సర్వనామాలు): nouns''' పునరావృతం కాకుండా ఉండటానికి nouns బదులుగా వాడేవి. (ఉదాహరణలు: he-అతడు , she-ఆమె, it-అది, they-వారు).   '''• Verbs( క్రియలు):''' చర్యలు లేదా ప్రస్తుతం ఉన్న స్థితులను తెలపడానికి వాడేవి. (ఉదాహరణలు:Run-పరుగు, is-ఉంది, think-ఆలోచించు).   ఎక్కువ పదాలకు V1,V2,V3 forms తెలుసుకోవాలి. ఉదాహరణ:think అనే పదం తీసుకుందాం.దీనికి V1-think,V2-thought,V3-thought. '''• Adjectives(విశేషణాలు):''' నామవాచకాలు లేదా సర్వనామాల లక్షణాలను వివరించేవి.(ఉదాహరణలు: big-పెద్ద, blue-నీలం, happy-ఆనందం).   '''• Adverbs (క్రియా విశేషణాలు):''' క్రియలు, విశేషణాలు లేదా ఇతర క్రియా విశేషణాల యెక్క అర్థాన్ని మరింత వివరిస్తుంది.(ఉదాహరణలు:quickly-త్వరగా, very-చాలా, often-తరచుగా).   '''• Prepositions(పూర్వపదాలు):''' ఇవి ఒక వాక్యంలో నామవాచకం లేదా సర్వనామం యొక్క స్థితిని తెలియజేస్తాయి . (ఉదాహరణలు:on-మీద, in-లోపల, under-కింద, before-ముందు).   '''• Conjunctions (సంయోగాలు):''' పదాలు, పదబంధాలు లేదా నిబంధనలను కలిపేందుకు ఉపయోగపడతాయి.(ఉదాహరణలు:and-, , but-కానీ, or-లేదా). '''•  Interjections(అంతరాయాలు) :''' ఆకస్మిక భావోద్వేగాలను వ్యక్తపరచడానికి ఉపయోగపడుతుంది. (ఉదాహరణలు:wow!-ఆహా,Ouch!-అయ్యో,Oops!-అయ్యో).   వ్యాకరణపరంగా సరైన, స్పష్టమైన వాక్యాలను నిర్మించడానికి ఈ భాషాభాగాలను అర్థం చేసుకోవడం చాలా ముఖ్యం.   3.ARTICLES:ఇవి 2 రకాలు indefinite articles,definite articles. '''i.)indefinite articles(a, an):''' • సాధారణ లేదా పేర్కొనబడని నామవాచకాన్ని సూచించేటప్పుడు ఉపయోగించబడుతుంది.   • "A" అనేది హల్లు శబ్దంతో ప్రారంభమయ్యే పదాల ముందు ఉపయోగించబడుతుంది (ఉదాహరణలు: "a cat," "a university").   • "An" అనేది అచ్చు శబ్దంతో ప్రారంభమయ్యే పదాల ముందు ఉపయోగించబడుతుంది (ఉదాహరణలు:"an apple," "an hour").   '''ii.)Definite articles (the):''' • నిర్దిష్ట లేదా గతంలో పేర్కొన్న నామవాచకాన్ని సూచించేటప్పుడు ఉపయోగించబడుతుంది.   • ఏకవచనం, బహువచనం, లెక్కించలేని నామవాచకాలతో ఉపయోగించవచ్చు.   • ఉదాహరణలు: "the cat" ,"the apples" ,"the water". 4.TENSES(కాలములు):ఆంగ్ల వ్యాకరణంలో కాలాలు ఒక చర్య లేదా స్థితి యొక్క సమయాన్ని సూచిస్తాయి. Tense యొక్క structure ఆధారంగా sentence ఏర్పరచాలి.మూడు ప్రధాన కాలాలు ఉన్నాయి: వర్తమానం, భూతకాలం, భవిష్యత్తు, ప్రతి ఒక్కటి నాలుగు అంశాలను కలిగి ఉంటాయి: i.) Present Tense(వర్తమాన కాలం): '''• Simple Present tense:''' సాధారణ సత్యాలు, అలవాటు చర్యలు లేదా వాస్తవాల కోసం ఉపయోగిస్తారు. Structure:subject+v1+object ఉదాహరణ: "The sun rises in the east". (సూర్యుడు తూర్పున ఉదయిస్తాడు.) '''•Present Continuous tense:''' ఇప్పుడు జరుగుతున్న చర్యలకు ఉపయోగిస్తారు. Structure:subject+(is/am/are)+v1+ing+object ఉదాహరణ: "She is reading a book".(ఆమె ఒక పుస్తకం చదువుతోంది.) •'''Present Perfect tense:''' గతంలో ప్రారంభమై వర్తమానం వరకు కొనసాగే లేదా వర్తమానంలో ఫలితాన్నిచ్చే చర్యలకు ఉపయోగిస్తారు. Structure:subject+(has/have)+v3+object ఉదాహరణ: "I have finished my work".(నా పని పూర్తి చేశాను.) '''•Present Perfect Continuous tense:''' గతంలో ప్రారంభమైన, ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్న చర్యలకు ఉపయోగించబడుతుంది. Structure:subject+(has/have)+been+v1+ing+object+since/for ఉదాహరణ: "They have been working on the project for two hours".(వాళ్ళు రెండు గంటలుగా ప్రాజెక్ట్ మీద పని చేస్తున్నారు.) ii.)Past Tense(భూత కాలం): '''•Simple Past tense:''' గతంలో పూర్తయిన చర్యలకు ఉపయోగించబడుతుంది.   Structure:subject+v2+object ఉదాహరణ: "They visited the museum yesterday".(వాళ్ళు నిన్న మ్యూజియం సందర్శించారు.) '''•Past Continuous tense:''' గతంలో ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో జరుగుతున్న చర్యలకు ఉపయోగించబడుతుంది.   Structure:subject+(was/were)+v1+ing+object ఉదాహరణ: "He was playing the guitar when I arrived".(నేను వచ్చినప్పుడు అతను గిటార్ వాయిస్తున్నాడు.) •Past perfect tense: గతంలో ఒక నిర్దిష్ట సమయానికి ముందు పూర్తయిన చర్యను సూచిస్తుంది . Structure:subject+had+v3+object ఉదాహరణ:"he realized he had lost his keys".(అతను తన తాళం చెవులను పోగొట్టుకున్నాడని గ్రహించాడు.) '''•Past Perfect Continuous tense:''' మరొక గత చర్యకు ముందు కొనసాగుతున్న చర్యలకు ఉపయోగించబడుతుంది.   Structure: subject+had +been+v1+ing+object+since/for ఉదాహరణ: "She had been studying for hours before the exam".(ఆమె పరీక్షకు ముందు గంటల తరబడి చదువుతోంది.) iii.) Future Tense(భవిష్యత్ కాలం): '''•Simple Future tense:''' భవిష్యత్తులో జరిగే చర్యలకు ఉపయోగిస్తారు.   Structure:subject+(will/shall)+v1+object ఉదాహరణ: "I will go to the store tomorrow".(నేను రేపు దుకాణానికి వెళ్తాను.) '''•Future Continuous tense:''' భవిష్యత్తులో ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో పురోగతిలో ఉన్న చర్యల కోసం ఉపయోగించబడుతుంది.   Structure:subject+(will/shall)+be+v1+ing+object ఉదాహరణ: "She will be traveling to Europe next summer."(ఆమె వచ్చే వేసవిలో యూరప్‌కు వెళుతుంది.) '''•Future Perfect tense:''' భవిష్యత్తులో ఒక నిర్దిష్ట సమయానికి ముందు పూర్తయ్యే చర్యల కోసం ఉపయోగించబడుతుంది.   Structure:subject+(will/shall)+have+v3+object ఉదాహరణ: "By next year, I will have graduated".(వచ్చే ఏడాది నాటికి, నేను పట్టభద్రుడవుతాను.) '''•Future Perfect Continuous tense:''' భవిష్యత్తులో జరగడానికి ముందు కొంతకాలం పాటు కొనసాగే చర్యలకు ఉపయోగిస్తారు.   Structure:subject+(will/shall)+have+been+v1+ing +object+since/for ఉదాహరణ: "By the time you arrive, they will have been waiting for two hours."(మీరు వచ్చే సమయానికి, వారు రెండు గంటలు వేచి ఉంటారు.) 5.singular and plural words(ఏకవచన, బహువచన పదాలు): Singular words,plural words నేర్చుకోవాలి.Singular words వచ్చినప్పుడు sentence ఎలా form చేయాలి, plural words వచ్చినప్పుడు sentence ఎలా form చేయాలి అనేది తెలుసుకోవాలి. ఉదాహరణ: i.)First Person: '''• Singular:''' "I am going to the store".(నేను దుకాణానికి వెళ్తున్నాను). '''• Plural:'''"We are going to the store".(మేము దుకాణానికి వెళ్తున్నాము.) ii.)Second Person: '''• Singular:''' "You are a great friend".(నువ్వు చాలా మంచి స్నేహితుడువి.) '''• Plural:''' "You are all invited to the party".(మీరందరూ పార్టీకి ఆహ్వానించబడ్డారు.) iii.)Third Person: '''• Singular:''' "He is reading a book".(అతను ఒక పుస్తకం చదువుతున్నాడు.) '''• Plural:''' "They are playing in the park".(వాళ్ళు పార్కులో ఆడుకుంటున్నారు.) == భౌగోళిక విభజన == {{See also|:en:List of countries by English-speaking population{{!}}ఇంగ్లీశు భాష మాట్లాడే దేశాల జాబితా}} [[దస్త్రం:English dialects1997 modified.svg|thumbnail|ఎడమ|ప్రపంచంలో ఆంగ్లభాషను ప్రాంతీయ భాషగా వాడే దేశాలను సూచించే ''పై-చార్ట్''.]] == ఆంగ్ల భాష సంక్షిప్త చరిత్ర == మనం ఈ నాడు “బ్రిటిష్ దీవులు" అని పిలచే భూభాగంలో పూర్వం ఐదు రాజ్యాలు ఉండేవి. వాటిలో ప్రజలని ఇంగ్లీశు వాళ్లు, [[బ్రిటన్]] వాళ్లు, స్కాట్ వాళ్లు, పిక్ట్ వాళ్లు, లేటిన్ వాళ్లు అని పిలచేవారు. వీరు వేర్వేరు భాషలు మాట్లాడేవారు. వీరందరిలోను ముందు ఈ దీవులలో నివసించటానికి వచ్చిన వాళ్లు బ్రిటన్ లు; అందుకనే ఈ దేశానికి [[బ్రిటన్]] అనే పేరు సిద్ధించింది. తరువాత సా. శ. 43 లో [[రోము]] నుండి చక్రవర్తి క్లాడియస్ పంపిన వలస ప్రజలు వచ్చి బ్రిటన్ లో స్థిరపడటం మొదలు పెట్టేరు. చూరు కింద తలదాచుకుందుకని వచ్చి ఇంటినే ఆక్రమించిన తీరులో రోమకులు బ్రిటన్ ని ఆక్రమించి ఐదు శతాబ్దాలు పాలించేరు. అప్పుడు గాత్ అనే మరొక తెగ వారు రోమకులని ఓడించి దేశం నుండి తరిమేశారు. అప్పుడు ఈ గాత్ తెగని పడగొట్టటానికి పిక్ట్ లు, స్కాట్ లు ప్రయత్నించేరు. వీళ్లని ఎదుర్కొనే శక్తి లేక బ్రిటన్ మళ్లా రోమక ప్రభువులని ఆశ్రయించక తప్ప లేదు. కాని ఆ సమయంలో [[రోము]]లో వారి ఇబ్బందులు వారికి ఉండటంతో వారు సహాయం చెయ్యలేక పెదవి విరచేరు. గత్యంతరం లేక బ్రిటన్ లు [[ఐరోపా]]లో, నేటి జర్మనీ ప్రాంతాలలో, ఉండే సేక్సన్ లు అనే మరొక తెగని పిలుచుకొచ్చేరు. వారు బ్రిటన్ తీరానికి మూడు పడవలలో సా. శ. 449 లో వచ్చినట్లు చారిత్రకమైన దాఖలాలు ఉన్నాయి. అప్పుడు వారు మాట్లాడిన భాషనే ఇప్పుడు మనం "పాత ఇంగ్లీశు" అంటున్నాం. దీన్నే ఏంగ్లో-సేక్సన్ అని కూడా అంటాం. ఒక భాషలోని మాటలే ఆ భాష యొక్క పడికట్టు రాళ్లు. పదసంపదే భాషకి రూపు రేఖలని ఇస్తుంది, ఒక వ్యక్తిత్వాన్ని ఇస్తుంది. ఏదైనా కొత్త భాషని నేర్చుకునేటప్పుడు ఉచ్చారణని, వ్యాకరణాన్ని అవుపోశన పట్టటం అంత కష్టం కాదు. కాని ఆ భాషలోని పద సంపద మీద ఆధిపత్యం సంపాదించటానికి చాల కాలం పడుతుంది. ఒక భాషని అనర్గళంగా మాట్లాడాలంటే ఆ భాషలోని పదాలు త్వరత్వరగా స్పురణకి రావాలి. ఇంగ్లీశు విషయంలో ఇది కష్టం. ఎందుకంటే ఇంగ్లీశు చీపురుకట్ట లాంటి భాష. వాకట్లో చీపురు పెట్టి తుడిస్తే చేరే ద్రవ్యరాశిలో [[ఆకులు]], అలములు, చితుకులు, చేమంతులు, రెట్టలు, పెంటికలు, ..., ఇలా సమస్తం ఉంటాయి. అలాగే ఇంగ్లీశు ఎవరి వాకిట్లోకి వెళ్ళినా అక్కడి సామగ్రిని అంతా సేకరించి మమేకం చేసుకుంది. అందుకనే ఇంగ్లీశు మాటల్లో కాని, వర్ణక్రమంలో కాని ఒక నియమం, నిబంధన, వరస, వావి కనబడవు. అందుకనే నేటి ఇంగ్లీశు పదసంపదలో మూల భాష అయిన జెర్మన్ వాసనలు తక్కువగానే కనిపిస్తాయి. ఇంగ్లీశు భాషకి మరొక ప్రత్యేకత ఉంది. చెలగాటాలాడటానికి ఇంగ్లీశు సులభంగా లొంగుతుంది. ఇంగ్లీశు భాషతో కొత్త కొత్త ప్రయోగాలు చెయ్యటం తేలిక. చేసినవాళ్లని ఇతరులు తిరస్కరించరు, తూష్ణీంభావంతో చూడరు. సంప్రదాయ విరుద్ధంగా ఇంగ్లీశులో కొత్త మాటలు సృష్టించటం తేలిక. "మా భాషని కల్తీ చేసి అపవిత్రం చెయ్యకండి" అని ఇంగ్లీశు మాట్లాడేవారెవరూ ఇంతవరకు అనగా వినలేదు. ఉన్న మాటలని సాగదీసి, ఒంచి, మలచి, కొత్తకొత్త ప్రయోగాలు చెయ్యటంలో ఇంగ్లీశు రచయితలు అగ్రగణ్యులు. ధైర్యం చేసి, ఉన్న మాటలని మడచిపెట్టి ప్రయోగించటంలో షేక్స్ పియర్ దిట్టతనం ప్రదర్శించేడు. ఇంగ్లీశు భాష తల్లివేరు జెర్మన్ భాషలో ఉండటం ఉంది కాని, ఏంగ్లో-సేక్సన్ లు బ్రిటన్ లో వచ్చి స్థిరపడే నాటికే వారి భాష అయిన జెర్మన్ మీద లేటిన్ ప్రభావం బాగా పడిపోయింది. అందుకనే ఇంగ్లీశు మీద లేటిన్ ప్రభావం మొదట్లో ఎక్కువగా ఉండేది. క్రైస్తవ మతగ్రంధాలు, పూజలు, పురస్కారాలు లేటిన్ లో ఉండేవి కనుక వివాహాది శుభకార్యాలు జరిగేటప్పుడు, విద్యారంగంలోనూ లేటిన్ పదజాలం పాతుకు పోయింది. తరువాత స్కేండినేవియా నుండి వైకింగులు దండయాత్ర చేసి ఒక శతాబ్దం పాటు - సా. శ. 780 నుండి 880 వరకు - బ్రిటన్ తో చిల్లర మల్లర యుద్ధాలు చేసేరు. ఈ సమయంలో ఆ ప్రాంతాల పదజాలం ఇంగ్లీశులో కలిసిపోయింది. నిజానికి పదవ శతాబ్దం వరకు ఈ భాషని "ఇంగ్లీశు" అనే పేరుతో వ్యవహరించనే లేదు. పెను తుపానులా వచ్చి ఇంగ్లీశుని కూకటి వేళ్లతో కుదిపేసిన భాష ఫ్రెంచి భాష. సా. శ. 1066 తరువాత బ్రిటన్ మీద ఫ్రెంచి వారి రాజకీయ ఆధిపత్యం పెరిగింది. దానితోపాటు ఫ్రెంచి వారి ధర్మశాస్త్రం, స్థాపత్య శాస్త్రం, సంగీతం, లలితకళలు, సాహిత్యం బ్రిటన్ మీద విపరీతమైన ప్రభావం చూపించటం మొదలు పెట్టేయి. జెర్మన్ సంప్రదాయాలని ఆసరా చేసుకున్న ఆంగ్లో-సేక్సన్ ఆచార వ్యవహారాలు ఫ్రెంచి దృక్పథానికి కట్టుబడవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఈ పాత కొత్తల కలయికతో సమానార్ధకాలయిన పాత మాటలు, కొత్త మాటలు పక్క పక్కన నిలబడి మనుగడ కొనసాగించేయి. కొన్ని పాత మాటలు కొత్త అర్ధాన్ని సంతరించుకున్నాయి. తరువాత బ్రిటన్ ప్రపంచ వ్యాప్తంగా వలస రాజ్యాలు స్థాపించి ఏలుబడి చెయ్యటంతో పదహారవ శతాబ్దానికే ప్రపంచ భాషలలోని మాటలు ఇంగ్లీశులో జొరబడటం మొదలు పెట్టేయి. అప్పటికే [[ఐరోపా]]లో నవజాగృతి యుగం తలెత్తటం, [[విజ్ఞానశాస్త్రం]] వేగం పుంజుకోవటంతో గ్రీకు మాటలు తండోపతండాలుగా వచ్చి ఇంగ్లీశులో పడ్డాయి. ఇంగ్లీశు ఇలా కొత్త అందాలతో వెలుగుతూ ఉంటే ఇంగ్లీశులో మాతృఛాయలు పూర్తిగా నశించిపోతున్నాయని కొందరు ఆరాటపడ్డారు. ఎవరెంతగా ఆరాట పడ్డా ఇంగ్లీశు మీద పరభాషా ప్రభావం పెరుగుతూనే వచ్చింది తప్ప తగ్గ లేదు. తరువాత ఇంగ్లీశుని ఎక్కువగా ప్రభావితం చేసింది అమెరికాలో మాట్లాడే ఇంగ్లీశు. అమెరికాలో ఇంగ్లీశు వర్ణక్రమం మారిపోయింది. భ్రిటన్ లో వాడే మాటలకి సమానార్ధకాలైన కొత్త మాటలు ఎన్నో అమెరికాలో పుట్టుకొచ్చేయి. అమెరికాకి స్వరాజ్యం వచ్చిన కొత్తలో బ్రిటన్ మీద ఉండే తిరస్కార భావమే ఈ మార్పుకి ప్రేరణ కారణం. ఇప్పుడు ప్రపంచీకరణ, కలనయంత్రాలు, అంతర్జాలం వచ్చేక పరభాషా పదాలు, పారిభాషిక పదాలు తొంబతొంబలుగా వచ్చి ఇంగ్లీశులో చేరుతున్నాయి. కేవలం పది శతాబ్దాల క్రితం పుట్టిన ఒక భాష ఇలా ఏకైక [[ప్రపంచ భాషలు|ప్రపంచ భాష]]గా చెలామణీ అవటం చూస్తూ ఉంటే నివ్వెరపాటు కలగక మానదు. డేటా అనేది చాలా ముఖ్యమైన విషయం. == భారత్ లో ఆంగ్ల భాష == {{main|:en:English Language in India{{!}}భారతదేశంలో ఆంగ్ల భాష}} భారతదేశంలో ఆంగ్ల భాషకు చెందిన అనేక మాండలికాలను ఉపయోగిస్తున్నారు. ఈ మాండలిక ఉపయోగం [[బ్రిటిష్ రాజ్]] కాలంలో ప్రారంభమయ్యింది. ఈ భాష సహ-రాజ భాషగా ఉపయోగింపబడేది. ప్రస్తుతమునూ ఇదే విధంగా ఉపయోగంలో ఉంది. దాదాపు తొమ్మిది కోట్ల మంది ఈ భాషను ఉపయోగిస్తున్నారు. మొదటిభాషగా దాదాపు మూడు లక్షలమంది వాడుతున్నారు.<ref>Census of India's [http://www.censusindia.net/results/eci19.pdf eCensusIndia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201531/http://www.censusindia.net/results/eci19.pdf |date=2007-09-27 }}, Issue 10, 2003, pp 8-10, (Feature: Languages of West Bengal in Census and Surveys, Bilingualism and Trilingualism). 1991 statistic.</ref> భారత్ లో ఉపయోగించేభాష, శుద్ధ ఆంగ్ల భాష గానూ, [[ఇంగ్లాండు]]లో ఉపయోగించే భాష తరువాత గ్రాంధిక భాషోపయోగ దేశంగా భారత్ కు పేరున్నది. [[భారత దేశము|భారతదేశం]]లో ఉపయోగించే ఆంగ్ల [[వ్యాకరణం]] మంచి పరిపుష్టి కలిగినదిగా భావింపబడుతుంది.[[సరస్వతీదేవి]] భారతదేశానికి ఇచ్చిన గొప్పవరం ఆంగ్లభాష అన్నారు Mr.[[రాజాజీ]] . ''' ఈ రోజుల్లో ఆంగ్ల భాష యొక్క ప్రాధాన్యం దృష్ట్యా చాలామంది [[స్పోకెన్ ఇంగ్లీష్]] ద్వారా దీనిని నేర్చుకొంటున్నారు '''. == ఆంగ్లం ఎక్కువగా వాడే దేశాలు == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! ర్యాంకు !! దేశం !! మొత్తం !! జనాభా శాతం !! మొదటి భాష !! ఇతర భాషగా !! class="unsortable" | వ్యాఖ్య |- |1|| [[అ.సం.రా.]] ||251,388,301||83%||215,423,557||35,964,744||<small>Source: US Census 2006: [http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf Language Use and English-Speaking Ability: 2006], Table 1. Figure for second language speakers are respondents who reported they do not speak English at home but know it "very well" or "well". Note: figures are for population age 5 and older</small> |- |2|| [[భారత దేశము]] ||90,000,000||8%||178,598||65,000,000 ''రెండవ'' భాషగా మాట్లాడేవారు.<br /> 25,000,000 ''మూడవ'' భాషగా మాట్లాడేవారు || <small>Figures include both those who speak English as a ''second language'' and those who speak it as a ''third language''. 1991 figures.<ref>Census of India's [http://www.censusindia.gov.in/ Indian Census], Issue 10, 2003, pp 8-10, (Feature: Languages of West Bengal in Census and Surveys, Bilingualism and Trilingualism).</ref><ref>Tropf, Herbert S. 2004. [http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf India and its Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308101143/http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf |date=2008-03-08 }}. Siemens AG, Munich</ref> The figures include English ''speakers'', but not English ''users''.<ref>For the distinction between "English Speakers," and "English Users," please see: TESOL-India (Teachers of English to Speakers of Other Languages)], [http://tesol-india.ac.in/EnglishTeachingIndustry/en/india-worlds-second-largest-english-speaking-country India: World's Second Largest English-Speaking Country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204102506/http://tesol-india.ac.in/EnglishTeachingIndustry/en/india-worlds-second-largest-english-speaking-country |date=2010-12-04 }}. Their article explains the difference between the 350 million number mentioned in a previous version of this Wikipedia article and a more plausible 90 million number: {{cquote|"Wikipedia's India estimate of 350 million includes two categories - "English Speakers" and "English Users". The distinction between the Speakers and Users is that Users only know how to read English words while Speakers know how to read English, understand spoken English as well as form their own sentences to converse in English. The distinction becomes clear when you consider the China numbers. China has over 200~350 million users that can read English words but, as anyone can see on the streets of China, only handful of million who are English speakers."}}</ref> |- |3|| [[నైజీరియా]] ||79,000,000||53%||4,000,000||>75,000,000||<small>Figures are for speakers of [[Nigerian Pidgin]], an English-based pidgin or creole. Ihemere gives a range of roughly 3 to 5 million native speakers; the midpoint of the range is used in the table. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num3/ihemere.pdf A Basic Description and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610000126/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num3/ihemere.pdf |date=2007-06-10 }}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15 (3) : 296–313.</small> |- |4|| [[యునైటెడ్ కింగ్ డం]] ||59,600,000||98%||58,100,000||1,500,000||<small>Source: Crystal (2005), p.&nbsp;109.</small> |- |5|| [[ఫిలిప్పీన్స్]] ||45,900,000||52%||27,000||42,500,000||<small>Total speakers: Census 2000, [https://web.archive.org/web/20080127174205/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/sr05153tx.html text above Figure 7]. 63.71% of the 66.7 million people aged 5 years or more could speak English. Native speakers: Census 1995, as quoted by Andrew Gonzalez in [http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf The Language Planning Situation in the Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf |date=2007-06-16 }}, Journal of Multilingual and Multicultural Development, 19 (5&6), 487-525. (1998) </small> |- |6|| [[కెనడా]] ||25,246,220||76%||17,694,830||7,551,390||<small>Source: 2001 Census - [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1b&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both Knowledge of Official Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155721/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1b&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=2018-10-16 }} and [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1a&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both Mother Tongue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155718/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1a&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=2018-10-16 }}. The native speakers figure comprises 122,660 people with both French and English as a mother tongue, plus 17,572,170 people with English and not French as a mother tongue.</small> |- |7|| [[ఆస్ట్రేలియా]] ||18,172,989|| 92% ||15,581,329||2,591,660||<small>Source: 2006 Census.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Proficiency%20in%20Spoken%20English/Language%20by%20Age%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Cultural%20& |title=Australian Bureau of Statistics |access-date=2009-01-19 |archive-date=2021-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816141608/https://www.abs.gov.au/websitedbs/censushome.nsf/home/cowsredirect |url-status=dead }}</ref> The figure shown in the first language English speakers column is actually the number of Australian residents who speak only English at home. The additional language column shows the number of other residents who claim to speak English "well" or "very well". Another 5% of residents did not state their home language or English proficiency.</small> |} == ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో ఆంగ్ల భాష == ప్రభుత్వ ప్రైవేటు రంగ వ్యవహారాలలోనూ, ప్రభుత్వ ప్రభుత్వేతర రంగ ఉత్తర్వులలోనూ, [[ప్రకటన]]లలోనూ, వివిధరంగాల ఉత్తర ప్రత్త్యుత్తరాలలోనూ విరివిగా ఉపయోగిస్తున్నారు. == తెలుగువారు పలికే ఆంగ్ల పదాలు == తెలుగు నిఘంటువులో చేరాల్సిన ఇంగ్లీశు పదాలు. నిఘంటువులలోని పదాల సంఖ్య పెరిగే కొద్దీ ఆ భాష శక్తివంతమవుతుంది. పరాయి భాషలకు చెందిన పదాలనే వ్యతిరేకతతో ప్రజల్లో పాతుకుపోయిన పదాలనుకూడ మనం నిఘంటువులలో చేర్చుకోకపోయినందు వలన మన తెలుగు నిఘంటువు చిక్కిపోయింది. ఇంగ్లీశు నిఘంటువు మాత్రం ఏటేటా కొత్తపదాలతో బలిసిపోతోంది.మన [[తెలుగు]]లో దీటైన పదాలు పల్లెప్రజల్లో వాడుకలో ఉన్నా మన నిఘంటువులో ఆ పదాలు చోటుచేసుకోలేదు. ఒకవేళ పై ఇంగ్లీశు పదాలకు అర్థాలు చెప్పాలన్నా సంస్కృత పదాలు వాడుతారుగానీ, తెలుగు పదాలు వాడరు. వాడటం అవమానకరంగా భావిస్తారు. తెలుగు ప్రజలు పుట్టించినవి, ఎంత నీచమని మనం అనుకొనే పదాలైనా [[నిఘంటువు]]లో చేరాలి. మన మాటల్ని పోగొట్టుకోకూడదు. అలాగే [[సంస్కృతం|సంస్కృత]]పదం అర్ధంకాకపోయినా మన తెలుగు పదంలాగానే భావించి ఆదరిస్తాం. వేలాది [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]], ఇంగ్లీశు పదాలు మన తెలుగు ప్రజల వాడుకలోకి వచ్చాయి. == తెలుగునాట ఆంగ్లభాష ఉపయోగంపై విమర్శలు == [[మాతృ భాష]] అంటే పసిపిల్ల వాడికి [[తల్లి]] ఉగ్గుపాలతో పాటు రంగరించి పోసే భాష. మమ్మీ, డాడీ, ఆంటీ, అంకుల్‌, బ్యాగు, బుక్కు, స్లేట్‌ పెన్సిల్‌ లాంటి మాటలు తెలుగు తల్లులు తమ పిల్లలకు రంగరించి పోస్తున్నారు. బయట పాఠశాల, ఆఫీసు, మార్కెట్టు, కోర్టుల్లో ఎన్నెన్నో పదాలు ఎడతెరిపి లేకుండా వాడుతున్నారు. మాటకు వాడుకే గదా ప్రాణం? వాడకం అంతా ఆంగ్లపదాల్లో జరుగుతూఉంటే తెలుగు గ్రంథానికి పరిమితమై పోయింది. [[కవులు]], సాహితీవేత్తలు మాత్రమే భాష గురించి బాధపడుతున్నారు. పాలక భాషకు ఉండవలసినంత పదసంపద ఎన్నేళ్లు గడిచినా సమకూర్చలేక పోతున్నారు. అనువాదకులు తేటతెలుగుకు బదులు [[సంస్కృతము|సంస్కృతం]] వాడి భయపెడుతున్నారు. కాలగమనంలో కొత్త కొత్త ఆంగ్లపదాలే మనకు అబ్బు తున్నాయిగానీ, కొత్త తెలుగు పదాలుగానీ, పాతవేగాని కొత్తగా వాడకంలోకి రావడం లేదు. ఇది మన జాతి చేతకానితనం, దౌర్భాగ్యం. పైన పేర్కొన్న వందలాది పదాలేగాక ఇంకెన్నో ఆంగ్ల పదాలు మన తెలుగు ప్రజల నాలుకలపై నాట్యమాడుతూ, మన పదాలే అన్నంతగా స్థిరపిపోయాయి. ఈ పదాలను విడిచిపెట్టి మనం తెలుగులో సంభాషణ చేయలేము. చేసినా ప్రజలకు అర్ధంగాదు. [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]], సంస్కృత పదాలెన్నింటటినో తెలుగు తనలో కలుపుకుంది. అలాగే తెలుగు ప్రజల వాడుకలో బాగా బలపడిన, ఇక ఎవరూ పెకలించలేనంతగా పాతుకుపోయిన, ఇంగ్లీశు పదాలను మన తెలుగు డిక్షనరీలో చేర్చటం వల్ల మన భాష తప్పక బలపడుతుంది. సంస్కృత, ఉర్దూ పదాలు వేలాదిగా తెలుగులో చేరకపోయి ఉన్నట్లయితే తెలుగు భాషకీపాటి శక్తి వచ్చి ఉండేది కాదు గదా? కొందరికి పూర్తిగా ఆంగ్లభాషపై వెర్రి వ్యామోహం ఉంటుంది. అలాకాకుండ వాస్తవస్థితిని గ్రహించి మనభాషను రక్షించుకుంటూ, ఆంగ్లపదాలను వాడుకోవడం తెలివైన పద్ధతి. లెక్కల మాస్టరు 2+2=4 అనే దాన్ని రెండు ప్లస్‌ రెండు ఈజ్‌ ఈక్వల్‌టు నాలుగు '' అంటాడు. ఇప్పటి వరకు ప్లస్‌, ఈజీక్వల్టు, మైనస్‌, ఇంటు లాంటి ఆంగ్ల పదాలకు సమానార్ధక పదాలను కల్పించి లెక్కలు చెప్పలేదు. తెలుగు మీడియం వాళ్ళు కూడా ప్లస్‌, మైనస్‌ అనే శబ్దాలనే వాడుతున్నారు. గత్యంతరం లేదు, అనుకున్న ఆంగ్ల పదాలను మాత్రం తెలుగు నిఘంటువులో చేర్చటం అవశ్యం, అత్యవసరం. వాడుక పదాల సంపద భాషకు జీవమిస్తుంది. అవి పరభాష పదాలు కూడా కావచ్చు. మనం తెలుగును సరిగా నేర్చుకోక ముందే మనకు ఇంగ్లీశు నేర్పారు. వందలాది ఏళ్ళు మనం ఇంగ్లీశును గత్యంతరం లేక హద్దు మీరి వాడినందు వల్ల, అది మన భాషాపదాలను కబళించి తానే తెలుగై మనలో కూర్చుంది. మన ఆత్మలను వశం చేసుకుంది. ఇక ఇప్పుడు ఈ ఇంగ్లీశు పదాలను నిర్మూలించటం మన తరం కాదు. వాటిని మన పదాలుగా అంగీకరించటమే మంచిది. ఏఏటికాయేడు మన నిఘంటువుకి పదసంపద సమకూర్చాలి. మరోభాషా పదం మనలో పాతుకు పోకూడదనే ఆశయం ఉంటే, మనభాషలోనే కొత్త పదాలను సృష్టించటమే గాక, వాటిని ప్రజలంతా నిరంతరం వాడుతూ ఉండాలి. [[ఇంగ్లీశు-తెలుగు అనువాద సమస్యలు]] == ఇవీ చూడండి == [[ఇంగ్లీశు-తెలుగు అనువాద సమస్యలు]] ఆంగ్ల కవులు: * [[విలియం షేక్‌స్పియర్]] * [[జాన్ మిల్టన్]] * [[వర్‌డ్స్‌వర్త్]] * [[ఆర్థర్ హైలీ]] * [[జాన్ ఈలియట్]] * [[రిచర్డ్ బ్రింస్లే షెరిడాన్]] * [[ఆలిస్ డుడెనీ(రచయిత్రి)|ఆలిస్ డుడెనీ]] * [[ఇడా ఆడమ్స్ (రచయిత్రి)|ఇడా ఆడమ్స్]] * [[ఏంజెలా తిర్కెల్]] * [[జోన్ ఐకెన్]] * [[రసనా ఆత్రేయ]] * [[సంహిత అర్ని]] భారత ఆంగ్ల కవులు: * [[రవీంద్రనాథ టాగూరు]] * [[సరోజినీ నాయుడు]] * [[ఆర్.కే. నారాయణన్]] {{ఆంగ్ల భాషలోని మాండలికాలు}}{{ఆంగ్లభాషా ప్రపంచం}} {{భారతీయ భాషలు}} == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] [[వర్గం:భారతీయ భాషలు]] [[వర్గం:ఆంగ్ల భాష]] bo75zpais6sn7srin58jpvqtqjkb6et ప్రేమ్‌చంద్ 0 66725 4936863 4891841 2026-08-17T07:37:20Z రవిచంద్ర 3079 4936863 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = మున్షి ప్రేమ్‌చంద్ | birth_name = ధనపత్ రాయ్ | pseudonym = నవాబ్ రాయ్ | image = Premchand.jpg | birth_date = {{birth date|df=yes|1880|07|31}} | birth_place = [[:en:Lamhi|లంహీ]], [[:en:North-Western Provinces|వాయవ్య రాష్ట్రాలు]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1936|10|8|1880|07|31}} | death_place = [[వారణాసి]], [[:en:United Provinces of British India|బ్రిటిష్ ఇండియా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | occupation = రచయిత, నవలాకారుడు | language = [[హిందుస్తానీ]] <small>([[హిందీ]] - [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]</small> | notableworks = ''[[:en:Godaan|గోదాన్]]'', ''[[:en:Bazaar-e-Husn|బాజార్ ఎ హుస్న్]]'', ''[[:en:Karmabhoomi|కర్మభూమి]]'', ''[[:en:Shatranj ke khiladi|షత్రంజ్ కే ఖిలాడి]]'' | nationality = [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | spouse = శివానీదేవి | children = శ్రీపత్ రాయ్, అంరిత్ రాయ్, కమలాదేవి | signature = Hastakshar_premchand.jpg }} '''మున్షి ప్రేమ్ చంద్''' (Hindi: प्रेमचंद, Urdu: پریمچںد) ( 1880 జూలై 31 - 1936 అక్టోబర్ 8) భారతదేశపు ప్రముఖ హిందీ, ఉర్దూ కవి. ఇతని కలం పేరు ప్రేమ్‌చంద్. ఈయన అసలు పేరు ధన్పత్ రాయ్ శ్రీవాత్సవ్. హిందీ, ఉర్దూ భాషా సాహిత్యాలలో అత్యంత ప్రముఖమైన పేరు సంపాదించాడు. ==బాల్యం== ప్రేమ్‌చంద్ [[1880]], [[జూలై 31]] న [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] లోని [[వారణాసి]] దగ్గర లమ్హీ గ్రామంలో ఒక తపాలా గుమాస్తా అజైబ్ లాల్, ఆయన భార్య ఆనందికి జన్మించాడు. ఆయన తల్లితండ్రులు ఈయనకు ధన్‌పత్ రాయ్ అని పేరుపెట్టారు. ఈయన మామ మహాబీర్, నవాబ్ అని పిలిచేవాడు. నవాబ్ రాయ్ అనే ఈ పేరుతోనే ప్రేమ్‌చంద్ కొన్ని తొలి రచనలు చేశాడు.<ref name=amrit>''Premchand: A Life'', Amrit Rai (Harish Tirvedi, translator), People's Publishing House, New Delhi, 1982.</ref> ప్రేమ్‌చంద్ తల్లితండ్రులు ఆయన బాల్యంలోనే మరణించడంతో సవతి తల్లి, ఆమె పిల్లల బాధ్యత ప్రేమ్‌చంద్ పై పడింది. ==జీవిత విశేషాలు== సాంఘిక జీవనంలో మనిషి తనాన్ని, మంచి తనాన్ని పెంపొందించడానికి తన రచనల ద్వారా కృషి చేసిన రచయిత. ఉర్దూలో హిందీలో కథలు, నవలలు, సంపాదకీయాలు రాశాడు. పిల్లల మానసిక ప్రవర్తన గురించి కూడా గొప్ప కథలు రాశాడు. ఆయన రాసిన కథల్లో ‘ఈద్‌ పండుగ’ ప్రముఖమైనది. ఈ కథ చదివిన వ్యక్తుల కళ్లు కూడా ఆ కథలోని హమీద్‌ నానమ్మ అమీనాతో పాటు వర్షిస్తాయి. మనిషిగా ఎలా వుండాలో ఆలోచింప చేస్తాయి. ఈ కథలో ప్రేమా, మానవత్వం అనుబంధం ఎన్నో కలగలిపి ఉంటాయి. ప్రేమ్‌చంద్ 1880, జూలై 31 న [[వారణాసి]] దగ్గర కాశికి నాలుగు మైళ్ళ దూరములో ఉన్న లమ్హీ గ్రామంలో ఒక తపాలా గుమాస్తా మున్షీ అజైబ్ లాల్, ఆయన భార్య ఆనందికి జన్మించాడు. ఆయన తల్లిదండ్రులు ఈయనకు ''ధన్‌పత్ రాయ్'' అని పేరుపెట్టారు. ఈయన మామ మహాబీర్, ఇతనిని 'నవాబ్' అని పిలిచేవాడు. ఈ పేరుతోనే ప్రేమ్‌చంద్ కొన్ని తొలి రచనలు చేశాడు. ప్రేమ్‌చంద్ తల్లిదండ్రులు ఆయన బాల్యంలోనే మరణించడంతో సవతి తల్లి, ఆమె పిల్లల బాధ్యత ప్రేమ్ చంద్ పై పడింది. వారి కుటుంబములో ఆరోగ్యము అంతంతమాత్రమే . అనారోగ్యము వారసత్వమూగా అందుకున్నాడు ప్రేమ్‌చంద్. ఆరోగ్యము సహకరించక, ఉద్యోగములో వస్తున్న తరచూ బదిలీలు భరించలేక ఉద్యోగము మానేసి పూర్తికాలం రచయితగా స్థిరపడ్డాడు. ప్రేంచంద్ కి బాల్యములోనే వివాహమైంది. కాని అది బలవంతపు వివాహము, అయిష్ట వివాహము అనేవారు. పెద్దలు చేసిన పెళ్ళిని ఆయన అంగీకరించలేదు. ఆమెతో సంసారము చెయ్యలేదు. ఈ లోగా పేపర్లో ఒక ప్రకటన చూశారు. బాల్యములోనే వివాహవైధవ్యము సంభవించిన 11 యేళ్ళ బాలికను వివాహమాడేందుకు అభ్యుదయభావావు కలిగిన యువకుడు కావాలి అనేది ఆ ప్రకటన. అది చూసి ప్రేమ్‌చంద్ స్పందించాడు. తాను చేసుకుంటానని ముందుకు వెళ్ళాడు. ఆ విధముగా శివరాణీదేవిని ఇష్టపడి పెళ్ళిచేసుకున్నాడు. తనకు ఇంతకుముందు పెళ్ళి అయిన విషయము చెప్పలేదు. సమాజపు కట్టుబాట్లు తెంచే ప్రయత్నము చేశాడు. ==సాహితీ జీవనం== విద్యాశాఖలో ఇన్‌స్పెక్టర్ గా పనిచేస్తూ రచనలు చేస్తూ ఉండేవారు. రచయితగా మంచి గుర్తింపు వచ్చింది . [[1920]] లో వచ్చిన సహాయనిరాకరణ ఉద్యమంలో గోరఖ్ పూర్ లో [[గాంధీజీ]] చేసిన ప్రసంగానికి ప్రభావితుడై ప్రభుత్వ ఉద్యోగము వదిలేసి పూర్తిస్థాయి రచయితగా ప్రెస్ పెట్టుకొని, పత్రికలు నడుపుతూ జీవితం గడిపేవారు. 250 కథలు, 12 నవలలు రచించాడు . సమాజములోని లోటుపాట్లను, స్త్రీలకు జరుగుతున్న అన్యాయాలను, మూఢనమ్మకాలను నిరసిస్తూ రచనలు చేశాడు . మంచి పేరు ప్రతిస్టలు సంపాదించాడు . రెండవ భార్యకు తన మొదటి వివాహము గురించి తెలిసింది. ఆ విషయము మీద ఇద్దరూ వాదులాడుకున్నారు . వారి సంసారములో వాదులాటలు సామాన్యము అయినా వారిద్దరి మధ్యా ప్రేమ, అనురాగము అధికము . ప్రేంచందను వదిలి శివరాణీదేవి దూరంగా ఉండేందుకు ఒక్క క్షణము ఇష్టపడేదికాదు . ప్రేంచంద్ కూడా అంతే. ఏ మాత్రము నలతగా అనిపించినా ఆమెను పక్కన కూర్చోపెట్టుకొని తన జీవితంలోని విషయాలు ఆమెకు చెపుతుండేవారు. భర్తకున్న అనారోగ్య సమస్యలు, జీర్ణకోశ సమస్యలు ఆమెకు ఆందోళన కలిగిస్తూఉండేవి . ఎంతో శ్రద్ధ తీసుకొని చూసుకుంటూ తన సాహిత్యసేవా, పత్రిక సేవా నడపడములో సహకరిస్తూ ఉండేవారు. ప్రేమ్‌చంద్ [[1935]] లో జ్వరము బాధపడుతూ పత్రికకు సంపాదకీయము రాయడము మొదలు పెట్టగానే భార్య అభ్యంతరము పెట్టింది. అందుకు ఆయన " రాణీ నువ్వు పొరపడుతున్నావు . నేను నాకు నచ్చిన పని చేయుచున్నాను . ఇందులో నాకు ఆనందము దొరుకుతుంది. ఇది ఒకరకమైన మత్తును కలిగిస్తుంది. కాని ఇది చెడుపని కాదు. నేను దీపం వంటి వాడిని ... వెలుతురును ఇస్తాను, ఆ వెలుతురు ఇతరులు లాభానికి వాడుకుంటారో, నష్టపోతారో నాకు సంబంధము లేదు . " అన్న తర్వాత ఇక ఆమె అడ్డు చెప్పలేదు . నాటి నుండి ఆయన ఆరోగ్యము తగ్గడము మొదలు పెట్టింది. ==మున్షీ అనే పేరు తడబాటు== [[మున్షీ]] అనేది ప్రధానంగా బెంగాల్లో నవాబుల పాలనకాలం నుంచీ భాష, రాజకీయాల్లో నైపుణ్యం ఉండేవారిని సూచించడానికి వాడేపదం. ప్రేమ్‌చంద్ అసలు పేరు ధనపత్ రాయ్ శ్రీవాస్తవ అయినప్పటికీ, హిందీ సాహిత్యంలో ప్రేమ్‌చంద్ అనే పేరుతోనే మంచి గుర్తింపు వచ్చింది. తొలినాళ్ళలో ఉర్దూ రచన చేస్తునప్పుడు నవాబ్ రాయ్ అనే పేరు వాడారు. అతని తండ్రి అజైబ్ రాయ్ ఇంకా తాత గురు సహాయ్ రాయ్. వీటిలో మున్షీ అనే పేరు ఆయన జీవితంలో ఎక్కడా ప్రస్తావించబడలేదు. ఆయనకు ఈ పేరు 'హన్స్'(హంస) పత్రికలో పనిచేయడం వల్ల వచ్చింది. మహాత్మా గాంధీ స్ఫూర్తితో ప్రేమ్‌చంద్‌ ప్రముఖ పండితుడు, రాజకీయ నాయకుడు అయిన కన్హయ్యలాల్ మాణిక్‌లాల్ మున్షీ(కె.ఎం.మున్షీ) తో కలిసి హిందీలో 'హన్స్' అనే ఒక పత్రికను తీసుకొచ్చారు. వీళ్ళిద్దరూ దీనికి సంపాదకులు. కె.ఎం.మున్షీ గారు ప్రేమ్ చంద్ కంటే పేరులో, విషయాల పరిజ్ఞానంలో, వయసులో పెద్ద అవ్వడంతో, పత్రికలో సంపాదకులుగా ప్రేమ్‌చంద్‌ కంటే ముందుగా కె.ఎం.మున్షీ గారి పేరు రాయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. అందుకు పత్రిక ముఖచిత్రంలో మున్షీ-ప్రేమ్‌చంద్ అని పడేది. పత్రిక కొన్నాళ్ళ తరువాత మూతపడినా, హన్స్ పేరు, దాని సంపాదకులు 'మున్షీ-ప్రేమ్‌చంద్' ప్రజలకు బాగానే గుర్తు ఉండారు. తరువాత ప్రేమ్‌చంద్ సొంత రచనల గుండా పెద్ద పేరు తెచ్చుకున్నారు. అటే కె.ఎం.మున్షీ తన సొంత గుజరాతీకి మప్పితం అవ్వడంతో హిందీ సాహిత్య సంఘంలో ఆయన పేరు తగ్గింది. దీని వల్ల 'మున్షీ-ప్రేమ్‌చంద్' అనేది ప్రేమ్చంద్ అనే ఒక్క వ్యక్తి పేరనే అపోహ వచ్చింది. ఈ అపార్థామే నేటికీ వార్తాపత్రికలలో, పుస్తకాలలో, రకరకాల మాధ్యమాలలో వచ్చేసింది. దీనికి బ్రిటిష్ వారి ఆంక్షల కారణంగా, హన్స్ కాపీలు తేలికగా అందుబాటులో లేకపోవడమే ప్రధాన కారణం. కాలక్రమేణా, ప్రేమ్ చంద్ కె.ఎం.మున్షీ కంటే ఎక్కువ ప్రజాదరణ పొంది వారి మున్షీ పేరును గ్రహించాడు. ఇది ప్రేమ్‌చంద్ విజయానికి నిదర్శనంగా కూడా భావించవచ్చు.<ref>{{Cite web|last=शर्मा|first=चंदन|title=वह गलतफहमी जिसके चलते प्रेमचंद के नाम के आगे मुंशी लग गया|url=https://satyagrah.scroll.in/article/108695/the-story-of-munshi-in-premchands-name|access-date=2022-10-08|website=Satyagrah|language=hi-IN|archive-date=2022-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008173633/https://satyagrah.scroll.in/article/108695/the-story-of-munshi-in-premchands-name|url-status=dead}}</ref> ==అనారోగ్యము, మరణము== [[1936]] లో ' గోదాన్‌ ' అచ్చు అయింది. మంగళసూత్రమనే మరో నవలను ఆలోచిస్తున్నారు. కాని [[ఆరోగ్యము]] సహకరించలేదు . తన ఆరోగ్యము వలన భార్య బాధపడుతుందని ఆయనకు దిగులు. రక్తపు వాంతులు అయ్యాయి . ఆమె సుభ్రము చేసింది. పక్కన వచ్చికూర్చుని నుదుటిమీద చెయ్యివేసి ఉంచమని భార్యను కోరాడు . ఆమె కంటనీరుతో అలాగే కూర్చుంది. నీకు తెలియకుండా దాచిన రహస్యాలను చెబుతాను విను. " నా మొదటి వివాహం తర్వాత మరో స్త్రీ నా జీవితం లోకి ప్రవేశించింది. నిన్ను పెళ్ళిచేసుకున్నాక కూడా ఆమెతో నా సంబంధం కొనసాగింది. అలాగే నీకు చెప్పకుండా కొందరికి డబ్బులు ఇచ్చి, ఆ అప్పును తీర్చేందుకు కథలు రాసేవాడిని " ఇలా తాను చేసిన తప్పులను ఒప్పుకోవడము మొదలు పెట్టాడు . నిజానికి అవన్నీ భార్యకు తెలుసు . అయినా ఆయన కోసము వాటిని తెలియనట్టుగానే ఉంది. ఆ విషయము ప్రేంచంద్ కి అర్ధమయ్యేసరికి భార్య శివరాణీదేవి మీద గౌరవం, ప్రేమ పెరిగిపోయింది. అన్నీ తెలిసి నన్ను నిలదీయని నీ హృదయం ఎంత ఉన్నతమైనదో ఈ రోజు గ్రహించాను. నాకిప్పుడు ఎక్కువ కాలము బ్రతకాలని ఉంది నాకోసము కాదు ... నా భార్యకోసము ... ఆమె మహాత్యాగి . ఆమెతో కలిసి మరికొంతకాలము ఉండాలనివుంది. నన్ను బ్రతికించు . వచ్చే జన్మలో కూడా ఈమెనే నా అర్ధాంగిగా చెయ్యి ... కనీసము నా ఈ చివరి ప్రార్థనన్నా ఆలకించు ... అని తనలోతాను సణుగుతున్నారు. మనము ఎవరికీ ఏ అపకారము చెయ్యలేదు. [[భగవంతుడు]] మన మొర తప్పక ఆలకిస్తాడు . రాణీ,, నువ్వు నాపక్కనే ఉండు . ఎక్కడికీ వెళ్ళకు . నువ్వు ఉంటే నాకు ధైర్యముగా ఉంటుంది . నీకు చెప్పాలకున్న విషయాలు పూర్తిగా చెప్పగలుగుతాను. ఇది జరిగిన రెండవరోజూ అంటే [[1936]], [[అక్టోబర్ 8]] న విరోచనమైంది. రాణి శుభ్రం చేద్దామనుకుంటుండగానే ఆయన శరీరము చల్లబడింది. ప్రాణాలు గాలిలో కలిసిపోయాయి. 56 సంవత్సరాలకే ఆ మహా రచయిత జీవితం అంతమైంది. == నవలలు == * [[:en:Godaan|గోదాన్]] * కఫన్ * గబన్ * సేవాసదన్ * [[:en:Karmabhoomi|కర్మభూమి]] * [[:en:Bazaar-e-Husn|బాజార్ ఎ హుస్న్]] * కాయాకల్ప్ * మనోరమ * మంగలసూత్ర్ * నిర్మల * ప్రతిజ్ఞ * ప్రేమాశ్రం * రంగ్‌భూమి * వర్‌దాన్ == కథలు == * పంచ్ పరమేశ్వర్ * [[ఈద్‌గాహ్]] * నషా * [[:en:Shatranj ke khiladi|షత్రంజ్ కే ఖిలాడి]] * పూస్ కి రాత్ * ఆత్మారామ్ * బూఢి కాకి * బడే భాయిసాహెబ్ * బడే ఘర్ కి బేటి * ఠిక్రి కే రుపై * నమక్ కా దారోగా == సినిమాలు , టి.వి.సీరియళ్ళు == * సద్గతి (1981) టి.వి. * షత్రంజ్ కే ఖిలాడి (1977) * గోధూళి (1977) * [[ఒక ఊరి కథ]] ( 1977) * గబన్ (1966) * సేవాసదన్ (1938) (బాజారే హుస్న్, నవలాధారంగా) * మజ్దూర్ * నిర్మల (టి.వి. 1980) == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1880 జననాలు]] [[వర్గం:1936 మరణాలు]] [[వర్గం:భారతదేశపు కవులు]] [[వర్గం:హిందీ కవులు]] [[వర్గం:ఉర్దూ కవులు]] [[వర్గం:కవులు]] 60bvjxk73x48mje5aji54xbngkbq9j7 బృహదీశ్వర దేవాలయం (తంజావూరు) 0 75457 4936835 4752929 2026-08-17T05:19:26Z యర్రా రామారావు 28161 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 4936835 wikitext text/x-wiki {{Infobox temple | name =బృహదీశ్వరాలయము | image = Temple tanjore.jpg | image_alt = | caption = బృహదీశ్వరాలయం | pushpin_map = | map_caption = | latd = | longd = | coordinates_region = IN | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = బృహదీశ్వర దేవాలయం | devanagari =बृहदीश्वरालयम् | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = భారత దేశం | state = [[తమిళనాడు]] | district = | location = [[తంజావూరు]] | elevation_m = | primary_deity_God = బృహదీశ్వరుడు ([[శివుడు]]) | primary_deity_Godess = | utsava_deity_God = | utsava_deity_Godess= | Direction_posture = | Pushakarani = | Vimanam = | Poets = | Prathyaksham = | important_festivals= | architecture = | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = క్రీ. శ.11వ శతాబ్దం | creator = [[రాజ రాజ చోళుడు]] | website = }} '''బృహదీశ్వర ఆలయం''' ([[తమిళ భాష|తమిళం]]: பெருவுடையார் கோவில்; '''పెరువుదైయార్ కోయిల్'''<ref>{{cite web| title= Bragatheeswarar Temple, The Big Temple|url=http://www.thanjavur.com/bragathe.htm|publisher=thanjavur.com| accessdate=2007-09-29}}</ref> బృహదీశ్వర ప్రాచీన హిందూ దేవాలయం. ఇది [[తమిళనాడు]] లోని [[తంజావూరు]]లో ఉంది. ఇది శైవాలయం ([[శివాలయం]]). దీనిని 11వ శతాబ్దంలో [[చోళులు]] నిర్మించారు. ఈ దేవాలయం [[యునెస్కో]] చే [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా గుర్తించారు.ఇది భారతదేశం అతిపెద్ద దేవాలయముగా పరిగణింపబడుతుంది.. ==చరిత్ర== [[File:Inscriptions around the temple.JPG|260x260px|thumb|ఆలయం వద్ద ఉన్న ఒక శాసనం]] రాజ రాజ చోళుని కుమారుడు మొదటి రాజేంద్ర చోళుడు [[గంగైకొండ చోళపురం|గంగైకొండ చోళపురంలో]] మరో [[బృహదీశ్వర దేవాలయం (గంగైకొండ చోళపురం)|బృహదీశ్వరాలయాన్ని]] నిర్మించాడు. ఈ ఆలయం చిన్నదైనా అందులోని శిల్ప కళా రీతులవంటి వాటిలో రెండింటి మధ్యలో పెద్ద తేడా లేదు. ఇతడు తండ్రి కంటే ఘనుడు. తన సామ్రాజ్యాన్ని గంగా నది వరకు విస్తరించాడని, అందుకే ఆ ప్రాంతానికి [[గంగైకొండ చోళపురం]] అని పేరు పెట్టినట్లు చారిత్రకాధారం. ఈ ఆలయం [[తంజావూరు]]లోని బృహదీశ్వరాలయం కంటే విశాలమైంది. కాని తన తండ్రి మీద గౌరవంతో ఆలయ శిఖరాన్ని కొంచెం చిన్నదిగా నిర్మించాడు. ఆలయంలోని శిల్ప కళా రూపాలు చోళుల శిల్ప కళా రీతికి దర్పణాలు. ఆలయం ముందున్న పెద్ద నంది విగ్రహం, గర్భ గుడిలోని 13.5 అడుగుల ఎత్తు 60 అడుగులు విస్థీర్ణంలో వున్న శివలింగం, ఆలయానికే ప్రత్యేక ఆకర్షణ. అంతే గాక ఆలయ గోపురంపై రాజేంద్ర చోళుడు శివ పార్వతుల ఆద్వర్యంలో పట్టాభిషిక్తుడవుతున్నట్లున్న శిల్పం, భూదేవి సహిత విష్ణుమూర్తి శిల్పం, పార్వతీ సమేత శివుని శిల్పం, మార్కండేయుని చరిత్రను తెలిపే శిల్పాలు, ఇలా అనేక శిల్ప కళా రీతులు ఆలయ శోభను ఇనుమడిస్తున్నాయి. రాజేంద్రచోళుని అంతఃపురం ఈ అలయానికి ఒక కిలోమీటరు దూరంలోనె ఉంది. ఒకప్పుడు ఇంతటి సువిశాల సామ్రాజ్యానికి కేంద్ర బిందువైన ఈ ప్రదేశం ఇప్పుడు ఒక కుగ్రామం మాత్రమే. ఈ నగరం ఎలా అంతరించిందో చరిత్రకు కూడా అంతు పట్టదు. ఈ చుట్టు ప్రక్కల ప్రాంతాలలో ఇప్పటికి త్రవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు బయట పడుతూ ఆనాటి వైభవాన్ని ఈ నాటికి చాటు తున్నాయి. ==నిర్మాణం== [[File:Raraja detail.png|thumb|302x302px|ఆలయాన్ని పవిత్రం చేసిన రాజరాజ చోళ చోళ I విగ్రహం]] ఈ విశేష నిర్మాణం [[కుంజర రాజరాజ పెరుంథాచన్]] అనే సాంకేతిక నిపుణుడు, వాస్తుశిల్పిచే చేయబడింది. ఈ విషయాలు అచట గల శాసనాల ద్వారా తెలుస్తుంది. ఈ దేవాలయం వాస్తు, ఆగమ శాస్త్రం ప్రకారం నిర్మాణం చేయబడింది. ఈ నిర్మాణ శిల్పి చైన్నై, [[మహాబలిపురం]] వద్ద విశేష నిర్మాణాలు చేసిన [[వి.గణపతి స్థపతి]] పూర్వీకులు. గణపతి స్థపతి దక్షిణ భారతదేశ అగ్రమున 133 గ్రానైట్ తిరువల్లూర్ విగ్రహాన్ని నిర్మించి విశేష ఖ్యాతి పొందారు. అతని కుటుంబ సభ్యులు యిప్పటికి కూడా ప్రాచీన కళను కొనసాగిస్తున్నారు. అమెరికన్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ మెయోనిక్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ కూడా వి. గణపతి స్థపతి చే ప్రారంభించబడింది. అతని వాస్తు, నిర్మాణశైలిలోనే కుంజర మల్లన్ రాజరాజ పెరుంథాచన్ బృహదీశ్వరాలయాన్ని నిర్మించాడు. ఈ దేవాలయం 1 3/8 ఇంచ్ అనగా అంగుళం అనే కొలతల ప్రకారం నిర్మితమైంది. [[దస్త్రం:బృహదీశ్వరాలయము,_తంజావూరు_(Brihadeeswaralayam).jpg|thumb|బృహదీశ్వరాలయము, తంజావూరు..]] ఈ దేవాలయ మొదటి భవనం పూర్తిగా గ్రానైట్ శిలలతో నిర్మితమైంది, 5 సంవత్సరాల (సా.శ. 1003– 1010) కాలంలో పూర్తిఅయింది.<ref name="britbrihadthanj">[https://www.britannica.com/place/Thanjavur-India Thanjavur], Encyclopaedia Britannica</ref><ref name="mitchell">{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}</ref> ఈ దేవాలయ పునాది శివుని నాట్య భంగిమ గల దేవతా విగ్రహం కంటే 5 మీటర్ల ఎత్తు (16 అడుగులు) ఎత్తుకు పెంచబడింది.<ref name="Man">Man 1999, p. 104</ref> పెద్ద "కలశం" లేదా "విమానం" సుమారు 81.28 టన్నులు బరువు కలిగిన నల్లరాతితో చేయబడినదని భక్తుల నమ్మకం. ఇది వాలుతలం పైనుండి జరుపుతూ సుమారు 6.44 కి.మీ ఎత్తుకు చేర్చబడింది. అతి పెద్ద [[నంది]] విగ్రహం సుమారు 20 టన్నులు కలిగిన ఏకరాతితో నిర్మితమైనది. ఈ నంది 2 మీటర్ల ఎత్తు 2, 6 మీటర్ల పొడవు, 2.5 మీటర్ల వెడల్పు కలిగి ఉంది. ఈ దేవాలయం లో ప్రధాన దైవం అయిన "లింగం" 3.7 మీటర్ల ఎత్తు కలిగి ఉంటుంది. ఈ దేవాలయ ప్రాకారం 240 మీటర్ల పొడవు 125 మీటర్ల వెడల్పు కలిగి ఉంటుంది. బయటి గోడలపై, అంతస్తుపై తమిళనాడు రాష్ట్రానికి చెందిన 81 సాంప్రదాయక నృత్య "కరణ"లు ([[భరత నాట్యం|భరత నాట్య]] భంగిమలు) చెక్కబడి ఉంటాయి. దేవతా విగ్రహం 13 వ శతాబ్దంలో పాండ్య రాజుచే నిర్మింపబడింది. సుబ్రహ్మణ్య విగ్రహం విజయనగర పాలకులచే, వినాయక విగ్రహం మరాఠా పాలకులచేతనూ నిర్మింపబడినవి. ===ఆలయ విగ్రహాలు=== ఈ దేవాలయం ప్రధాన దైవం [[శివుడు]]. అన్ని దేవతల విగ్రహాలు కూడా బయటి గోడలపై ఉన్నాయి. వాటిలో [[దక్షిణామూర్తి]], [[సూర్యుడు]], [[చంద్రుడు]] విగ్రహాలు పెద్దవి. ఈ దేవాలయం అష్ట దిక్పాలకుల విగ్రహాలను కలిగిన అరుదైన దేవాలయాలలో ఒకటి. ఈ విగ్రహాలు [[ఇంద్రుడు]], [[అగ్ని]], [[యముడు]], [[నిరృతి]], [[వరుణుడు]], వాయువు, [[కుబేరుడు]], [[ఈశాన్యం|ఈశానుడు]] అనే అష్టదిక్పాదకులు. ఈ విగ్రహాలు జీవిత పరిమాణం గలవి. 6 అడుగుల ఎత్తు ఉన్నాయి. {{wide image|Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|900px| ఆలయ పనోరమా చిత్రం}} == చిత్ర మాలిక == <gallery perrow="8"> దస్త్రం:Big Temple-Temple.jpg|బృహదీశ్వరాలయం దస్త్రం:Brihadeshwara back right.jpg|<center>కుడివైపు నుండి వీక్షణం</center> దస్త్రం:Brihadeeswara.jpg|<center> ముందువైపు (ఎడమ) నుండి వీక్షణం </center> దస్త్రం:MainGopuram-BrihadisvaraTemple-Thanjavur,India.jpg|<center>''రాజగోపురం'' (ఆలయ ప్రధాన స్తంభం) </center> దస్త్రం:OrnamentedPillar-BrihadisvaraTemple-Thanjavur,India.jpg|<center> దేవాలయ ప్రాంగణం లోని స్తంభం, రమణీయ దృశ్యం </center> దస్త్రం:Nandi-MainGopuram-BrihadisvaraTemple-Thanjavur,India.jpg|<center> ''నంది'', (వెనుక భాగంలో విమానం) </center> దస్త్రం:View from left side corner of the Brihadeeswarar Temple.JPG|ఆలయ ఎడమ మూల నుండి వెనుకవైపు భాగం </gallery> ఈ దేవాలయానికి అనుకరణగ మరోచోళరాజు తమిళనాడు లోని జయకొండచోళపురం సమీపంలో ఇంకో దేవాలయం కట్టించాడు. ఆ రెండో గుడి తంజావూరు గుడికన్న పెద్దదైనా ప్రస్తుతం ఆదరణ లేక దీనావస్థలో ఉంది. == ఇవీ చూడండి == * [[బృహదీశ్వర ఆలయ అగ్నిప్రమాదం]] * [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]] * [[ఆసియా, ఆస్ట్రేలియా లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా]] * [[బృహదీశ్వర దేవాలయం, గంగైకొండ చోళపురం]] == మూలాలు == {{reflist}} == బయటి లింకులు, == * [[ఈనాడు]], ఏప్రిల్-6, 2010 [[ఆదివారం]] నాటి వ్యాసం * [http://whc.unesco.org/en/list/250 UNESCO's World Heritage Site] * [https://web.archive.org/web/20071222225116/http://www.world-heritage-tour.org/asia/in/cholaTemple/brihadisvara/nandi.html Panoramic 360 degree views of the Temple] * [https://web.archive.org/web/20080319230749/http://video.google.com/videoplay?docid=-5096103596865842301 TLC: Mysteries of India: Lost South Indian Temples (via Google Video)] * [http://www.indiamonuments.org Photographs of Brehadiswara and other South Indian Temples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406144805/http://www.indiamonuments.org/ |date=2019-04-06 }} * [http://www.hinduonnet.com/fline/fl2121/stories/20041022000406400.htm Article on Indian Murals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329020551/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2121/stories/20041022000406400.htm |date=2009-03-29 }} * [http://www.templenet.com/Tamilnadu/brihtanj.html Brihadeeswarar Temple] * [http://www.shunya.net/Pictures/South%20India/Tanjore/Tanjore.htm Photos of Thanjavur Periya Kovil] [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:ఆసియా, ఆస్ట్రలేషియా లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు]] [[వర్గం:తమిళనాడు పుణ్యక్షేత్రాలు]] [[వర్గం:శైవ దివ్యక్షేత్రాలు]] [[వర్గం:11వ శతాబ్ద నిర్మాణాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] ddbucmnur1767cql2cvchmwwfw1k8vm భారతీయ పర్వత రైల్వేలు 0 77404 4936753 4936256 2026-08-16T17:15:56Z Nagarani Bethi 60383 4936753 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = భారత పర్వత రైల్వేలు | Image = [[దస్త్రం:DHR_780_on_Batasia_Loop_05-02-21_08.jpeg|300px|డార్జిలింగ్ బొమ్మ రైలు.]] | State Party = {{IND}} | Type = సాంస్కృతిక | Criteria = ii, iv | ID = 944 | Region = [[ఆసియా, ఆస్ట్రలేషియా లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా|ఆసియా, ఆస్ట్రలేషియా లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] | Year = 1999 | Session = 23వ | Extension = 2005 | Link = http://whc.unesco.org/en/list/944 }} '''భారతదేశ పర్వత రైల్వేలు''' అనగా భారతదేశంలోని పర్వత ప్రాంతాలలో నడిచే రైల్వే లైన్లు. వీటిలో ఎంపిక చేసిన కొండ ప్రాంత స్టేషన్లను కలిపే నారో-గేజ్ రైల్వేలు, పర్వత భూభాగాల గుండా వెళ్ళే కొన్ని బ్రాడ్-గేజ్ లైన్లు ఉన్నాయి. ఈ లైన్లలో మూడు, అవి [[డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే]], నీలగిరి మౌంటెన్ రైల్వే, కల్కా–సిమ్లా రైల్వే, సమిష్టిగా "భారతదేశ పర్వత రైల్వేలు" అనే పేరుతో [[యునెస్కో]] వారు, భారత పర్వత రైల్వేలుగా పరిగణించి [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా గుర్తించారు.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/944 outstanding examples of bold, ingenious engineering solutions for the problem of establishing an effective rail link through a rugged, mountainous terrain].</ref> మరో రెండు నారో-గేజ్ లైన్లు, మాథేరన్ హిల్ రైల్వే, కాంగ్రా వ్యాలీ రైల్వే, యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితాలో ఉన్నాయి. నీలగిరి మౌంటెన్ రైల్వే భారతదేశంలోని ఏకైక ర్యాక్ అండ్ పినియన్ రైల్వే. 2025లో పూర్తయిన జమ్మూ–బారాముల్లా లైన్, బ్రాడ్-గేజ్‌ను ఉపయోగిస్తుంది. చోటా చార్ ధామ్ రైల్వే, భానుప్లి–లేహ్ లైన్, సివోక్–రంగ్‌పో లైన్ వంటి ఇతర బ్రాడ్-గేజ్ పర్వత రైల్వేలు ప్రస్తుతం నిర్మాణంలో ఉన్నాయి, మరికొన్ని ప్రణాళిక దశలో ఉన్నాయి. * [[డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే]] * నీలగిరి పర్వత రైల్వే * కాల్కా-సిమ్లా రైల్వే * [[మాథేరాన్]] పర్వత రైల్వే == ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం == డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే, నీలగిరి మౌంటైన్ రైల్వే, కాల్కా-సిమ్లా రైల్వే అనే మూడు రైల్వే మార్గాలను కలిపి, 'భారతదేశ పర్వత రైల్వేలు' పేరుతో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించింది.<ref name="Centre2">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/|archive-date=3 May 2006|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref> మాథెరన్ హిల్ రైల్వే, కాంగ్రా వ్యాలీ రైల్వేలు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితాలో ఉన్నాయి.<ref name="Centre13">{{cite web|title=Mountain Railways of India (Extension)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|archive-date=16 May 2022|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref> కఠినమైన పర్వత ప్రాంతాల గుండా సమర్థవంతమైన రైలు మార్గాన్ని ఏర్పాటు చేయడంలో ఎదురైన సవాళ్లను అధిగమించడానికి అనుసరించిన సాహసోపేతమైన, అద్భుతమైన ఇంజనీరింగ్ పరిష్కారాలకు 'భారతదేశ పర్వత రైల్వేలు' ఒక గొప్ప ఉదాహరణ అని యునెస్కో పేర్కొంది.<ref name="UNESCO2">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/|archive-date=3 May 2006|access-date=19 February 2010|work=[[UNESCO]]}}</ref> డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వేకు మొదట 1999లో ఈ గౌరవం దక్కింది, ఆ తర్వాత 2005లో నీలగిరి మౌంటైన్ రైల్వేకు, 2008లో కాల్కా-సిమ్లా రైల్వేకు ఈ గుర్తింపు లభించింది.<ref name="UNESCO3">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/|archive-date=3 May 2006|access-date=19 February 2010|work=[[UNESCO]]}}</ref><ref name="Srinivasan2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O2-eHnajWxIC|title=Our Indian Railway: themes in India's Railway history|last1=Srinivasan|first1=Rupa|last2=Tiwari|first2=Manish|last3=Silas|first3=Sandeep|publisher=Foundation Books|year=2006|isbn=978-8-175-96330-6|pages=xxxiv–xxxv|access-date=21 February 2010}}</ref> ఆసియా-పసిఫిక్ ప్రాంతంలోని యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితాలో, ఈ మూడు మార్గాలు 'ii', 'iv' ప్రమాణాల కింద చేర్చబడ్డాయి.<ref name="UNESCO4">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/|archive-date=3 May 2006|access-date=19 February 2010|work=[[UNESCO]]}}</ref> == రైల్వే మార్గాలు == === డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే === [[దస్త్రం:Darjeelinghimalayanrailway.jpg|thumb|డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వేపై ఒక రైలు]] డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే అనేది {{cvt|610|mm}} వెడల్పు గల నారో-గేజ్ రైల్వే (ఇరుకైన పట్టాల మార్గం). ఇది న్యూ జల్పాయిగురి, [[డార్జిలింగ్]] మధ్య {{cvt|88.48|km}} దూరం గల మార్గాన్ని కలుపుతుంది.<ref name="Centre3">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/|archive-date=3 May 2006|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref> డార్జిలింగ్ ఒక ప్రముఖ పర్వత ప్రాంత విడిది కేంద్రం, [[తూర్పు భారతదేశం|తూర్పు భారతదేశంలోని]] తేయాకు సాగు జిల్లాకు కేంద్రంగా ఉంది.<ref>{{cite book|title=Routledge Handbook of the History of Colonialism in South Asia|last=Bhattacharya|first=Nandini|publisher=[[Routledge]]|year=2022|isbn=978-1-138-36484-4|editor1-last=Fischer-Tiné|editor1-first=Harald|pages=319-320|chapter=Imperial Sanctuaries: The hill stations of colonial South Asia|doi=10.4324/9780429431012-26|editor2-last=Framke|editor2-first=Maria|s2cid=238650973}}</ref><ref>{{cite book|title=Darjeeling Reconsidered: Histories, Politics, Environments|last=Chettri|first=Mona|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2018|isbn=978-0-19-948355-6|editor1-last=Middleton|editor1-first=Townsend|page=8|doi=10.1093/oso/9780199483556.003.0007|editor2-last=Shneiderman|editor2-first=Sara}}</ref> రైల్వే మార్గం ప్రారంభంలో ఉన్న సిలిగురి పట్టణం 1878లో రైలు మార్గం ద్వారా కలకత్తాతో అనుసంధానించబడింది; అయితే, అక్కడి నుండి డార్జిలింగ్‌కు మిగిలిన ప్రయాణాన్ని దుమ్ముతో కూడిన దారిలో 'టాంగా'ల (గుర్రపు బండ్లు) ద్వారా సాగించాల్సి వచ్చేది. యాష్లే ఈడెన్ నియమించిన ఒక కమిటీ సిఫార్సుల మేరకు, 1879లో ఈ మార్గ నిర్మాణ పనులు ప్రారంభమయ్యాయి. ఈ రైలు మార్గం దశలవారీగా ప్రారంభమై, 1881 జూలై నాటికి పూర్తిగా పూర్తయింది. ప్రారంభంలో చిన్న నాలుగు చక్రాల బోగీలను ఉపయోగించేవారు, కానీ తర్వాత వాటి స్థానంలో పెద్ద బోగీలను ప్రవేశపెట్టారు. రైలు కదలికలను మరింత సులభతరం చేయడానికి, కాలక్రమేణా ఈ మార్గంలో ఎత్తుపల్లాల తీవ్రతను తగ్గించడం వంటి అనేక మెరుగుదలలు చేపట్టారు.<ref name="Hist">{{Cite web|title=DHR History|url=http://www.darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031213231046/http://darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|archive-date=13 December 2003|access-date=1 February 2010|work=Darjeeling.net}}</ref> ఈ మార్గాన్ని [[భారతీయ రైల్వేలు|భారతీయ రైల్వేలకు]] చెందిన [[ఈశాన్య సరిహద్దు రైల్వే]] నిర్వహిస్తుంది. ఈ రైలు మార్గం సిలిగురి వద్ద సముద్ర మట్టానికి దగ్గరగా ప్రారంభమై, డార్జిలింగ్ వద్ద {{cvt|7000|ft|order=flip}} ఎత్తు వరకు చేరుకుంటుంది.<ref name="NFR">{{cite web|title=Darjeeling Himalayan Railway|url=https://nfr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,6,655,656,991|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006070846/https://nfr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,6,655,656,991|archive-date=6 October 2021|access-date=1 June 2025|work=[[Indian Railways]]}}</ref> అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశం {{cvt|2258|m}} ఎత్తులో ఉన్న ఘూమ్ స్టేషన్ వద్ద ఉంది.<ref name="Centre">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/|archive-date=3 May 2006|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ మార్గంలో తీవ్రమైన ఏటవాలులు, అనేక మలుపులు ఉన్నాయి. ప్రారంభంలో, ఈ మార్గంలో 1:19 నుండి 1:36 వరకు ఉండే ఏటవాలులు, {{cvt|50|ft}} వ్యాసార్థం కలిగిన మలుపులు ఉండేవి. అయితే, కాలక్రమేణా ఈ మార్గంలో మార్పులు చేశారు; ప్రస్తుతం ఇందులో అత్యంత నిటారుగా ఉండే వాలు 1:23 నిష్పత్తిలో ఉండగా, అత్యంత తీవ్రమైన మలుపు వ్యాసార్థం 69 అడుగులుగా ఉంది. ఈ రైలు మార్గంలో నాలుగు 'జిగ్‌జాగ్' మలుపులు, నాలుగు 'స్పైరల్' లూప్‌లు ఉన్నాయి.<ref name="NFR2">{{cite web|title=Darjeeling Himalayan Railway|url=https://nfr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,6,655,656,991|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006070846/https://nfr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,6,655,656,991|archive-date=6 October 2021|access-date=1 June 2025|work=[[Indian Railways]]}}</ref> ఈ రైలును ఆవిరి ఇంజన్లు లాగుతాయి, ఇది గంటకు 20-25 కిలోమీటర్ల వేగంతో ప్రయాణిస్తుంది. ప్రజలు, సరుకులను సమర్థవంతంగా రవాణా చేయడానికి 19వ శతాబ్దంలో ఈ సేవను ప్రారంభించినప్పటికీ, ప్రస్తుతం దీని ప్రధాన వినియోగదారులు పర్యాటకులే.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=Sujama |last2=Hannam |first2=Kevin |year=2013 |title=Embodying the Mobilities of the Darjeeling Himalayan Railway |journal=Mobilities |volume=8 |issue=4 |pages=584–588 |doi=10.1080/17450101.2012.745695 |s2cid=144614737}}</ref> ముఖ్యమైన ప్రదేశాలలో ఏర్పాటు చేసిన సూచికలు ఈ రైలు మార్గం ప్రత్యేకత; ఇవి 'అగోనీ పాయింట్, 'సెన్సేషన్ కార్నర్' వంటి పేర్లతో ఆయా ప్రాంతాలను సూచిస్తాయి. కొండల వాలులో ఉండే వంపులు (స్పైరల్స్), ఇక్కడి నుండి కింద ఉన్న లోయల అందమైన దృశ్యాలను వీక్షించే అవకాశాన్ని కల్పిస్తాయి.<ref name="Kholi4">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> === నీలగిరి పర్వత రైల్వే === [[దస్త్రం:Nilgiri_Mountain_Train.jpg|thumb|నీలగిరి పర్వత రైల్వే మార్గంలో ఒక రైలు]] నీలగిరి పర్వత రైల్వే అనేది 45.88 కిలోమీటర్ల పొడవున్న, 'మీటర్ గేజ్' విధానంతో కూడిన ఒక సింగిల్-లైన్ రైల్వే మార్గం. ఇది తమిళనాడు రాష్ట్రంలోని మెట్టుపాళయం పట్టణాన్ని, ఉదగమండలం (ఊటీ) అనే హిల్ స్టేషన్‌తో కలుపుతుంది. ఇది దక్షిణ భారతదేశంలోని నీలగిరి కొండల గుండా ప్రయాణిస్తూ, సముద్ర మట్టానికి 326 మీటర్ల ఎత్తు నుండి 2203 మీటర్ల ఎత్తు వరకు పైకి వెళుతుంది.<ref name="Centre4">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/|archive-date=3 May 2006|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref><ref name="Kholi">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref><ref name="SR">{{cite web|title=Nilgiri Mountain railway|url=https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206122930/https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|archive-date=6 December 2019|access-date=21 August 2019|work=[[Indian Railways]]}}</ref> ఈ రైలు మార్గం ఏర్పాటుకు ముందు, ప్రయాణం ఎద్దుల బండ్లు, గుర్రాలపై సాగేది, ఇది చాలా నెమ్మదిగా, కష్టతరంగా ఉండేది.<ref name="SR2">{{cite web|title=Nilgiri Mountain railway|url=https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206122930/https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|archive-date=6 December 2019|access-date=21 August 2019|work=[[Indian Railways]]}}</ref> ఈ రైలు మార్గం కోసం ప్రణాళికలు మొదట 1854లో రూపొందించబడినప్పటికీ, దీని నిర్మాణం 1899 జూన్ నాటికి మాత్రమే పూర్తయింది. ఈ మార్గం మొదట కూనూర్ వరకు నిర్మించబడింది, ఆ తర్వాత 1908 అక్టోబర్‌లో ఊటీ వరకు పొడిగించబడింది.<ref name="Centre5">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/|archive-date=3 May 2006|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref><ref name="SR3">{{cite web|title=Nilgiri Mountain railway|url=https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206122930/https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|archive-date=6 December 2019|access-date=21 August 2019|work=[[Indian Railways]]}}</ref> దీనిని మొదట 'మద్రాస్ రైల్వే' నిర్వహించేది, ఇది తదనంతరం 'సౌత్ ఇండియన్ రైల్వే కంపెనీ'లో విలీనమైంది. ప్రస్తుతం దీనిని భారతీయ రైల్వేకు చెందిన దక్షిణ రైల్వే జోన్ నిర్వహిస్తోంది.<ref name="SR4">{{cite web|title=Nilgiri Mountain railway|url=https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206122930/https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|archive-date=6 December 2019|access-date=21 August 2019|work=[[Indian Railways]]}}</ref> ఇది భారతదేశంలోని ఏకైక 'రాక్ రైల్వే', ఇది 'అబ్ట్ రాక్ సిస్టమ్'ను ఉపయోగిస్తుంది.<ref name="Kholi5">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|date=27 July 2019|title=The Nilgiri Mountain Railway as old as the hills|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/in-pictures-nilgiri-mountain-railway-as-old-as-the-hills/article28732489.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330055908/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/in-pictures-nilgiri-mountain-railway-as-old-as-the-hills/article28732489.ece|archive-date=30 March 2023|access-date=1 March 2023|work=[[The Hindu]]}}</ref> దీని కోసం ప్రత్యేకమైన ఆవిరి ఇంజన్లు ('X' క్లాస్ లోకోమోటివ్‌లు) అవసరమవుతాయి.<ref name="Kholi6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref><ref name="SR5">{{cite web|title=Nilgiri Mountain railway|url=https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206122930/https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|archive-date=6 December 2019|access-date=21 August 2019|work=[[Indian Railways]]}}</ref> ఈ రైలు మార్గం కల్లార్ స్టేషన్ వరకు 7.2 కిలోమీటర్ల మేర సాగుతుంది, అక్కడి నుండే రాక్ రైల్ విభాగం ప్రారంభమవుతుంది. ఈ రాక్ రైల్ విభాగం కూనూర్ రైల్వే స్టేషన్ వద్ద ముగుస్తుంది. సాధారణ లోకోమోటివ్‌లో వలె అతుక్కుపోవడం ద్వారా కలిగే ట్రాక్షన్‌కు అదనంగా, ఈ విభాగంలో ట్రాక్ బార్లపై పనిచేసే పినియన్‌ల ద్వారా అదనపు ట్రాక్షన్ ఉత్పత్తి అవుతుంది. ఇందులో నాలుగు బ్రేకులు ఉన్నాయి, వాటిలో రెండు హ్యాండ్ బ్రేకులు, రెండు రైల్వే ఎయిర్ బ్రేకులు ఉంటాయి. హ్యాండ్ బ్రేకులను షంటింగ్ కోసం, ఎయిర్ బ్రేకులను నిటారు వాలు దిగడానికి ఉపయోగిస్తారు. ఒక హ్యాండ్ బ్రేకు సాధారణ పద్ధతిలో చక్రాల టైర్లపై పనిచేస్తుండగా, రెండవది పినియన్ యాక్సిల్ గాడి ఉన్న ఉపరితలాలపై పనిచేస్తుంది, కానీ ర్యాక్ వేసిన ప్రదేశాలలో దీనిని ఉపయోగించవచ్చు. ఈ లైన్ సగటు వాలు 1కి 24.5 కాగా, అత్యంత నిటారు వాలు 1కి 23గా ఉంది. ఇది ఆసియాలోని అత్యంత నిటారు పర్వత రైల్వేలలో ఒకటి. ఈ మార్గంలో 250 వంతెనలు, 15 రోడ్డు పైవంతెనలు, 16 సొరంగాలు ఉన్నాయి.<ref name="SR6">{{cite web|title=Nilgiri Mountain railway|url=https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206122930/https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|archive-date=6 December 2019|access-date=21 August 2019|work=[[Indian Railways]]}}</ref> ఈ విభాగంలోని అత్యంత పొడవైన సొరంగం 97 మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది.<ref name="Kholi7">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> ఈ మార్గంలో పైకి వెళ్లే ప్రయాణానికి సుమారు 290 నిమిషాలు (4.8 గంటలు) పడుతుంది, కాగా కిందికి వచ్చే ప్రయాణానికి 215 నిమిషాలు (3.6 గంటలు) పడుతుంది.<ref name="Kholi8">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> రుతుపవనాల సమయంలో ఈ ప్రాంతంలో భారీ వర్షపాతం నమోదవుతుండటంతో, ఈ రైలు మార్గంలో తరచుగా అంతరాయాలు ఏర్పడే అవకాశం ఉంది.<ref name="SR7">{{cite web|title=Nilgiri Mountain railway|url=https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206122930/https://sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,304,374,492,552|archive-date=6 December 2019|access-date=21 August 2019|work=[[Indian Railways]]}}</ref> === కల్కా-సిమ్లా రైల్వే === కల్కా-సిమ్లా రైల్వే అనేది హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కల్కా, సిమ్లా మధ్య 96.6 కిలోమీటర్ల దూరం నడిచే ఒక 'నారో గేజ్' (2 అడుగుల 6 అంగుళాల వెడల్పు గల పట్టాలు కలిగిన) రైలు మార్గం. ఇది హిమాలయాలలోని శివాలిక్ పర్వత శ్రేణులలో 656 మీటర్ల ఎత్తు నుండి 2076 మీటర్ల ఎత్తు వరకు పైకి వెళ్తుంది. రైల్వే నిర్మాణం జరిగే వరకు, సిమ్లాకు చేరుకోవడానికి గ్రామీణ బండ్ల దారి మాత్రమే ఏకైక మార్గంగా ఉండేది. ఈ రైల్వే మార్గాన్ని 'ఢిల్లీ-అంబాలా-కల్కా రైల్వే కంపెనీ' నిర్మించింది; దీని నిర్మాణం 1898లో ప్రారంభమై 1903లో పూర్తయింది. దీని నిర్వహణ భారతీయ రైల్వేలకు చెందిన 'నార్తర్న్ రైల్వేస్' ద్వారా జరుగుతుంది. కల్కా-సిమ్లా రైల్వే మార్గంలో 103 సొరంగాలు, 864 వంతెనలు ఉన్నాయి. వీటిలో అనేక వంతెనలు ప్రాచీన రోమన్ జలసేతువుల మాదిరిగా బహుళ-ఆర్చ్‌లతో నిర్మించబడ్డాయి. 18.29 మీటర్ల పొడవున్న ఒక వంతెనను ప్లేట్ గిర్డర్లు, ఉక్కు ట్రస్ నిర్మాణంతో రూపొందించారు. ఈ మార్గం గరిష్ట ఏటవాలు 1:33 నిష్పత్తిలో ఉంటుంది, ఇందులో 919 మలుపులు ఉన్నాయి; వీటిలో అత్యంత తీవ్రమైన మలుపు 48 డిగ్రీల కోణాన్ని (37.47 మీటర్ల వ్యాసార్థం) కలిగి ఉంటుంది. బరోగ్, సోలన్ రైల్వే స్టేషన్ల మధ్య ఉన్న 'బరోగ్ సొరంగం' (నం. 33) ఈ మార్గంలోనే అత్యంత పొడవైన సొరంగం; దీని పొడవు 1144 మీటర్లు. అవసరమైన ఏటవాలును సాధించడానికి తక్సాల్, గుమ్మన్, ధరంపూర్ వద్ద లూప్‌లు (రైలు మార్గం వంపులు) ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.<ref name="Kholi11">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> === మథేరాన్ హిల్ రైల్వే === [[దస్త్రం:Train_to_Matheran.JPG|thumb|మథేరాన్ హిల్ రైల్వేపై ఒక రైలు]] మథేరాన్ హిల్ రైల్వే అనేది మహారాష్ట్రలోని నేరల్, మథేరాన్ మధ్య 19.97 కిలోమీటర్ల దూరాన్ని కవర్ చేసే 2 అడుగుల నారో-గేజ్ రైల్వే మార్గం.<ref name="Centre14">{{cite web|title=Mountain Railways of India (Extension)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|archive-date=16 May 2022|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref> పశ్చిమ కనుమలలో ఉన్న ఈ మార్గ నిర్మాణానికి అబ్దుల్ పీర్‌భోయ్ నాయకత్వం వహించగా, 'ఆడమ్‌జీ గ్రూప్'కు చెందిన ఆయన తండ్రి ఆడమ్‌జీ పీర్‌భోయ్ దీనికి ఆర్థిక సహకారం అందించారు.<ref name="Kholi9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> ఈ ప్రాజెక్ట్ రూపకల్పన 1900లో జరిగింది; నిర్మాణం 1904లో ప్రారంభమై 1907 మార్చిలో పూర్తయింది.<ref name="Centre15">{{cite web|title=Mountain Railways of India (Extension)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|archive-date=16 May 2022|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref><ref name="Kholi12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> ప్రారంభంలో 30 పౌండ్లు/గజం (lb/yd) బరువున్న పట్టాలను ఉపయోగించి నిర్మించిన ఈ మార్గాన్ని, తదనంతరం 42 పౌండ్లు/గజం బరువున్న పట్టాలతో ఆధునీకరించారు. 1980ల వరకు, కొండచరియలు విరిగిపడే ప్రమాదం కారణంగా రుతుపవనాల సమయంలో ఈ రైల్వే సేవలు నిలిపివేయబడేవి, కానీ ప్రస్తుతం ఇది ఏడాది పొడవునా నడుస్తోంది. దీనిని భారతీయ రైల్వేకు చెందిన 'సెంట్రల్ రైల్వేస్' నిర్వహిస్తోంది.<ref name="Kholi13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> ఈ రైల్వే మార్గం సగటున 1:25 ఏటవాలుతో పైకి వెళ్తుంది, గరిష్ట ఏటవాలు 1:20 వరకు ఉంటుంది. ఇందులో 221 వంపులు ఉన్నాయి, వీటిలో అత్యంత తీవ్రమైన వంపు వ్యాసార్థం 18.25 మీటర్లు. ఈ మార్గంలో 121 వంతెనలు, ఒకే ఒక సొరంగం ('వన్ కిస్ టన్నెల్') ఉన్నాయి. దీని గరిష్ట వేగం గంటకు 20 కిలోమీటర్లు, అయితే తీక్షణమైన మలుపుల వద్ద ఇది గంటకు 8 కిలోమీటర్ల వరకు తగ్గుతుంది.<ref name="Centre16">{{cite web|title=Mountain Railways of India (Extension)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|archive-date=16 May 2022|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref><ref name="Kholi10">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> ఈ మార్గంలోని ముఖ్యమైన అంశాలలో గుర్రపుడెక్క ఆకారపు గట్లు, హెర్డల్ హిల్ ప్రాంతం, భేక్రా ఖుద్ వద్ద ఉన్న ఏటవాలు మార్గం, మౌంటైన్ బెర్రీ వద్ద ఉన్న రెండు జిగ్‌జాగ్ మలుపులు ఉన్నాయి.<ref name="Kholi14">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> === కాంగ్రా వ్యాలీ రైల్వే === [[దస్త్రం:Kangra_Valley_train.jpg|కుడి|thumb|కాంగ్రా వ్యాలీ రైల్వేలో ఒక రైలు]] కాంగ్రా వ్యాలీ రైల్వే అనేది 2 అడుగుల 6 అంగుళాల గేజ్ కలిగిన 'నారో-గేజ్' రైల్వే మార్గం. ఇది ఉప-హిమాలయ ప్రాంతంలోని పంజాబ్‌లోని పఠాన్‌కోట్, హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని జోగిందర్ నగర్ మధ్య 163.72 కిలోమీటర్ల దూరాన్ని కవర్ చేస్తుంది.<ref name="Centre17">{{cite web|title=Mountain Railways of India (Extension)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|archive-date=16 May 2022|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kAMik_6LbwUC&q=mountain+railways+of+india&pg=PA479|title=Rough guide to India|last=Abram|first=David|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=1-84353-089-9|page=479|access-date=20 June 2010}}</ref> ఈ మార్గంలో అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశం అహ్‌జు స్టేషన్ వద్ద ఉంది, దీని ఎత్తు 1291 మీటర్లు.<ref>{{cite web|title=Trains to Ahju Statio|url=https://indiarailinfo.com/arrivals/ahju-ahju/6339|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065330/https://indiarailinfo.com/arrivals/ahju-ahju/6339|archive-date=19 April 2019|access-date=22 February 2019|work=Indiarailinfo}}</ref> ప్రధానంగా ఒక జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుకు మద్దతుగా ఈ మార్గ నిర్మాణం 1925లో ప్రారంభమైంది. ఇది 1928 డిసెంబర్ 1న సరుకు రవాణా కోసం, ఆ తర్వాత 1929 ఏప్రిల్ నుండి ప్రయాణికుల రవాణా కోసం ప్రారంభమైంది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం, 1970లలో 'పాంగ్ డ్యామ్' నిర్మాణ సమయంలో ఈ సేవలకు అంతరాయం కలిగినప్పటికీ, ఆ తర్వాత అవి పునరుద్ధరించబడ్డాయి.<ref name="Centre1">{{cite web|title=Mountain Railways of India (Extension)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|archive-date=16 May 2022|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ మార్గం గరిష్టంగా 1:25 వాలును కలిగి ఉండి, 993 వంతెనలు, రెండు సొరంగాలు, 484 మలుపులను కలిగి ఉంది; ఇందులో అత్యంత తీవ్రమైన మలుపు వ్యాసార్థం 58.33 మీటర్లు.<ref name="Centre18">{{cite web|title=Mountain Railways of India (Extension)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|archive-date=16 May 2022|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref> ముఖ్యమైన వంతెన నిర్మాణాలలో 'రియోండ్ నాలా' పై ఉన్న స్టీల్ ఆర్చ్ వంతెన, 'బంగంగ నది'పై ఉన్న గిర్డర్ వంతెన ఉన్నాయి.<ref name="Kholi2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|last=Kohli|first=M.S.|author2=Ashwani Lohani|publisher=Indus Publishing|year=2004|isbn=978-8-173-87135-1|pages=97–106|chapter=The Indian Mountain Railway|access-date=20 June 2010}}</ref> ప్రారంభంలో ఆవిరి ఇంజన్లతో నడిచిన ఈ రైలు, ప్రస్తుతం డీజిల్ ఇంజన్లను ఉపయోగిస్తోంది. ఇది చదునైన ప్రాంతాలలో గరిష్టంగా గంటకు 45 కిలోమీటర్ల వేగంతోనూ, ఏటవాలుగా ఉండే కొండ ప్రాంతాలలో గంటకు 20 కిలోమీటర్ల వేగంతోనూ ప్రయాణిస్తుంది. ఈ మార్గం 'నార్తర్న్ రైల్వే' పరిధిలోకి వస్తుంది.<ref name="Centre19">{{cite web|title=Mountain Railways of India (Extension)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|archive-date=16 May 2022|access-date=8 June 2017|work=[[UNESCO]]}}</ref> === జమ్మూ-బారాముల్లా మార్గం === [[దస్త్రం:Chenab_Rail_Bridge,_Reasi_district,_Jammu_and_Kashmir,_India.jpg|thumb|జమ్మూ-బారాముల్లా మార్గంలోని చీనాబ్ రైలు వంతెన]] 325 కిలోమీటర్ల పొడవైన 'జమ్మూ-బారాముల్లా మార్గం' అనేది ఒక బ్రాడ్ గేజ్ రైల్వే మార్గం; ఇది కాశ్మీర్ లోయను జమ్మూ, కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోని జమ్మూ నగరంతో కలుపుతుంది.<ref name="DNA">{{cite news|url=https://www.dnaindia.com/viral/report-udhampur-srinagar-baramulla-rail-link-update-final-track-work-completed-vande-bharat-to-begin-in-3122482|title=Udhampur-Srinagar-Baramulla Rail link update|date=15 December 2024|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|access-date=1 January 2025}}</ref><ref name="DE2">{{cite web|date=6 October 2019|title=History of Railways in J&K|url=https://www.dailyexcelsior.com/history-of-railways-in-jk/|access-date=1 June 2024|work=Daily Excelsior}}</ref> ఈ రైలు మార్గం జమ్మూ తవి నుండి ప్రారంభమై, శ్రీనగర్ మీదుగా [[బారాముల్లా]] వరకు అనుసంధానించబడుతుంది. ఈ మార్గం హిమాలయాలలోని పీర్ పంజాల్ శ్రేణి గుండా వెళుతుంది, దీనివల్ల అనేక సొరంగాలు, వంతెనలను నిర్మించాల్సి వచ్చింది.<ref name="DNA2">{{cite news|url=https://www.dnaindia.com/viral/report-udhampur-srinagar-baramulla-rail-link-update-final-track-work-completed-vande-bharat-to-begin-in-3122482|title=Udhampur-Srinagar-Baramulla Rail link update|date=15 December 2024|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|access-date=1 January 2025}}</ref><ref name="HT2">{{cite web|date=28 October 2009|title=Tracking Jammu and Kashmir rail history|url=https://www.hindustantimes.com/india/tracking-jammu-and-kashmir-s-rail-history/story-wDdzKH2WXmqf5uUSXDz9BL.html|access-date=1 June 2024|work=[[The Hindustan Times]]}}</ref> ఈ మార్గంలో ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన రైలు వంతెన అయిన చీనాబ్ రైలు వంతెన కూడా ఉంది. <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/01/17/stories/2008011757570500.htm|title=Chenab Rail bridge will be highest in the world|date=17 January 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=14 August 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080120120958/http://www.hindu.com/2008/01/17/stories/2008011757570500.htm|archive-date=20 January 2008}}</ref><ref>{{cite journal |author1=P. Pulkkinen |author2=S. Hopf b |author3=A. Jutila |year=2012 |title=Conceptual design of the Chenab Bridge in India |url=https://pdf.sciencedirectassets.com/278653/1-s2.0-S1877705812X00201/1-s2.0-S1877705812024642/main.pdf |journal=Procedia Engineering |volume=40 |pages=189–194 |doi=10.1016/j.proeng.2012.07.078}}</ref> భారతదేశపు మొట్టమొదటి కేబుల్-స్టేడ్ రైల్వే వంతెన అయిన అంజి ఖాద్ వంతెన,<ref>{{cite web|date=6 June 2025|title=J&K will be given the status of a state by PM Modi, says CM Omar Abdullah|url=https://theprint.in/india/jk-will-be-given-the-status-of-a-state-by-pm-modi-says-cm-omar-abdullah/2649525/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250607173821/https://theprint.in/india/jk-will-be-given-the-status-of-a-state-by-pm-modi-says-cm-omar-abdullah/2649525/|archive-date=7 June 2025|access-date=1 July 2025|work=[[ThePrint]]}}</ref>, భారతదేశపు అత్యంత పొడవైన రైల్వే సొరంగం అయిన పిర్ పంజాల్ రైల్వే సొరంగం.<ref>{{cite web|date=29 December 2023|title=Pir panjal railway tunnel: decoding India's longest railway tunnel|url=https://www.financialexpress.com/business/railways-pir-panjal-railway-tunnel-decoding-indias-longest-train-tunnel-which-connects-kashmir-with-rest-of-the-country-details-inside-3349747/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251001033247/https://www.financialexpress.com/business/railways-pir-panjal-railway-tunnel-decoding-indias-longest-train-tunnel-which-connects-kashmir-with-rest-of-the-country-details-inside-3349747/|archive-date=1 October 2025|access-date=1 June 2025|work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]}}</ref> ఈ లైన్‌లోని జమ్మూ–ఉధంపూర్ విభాగాన్ని ఏప్రిల్ 2005లో ప్రారంభించారు.<ref name="DE">{{cite web|date=6 October 2019|title=History of Railways in J&K|url=https://www.dailyexcelsior.com/history-of-railways-in-jk/|access-date=1 June 2024|work=Daily Excelsior}}</ref><ref name="RT">{{cite web|title=Chenab Bridge|url=https://www.railway-technology.com/projects/chenab-bridge-jammu-kashmir/?cf-view|access-date=1 June 2024|work=Railway technology}}</ref> తదనంతరం, [[బనిహాల్ ఖాజీగుండ్ రహదారి సొరంగం|బనిహాల్]], బారాముల్లా మధ్య విభాగాన్ని 2008 నుండి దశలవారీగా ప్రారంభించారు. 2013.<ref name="HT3">{{cite web|date=28 October 2009|title=Tracking Jammu and Kashmir rail history|url=https://www.hindustantimes.com/india/tracking-jammu-and-kashmir-s-rail-history/story-wDdzKH2WXmqf5uUSXDz9BL.html|access-date=1 June 2024|work=[[The Hindustan Times]]}}</ref><ref name="IT2">{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/baramulla-jammu-chenab-river-rail-bridge-to-cut-travel-time-india-today-154110-2013-02-15|title=India joins the superlative club, we now have the world's highest rail bridge|date=15 February 2013|access-date=17 September 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920172000/https://www.indiatoday.in/india/north/story/baramulla-jammu-chenab-river-rail-bridge-to-cut-travel-time-india-today-154110-2013-02-15|archive-date=20 September 2022}}</ref> ఉధంపూర్, కత్రా మధ్య ఉన్న విభాగాన్ని జూలైలో ట్రాఫిక్ కోసం తెరిచారు 2014.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/modi-flags-off-inaugural-train-from-katra/article6176580.ece|title=Modi flags off inaugural train from Katra|date=4 July 2014|work=[[The Hindu]]|access-date=1 June 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912055841/https://www.thehindu.com/news/national/modi-flags-off-inaugural-train-from-katra/article6176580.ece|archive-date=12 September 2024}}</ref> ఈ రైలు మార్గం మొత్తం జూన్ 2025లో పూర్తయింది.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/jammu-and-kashmir/udhampur-srinagar-baramulla-rail-link-project-fully-operational-after-nearly-28-years/article69667750.ece|title=Udhampur-Srinagar-Baramulla rail link project fully operational after nearly 28 years|date=7 June 2025|work=[[The Hindu]]|access-date=1 July 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250720030827/https://www.thehindu.com/news/national/jammu-and-kashmir/udhampur-srinagar-baramulla-rail-link-project-fully-operational-after-nearly-28-years/article69667750.ece|archive-date=20 July 2025}}</ref> === పటాల్‌పాని–కలకుండ్ మార్గం === పటాల్‌పాని–కలకుండ్ పటాల్‌పాని–కలకుండ్ మార్గం మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఒక మీటర్-గేజ్ రైలు మార్గం. 9.5 కిలోమీటర్ల పొడవున్న ఈ మార్గాన్ని వెస్ట్రన్ రైల్వేస్ నిర్వహిస్తోంది; ఇది గతంలో మహో–ఖండ్వా మార్గంలో భాగంగా ఉండేది. ఈ మార్గం 1:40 వాలును, 42 వంతెనలను కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|date=8 January 2019|title=Patalpani-Kalakund heritage train: Take this cool Indian Railways ride through several tunnels, 42 bridges!|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/patalpani-kalakund-heritage-train-take-this-cool-indian-railways-ride-through-several-tunnels-42-bridges/1437116/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193107/https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/patalpani-kalakund-heritage-train-take-this-cool-indian-railways-ride-through-several-tunnels-42-bridges/1437116/|archive-date=30 October 2020|access-date=1 April 2020|work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]}}</ref><ref>{{cite web|date=26 December 2018|title=Special Patalpani-Kalakund heritage train introduced!|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/special-patalpani-kalakund-heritage-train-introduced-get-spectacular-view-of-waterfalls-and-mountains/1425289/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017233721/https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/special-patalpani-kalakund-heritage-train-introduced-get-spectacular-view-of-waterfalls-and-mountains/1425289/|archive-date=17 October 2019|access-date=11 April 2020|work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]}}</ref><ref name="Mhow2">{{cite report |url=https://forestsclearance.nic.in/writereaddata/Addinfo/0_0_91127125512191MhowSWD-GCprojectdetail.pdf |title=Mhow Sanawad Gauge Conversion Project, Western Railways |last1=Khandelwal |first1=Sandeep |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, [[Government of India]] |access-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027062804/https://forestsclearance.nic.in/writereaddata/Addinfo/0_0_91127125512191MhowSWD-GCprojectdetail.pdf |archive-date=27 October 2023 |url-status=live |website=Parivesh}}</ref> దీనిని 2018 డిసెంబర్ 25న భారతీయ రైల్వేలు 'హెరిటేజ్ ట్రాక్' (వారసత్వ మార్గం)గా ప్రకటించాయి; సాధారణ రైలు రాకపోకలకు ఈ మార్గాన్ని మళ్లించేందుకు వీలుగా 'మౌ-ఖండ్వా' లైన్ కోసం ఒక కొత్త మార్గం నిర్మించబడుతోంది.<ref name="Mhow3">{{cite report |url=https://forestsclearance.nic.in/writereaddata/Addinfo/0_0_91127125512191MhowSWD-GCprojectdetail.pdf |title=Mhow Sanawad Gauge Conversion Project, Western Railways |last1=Khandelwal |first1=Sandeep |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, [[Government of India]] |access-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027062804/https://forestsclearance.nic.in/writereaddata/Addinfo/0_0_91127125512191MhowSWD-GCprojectdetail.pdf |archive-date=27 October 2023 |url-status=live |website=Parivesh}}</ref> === బిలిమోరా–వాఘై లైన్ === బిలిమోరా–వాఘై లైన్ అనేది [[గుజరాత్]]‌లోని 63 కి.మీ పొడవైన మార్గం. ఇది 1914లో ప్రారంభించబడింది, తదనంతరం 'వెస్ట్రన్ రైల్వే'లో భాగమైంది. 2020లో దీనిని మూసివేయాలని నిర్ణయించినప్పటికీ ఇది 2021లో తిరిగి ప్రారంభించబడి, వారసత్వ రైలు సేవగా (హెరిటేజ్ ట్రైన్ సర్వీస్) గుర్తించబడింది.<ref>{{cite web|title=Indian Railways to resume Bilimora-Waghai narrow gauge train in Gujarat with AC Tourist coach|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/indian-railways-to-resume-bilimora-waghai-narrow-gauge-train-in-gujarat-with-ac-tourist-coach/2323153/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924144828/https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/indian-railways-to-resume-bilimora-waghai-narrow-gauge-train-in-gujarat-with-ac-tourist-coach/2323153/|archive-date=2021-09-24|access-date=2026-03-17|work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Western Railway to restart Bilimora-Waghai Narrow Gauge train services from September 4|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/maharashtra-govt-to-set-up-climate-change-council-23190499?infinite-scroll=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812065640/https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/maharashtra-govt-to-set-up-climate-change-council-23190499?infinite-scroll=1|archive-date=12 August 2025|access-date=1 June 2025|work=Mid Day}}</ref><ref>{{cite web|title=Section opening dates from History of Western Railways, Ministry of Railways|url=https://wr.indianrailways.gov.in/cris//uploads/files/1596004846758-1327061188023-opening%20of%20sections%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706235351/https://wr.indianrailways.gov.in/cris/uploads/files/1596004846758-1327061188023-opening%20of%20sections%20(1).pdf|archive-date=2024-07-06|access-date=2026-03-17|work=[[Western Railway zone|Western Railway]]}}</ref> == ప్రతిపాదిత రైలు మార్గాలు == శ్రీనగర్–లేహ్ మార్గం అనేది కాశ్మీర్ లోయలోని శ్రీనగర్ నుండి కార్గిల్ మీదుగా లడఖ్ ప్రాంతంలోని లేహ్ వరకు నిర్మించతలపెట్టిన రైలు మార్గం. ఈ మార్గాన్ని 2013 ఫిబ్రవరిలో జాతీయ ప్రాజెక్టుగా ప్రకటించారు.<ref>{{cite web|title=Srinagar part of Railways skill program|url=http://www.greaterkashmir.com/news/2013/Feb/27/srinagar-part-of-railways-skill-dev-program-18.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130716034343/http://www.greaterkashmir.com/news/2013/Feb/27/srinagar-part-of-railways-skill-dev-program-18.asp|archive-date=16 July 2013|access-date=1 June 2013|work=[[Greater Kashmir]]}}</ref> భానుప్లి–లేహ్ మార్గం అనేది పంజాబ్‌లోని భానుప్లిని లేహ్‌తో అనుసంధానించడానికి ఉద్దేశించిన మరో ప్రతిపాదిత రైలు మార్గం. ఒకవేళ ఈ ప్రాజెక్టును చేపడితే, ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన రైలు మార్గంగా నిలుస్తుంది.<ref>{{cite web|title=When men defies his limits: Living in the altitude|url=http://www.summitpost.org/when-men-defies-his-limits-living-in-the-altitude/783488|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903054217/http://www.summitpost.org/when-men-defies-his-limits-living-in-the-altitude/783488|archive-date=3 September 2013|access-date=2 April 2012|work=Summit Post}}</ref> చోటా చార్ ధామ్ రైల్వే అనేది 'Y' ఆకారంలో ఉండే రెండు రైల్వే వ్యవస్థలను కలిగి ఉంటుంది; వీటిలో అనేక ప్రత్యేక రైలు మార్గాలు ఉన్నాయి: ఉత్తరకాశీ వద్ద 'Y' ఆకారపు అనుసంధానంతో కలిసే 131 కి.మీ పొడవైన డోయివాలా-డెహ్రాడూన్-ఉత్తరకాశీ-మనేరి గంగోత్రి రైల్వే, 22 కి.మీ పొడవైన ఉత్తరకాశీ-పాలార్ యమునోత్రి రైల్వే ఒక వ్యవస్థగా ఉంటాయి; అలాగే సైకోట్ వద్ద 'Y' ఆకారపు అనుసంధానంతో కలిసే 99 కి.మీ పొడవైన కర్ణప్రయాగ్-సైకోట్-సోన్‌ప్రయాగ్ కేదార్‌నాథ్ రైల్వే, 75 కి.మీ పొడవైన సైకోట్-జోషిమఠ్ బద్రీనాథ్ రైల్వే మరొక వ్యవస్థగా ఉంటాయి. నిర్మాణంలో ఉన్న రిషికేశ్-కర్ణప్రయాగ్ రైల్వే మార్గం, ఇప్పటికే ఉన్న రిషికేశ్ రైల్వే స్టేషన్ నుండి కర్ణప్రయాగ్ వరకు సాగే ఒక పొడిగింపు మార్గం.<ref>{{cite web|date=19 September 2016|title=Coming soon: India's longest railway tunnel on Rishikesh-Karnprayag route|url=https://www.hindustantimes.com/dehradun/coming-soon-india-s-longest-railway-tunnel-on-rishikesh-karnprayag-route/story-wS8XHEfypDEXqdmkby3aAN.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210710164803/https://www.hindustantimes.com/dehradun/coming-soon-india-s-longest-railway-tunnel-on-rishikesh-karnprayag-route/story-wS8XHEfypDEXqdmkby3aAN.html|archive-date=10 July 2021|access-date=10 July 2021|work=[[The Hindustan Times]]}}</ref> సివోక్-రాంగ్‌పో మార్గం అనేది పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని సివోక్, [[సిక్కిం|సిక్కింలోని]] రాంగ్‌పో పట్టణాలను అనుసంధానించడానికి ప్రతిపాదించబడిన ఒక రైల్వే మార్గం. ఈ రైల్వే మార్గం సిక్కింను భారతీయ రైల్వే నెట్‌వర్క్‌తో అనుసంధానిస్తుంది; దీనిని [[గాంగ్‌టక్|గ్యాంగ్‌టక్]] వరకు, బహుశా భారతదేశం-చైనా సరిహద్దు వరకు కూడా పొడిగించాలని ప్రణాళిక రూపొందించబడింది.<ref>{{cite web|date=21 September 2019|title=Sivok-Rangpo railway: Soon, travel from Bengal to Sikkim in 2 hrs|url=https://www.eastmojo.com/sikkim/2019/09/21/sivok-rangpo-railway-soon-travel-from-bengal-to-sikkim-in-2-hrs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819050831/https://www.eastmojo.com/sikkim/2019/09/21/sivok-rangpo-railway-soon-travel-from-bengal-to-sikkim-in-2-hrs|archive-date=19 August 2020|access-date=18 January 2020|work=East Mojo}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * UNESCO World Heritage Site, [http://whc.unesco.org/en/list/944 Mountain Railways of India]. Retrieved 26 October 2006. * International Working Steam [https://web.archive.org/web/20070609212632/http://www.steam.dial.pipex.com/internat.htm] {{భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు}} [[వర్గం:భారతీయ పర్వత రైల్వేలు]] [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:ఆసియా, ఆస్ట్రలేషియా లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] ld4btc4u2qu8q3a9xi2u8g5ql1o0xii ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా 0 91062 4936724 4843006 2026-08-16T15:06:19Z K.Venkataramana 27319 4936724 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్ |image = Jinnah1945c.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = |order = [[:en:Governor-General of Pakistan|పాకిస్తాన్ గవర్నర్ జనరల్]] |term_start = ఆగస్టు 15, 1947 |term_end = సెప్టెంబర్ 11, 1948 |monarch = [[:en:George VI of the United Kingdom|జార్జి VI]] |primeminister = [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] |predecessor = లేరు; పదవి సృష్టించబడింది <br /><small>[[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|ఎర్ల్ మౌంట్ బాటన్ ఆఫ్ బర్మా]] ([[:en:Governor-General of India|భారతదేశ వైశ్రాయ్]] గా)<small> |successor = [[:en:Khwaja Nazimuddin|సర్ ఖ్వాజా నాజిముద్దీన్]] |birth_date = డిసెంబర్ 25, 1876 |birth_place = [[బ్రిటిష్ రాజ్]] [[కరాచీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] |death_date = సెప్టెంబర్ 11, 1948 (వయస్సు 71) |death_place = {{flagicon|Pakistan}} [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] |constituency = |party = [[భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెస్]] (1896-1913)<br />[[ముస్లిం లీగు]] (1913-1948) |spouse = [[:en:Emibai Jinnah|ఎమీబాయి జిన్నా]]<br />[[రత్తన్‌బాయి జిన్నా]] |children = [[:en:Dina Jinnah|దీనా జిన్నా]] |profession = [[న్యాయవాది]], [[రాజకీయవేత్త]] |education = |religion = [[ఇస్లాం]] - [[షియా ఇస్లాం|షియా ముస్లిం]] <ref name="Interview with Vali Nasr">{{Cite web |url=http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |title=Interview with Vali Nasr |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123194224/http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |archive-date=2008-01-23 |url-status=dead }}</ref><ref name="Interview with Vali Nasr"/><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |title=End in sight for a dynasty steeped in power, death and politics |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012205948/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |archive-date=2008-10-12 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.indianexpress.com/news/muslim-law-doesnt-apply-to-jinnah-says-daughter/372877/</ref><ref name=shi3a>[[Vali Nasr]] ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future'' (W. W. Norton, 2006), pp. 88-90 ISBN 0-3933-2968-2</ref> |signature = |footnotes = }} '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్''' లేదా '''మహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (ఆంగ్లం : '''Muhammad Ali Jinnah''' or '''Mahomed Ali Jinnah'''; [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]: محمد علی جناح ) (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]), 20వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజకీయనాయకుడు, భారత్‌ను విభజించి [[పాకిస్తాన్]] ను ఏర్పాటుచేసిన నాయకుడు. ఇతడు షియా ముస్లిం. [[ముస్లిం లీగ్]] నకు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. ఇతడికి [[పాకిస్తాన్]] లో, ''కాయద్ ఎ ఆజం'' (ఉర్దూ قائد اعظم ) — "మహా నాయకుడు"), ''జాతి పిత'' (పాకిస్తాన్) ''Baba-e-Qaum'' (بابا قوم) అని పిలుస్తారు. జిన్నా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]లో ప్రధానపాత్ర పోషించేవాడు, [[1916]] [[:en:Lucknow Pact|లక్నో ఒప్పందం]]లోనూ ముస్లింలీగ్ ను హిందూ-ముస్లింల ఐక్యత కొరకునూ పాటుపడ్డాడు. అంతేగాక [[:en:All India Home Rule League|అఖిలభారత హోంరూల్ లీగ్]] లోనూ క్రియాశీలకంగా ఉన్నాడు. ఇతను [[:en:Fourteen Points of Jinnah|రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళిక-పద్నాలుగు సూత్రాలు]] తయారుచేశాడు, దీని ప్రకారం ముస్లింల హక్కులు సంరక్షింపబడుతాయి. ముస్లింలీగ్ లోని అభిప్రాయభేదాలవలన ఈ ప్రతిపాదన సఫలం కాలేదు. దీనివలన జిన్నా దీర్ఘకాలం కొరకు [[లండన్]] వెళ్ళిపోయాడు. అనేక ముస్లిం నాయకులు, జిన్నాను బుజ్జగించి, [[1934]]లో మరలా భారత్‌ను రప్పించుటలో సఫలీకృతులయ్యారు. భారత్ వచ్చిన జిన్నా [[ముస్లింలీగ్]] ను ప్రక్షాళణా కార్యక్రమం చేపట్టాడు. [[:en:Lahore Resolution|లాహోర్ తీర్మానం]] ద్వారా తన "దేశ విభజన" కావాలి ముస్లింల కొరకు ప్రత్యేక దేశం కావాలి అనే పట్టును సాధించుకున్నాడు. [[1946]]లో జరిగిన ఎన్నికలలో ముస్లింలీగ్ అనేక సీట్లను గెలుచుకున్నది. జిన్నా ''[[:en:Direct Action Day|నేరు కార్యాచరణ]]'' ఉద్యమం చేపట్టాడు, ఈ [[ఉద్యమం]] ద్వారా పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందుటకు మార్గం సుగమమయింది. ఆంగ్లేయుల విభజించు-పాలించు సూత్రాన్ని అమలు పరచుటలో జిన్నా ఒక పావుగా మారాడు. ఇందుకు విరుద్దంగా కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ప్రజాందోళనలకు దిగారు, దక్షిణాసియాలో హింస ప్రజ్వరిల్లినది. దేశాన్ని పాలించుటకు, కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ లు ఏకం కాలేదు, కనీసం ఏక సూత్రముపైనా రాలేదు. ఇదే అదనుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత్-పాకిస్తాన్ లకు స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించింది. స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఇరుదేశాలలో కాందిశీకులు ఇరువైపులా ఎక్కువయ్యారు, వీరి గృహసౌకర్యాలను కల్పించడంలో తన సాధారణ పాత్రను అమలులో పెట్టాడు. [[దస్త్రం:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|230px|జిన్నా, [[గాంధీ]], 1944.]] [[దస్త్రం:Tomb Jinnah.jpg|thumb|right|200px|జిన్నా సమాధి]] == జీవితవిశేషాలు == * [[మస్జిద్|మసీదు]]కు వెళ్ళి [[నమాజ్|నమాజు]] చేసే అలవాటు ఈయనకు లేదు. * జిన్నాకు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] రాదు. [[పాకిస్థాన్]] అధికార భాష [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. [[పాకిస్థాన్]] నుంచి [[బంగ్లాదేశ్]] విడిపోవడానికి ఓ కారణమూ ఉర్దూనే. మరి పాకిస్థాన్ జాతిపిత ''మహ్మద్ అలీ జిన్నా''కు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] చదవడమూ రాయడమూ రాదు. [[బెంగాలీ]] కూడా రాదు. జిన్నా మాతృభాష [[గుజరాతీ]]లో ఆయనకు చక్కని పరిజ్ఞానం ఉంది. గుజరాతీని ఆయన చదవగలరు. రాయగలరు. జిన్నా సంతకం కూడా [[గుజరాతీ]] లోనే చేసేవారు.<ref>http://www.andhrajyothy.com/mainshow.asp?qry=/2009/aug/30main58{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> జిన్నా పుట్టిన [[పనేలీ]] గాంధీ పుట్టిన పోర్‌బందర్‌కు దగ్గరలోనే. == ప్రశంశలు, విమర్శలు == * ‘కొందరు వ్యక్తులు ప్రముఖంగా చరిత్రను మలచారు. కొందరు ప్రపంచ మ్యాపును మార్చగలిగారు. అతికొద్ది మంది మాత్రమే దేశాలను ఏర్పాటు చేయగలరు. జిన్నా ఇవి మూడూ చేసాడు. - స్టాన్లీ వోల్పర్ట్ <ref>Wolpert, Stanley, ''Jinnah of Pakistan''</ref> * పాకిస్తాన్ లో ఇతనిని "కాయద్-ఎ-ఆజమ్" (జాతి నాయకుడు) అని పిలుస్తారు. * జిన్నా త్రాగుడుకు [[బానిసత్వం|బానిస]], మరణానికి ముందు త్రాగుడు మానేశాడు --.ఎస్. అహ్మద్ <ref>Ahmed, Akbar S., ''Jinnah, Pakistan and Islamic Identity'', p.200.</ref> * మహమ్మద్ అలీ జిన్నా'లౌకిక' నేత, 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి ---ఎల్.కె.అద్వానీ 2005 జూన్ 4 పాకిస్తాన్లో జిన్నా సమాధి ముందు నిలబడి. * జిన్నా విలన్ కాదు, భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుంది. ఆయన్ను భూతంలా చిత్రించింది.నెహ్రూ వల్లే దేశ విభజనజరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు మహ్మద్ అలీ జిన్నాను భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకం కాదు. జిన్నా గొప్పవాడు. ఆయన శూన్యం నుంచి ఒక దేశాన్ని సృష్టించారు. అంతేకాకుండా కాంగ్రెస్ పార్టీని, బ్రిటన్‌ను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. జిన్నా గొప్ప భారతీయుడని గాంధీజీ కూడా ప్రశంసించారు. అలాంటప్పుడు మనమెందుకు ఆయన్ను గుర్తించకూడదు? అసలు ఆ కోణంలో మనం ఎందుకు చూడట్లేదు? భారత్ ఆయన్ను తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. దేశ విభజనకు జిన్నా కారకుడు కాదు. నెహ్రూ అనుసరించిన కేంద్రీకృత విధానం వల్లే అవిభాజ్య దేశం ముక్కలైంది. ఈ విషయంలో అంతిమ నిర్ణయం నెహ్రూ కాకుండా మహాత్మా గాంధీ, రాజాజీ, మౌలానా అజాద్‌లు తీసుకుని ఉంటే అవిభాజ్య భారత్ ఉండేది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకమనే అభిప్రాయం కూడా తప్పు. నేను భారతీయ జనతా పార్టీ ఎంపీగా ఈ పుస్తకం రాయలేదు. ఓ భారతీయుడిగా రాశాను. విభజన వల్ల భారతీయ ముస్లింలు మూల్యం చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. పాక్ వైఖరి మారుతోంది: భారత్ పట్ల పాక్ వైఖరిలో కొంత మార్పు వచ్చింది. జిన్నా వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితుడనైనందునే ఆయనపై పుస్తకం రాశాను. జిన్నా బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగానే కాదు, భారతీయ ముస్లింల తరఫున కూడా అనవరతం పోరాడాడు. జిన్నా గొప్ప వ్యక్తి, అనుకున్నది సాధించగలిగిన, ఏమీ లేని దాని నుంచి ఒక దేశాన్ని సాధించగలిగిన సమర్థనేత. 1947లో దేశ విభజనకు మూలకారకుడిగా, ముఖ్యమైన 'విలన్'గా మహమ్మద్ అలీ జిన్నా వైపు చూడొద్దు.విభజనలో [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్, ఇతర కాంగ్రెస్ నేతలే కీలక పాత్ర పోషించారు.దేశం ముక్కలవటంలో జిన్నా పాత్రను ఎక్కువచేసి ఆయనను విలన్‌గా చూడటమన్నది విభజన గాయాల బాధ, ఆ ఆవేదన నుంచి పుట్టిన ఆగ్రహమేగానీ జిన్నా హిందువుల పట్ల విద్వేషం చూపారన్నది వాస్తవం కాదు. 'జిన్నా వ్యతిరేకత [[హిందువులు]], హిందూ మతం పట్ల కానేకాదు, ఆయన వ్యతిరేకత అంతా కూడా ముస్లిం లీగ్‌కు తనను తాను రాజకీయ ప్రత్యర్థిగా భావించుకునే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం పట్లే. జిన్నాను [[మహాత్మా గాంధీ|గాంధీ]], [[గోఖలే]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]]... తదితరులు గొప్ప భారతీయుడని కీర్తించారు--- <ref>జశ్వంత్‌సింగ్.'జిన్నా-భారత్, విభజన, స్వాతంత్య్రం' అనే పుస్తకం లో.ఈనాడు 17.8.2009,20.8.2009,10.10.2009.</ref> * జిన్నా ఒకప్పుడు సమైక్యవాది భారత్ విముక్తికోసం [[బాలగంగాధర తిలక్|లోకమాన్య తిలక్‌]]తో కలిసి ఎంతో కృషి చేశారు. టర్కీలో ఖలీఫా పదవీచ్యుతుడైనప్పుడు ఆయనకు అనుకూలంగా [[ఉద్యమం]] నడపాలన్న కాంగ్రెస్ వాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించారు. ఆ దేశంలో జరిగిన దానికి మనకేం సంబంధమని అడిగారు. ఆయన మాటలనుకాంగ్రెస్ వినకపోవటంతో విచారంతో ఆయన లండన్ వెళ్లిపోయి తిరిగి 1927లో భారత్‌కు వచ్చారు. ఆ తరువాత బ్రిటిషర్ల రాజనీతి వల్ల ఆయన ప్రత్యేకదేశం కోరేవాడిగా మారారు.--- <ref>ఆరెస్సెస్ మాజీ అధ్యక్షుడు సుదర్శన్. ఈనాడు25.8.2009.</ref> == ఇవీ చూడండి == * [[భారత స్వతంత్ర సంగ్రామం]] * [[ముస్లిం లీగ్]] *[[అబ్దుల్లా ఎల్ బాకీ]] == పాదపీఠికలు == {{sisterlinks|Muhammad Ali Jinnah}} {{Reflist}} == మూలాలు == * Ahmed, Akbar S. ''Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin'' (1997). ISBN 0-415-14966-5 * Ajeet, Javed ''[[:en:Secular and Nationalist Jinnah|Secular and Nationalist Jinnah]]'' JNU Press Delhi * Asiananda, ''Jinnah: A Corrective Reading of Indian History'', ISBN 81-8305-002-6 * Gandhi, Rajmohan, ''Patel: A Life'' (1990), [[అహ్మదాబాదు]], Navajivan, [http://www.amazon.com/gp/product/B0006EYQ0A ASIN: B0006EYQ0A]) * French, Patrick. ''Liberty or Death: India's Journey to Independence and Division''. Harper Collins, (1997). ISBN 0-00-255771-1 * Hardiman, David ''Peasant Nationalists of Gujarat'', ISBN 0-19-561255-8 * Jalal, Ayesha (1994). ''The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan''. Cambridge: CUP. ISBN 0-521-45850-1 * Jinnah, Fatima (1987). Quaid-i-Azam Academy My Brother. ISBN 969-413-036-0 * [[:en:Mansergh, Nicholas|Mansergh]]. ''Transfer of Power Papers (Volume IX)'' * Wolpert, Stanley (2002). ''Jinnah of Pakistan''. Oxford: OUP. * ^ Dr Allama Daudpota == బయటి లింకులు == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{cite web |title=Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah |work=Government of Pakistan Website |url=http://www.quaid.gov.pk |access-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050206230128/http://www.quaid.gov.pk/ |archive-date=2005-02-06 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah |work=The Jinnah Society |url=http://www.majinnah.com.pk/ |access-date=2009-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430124134/http://www.majinnah.com.pk/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Father of Pakistan |work=The Most Influential Asians of the Century by TIME |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |access-date=2009-02-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052952/http://content.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Muhammad Ali Jinnah (1876–1948) |work=Story of Pakistan |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |access-date=2009-02-12 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073934/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's speech to the Constituent Assembly of Pakistan |date=August 11, 1947 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |work=pakistani.org |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226024737/http://pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |archive-date=2009-02-26 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's Thought at a Glance |work=YesPakistan.com |url=http://www.yespakistan.com/jinnah/ |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328160532/http://www.yespakistan.com/jinnah/ |archive-date=2009-03-28 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Mohammed Ali Jinnah (1876–1948) |work=Harappa.com |url=http://harappa.com/sounds/jinnah.html }} * {{cite web |title=Pictures of Quaid (Album) |work=Urdu Point |url=http://www.urdupoint.com/jinnah/album/ }} * {{cite web |title=South Asia's Clarence Darrow |work=Chowk |url=http://www.chowk.com/articles/9441 |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225005517/http://www.chowk.com/articles/9441 |archive-date=2008-12-25 |url-status=dead }} * {{cite web |title=1947 - August |work=Chronicles Of Pakistan |url=http://therepublicofrumi.com/47.htm |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402114442/http://therepublicofrumi.com/47.htm |archive-date=2009-04-02 |url-status=dead }} [[వర్గం:1876 జననాలు]] [[వర్గం:1948 మరణాలు]] [[వర్గం:షియా ఇస్లాం]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ ఉద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:దేశ విభజన]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] 7isf4cz2w3rkz32wm8cbt932mv3nof5 4936725 4936724 2026-08-16T15:15:38Z K.Venkataramana 27319 4936725 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్ |image = Jinnah1945c.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = |order = [[:en:Governor-General of Pakistan|పాకిస్తాన్ గవర్నర్ జనరల్]] |term_start = ఆగస్టు 15, 1947 |term_end = సెప్టెంబర్ 11, 1948 |monarch = [[:en:George VI of the United Kingdom|జార్జి VI]] |primeminister = [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] |predecessor = లేరు; పదవి సృష్టించబడింది <br /><small>[[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|ఎర్ల్ మౌంట్ బాటన్ ఆఫ్ బర్మా]] ([[:en:Governor-General of India|భారతదేశ వైశ్రాయ్]] గా)<small> |successor = [[:en:Khwaja Nazimuddin|సర్ ఖ్వాజా నాజిముద్దీన్]] |birth_date = డిసెంబర్ 25, 1876 |birth_place = [[బ్రిటిష్ రాజ్]] [[కరాచీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] |death_date = సెప్టెంబర్ 11, 1948 (వయస్సు 71) |death_place = {{flagicon|Pakistan}} [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] |constituency = |party = [[భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెస్]] (1896-1913)<br />[[ముస్లిం లీగు]] (1913-1948) |spouse = [[:en:Emibai Jinnah|ఎమీబాయి జిన్నా]]<br />[[రత్తన్‌బాయి జిన్నా]] |children = [[:en:Dina Jinnah|దీనా జిన్నా]] |profession = [[న్యాయవాది]], [[రాజకీయవేత్త]] |education = |religion = [[ఇస్లాం]] - [[షియా ఇస్లాం|షియా ముస్లిం]] <ref name="Interview with Vali Nasr">{{Cite web |url=http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |title=Interview with Vali Nasr |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123194224/http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |archive-date=2008-01-23 |url-status=dead }}</ref><ref name="Interview with Vali Nasr"/><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |title=End in sight for a dynasty steeped in power, death and politics |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012205948/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |archive-date=2008-10-12 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.indianexpress.com/news/muslim-law-doesnt-apply-to-jinnah-says-daughter/372877/</ref><ref name=shi3a>[[Vali Nasr]] ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future'' (W. W. Norton, 2006), pp. 88-90 ISBN 0-3933-2968-2</ref> |signature = |footnotes = }} '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా'''{{efn|{{langx|ur|{{Nastaliq|محمد علی جناح}}}}; {{IPA|ur|mʊɦəmːəd̪ əli d͡ʒɪnɑː(ɦ)|}}}} (జన్మనామం '''మహమ్మదలి జిన్నాభాయి''';{{efn|{{langx|gu|માહમદ અલી ઝીણાભાઈ}};<ref>{{cite book |last=Bawany|first=Yahya Hashim|author-link= |date=1987 |title=Rare speeches and documents of Quaid-e-Azam |url= |location= |publisher=[[Arif Mukati]] |pages=39–40 |isbn=}} </ref> {{IPA|gu|mɑɦməd̪ əli dʒʱiɳɑbʱəi|}}}} 1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు [[డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్]] తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]]<nowiki/>గా పనిచేశాడు. జిన్నా [[వజీర్ మాన్షన్]] లో [[కరాచీ|కరాచీలో]] జన్మించారు. ఇంగ్లాండ్‌లోని లండన్‌లో ఉన్న [[లింకన్స్ ఇన్]]<nowiki/>లో న్యాయవాదిగా శిక్షణ పొందాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత [[బాంబే హైకోర్టు|బాంబే హైకోర్టులో]] న్యాయవాదిగా నమోదు చేసుకున్నాడు. అనంతరం జాతీయ రాజకీయాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్నాడు. క్రమంగా ఆయన న్యాయవృత్తి కంటే రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. 20వ శతాబ్దపు తొలి రెండు దశాబ్దాల్లో [[ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్]]<nowiki/>లో జిన్నా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. తన రాజకీయ జీవితపు ప్రారంభ దశలో జిన్నా [[హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత|హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతకు]] మద్దతు ఇచ్చాడు. 1916లో కాంగ్రెస్, ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్ మధ్య కుదిరిన [[లక్నో ఒప్పందం]] రూపకల్పనలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆ సమయంలో జిన్నా ముస్లిం లీగ్‌లో కూడా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. జిన్నా [[ఇండియన్ హోమ్ రూల్ ఉద్యమం|ఆల్-ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్]]<nowiki/>లో ప్రముఖ నాయకుడిగా వ్యవహరించాడు. [[ముస్లింలు]] తమ రాజకీయ హక్కులను కాపాడుకునేందుకు ఆయన [[జిన్నా పద్నాలుగు సూత్రాలు|పద్నాలుగు అంశాలతో కూడిన రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళికను]] ప్రతిపాదించాడు. అయితే 1920లో కాంగ్రెస్ ''[[సత్యాగ్రహం]]'' ఉద్యమాన్ని అనుసరించేందుకు అంగీకరించడంతో జిన్నా కాంగ్రెస్‌కు రాజీనామా చేశాడు. ఆయన సత్యాగ్రహాన్ని [[రాజకీయ అరాచకం|రాజకీయ అరాచకంగా]] భావించాడు. తరువాత [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]]<nowiki/>లో చేరిన జిన్నా, హిందూ ఆధిపత్యం కలిగిన రాజ్యంలో ముస్లింలు అణగారే ప్రమాదం నుంచి వారిని రక్షించేందుకు [[దక్షిణాసియాలో ఇస్లాం|భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింల]] హక్కుల కోసం కృషి చేశాడు. 1940లో జిన్నా నాయకత్వంలోని ముస్లిం లీగ్ [[లాహోర్ తీర్మానం|లాహోర్ తీర్మానంను]] ఆమోదించింది. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో కాంగ్రెస్ నాయకులు జైలులో ఉండటంతో ముస్లిం లీగ్ బలపడింది. యుద్ధం అనంతరం జరిగిన [[1946 భారత ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలు|ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలలో]] ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో ముస్లిం లీగ్ అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. చివరకు బ్రిటిష్ భారతదేశాన్ని స్వాతంత్ర్యం అనంతరం ఒకే రాజ్యంగా కొనసాగించేందుకు అవసరమైన అధికార భాగస్వామ్య ఒప్పందానికి కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ అంగీకరించలేకపోయాయి. దాంతో అన్ని పక్షాలు ఒక ప్రత్యామ్నాయంగా హిందూ మెజారిటీ కలిగిన భారతదేశానికి, ప్రధానంగా ముస్లిం జనాభా కలిగిన [[పాకిస్తాన్]] అనే ప్రత్యేక దేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి అంగీకరించాయి. పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్-జనరల్‌గా జిన్నా కొత్త దేశానికి ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం, విధానాలను రూపొందించడంలో కృషి చేశాడు. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం [[డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా|భారత డొమినియన్]] లో భాగమైన ప్రాంతాల నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వచ్చిన లక్షలాది [[ముహాజిర్ (పాకిస్తాన్)|ముస్లిం వలసదారులకు]] సహాయం చేయడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించాడు. శరణార్థి శిబిరాల ఏర్పాటును కూడా ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. జిన్నా 71 సంవత్సరాల వయస్సులో 1948 సెప్టెంబరులో మరణించాడు. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుంచి పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన మరణించాడు. ఆయన పాకిస్తాన్‌లో గాఢమైన, గౌరవనీయమైన వారసత్వాన్ని వదిలాడు. పాకిస్తాన్‌లోని అనేక [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన ప్రదేశాల జాబితా|విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలకు]] జిన్నా పేరు పెట్టారు. పాకిస్తాన్‌లో ఆయనను క్వైద్-ఎ-ఆజం (గొప్ప నాయకుడు), బాబా-ఎ-క్వాం (జాతిపిత) అనే గౌరవపూర్వక బిరుదులతో స్మరిస్తారు. [[జిన్నా జన్మదినం|ఆయన జన్మదినం]] పాకిస్తాన్‌లో [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వ సెలవులు|జాతీయ సెలవుదినంగా]] కూడా పాటిస్తారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు [[స్టాన్లీ వోల్పర్ట్]] ప్రకారం, జిన్నా పాకిస్తాన్‌కు అత్యంత గొప్ప నాయకుడిగా కొనసాగాడు. '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్''' లేదా '''మహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (ఆంగ్లం : '''Muhammad Ali Jinnah''' or '''Mahomed Ali Jinnah'''; [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]: محمد علی جناح ) (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]), 20వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజకీయనాయకుడు, భారత్‌ను విభజించి [[పాకిస్తాన్]] ను ఏర్పాటుచేసిన నాయకుడు. ఇతడు షియా ముస్లిం. [[ముస్లిం లీగ్]] నకు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. ఇతడికి [[పాకిస్తాన్]] లో, ''కాయద్ ఎ ఆజం'' (ఉర్దూ قائد اعظم ) — "మహా నాయకుడు"), ''జాతి పిత'' (పాకిస్తాన్) ''Baba-e-Qaum'' (بابا قوم) అని పిలుస్తారు. జిన్నా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]లో ప్రధానపాత్ర పోషించేవాడు, [[1916]] [[:en:Lucknow Pact|లక్నో ఒప్పందం]]లోనూ ముస్లింలీగ్ ను హిందూ-ముస్లింల ఐక్యత కొరకునూ పాటుపడ్డాడు. అంతేగాక [[:en:All India Home Rule League|అఖిలభారత హోంరూల్ లీగ్]] లోనూ క్రియాశీలకంగా ఉన్నాడు. ఇతను [[:en:Fourteen Points of Jinnah|రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళిక-పద్నాలుగు సూత్రాలు]] తయారుచేశాడు, దీని ప్రకారం ముస్లింల హక్కులు సంరక్షింపబడుతాయి. ముస్లింలీగ్ లోని అభిప్రాయభేదాలవలన ఈ ప్రతిపాదన సఫలం కాలేదు. దీనివలన జిన్నా దీర్ఘకాలం కొరకు [[లండన్]] వెళ్ళిపోయాడు. అనేక ముస్లిం నాయకులు, జిన్నాను బుజ్జగించి, [[1934]]లో మరలా భారత్‌ను రప్పించుటలో సఫలీకృతులయ్యారు. భారత్ వచ్చిన జిన్నా [[ముస్లింలీగ్]] ను ప్రక్షాళణా కార్యక్రమం చేపట్టాడు. [[:en:Lahore Resolution|లాహోర్ తీర్మానం]] ద్వారా తన "దేశ విభజన" కావాలి ముస్లింల కొరకు ప్రత్యేక దేశం కావాలి అనే పట్టును సాధించుకున్నాడు. [[1946]]లో జరిగిన ఎన్నికలలో ముస్లింలీగ్ అనేక సీట్లను గెలుచుకున్నది. జిన్నా ''[[:en:Direct Action Day|నేరు కార్యాచరణ]]'' ఉద్యమం చేపట్టాడు, ఈ [[ఉద్యమం]] ద్వారా పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందుటకు మార్గం సుగమమయింది. ఆంగ్లేయుల విభజించు-పాలించు సూత్రాన్ని అమలు పరచుటలో జిన్నా ఒక పావుగా మారాడు. ఇందుకు విరుద్దంగా కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ప్రజాందోళనలకు దిగారు, దక్షిణాసియాలో హింస ప్రజ్వరిల్లినది. దేశాన్ని పాలించుటకు, కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ లు ఏకం కాలేదు, కనీసం ఏక సూత్రముపైనా రాలేదు. ఇదే అదనుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత్-పాకిస్తాన్ లకు స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించింది. స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఇరుదేశాలలో కాందిశీకులు ఇరువైపులా ఎక్కువయ్యారు, వీరి గృహసౌకర్యాలను కల్పించడంలో తన సాధారణ పాత్రను అమలులో పెట్టాడు. [[దస్త్రం:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|230px|జిన్నా, [[గాంధీ]], 1944.]] [[దస్త్రం:Tomb Jinnah.jpg|thumb|right|200px|జిన్నా సమాధి]] == జీవితవిశేషాలు == * [[మస్జిద్|మసీదు]]కు వెళ్ళి [[నమాజ్|నమాజు]] చేసే అలవాటు ఈయనకు లేదు. * జిన్నాకు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] రాదు. [[పాకిస్థాన్]] అధికార భాష [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. [[పాకిస్థాన్]] నుంచి [[బంగ్లాదేశ్]] విడిపోవడానికి ఓ కారణమూ ఉర్దూనే. మరి పాకిస్థాన్ జాతిపిత ''మహ్మద్ అలీ జిన్నా''కు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] చదవడమూ రాయడమూ రాదు. [[బెంగాలీ]] కూడా రాదు. జిన్నా మాతృభాష [[గుజరాతీ]]లో ఆయనకు చక్కని పరిజ్ఞానం ఉంది. గుజరాతీని ఆయన చదవగలరు. రాయగలరు. జిన్నా సంతకం కూడా [[గుజరాతీ]] లోనే చేసేవారు.<ref>http://www.andhrajyothy.com/mainshow.asp?qry=/2009/aug/30main58{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> జిన్నా పుట్టిన [[పనేలీ]] గాంధీ పుట్టిన పోర్‌బందర్‌కు దగ్గరలోనే. == ప్రశంశలు, విమర్శలు == * ‘కొందరు వ్యక్తులు ప్రముఖంగా చరిత్రను మలచారు. కొందరు ప్రపంచ మ్యాపును మార్చగలిగారు. అతికొద్ది మంది మాత్రమే దేశాలను ఏర్పాటు చేయగలరు. జిన్నా ఇవి మూడూ చేసాడు. - స్టాన్లీ వోల్పర్ట్ <ref>Wolpert, Stanley, ''Jinnah of Pakistan''</ref> * పాకిస్తాన్ లో ఇతనిని "కాయద్-ఎ-ఆజమ్" (జాతి నాయకుడు) అని పిలుస్తారు. * జిన్నా త్రాగుడుకు [[బానిసత్వం|బానిస]], మరణానికి ముందు త్రాగుడు మానేశాడు --.ఎస్. అహ్మద్ <ref>Ahmed, Akbar S., ''Jinnah, Pakistan and Islamic Identity'', p.200.</ref> * మహమ్మద్ అలీ జిన్నా'లౌకిక' నేత, 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి ---ఎల్.కె.అద్వానీ 2005 జూన్ 4 పాకిస్తాన్లో జిన్నా సమాధి ముందు నిలబడి. * జిన్నా విలన్ కాదు, భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుంది. ఆయన్ను భూతంలా చిత్రించింది.నెహ్రూ వల్లే దేశ విభజనజరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు మహ్మద్ అలీ జిన్నాను భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకం కాదు. జిన్నా గొప్పవాడు. ఆయన శూన్యం నుంచి ఒక దేశాన్ని సృష్టించారు. అంతేకాకుండా కాంగ్రెస్ పార్టీని, బ్రిటన్‌ను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. జిన్నా గొప్ప భారతీయుడని గాంధీజీ కూడా ప్రశంసించారు. అలాంటప్పుడు మనమెందుకు ఆయన్ను గుర్తించకూడదు? అసలు ఆ కోణంలో మనం ఎందుకు చూడట్లేదు? భారత్ ఆయన్ను తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. దేశ విభజనకు జిన్నా కారకుడు కాదు. నెహ్రూ అనుసరించిన కేంద్రీకృత విధానం వల్లే అవిభాజ్య దేశం ముక్కలైంది. ఈ విషయంలో అంతిమ నిర్ణయం నెహ్రూ కాకుండా మహాత్మా గాంధీ, రాజాజీ, మౌలానా అజాద్‌లు తీసుకుని ఉంటే అవిభాజ్య భారత్ ఉండేది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకమనే అభిప్రాయం కూడా తప్పు. నేను భారతీయ జనతా పార్టీ ఎంపీగా ఈ పుస్తకం రాయలేదు. ఓ భారతీయుడిగా రాశాను. విభజన వల్ల భారతీయ ముస్లింలు మూల్యం చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. పాక్ వైఖరి మారుతోంది: భారత్ పట్ల పాక్ వైఖరిలో కొంత మార్పు వచ్చింది. జిన్నా వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితుడనైనందునే ఆయనపై పుస్తకం రాశాను. జిన్నా బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగానే కాదు, భారతీయ ముస్లింల తరఫున కూడా అనవరతం పోరాడాడు. జిన్నా గొప్ప వ్యక్తి, అనుకున్నది సాధించగలిగిన, ఏమీ లేని దాని నుంచి ఒక దేశాన్ని సాధించగలిగిన సమర్థనేత. 1947లో దేశ విభజనకు మూలకారకుడిగా, ముఖ్యమైన 'విలన్'గా మహమ్మద్ అలీ జిన్నా వైపు చూడొద్దు.విభజనలో [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్, ఇతర కాంగ్రెస్ నేతలే కీలక పాత్ర పోషించారు.దేశం ముక్కలవటంలో జిన్నా పాత్రను ఎక్కువచేసి ఆయనను విలన్‌గా చూడటమన్నది విభజన గాయాల బాధ, ఆ ఆవేదన నుంచి పుట్టిన ఆగ్రహమేగానీ జిన్నా హిందువుల పట్ల విద్వేషం చూపారన్నది వాస్తవం కాదు. 'జిన్నా వ్యతిరేకత [[హిందువులు]], హిందూ మతం పట్ల కానేకాదు, ఆయన వ్యతిరేకత అంతా కూడా ముస్లిం లీగ్‌కు తనను తాను రాజకీయ ప్రత్యర్థిగా భావించుకునే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం పట్లే. జిన్నాను [[మహాత్మా గాంధీ|గాంధీ]], [[గోఖలే]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]]... తదితరులు గొప్ప భారతీయుడని కీర్తించారు--- <ref>జశ్వంత్‌సింగ్.'జిన్నా-భారత్, విభజన, స్వాతంత్య్రం' అనే పుస్తకం లో.ఈనాడు 17.8.2009,20.8.2009,10.10.2009.</ref> * జిన్నా ఒకప్పుడు సమైక్యవాది భారత్ విముక్తికోసం [[బాలగంగాధర తిలక్|లోకమాన్య తిలక్‌]]తో కలిసి ఎంతో కృషి చేశారు. టర్కీలో ఖలీఫా పదవీచ్యుతుడైనప్పుడు ఆయనకు అనుకూలంగా [[ఉద్యమం]] నడపాలన్న కాంగ్రెస్ వాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించారు. ఆ దేశంలో జరిగిన దానికి మనకేం సంబంధమని అడిగారు. ఆయన మాటలనుకాంగ్రెస్ వినకపోవటంతో విచారంతో ఆయన లండన్ వెళ్లిపోయి తిరిగి 1927లో భారత్‌కు వచ్చారు. ఆ తరువాత బ్రిటిషర్ల రాజనీతి వల్ల ఆయన ప్రత్యేకదేశం కోరేవాడిగా మారారు.--- <ref>ఆరెస్సెస్ మాజీ అధ్యక్షుడు సుదర్శన్. ఈనాడు25.8.2009.</ref> == ఇవీ చూడండి == * [[భారత స్వతంత్ర సంగ్రామం]] * [[ముస్లిం లీగ్]] *[[అబ్దుల్లా ఎల్ బాకీ]] == పాదపీఠికలు == {{sisterlinks|Muhammad Ali Jinnah}} {{Reflist}} == మూలాలు == * Ahmed, Akbar S. ''Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin'' (1997). ISBN 0-415-14966-5 * Ajeet, Javed ''[[:en:Secular and Nationalist Jinnah|Secular and Nationalist Jinnah]]'' JNU Press Delhi * Asiananda, ''Jinnah: A Corrective Reading of Indian History'', ISBN 81-8305-002-6 * Gandhi, Rajmohan, ''Patel: A Life'' (1990), [[అహ్మదాబాదు]], Navajivan, [http://www.amazon.com/gp/product/B0006EYQ0A ASIN: B0006EYQ0A]) * French, Patrick. ''Liberty or Death: India's Journey to Independence and Division''. Harper Collins, (1997). ISBN 0-00-255771-1 * Hardiman, David ''Peasant Nationalists of Gujarat'', ISBN 0-19-561255-8 * Jalal, Ayesha (1994). ''The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan''. Cambridge: CUP. ISBN 0-521-45850-1 * Jinnah, Fatima (1987). Quaid-i-Azam Academy My Brother. ISBN 969-413-036-0 * [[:en:Mansergh, Nicholas|Mansergh]]. ''Transfer of Power Papers (Volume IX)'' * Wolpert, Stanley (2002). ''Jinnah of Pakistan''. Oxford: OUP. * ^ Dr Allama Daudpota == బయటి లింకులు == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{cite web |title=Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah |work=Government of Pakistan Website |url=http://www.quaid.gov.pk |access-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050206230128/http://www.quaid.gov.pk/ |archive-date=2005-02-06 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah |work=The Jinnah Society |url=http://www.majinnah.com.pk/ |access-date=2009-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430124134/http://www.majinnah.com.pk/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Father of Pakistan |work=The Most Influential Asians of the Century by TIME |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |access-date=2009-02-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052952/http://content.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Muhammad Ali Jinnah (1876–1948) |work=Story of Pakistan |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |access-date=2009-02-12 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073934/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's speech to the Constituent Assembly of Pakistan |date=August 11, 1947 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |work=pakistani.org |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226024737/http://pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |archive-date=2009-02-26 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's Thought at a Glance |work=YesPakistan.com |url=http://www.yespakistan.com/jinnah/ |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328160532/http://www.yespakistan.com/jinnah/ |archive-date=2009-03-28 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Mohammed Ali Jinnah (1876–1948) |work=Harappa.com |url=http://harappa.com/sounds/jinnah.html }} * {{cite web |title=Pictures of Quaid (Album) |work=Urdu Point |url=http://www.urdupoint.com/jinnah/album/ }} * {{cite web |title=South Asia's Clarence Darrow |work=Chowk |url=http://www.chowk.com/articles/9441 |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225005517/http://www.chowk.com/articles/9441 |archive-date=2008-12-25 |url-status=dead }} * {{cite web |title=1947 - August |work=Chronicles Of Pakistan |url=http://therepublicofrumi.com/47.htm |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402114442/http://therepublicofrumi.com/47.htm |archive-date=2009-04-02 |url-status=dead }} [[వర్గం:1876 జననాలు]] [[వర్గం:1948 మరణాలు]] [[వర్గం:షియా ఇస్లాం]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ ఉద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:దేశ విభజన]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] 1gmabb7y33vom34i6yrk2qaiux33e0o 4936726 4936725 2026-08-16T15:16:01Z K.Venkataramana 27319 4936726 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్ |image = Jinnah1945c.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = |order = [[:en:Governor-General of Pakistan|పాకిస్తాన్ గవర్నర్ జనరల్]] |term_start = ఆగస్టు 15, 1947 |term_end = సెప్టెంబర్ 11, 1948 |monarch = [[:en:George VI of the United Kingdom|జార్జి VI]] |primeminister = [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] |predecessor = లేరు; పదవి సృష్టించబడింది <br /><small>[[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|ఎర్ల్ మౌంట్ బాటన్ ఆఫ్ బర్మా]] ([[:en:Governor-General of India|భారతదేశ వైశ్రాయ్]] గా)<small> |successor = [[:en:Khwaja Nazimuddin|సర్ ఖ్వాజా నాజిముద్దీన్]] |birth_date = డిసెంబర్ 25, 1876 |birth_place = [[బ్రిటిష్ రాజ్]] [[కరాచీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] |death_date = సెప్టెంబర్ 11, 1948 (వయస్సు 71) |death_place = {{flagicon|Pakistan}} [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] |constituency = |party = [[భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెస్]] (1896-1913)<br />[[ముస్లిం లీగు]] (1913-1948) |spouse = [[:en:Emibai Jinnah|ఎమీబాయి జిన్నా]]<br />[[రత్తన్‌బాయి జిన్నా]] |children = [[:en:Dina Jinnah|దీనా జిన్నా]] |profession = [[న్యాయవాది]], [[రాజకీయవేత్త]] |education = |religion = [[ఇస్లాం]] - [[షియా ఇస్లాం|షియా ముస్లిం]] <ref name="Interview with Vali Nasr">{{Cite web |url=http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |title=Interview with Vali Nasr |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123194224/http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |archive-date=2008-01-23 |url-status=dead }}</ref><ref name="Interview with Vali Nasr"/><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |title=End in sight for a dynasty steeped in power, death and politics |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012205948/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |archive-date=2008-10-12 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.indianexpress.com/news/muslim-law-doesnt-apply-to-jinnah-says-daughter/372877/</ref><ref name=shi3a>[[Vali Nasr]] ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future'' (W. W. Norton, 2006), pp. 88-90 ISBN 0-3933-2968-2</ref> |signature = |footnotes = }} '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా'''{{efn|{{langx|ur|{{Nastaliq|محمد علی جناح}}}}; {{IPA|ur|mʊɦəmːəd̪ əli d͡ʒɪnɑː(ɦ)|}}}} (జన్మనామం '''మహమ్మదలి జిన్నాభాయి''';{{efn|{{langx|gu|માહમદ અલી ઝીણાભાઈ}};<ref>{{cite book |last=Bawany|first=Yahya Hashim|author-link= |date=1987 |title=Rare speeches and documents of Quaid-e-Azam |url= |location= |publisher=[[Arif Mukati]] |pages=39–40 |isbn=}} </ref> {{IPA|gu|mɑɦməd̪ əli dʒʱiɳɑbʱəi|}}}} 1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు [[డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్]] తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]] గా పనిచేశాడు. జిన్నా [[వజీర్ మాన్షన్]] లో [[కరాచీ|కరాచీలో]] జన్మించారు. ఇంగ్లాండ్‌లోని లండన్‌లో ఉన్న [[లింకన్స్ ఇన్]]<nowiki/>లో న్యాయవాదిగా శిక్షణ పొందాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత [[బాంబే హైకోర్టు|బాంబే హైకోర్టులో]] న్యాయవాదిగా నమోదు చేసుకున్నాడు. అనంతరం జాతీయ రాజకీయాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్నాడు. క్రమంగా ఆయన న్యాయవృత్తి కంటే రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. 20వ శతాబ్దపు తొలి రెండు దశాబ్దాల్లో [[ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్]]<nowiki/>లో జిన్నా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. తన రాజకీయ జీవితపు ప్రారంభ దశలో జిన్నా [[హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత|హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతకు]] మద్దతు ఇచ్చాడు. 1916లో కాంగ్రెస్, ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్ మధ్య కుదిరిన [[లక్నో ఒప్పందం]] రూపకల్పనలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆ సమయంలో జిన్నా ముస్లిం లీగ్‌లో కూడా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. జిన్నా [[ఇండియన్ హోమ్ రూల్ ఉద్యమం|ఆల్-ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్]]<nowiki/>లో ప్రముఖ నాయకుడిగా వ్యవహరించాడు. [[ముస్లింలు]] తమ రాజకీయ హక్కులను కాపాడుకునేందుకు ఆయన [[జిన్నా పద్నాలుగు సూత్రాలు|పద్నాలుగు అంశాలతో కూడిన రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళికను]] ప్రతిపాదించాడు. అయితే 1920లో కాంగ్రెస్ ''[[సత్యాగ్రహం]]'' ఉద్యమాన్ని అనుసరించేందుకు అంగీకరించడంతో జిన్నా కాంగ్రెస్‌కు రాజీనామా చేశాడు. ఆయన సత్యాగ్రహాన్ని [[రాజకీయ అరాచకం|రాజకీయ అరాచకంగా]] భావించాడు. తరువాత [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]]<nowiki/>లో చేరిన జిన్నా, హిందూ ఆధిపత్యం కలిగిన రాజ్యంలో ముస్లింలు అణగారే ప్రమాదం నుంచి వారిని రక్షించేందుకు [[దక్షిణాసియాలో ఇస్లాం|భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింల]] హక్కుల కోసం కృషి చేశాడు. 1940లో జిన్నా నాయకత్వంలోని ముస్లిం లీగ్ [[లాహోర్ తీర్మానం|లాహోర్ తీర్మానంను]] ఆమోదించింది. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో కాంగ్రెస్ నాయకులు జైలులో ఉండటంతో ముస్లిం లీగ్ బలపడింది. యుద్ధం అనంతరం జరిగిన [[1946 భారత ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలు|ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలలో]] ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో ముస్లిం లీగ్ అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. చివరకు బ్రిటిష్ భారతదేశాన్ని స్వాతంత్ర్యం అనంతరం ఒకే రాజ్యంగా కొనసాగించేందుకు అవసరమైన అధికార భాగస్వామ్య ఒప్పందానికి కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ అంగీకరించలేకపోయాయి. దాంతో అన్ని పక్షాలు ఒక ప్రత్యామ్నాయంగా హిందూ మెజారిటీ కలిగిన భారతదేశానికి, ప్రధానంగా ముస్లిం జనాభా కలిగిన [[పాకిస్తాన్]] అనే ప్రత్యేక దేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి అంగీకరించాయి. పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్-జనరల్‌గా జిన్నా కొత్త దేశానికి ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం, విధానాలను రూపొందించడంలో కృషి చేశాడు. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం [[డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా|భారత డొమినియన్]] లో భాగమైన ప్రాంతాల నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వచ్చిన లక్షలాది [[ముహాజిర్ (పాకిస్తాన్)|ముస్లిం వలసదారులకు]] సహాయం చేయడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించాడు. శరణార్థి శిబిరాల ఏర్పాటును కూడా ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. జిన్నా 71 సంవత్సరాల వయస్సులో 1948 సెప్టెంబరులో మరణించాడు. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుంచి పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన మరణించాడు. ఆయన పాకిస్తాన్‌లో గాఢమైన, గౌరవనీయమైన వారసత్వాన్ని వదిలాడు. పాకిస్తాన్‌లోని అనేక [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన ప్రదేశాల జాబితా|విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలకు]] జిన్నా పేరు పెట్టారు. పాకిస్తాన్‌లో ఆయనను క్వైద్-ఎ-ఆజం (గొప్ప నాయకుడు), బాబా-ఎ-క్వాం (జాతిపిత) అనే గౌరవపూర్వక బిరుదులతో స్మరిస్తారు. [[జిన్నా జన్మదినం|ఆయన జన్మదినం]] పాకిస్తాన్‌లో [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వ సెలవులు|జాతీయ సెలవుదినంగా]] కూడా పాటిస్తారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు [[స్టాన్లీ వోల్పర్ట్]] ప్రకారం, జిన్నా పాకిస్తాన్‌కు అత్యంత గొప్ప నాయకుడిగా కొనసాగాడు. '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్''' లేదా '''మహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (ఆంగ్లం : '''Muhammad Ali Jinnah''' or '''Mahomed Ali Jinnah'''; [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]: محمد علی جناح ) (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]), 20వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజకీయనాయకుడు, భారత్‌ను విభజించి [[పాకిస్తాన్]] ను ఏర్పాటుచేసిన నాయకుడు. ఇతడు షియా ముస్లిం. [[ముస్లిం లీగ్]] నకు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. ఇతడికి [[పాకిస్తాన్]] లో, ''కాయద్ ఎ ఆజం'' (ఉర్దూ قائد اعظم ) — "మహా నాయకుడు"), ''జాతి పిత'' (పాకిస్తాన్) ''Baba-e-Qaum'' (بابا قوم) అని పిలుస్తారు. జిన్నా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]లో ప్రధానపాత్ర పోషించేవాడు, [[1916]] [[:en:Lucknow Pact|లక్నో ఒప్పందం]]లోనూ ముస్లింలీగ్ ను హిందూ-ముస్లింల ఐక్యత కొరకునూ పాటుపడ్డాడు. అంతేగాక [[:en:All India Home Rule League|అఖిలభారత హోంరూల్ లీగ్]] లోనూ క్రియాశీలకంగా ఉన్నాడు. ఇతను [[:en:Fourteen Points of Jinnah|రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళిక-పద్నాలుగు సూత్రాలు]] తయారుచేశాడు, దీని ప్రకారం ముస్లింల హక్కులు సంరక్షింపబడుతాయి. ముస్లింలీగ్ లోని అభిప్రాయభేదాలవలన ఈ ప్రతిపాదన సఫలం కాలేదు. దీనివలన జిన్నా దీర్ఘకాలం కొరకు [[లండన్]] వెళ్ళిపోయాడు. అనేక ముస్లిం నాయకులు, జిన్నాను బుజ్జగించి, [[1934]]లో మరలా భారత్‌ను రప్పించుటలో సఫలీకృతులయ్యారు. భారత్ వచ్చిన జిన్నా [[ముస్లింలీగ్]] ను ప్రక్షాళణా కార్యక్రమం చేపట్టాడు. [[:en:Lahore Resolution|లాహోర్ తీర్మానం]] ద్వారా తన "దేశ విభజన" కావాలి ముస్లింల కొరకు ప్రత్యేక దేశం కావాలి అనే పట్టును సాధించుకున్నాడు. [[1946]]లో జరిగిన ఎన్నికలలో ముస్లింలీగ్ అనేక సీట్లను గెలుచుకున్నది. జిన్నా ''[[:en:Direct Action Day|నేరు కార్యాచరణ]]'' ఉద్యమం చేపట్టాడు, ఈ [[ఉద్యమం]] ద్వారా పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందుటకు మార్గం సుగమమయింది. ఆంగ్లేయుల విభజించు-పాలించు సూత్రాన్ని అమలు పరచుటలో జిన్నా ఒక పావుగా మారాడు. ఇందుకు విరుద్దంగా కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ప్రజాందోళనలకు దిగారు, దక్షిణాసియాలో హింస ప్రజ్వరిల్లినది. దేశాన్ని పాలించుటకు, కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ లు ఏకం కాలేదు, కనీసం ఏక సూత్రముపైనా రాలేదు. ఇదే అదనుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత్-పాకిస్తాన్ లకు స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించింది. స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఇరుదేశాలలో కాందిశీకులు ఇరువైపులా ఎక్కువయ్యారు, వీరి గృహసౌకర్యాలను కల్పించడంలో తన సాధారణ పాత్రను అమలులో పెట్టాడు. [[దస్త్రం:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|230px|జిన్నా, [[గాంధీ]], 1944.]] [[దస్త్రం:Tomb Jinnah.jpg|thumb|right|200px|జిన్నా సమాధి]] == జీవితవిశేషాలు == * [[మస్జిద్|మసీదు]]కు వెళ్ళి [[నమాజ్|నమాజు]] చేసే అలవాటు ఈయనకు లేదు. * జిన్నాకు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] రాదు. [[పాకిస్థాన్]] అధికార భాష [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. [[పాకిస్థాన్]] నుంచి [[బంగ్లాదేశ్]] విడిపోవడానికి ఓ కారణమూ ఉర్దూనే. మరి పాకిస్థాన్ జాతిపిత ''మహ్మద్ అలీ జిన్నా''కు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] చదవడమూ రాయడమూ రాదు. [[బెంగాలీ]] కూడా రాదు. జిన్నా మాతృభాష [[గుజరాతీ]]లో ఆయనకు చక్కని పరిజ్ఞానం ఉంది. గుజరాతీని ఆయన చదవగలరు. రాయగలరు. జిన్నా సంతకం కూడా [[గుజరాతీ]] లోనే చేసేవారు.<ref>http://www.andhrajyothy.com/mainshow.asp?qry=/2009/aug/30main58{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> జిన్నా పుట్టిన [[పనేలీ]] గాంధీ పుట్టిన పోర్‌బందర్‌కు దగ్గరలోనే. == ప్రశంశలు, విమర్శలు == * ‘కొందరు వ్యక్తులు ప్రముఖంగా చరిత్రను మలచారు. కొందరు ప్రపంచ మ్యాపును మార్చగలిగారు. అతికొద్ది మంది మాత్రమే దేశాలను ఏర్పాటు చేయగలరు. జిన్నా ఇవి మూడూ చేసాడు. - స్టాన్లీ వోల్పర్ట్ <ref>Wolpert, Stanley, ''Jinnah of Pakistan''</ref> * పాకిస్తాన్ లో ఇతనిని "కాయద్-ఎ-ఆజమ్" (జాతి నాయకుడు) అని పిలుస్తారు. * జిన్నా త్రాగుడుకు [[బానిసత్వం|బానిస]], మరణానికి ముందు త్రాగుడు మానేశాడు --.ఎస్. అహ్మద్ <ref>Ahmed, Akbar S., ''Jinnah, Pakistan and Islamic Identity'', p.200.</ref> * మహమ్మద్ అలీ జిన్నా'లౌకిక' నేత, 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి ---ఎల్.కె.అద్వానీ 2005 జూన్ 4 పాకిస్తాన్లో జిన్నా సమాధి ముందు నిలబడి. * జిన్నా విలన్ కాదు, భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుంది. ఆయన్ను భూతంలా చిత్రించింది.నెహ్రూ వల్లే దేశ విభజనజరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు మహ్మద్ అలీ జిన్నాను భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకం కాదు. జిన్నా గొప్పవాడు. ఆయన శూన్యం నుంచి ఒక దేశాన్ని సృష్టించారు. అంతేకాకుండా కాంగ్రెస్ పార్టీని, బ్రిటన్‌ను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. జిన్నా గొప్ప భారతీయుడని గాంధీజీ కూడా ప్రశంసించారు. అలాంటప్పుడు మనమెందుకు ఆయన్ను గుర్తించకూడదు? అసలు ఆ కోణంలో మనం ఎందుకు చూడట్లేదు? భారత్ ఆయన్ను తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. దేశ విభజనకు జిన్నా కారకుడు కాదు. నెహ్రూ అనుసరించిన కేంద్రీకృత విధానం వల్లే అవిభాజ్య దేశం ముక్కలైంది. ఈ విషయంలో అంతిమ నిర్ణయం నెహ్రూ కాకుండా మహాత్మా గాంధీ, రాజాజీ, మౌలానా అజాద్‌లు తీసుకుని ఉంటే అవిభాజ్య భారత్ ఉండేది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకమనే అభిప్రాయం కూడా తప్పు. నేను భారతీయ జనతా పార్టీ ఎంపీగా ఈ పుస్తకం రాయలేదు. ఓ భారతీయుడిగా రాశాను. విభజన వల్ల భారతీయ ముస్లింలు మూల్యం చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. పాక్ వైఖరి మారుతోంది: భారత్ పట్ల పాక్ వైఖరిలో కొంత మార్పు వచ్చింది. జిన్నా వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితుడనైనందునే ఆయనపై పుస్తకం రాశాను. జిన్నా బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగానే కాదు, భారతీయ ముస్లింల తరఫున కూడా అనవరతం పోరాడాడు. జిన్నా గొప్ప వ్యక్తి, అనుకున్నది సాధించగలిగిన, ఏమీ లేని దాని నుంచి ఒక దేశాన్ని సాధించగలిగిన సమర్థనేత. 1947లో దేశ విభజనకు మూలకారకుడిగా, ముఖ్యమైన 'విలన్'గా మహమ్మద్ అలీ జిన్నా వైపు చూడొద్దు.విభజనలో [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్, ఇతర కాంగ్రెస్ నేతలే కీలక పాత్ర పోషించారు.దేశం ముక్కలవటంలో జిన్నా పాత్రను ఎక్కువచేసి ఆయనను విలన్‌గా చూడటమన్నది విభజన గాయాల బాధ, ఆ ఆవేదన నుంచి పుట్టిన ఆగ్రహమేగానీ జిన్నా హిందువుల పట్ల విద్వేషం చూపారన్నది వాస్తవం కాదు. 'జిన్నా వ్యతిరేకత [[హిందువులు]], హిందూ మతం పట్ల కానేకాదు, ఆయన వ్యతిరేకత అంతా కూడా ముస్లిం లీగ్‌కు తనను తాను రాజకీయ ప్రత్యర్థిగా భావించుకునే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం పట్లే. జిన్నాను [[మహాత్మా గాంధీ|గాంధీ]], [[గోఖలే]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]]... తదితరులు గొప్ప భారతీయుడని కీర్తించారు--- <ref>జశ్వంత్‌సింగ్.'జిన్నా-భారత్, విభజన, స్వాతంత్య్రం' అనే పుస్తకం లో.ఈనాడు 17.8.2009,20.8.2009,10.10.2009.</ref> * జిన్నా ఒకప్పుడు సమైక్యవాది భారత్ విముక్తికోసం [[బాలగంగాధర తిలక్|లోకమాన్య తిలక్‌]]తో కలిసి ఎంతో కృషి చేశారు. టర్కీలో ఖలీఫా పదవీచ్యుతుడైనప్పుడు ఆయనకు అనుకూలంగా [[ఉద్యమం]] నడపాలన్న కాంగ్రెస్ వాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించారు. ఆ దేశంలో జరిగిన దానికి మనకేం సంబంధమని అడిగారు. ఆయన మాటలనుకాంగ్రెస్ వినకపోవటంతో విచారంతో ఆయన లండన్ వెళ్లిపోయి తిరిగి 1927లో భారత్‌కు వచ్చారు. ఆ తరువాత బ్రిటిషర్ల రాజనీతి వల్ల ఆయన ప్రత్యేకదేశం కోరేవాడిగా మారారు.--- <ref>ఆరెస్సెస్ మాజీ అధ్యక్షుడు సుదర్శన్. ఈనాడు25.8.2009.</ref> == ఇవీ చూడండి == * [[భారత స్వతంత్ర సంగ్రామం]] * [[ముస్లిం లీగ్]] *[[అబ్దుల్లా ఎల్ బాకీ]] == పాదపీఠికలు == {{sisterlinks|Muhammad Ali Jinnah}} {{Reflist}} == మూలాలు == * Ahmed, Akbar S. ''Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin'' (1997). ISBN 0-415-14966-5 * Ajeet, Javed ''[[:en:Secular and Nationalist Jinnah|Secular and Nationalist Jinnah]]'' JNU Press Delhi * Asiananda, ''Jinnah: A Corrective Reading of Indian History'', ISBN 81-8305-002-6 * Gandhi, Rajmohan, ''Patel: A Life'' (1990), [[అహ్మదాబాదు]], Navajivan, [http://www.amazon.com/gp/product/B0006EYQ0A ASIN: B0006EYQ0A]) * French, Patrick. ''Liberty or Death: India's Journey to Independence and Division''. Harper Collins, (1997). ISBN 0-00-255771-1 * Hardiman, David ''Peasant Nationalists of Gujarat'', ISBN 0-19-561255-8 * Jalal, Ayesha (1994). ''The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan''. Cambridge: CUP. ISBN 0-521-45850-1 * Jinnah, Fatima (1987). Quaid-i-Azam Academy My Brother. ISBN 969-413-036-0 * [[:en:Mansergh, Nicholas|Mansergh]]. ''Transfer of Power Papers (Volume IX)'' * Wolpert, Stanley (2002). ''Jinnah of Pakistan''. Oxford: OUP. * ^ Dr Allama Daudpota == బయటి లింకులు == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{cite web |title=Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah |work=Government of Pakistan Website |url=http://www.quaid.gov.pk |access-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050206230128/http://www.quaid.gov.pk/ |archive-date=2005-02-06 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah |work=The Jinnah Society |url=http://www.majinnah.com.pk/ |access-date=2009-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430124134/http://www.majinnah.com.pk/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Father of Pakistan |work=The Most Influential Asians of the Century by TIME |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |access-date=2009-02-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052952/http://content.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Muhammad Ali Jinnah (1876–1948) |work=Story of Pakistan |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |access-date=2009-02-12 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073934/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's speech to the Constituent Assembly of Pakistan |date=August 11, 1947 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |work=pakistani.org |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226024737/http://pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |archive-date=2009-02-26 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's Thought at a Glance |work=YesPakistan.com |url=http://www.yespakistan.com/jinnah/ |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328160532/http://www.yespakistan.com/jinnah/ |archive-date=2009-03-28 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Mohammed Ali Jinnah (1876–1948) |work=Harappa.com |url=http://harappa.com/sounds/jinnah.html }} * {{cite web |title=Pictures of Quaid (Album) |work=Urdu Point |url=http://www.urdupoint.com/jinnah/album/ }} * {{cite web |title=South Asia's Clarence Darrow |work=Chowk |url=http://www.chowk.com/articles/9441 |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225005517/http://www.chowk.com/articles/9441 |archive-date=2008-12-25 |url-status=dead }} * {{cite web |title=1947 - August |work=Chronicles Of Pakistan |url=http://therepublicofrumi.com/47.htm |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402114442/http://therepublicofrumi.com/47.htm |archive-date=2009-04-02 |url-status=dead }} [[వర్గం:1876 జననాలు]] [[వర్గం:1948 మరణాలు]] [[వర్గం:షియా ఇస్లాం]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ ఉద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:దేశ విభజన]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] rwu7nsj44kvwhu6yhah1j4lrh9rvvgr 4936729 4936726 2026-08-16T15:26:31Z యర్రా రామారావు 28161 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 4936729 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్ |image = Jinnah1945c.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = |order = [[:en:Governor-General of Pakistan|పాకిస్తాన్ గవర్నర్ జనరల్]] |term_start = ఆగస్టు 15, 1947 |term_end = సెప్టెంబర్ 11, 1948 |monarch = [[:en:George VI of the United Kingdom|జార్జి VI]] |primeminister = [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] |predecessor = లేరు; పదవి సృష్టించబడింది <br /><small>[[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|ఎర్ల్ మౌంట్ బాటన్ ఆఫ్ బర్మా]] ([[:en:Governor-General of India|భారతదేశ వైశ్రాయ్]] గా)<small> |successor = [[:en:Khwaja Nazimuddin|సర్ ఖ్వాజా నాజిముద్దీన్]] |birth_date = డిసెంబర్ 25, 1876 |birth_place = [[బ్రిటిష్ రాజ్]] [[కరాచీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] |death_date = సెప్టెంబర్ 11, 1948 (వయస్సు 71) |death_place = {{flagicon|Pakistan}} [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] |constituency = |party = [[భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెస్]] (1896-1913)<br />[[ముస్లిం లీగు]] (1913-1948) |spouse = [[:en:Emibai Jinnah|ఎమీబాయి జిన్నా]]<br />[[రత్తన్‌బాయి జిన్నా]] |children = [[:en:Dina Jinnah|దీనా జిన్నా]] |profession = [[న్యాయవాది]], [[రాజకీయవేత్త]] |education = |religion = [[ఇస్లాం]] - [[షియా ఇస్లాం|షియా ముస్లిం]] <ref name="Interview with Vali Nasr">{{Cite web |url=http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |title=Interview with Vali Nasr |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123194224/http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |archive-date=2008-01-23 |url-status=dead }}</ref><ref name="Interview with Vali Nasr"/><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |title=End in sight for a dynasty steeped in power, death and politics |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012205948/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |archive-date=2008-10-12 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.indianexpress.com/news/muslim-law-doesnt-apply-to-jinnah-says-daughter/372877/</ref><ref name=shi3a>[[Vali Nasr]] ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future'' (W. W. Norton, 2006), pp. 88-90 ISBN 0-3933-2968-2</ref> |signature = |footnotes = }} '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా'''{{efn|{{langx|ur|{{Nastaliq|محمد علی جناح}}}}; {{IPA|ur|mʊɦəmːəd̪ əli d͡ʒɪnɑː(ɦ)|}}}} (జన్మనామం '''మహమ్మదలి జిన్నాభాయి''';{{efn|{{langx|gu|માહમદ અલી ઝીણાભાઈ}};<ref>{{cite book |last=Bawany|first=Yahya Hashim|author-link= |date=1987 |title=Rare speeches and documents of Quaid-e-Azam |url= |location= |publisher=[[Arif Mukati]] |pages=39–40 |isbn=}} </ref> {{IPA|gu|mɑɦməd̪ əli dʒʱiɳɑbʱəi|}}}} 1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు [[డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్]] తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]] గా పనిచేశాడు. జిన్నా [[వజీర్ మాన్షన్]] లో [[కరాచీ|కరాచీలో]] జన్మించారు. ఇంగ్లాండ్‌లోని లండన్‌లో ఉన్న [[లింకన్స్ ఇన్]]<nowiki/>లో న్యాయవాదిగా శిక్షణ పొందాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత [[బాంబే హైకోర్టు|బాంబే హైకోర్టులో]] న్యాయవాదిగా నమోదు చేసుకున్నాడు. అనంతరం జాతీయ రాజకీయాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్నాడు. క్రమంగా ఆయన న్యాయవృత్తి కంటే రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. 20వ శతాబ్దపు తొలి రెండు దశాబ్దాల్లో [[ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్]]<nowiki/>లో జిన్నా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. తన రాజకీయ జీవితపు ప్రారంభ దశలో జిన్నా [[హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత|హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతకు]] మద్దతు ఇచ్చాడు. 1916లో కాంగ్రెస్, ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్ మధ్య కుదిరిన [[లక్నో ఒప్పందం]] రూపకల్పనలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆ సమయంలో జిన్నా ముస్లిం లీగ్‌లో కూడా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. జిన్నా [[ఇండియన్ హోమ్ రూల్ ఉద్యమం|ఆల్-ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్]]<nowiki/>లో ప్రముఖ నాయకుడిగా వ్యవహరించాడు. [[ముస్లింలు]] తమ రాజకీయ హక్కులను కాపాడుకునేందుకు ఆయన [[జిన్నా పద్నాలుగు సూత్రాలు|పద్నాలుగు అంశాలతో కూడిన రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళికను]] ప్రతిపాదించాడు. అయితే 1920లో కాంగ్రెస్ ''[[సత్యాగ్రహం]]'' ఉద్యమాన్ని అనుసరించేందుకు అంగీకరించడంతో జిన్నా కాంగ్రెస్‌కు రాజీనామా చేశాడు. ఆయన సత్యాగ్రహాన్ని [[రాజకీయ అరాచకం|రాజకీయ అరాచకంగా]] భావించాడు. తరువాత [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]]<nowiki/>లో చేరిన జిన్నా, హిందూ ఆధిపత్యం కలిగిన రాజ్యంలో ముస్లింలు అణగారే ప్రమాదం నుంచి వారిని రక్షించేందుకు [[దక్షిణాసియాలో ఇస్లాం|భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింల]] హక్కుల కోసం కృషి చేశాడు. 1940లో జిన్నా నాయకత్వంలోని ముస్లిం లీగ్ [[లాహోర్ తీర్మానం|లాహోర్ తీర్మానంను]] ఆమోదించింది. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో కాంగ్రెస్ నాయకులు జైలులో ఉండటంతో ముస్లిం లీగ్ బలపడింది. యుద్ధం అనంతరం జరిగిన [[1946 భారత ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలు|ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలలో]] ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో ముస్లిం లీగ్ అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. చివరకు బ్రిటిష్ భారతదేశాన్ని స్వాతంత్ర్యం అనంతరం ఒకే రాజ్యంగా కొనసాగించేందుకు అవసరమైన అధికార భాగస్వామ్య ఒప్పందానికి కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ అంగీకరించలేకపోయాయి. దాంతో అన్ని పక్షాలు ఒక ప్రత్యామ్నాయంగా హిందూ మెజారిటీ కలిగిన భారతదేశానికి, ప్రధానంగా ముస్లిం జనాభా కలిగిన [[పాకిస్తాన్]] అనే ప్రత్యేక దేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి అంగీకరించాయి. పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్-జనరల్‌గా జిన్నా కొత్త దేశానికి ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం, విధానాలను రూపొందించడంలో కృషి చేశాడు. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం [[డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా|భారత డొమినియన్]] లో భాగమైన ప్రాంతాల నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వచ్చిన లక్షలాది [[ముహాజిర్ (పాకిస్తాన్)|ముస్లిం వలసదారులకు]] సహాయం చేయడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించాడు. శరణార్థి శిబిరాల ఏర్పాటును కూడా ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. జిన్నా 71 సంవత్సరాల వయస్సులో 1948 సెప్టెంబరులో మరణించాడు. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుంచి పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన మరణించాడు. ఆయన పాకిస్తాన్‌లో గాఢమైన, గౌరవనీయమైన వారసత్వాన్ని వదిలాడు. పాకిస్తాన్‌లోని అనేక [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన ప్రదేశాల జాబితా|విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలకు]] జిన్నా పేరు పెట్టారు. పాకిస్తాన్‌లో ఆయనను క్వైద్-ఎ-ఆజం (గొప్ప నాయకుడు), బాబా-ఎ-క్వాం (జాతిపిత) అనే గౌరవపూర్వక బిరుదులతో స్మరిస్తారు. [[జిన్నా జన్మదినం|ఆయన జన్మదినం]] పాకిస్తాన్‌లో [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వ సెలవులు|జాతీయ సెలవుదినంగా]] కూడా పాటిస్తారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు [[స్టాన్లీ వోల్పర్ట్]] ప్రకారం, జిన్నా పాకిస్తాన్‌కు అత్యంత గొప్ప నాయకుడిగా కొనసాగాడు. '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్''' లేదా '''మహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (ఆంగ్లం : '''Muhammad Ali Jinnah''' or '''Mahomed Ali Jinnah'''; [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]: محمد علی جناح ) (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]), 20వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజకీయనాయకుడు, భారత్‌ను విభజించి [[పాకిస్తాన్]] ను ఏర్పాటుచేసిన నాయకుడు. ఇతడు షియా ముస్లిం. [[ముస్లిం లీగ్]] నకు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. ఇతడికి [[పాకిస్తాన్]] లో, ''కాయద్ ఎ ఆజం'' (ఉర్దూ قائد اعظم ) — "మహా నాయకుడు"), ''జాతి పిత'' (పాకిస్తాన్) ''Baba-e-Qaum'' (بابا قوم) అని పిలుస్తారు. జిన్నా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]లో ప్రధానపాత్ర పోషించేవాడు, [[1916]] [[:en:Lucknow Pact|లక్నో ఒప్పందం]]లోనూ ముస్లింలీగ్ ను హిందూ-ముస్లింల ఐక్యత కొరకునూ పాటుపడ్డాడు. అంతేగాక [[:en:All India Home Rule League|అఖిలభారత హోంరూల్ లీగ్]] లోనూ క్రియాశీలకంగా ఉన్నాడు. ఇతను [[:en:Fourteen Points of Jinnah|రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళిక-పద్నాలుగు సూత్రాలు]] తయారుచేశాడు, దీని ప్రకారం ముస్లింల హక్కులు సంరక్షింపబడుతాయి. ముస్లింలీగ్ లోని అభిప్రాయభేదాలవలన ఈ ప్రతిపాదన సఫలం కాలేదు. దీనివలన జిన్నా దీర్ఘకాలం కొరకు [[లండన్]] వెళ్ళిపోయాడు. అనేక ముస్లిం నాయకులు, జిన్నాను బుజ్జగించి, [[1934]]లో మరలా భారత్‌ను రప్పించుటలో సఫలీకృతులయ్యారు. భారత్ వచ్చిన జిన్నా [[ముస్లింలీగ్]] ను ప్రక్షాళణా కార్యక్రమం చేపట్టాడు. [[:en:Lahore Resolution|లాహోర్ తీర్మానం]] ద్వారా తన "దేశ విభజన" కావాలి ముస్లింల కొరకు ప్రత్యేక దేశం కావాలి అనే పట్టును సాధించుకున్నాడు. [[1946]]లో జరిగిన ఎన్నికలలో ముస్లింలీగ్ అనేక సీట్లను గెలుచుకున్నది. జిన్నా ''[[:en:Direct Action Day|నేరు కార్యాచరణ]]'' ఉద్యమం చేపట్టాడు, ఈ [[ఉద్యమం]] ద్వారా పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందుటకు మార్గం సుగమమయింది. ఆంగ్లేయుల విభజించు-పాలించు సూత్రాన్ని అమలు పరచుటలో జిన్నా ఒక పావుగా మారాడు. ఇందుకు విరుద్దంగా కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ప్రజాందోళనలకు దిగారు, దక్షిణాసియాలో హింస ప్రజ్వరిల్లినది. దేశాన్ని పాలించుటకు, కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ లు ఏకం కాలేదు, కనీసం ఏక సూత్రముపైనా రాలేదు. ఇదే అదనుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత్-పాకిస్తాన్ లకు స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించింది. స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఇరుదేశాలలో కాందిశీకులు ఇరువైపులా ఎక్కువయ్యారు, వీరి గృహసౌకర్యాలను కల్పించడంలో తన సాధారణ పాత్రను అమలులో పెట్టాడు. [[దస్త్రం:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|230px|జిన్నా, [[గాంధీ]], 1944.]] [[దస్త్రం:Tomb Jinnah.jpg|thumb|right|200px|జిన్నా సమాధి]] == జీవితవిశేషాలు == * [[మస్జిద్|మసీదు]]కు వెళ్ళి [[నమాజ్|నమాజు]] చేసే అలవాటు ఈయనకు లేదు. * జిన్నాకు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] రాదు. [[పాకిస్థాన్]] అధికార భాష [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. [[పాకిస్థాన్]] నుంచి [[బంగ్లాదేశ్]] విడిపోవడానికి ఓ కారణమూ ఉర్దూనే. మరి పాకిస్థాన్ జాతిపిత ''మహ్మద్ అలీ జిన్నా''కు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] చదవడమూ రాయడమూ రాదు. [[బెంగాలీ]] కూడా రాదు. జిన్నా మాతృభాష [[గుజరాతీ]]లో ఆయనకు చక్కని పరిజ్ఞానం ఉంది. గుజరాతీని ఆయన చదవగలరు. రాయగలరు. జిన్నా సంతకం కూడా [[గుజరాతీ]] లోనే చేసేవారు.<ref>http://www.andhrajyothy.com/mainshow.asp?qry=/2009/aug/30main58{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> జిన్నా పుట్టిన [[పనేలీ]] గాంధీ పుట్టిన పోర్‌బందర్‌కు దగ్గరలోనే. == ప్రశంశలు, విమర్శలు == * ‘కొందరు వ్యక్తులు ప్రముఖంగా చరిత్రను మలచారు. కొందరు ప్రపంచ మ్యాపును మార్చగలిగారు. అతికొద్ది మంది మాత్రమే దేశాలను ఏర్పాటు చేయగలరు. జిన్నా ఇవి మూడూ చేసాడు. - స్టాన్లీ వోల్పర్ట్ <ref>Wolpert, Stanley, ''Jinnah of Pakistan''</ref> * పాకిస్తాన్ లో ఇతనిని "కాయద్-ఎ-ఆజమ్" (జాతి నాయకుడు) అని పిలుస్తారు. * జిన్నా త్రాగుడుకు [[బానిసత్వం|బానిస]], మరణానికి ముందు త్రాగుడు మానేశాడు --.ఎస్. అహ్మద్ <ref>Ahmed, Akbar S., ''Jinnah, Pakistan and Islamic Identity'', p.200.</ref> * మహమ్మద్ అలీ జిన్నా'లౌకిక' నేత, 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి ---ఎల్.కె.అద్వానీ 2005 జూన్ 4 పాకిస్తాన్లో జిన్నా సమాధి ముందు నిలబడి. * జిన్నా విలన్ కాదు, భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుంది. ఆయన్ను భూతంలా చిత్రించింది.నెహ్రూ వల్లే దేశ విభజనజరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు మహ్మద్ అలీ జిన్నాను భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకం కాదు. జిన్నా గొప్పవాడు. ఆయన శూన్యం నుంచి ఒక దేశాన్ని సృష్టించారు. అంతేకాకుండా కాంగ్రెస్ పార్టీని, బ్రిటన్‌ను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. జిన్నా గొప్ప భారతీయుడని గాంధీజీ కూడా ప్రశంసించారు. అలాంటప్పుడు మనమెందుకు ఆయన్ను గుర్తించకూడదు? అసలు ఆ కోణంలో మనం ఎందుకు చూడట్లేదు? భారత్ ఆయన్ను తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. దేశ విభజనకు జిన్నా కారకుడు కాదు. నెహ్రూ అనుసరించిన కేంద్రీకృత విధానం వల్లే అవిభాజ్య దేశం ముక్కలైంది. ఈ విషయంలో అంతిమ నిర్ణయం నెహ్రూ కాకుండా మహాత్మా గాంధీ, రాజాజీ, మౌలానా అజాద్‌లు తీసుకుని ఉంటే అవిభాజ్య భారత్ ఉండేది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకమనే అభిప్రాయం కూడా తప్పు. నేను భారతీయ జనతా పార్టీ ఎంపీగా ఈ పుస్తకం రాయలేదు. ఓ భారతీయుడిగా రాశాను. విభజన వల్ల భారతీయ ముస్లింలు మూల్యం చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. పాక్ వైఖరి మారుతోంది: భారత్ పట్ల పాక్ వైఖరిలో కొంత మార్పు వచ్చింది. జిన్నా వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితుడనైనందునే ఆయనపై పుస్తకం రాశాను. జిన్నా బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగానే కాదు, భారతీయ ముస్లింల తరఫున కూడా అనవరతం పోరాడాడు. జిన్నా గొప్ప వ్యక్తి, అనుకున్నది సాధించగలిగిన, ఏమీ లేని దాని నుంచి ఒక దేశాన్ని సాధించగలిగిన సమర్థనేత. 1947లో దేశ విభజనకు మూలకారకుడిగా, ముఖ్యమైన 'విలన్'గా మహమ్మద్ అలీ జిన్నా వైపు చూడొద్దు.విభజనలో [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్, ఇతర కాంగ్రెస్ నేతలే కీలక పాత్ర పోషించారు.దేశం ముక్కలవటంలో జిన్నా పాత్రను ఎక్కువచేసి ఆయనను విలన్‌గా చూడటమన్నది విభజన గాయాల బాధ, ఆ ఆవేదన నుంచి పుట్టిన ఆగ్రహమేగానీ జిన్నా హిందువుల పట్ల విద్వేషం చూపారన్నది వాస్తవం కాదు. 'జిన్నా వ్యతిరేకత [[హిందువులు]], హిందూ మతం పట్ల కానేకాదు, ఆయన వ్యతిరేకత అంతా కూడా ముస్లిం లీగ్‌కు తనను తాను రాజకీయ ప్రత్యర్థిగా భావించుకునే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం పట్లే. జిన్నాను [[మహాత్మా గాంధీ|గాంధీ]], [[గోఖలే]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]]... తదితరులు గొప్ప భారతీయుడని కీర్తించారు--- <ref>జశ్వంత్‌సింగ్.'జిన్నా-భారత్, విభజన, స్వాతంత్య్రం' అనే పుస్తకం లో.ఈనాడు 17.8.2009,20.8.2009,10.10.2009.</ref> * జిన్నా ఒకప్పుడు సమైక్యవాది భారత్ విముక్తికోసం [[బాలగంగాధర తిలక్|లోకమాన్య తిలక్‌]]తో కలిసి ఎంతో కృషి చేశారు. టర్కీలో ఖలీఫా పదవీచ్యుతుడైనప్పుడు ఆయనకు అనుకూలంగా [[ఉద్యమం]] నడపాలన్న కాంగ్రెస్ వాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించారు. ఆ దేశంలో జరిగిన దానికి మనకేం సంబంధమని అడిగారు. ఆయన మాటలనుకాంగ్రెస్ వినకపోవటంతో విచారంతో ఆయన లండన్ వెళ్లిపోయి తిరిగి 1927లో భారత్‌కు వచ్చారు. ఆ తరువాత బ్రిటిషర్ల రాజనీతి వల్ల ఆయన ప్రత్యేకదేశం కోరేవాడిగా మారారు.--- <ref>ఆరెస్సెస్ మాజీ అధ్యక్షుడు సుదర్శన్. ఈనాడు25.8.2009.</ref> == ఇవీ చూడండి == * [[భారత స్వతంత్ర సంగ్రామం]] * [[ముస్లిం లీగ్]] *[[అబ్దుల్లా ఎల్ బాకీ]] == పాదపీఠికలు == {{sisterlinks|Muhammad Ali Jinnah}} {{Reflist}} == మూలాలు == * Ahmed, Akbar S. ''Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin'' (1997). ISBN 0-415-14966-5 * Ajeet, Javed ''[[:en:Secular and Nationalist Jinnah|Secular and Nationalist Jinnah]]'' JNU Press Delhi * Asiananda, ''Jinnah: A Corrective Reading of Indian History'', ISBN 81-8305-002-6 * Gandhi, Rajmohan, ''Patel: A Life'' (1990), [[అహ్మదాబాదు]], Navajivan, [http://www.amazon.com/gp/product/B0006EYQ0A ASIN: B0006EYQ0A]) * French, Patrick. ''Liberty or Death: India's Journey to Independence and Division''. Harper Collins, (1997). ISBN 0-00-255771-1 * Hardiman, David ''Peasant Nationalists of Gujarat'', ISBN 0-19-561255-8 * Jalal, Ayesha (1994). ''The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan''. Cambridge: CUP. ISBN 0-521-45850-1 * Jinnah, Fatima (1987). Quaid-i-Azam Academy My Brother. ISBN 969-413-036-0 * [[:en:Mansergh, Nicholas|Mansergh]]. ''Transfer of Power Papers (Volume IX)'' * Wolpert, Stanley (2002). ''Jinnah of Pakistan''. Oxford: OUP. * ^ Dr Allama Daudpota == బయటి లింకులు == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{cite web |title=Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah |work=Government of Pakistan Website |url=http://www.quaid.gov.pk |access-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050206230128/http://www.quaid.gov.pk/ |archive-date=2005-02-06 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah |work=The Jinnah Society |url=http://www.majinnah.com.pk/ |access-date=2009-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430124134/http://www.majinnah.com.pk/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Father of Pakistan |work=The Most Influential Asians of the Century by TIME |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |access-date=2009-02-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052952/http://content.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Muhammad Ali Jinnah (1876–1948) |work=Story of Pakistan |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |access-date=2009-02-12 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073934/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's speech to the Constituent Assembly of Pakistan |date=August 11, 1947 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |work=pakistani.org |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226024737/http://pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |archive-date=2009-02-26 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's Thought at a Glance |work=YesPakistan.com |url=http://www.yespakistan.com/jinnah/ |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328160532/http://www.yespakistan.com/jinnah/ |archive-date=2009-03-28 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Mohammed Ali Jinnah (1876–1948) |work=Harappa.com |url=http://harappa.com/sounds/jinnah.html }} * {{cite web |title=Pictures of Quaid (Album) |work=Urdu Point |url=http://www.urdupoint.com/jinnah/album/ }} * {{cite web |title=South Asia's Clarence Darrow |work=Chowk |url=http://www.chowk.com/articles/9441 |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225005517/http://www.chowk.com/articles/9441 |archive-date=2008-12-25 |url-status=dead }} * {{cite web |title=1947 - August |work=Chronicles Of Pakistan |url=http://therepublicofrumi.com/47.htm |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402114442/http://therepublicofrumi.com/47.htm |archive-date=2009-04-02 |url-status=dead }} [[వర్గం:1876 జననాలు]] [[వర్గం:1948 మరణాలు]] [[వర్గం:షియా ఇస్లాం]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ ఉద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:దేశ విభజన]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] [[వర్గం:భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు]] [[వర్గం:ముంబై విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థులు]] qxctqdoseggol6asfa5jwbtey6fr8l9 4936732 4936729 2026-08-16T15:34:47Z K.Venkataramana 27319 4936732 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్ |image = Jinnah1945c.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = |order = [[:en:Governor-General of Pakistan|పాకిస్తాన్ గవర్నర్ జనరల్]] |term_start = ఆగస్టు 15, 1947 |term_end = సెప్టెంబర్ 11, 1948 |monarch = [[:en:George VI of the United Kingdom|జార్జి VI]] |primeminister = [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] |predecessor = లేరు; పదవి సృష్టించబడింది <br /><small>[[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|ఎర్ల్ మౌంట్ బాటన్ ఆఫ్ బర్మా]] ([[:en:Governor-General of India|భారతదేశ వైశ్రాయ్]] గా)<small> |successor = [[:en:Khwaja Nazimuddin|సర్ ఖ్వాజా నాజిముద్దీన్]] |birth_date = డిసెంబర్ 25, 1876 |birth_place = [[బ్రిటిష్ రాజ్]] [[కరాచీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] |death_date = సెప్టెంబర్ 11, 1948 (వయస్సు 71) |death_place = {{flagicon|Pakistan}} [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] |constituency = |party = [[భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెస్]] (1896-1913)<br />[[ముస్లిం లీగు]] (1913-1948) |spouse = [[:en:Emibai Jinnah|ఎమీబాయి జిన్నా]]<br />[[రత్తన్‌బాయి జిన్నా]] |children = [[:en:Dina Jinnah|దీనా జిన్నా]] |profession = [[న్యాయవాది]], [[రాజకీయవేత్త]] |education = |religion = [[ఇస్లాం]] - [[షియా ఇస్లాం|షియా ముస్లిం]] <ref name="Interview with Vali Nasr">{{Cite web |url=http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |title=Interview with Vali Nasr |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123194224/http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |archive-date=2008-01-23 |url-status=dead }}</ref><ref name="Interview with Vali Nasr"/><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |title=End in sight for a dynasty steeped in power, death and politics |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012205948/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |archive-date=2008-10-12 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.indianexpress.com/news/muslim-law-doesnt-apply-to-jinnah-says-daughter/372877/</ref><ref name=shi3a>[[Vali Nasr]] ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future'' (W. W. Norton, 2006), pp. 88-90 ISBN 0-3933-2968-2</ref> |signature = |footnotes = }} '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా'''{{efn|{{langx|ur|{{Nastaliq|محمد علی جناح}}}}; {{IPA|ur|mʊɦəmːəd̪ əli d͡ʒɪnɑː(ɦ)|}}}} (జన్మనామం '''మహమ్మదలి జిన్నాభాయి''';{{efn|{{langx|gu|માહમદ અલી ઝીણાભાઈ}};<ref>{{cite book |last=Bawany|first=Yahya Hashim|author-link= |date=1987 |title=Rare speeches and documents of Quaid-e-Azam |url= |location= |publisher=[[Arif Mukati]] |pages=39–40 |isbn=}} </ref> {{IPA|gu|mɑɦməd̪ əli dʒʱiɳɑbʱəi|}}}} 1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు [[డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్]] తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]] గా పనిచేశాడు. జిన్నా [[వజీర్ మాన్షన్]] లో [[కరాచీ|కరాచీలో]] జన్మించారు. ఇంగ్లాండ్‌లోని లండన్‌లో ఉన్న [[లింకన్స్ ఇన్]]<nowiki/>లో న్యాయవాదిగా శిక్షణ పొందాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత [[బాంబే హైకోర్టు|బాంబే హైకోర్టులో]] న్యాయవాదిగా నమోదు చేసుకున్నాడు. అనంతరం జాతీయ రాజకీయాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్నాడు. క్రమంగా ఆయన న్యాయవృత్తి కంటే రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. 20వ శతాబ్దపు తొలి రెండు దశాబ్దాల్లో [[ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్]]<nowiki/>లో జిన్నా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. తన రాజకీయ జీవితపు ప్రారంభ దశలో జిన్నా [[హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత|హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతకు]] మద్దతు ఇచ్చాడు. 1916లో కాంగ్రెస్, ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్ మధ్య కుదిరిన [[లక్నో ఒప్పందం]] రూపకల్పనలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆ సమయంలో జిన్నా ముస్లిం లీగ్‌లో కూడా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. జిన్నా [[భారత హోంరూల్ ఉద్యమం|ఆల్-ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్]]<nowiki/>లో ప్రముఖ నాయకుడిగా వ్యవహరించాడు. [[ముస్లింలు]] తమ రాజకీయ హక్కులను కాపాడుకునేందుకు ఆయన [[జిన్నా పద్నాలుగు సూత్రాలు|పద్నాలుగు అంశాలతో కూడిన రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళికను]] ప్రతిపాదించాడు. అయితే 1920లో కాంగ్రెస్ ''[[సత్యాగ్రహం]]'' ఉద్యమాన్ని అనుసరించేందుకు అంగీకరించడంతో జిన్నా కాంగ్రెస్‌కు రాజీనామా చేశాడు. ఆయన సత్యాగ్రహాన్ని [[రాజకీయ అరాచకం|రాజకీయ అరాచకంగా]] భావించాడు. తరువాత [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]]<nowiki/>లో చేరిన జిన్నా, హిందూ ఆధిపత్యం కలిగిన రాజ్యంలో ముస్లింలు అణగారే ప్రమాదం నుంచి వారిని రక్షించేందుకు [[దక్షిణాసియాలో ఇస్లాం|భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింల]] హక్కుల కోసం కృషి చేశాడు. 1940లో జిన్నా నాయకత్వంలోని ముస్లిం లీగ్ [[లాహోర్ తీర్మానం|లాహోర్ తీర్మానంను]] ఆమోదించింది. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో కాంగ్రెస్ నాయకులు జైలులో ఉండటంతో ముస్లిం లీగ్ బలపడింది. యుద్ధం అనంతరం జరిగిన [[1946 భారత ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలు|ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలలో]] ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో ముస్లిం లీగ్ అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. చివరకు బ్రిటిష్ భారతదేశాన్ని స్వాతంత్ర్యం అనంతరం ఒకే రాజ్యంగా కొనసాగించేందుకు అవసరమైన అధికార భాగస్వామ్య ఒప్పందానికి కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ అంగీకరించలేకపోయాయి. దాంతో అన్ని పక్షాలు ఒక ప్రత్యామ్నాయంగా హిందూ మెజారిటీ కలిగిన భారతదేశానికి, ప్రధానంగా ముస్లిం జనాభా కలిగిన [[పాకిస్తాన్]] అనే ప్రత్యేక దేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి అంగీకరించాయి. పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్-జనరల్‌గా జిన్నా కొత్త దేశానికి ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం, విధానాలను రూపొందించడంలో కృషి చేశాడు. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం [[డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా|భారత డొమినియన్]] లో భాగమైన ప్రాంతాల నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వచ్చిన లక్షలాది [[ముహాజిర్ (పాకిస్తాన్)|ముస్లిం వలసదారులకు]] సహాయం చేయడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించాడు. శరణార్థి శిబిరాల ఏర్పాటును కూడా ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. జిన్నా 71 సంవత్సరాల వయస్సులో 1948 సెప్టెంబరులో మరణించాడు. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుంచి పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన మరణించాడు. ఆయన పాకిస్తాన్‌లో గాఢమైన, గౌరవనీయమైన వారసత్వాన్ని వదిలాడు. పాకిస్తాన్‌లోని అనేక [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన ప్రదేశాల జాబితా|విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలకు]] జిన్నా పేరు పెట్టారు. పాకిస్తాన్‌లో ఆయనను క్వైద్-ఎ-ఆజం (గొప్ప నాయకుడు), బాబా-ఎ-క్వాం (జాతిపిత) అనే గౌరవపూర్వక బిరుదులతో స్మరిస్తారు. [[జిన్నా జన్మదినం|ఆయన జన్మదినం]] పాకిస్తాన్‌లో [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వ సెలవులు|జాతీయ సెలవుదినంగా]] కూడా పాటిస్తారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు [[స్టాన్లీ వోల్పర్ట్]] ప్రకారం, జిన్నా పాకిస్తాన్‌కు అత్యంత గొప్ప నాయకుడిగా కొనసాగాడు. '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్''' లేదా '''మహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (ఆంగ్లం : '''Muhammad Ali Jinnah''' or '''Mahomed Ali Jinnah'''; [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]: محمد علی جناح ) (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]), 20వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజకీయనాయకుడు, భారత్‌ను విభజించి [[పాకిస్తాన్]] ను ఏర్పాటుచేసిన నాయకుడు. ఇతడు షియా ముస్లిం. [[ముస్లిం లీగ్]] నకు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. ఇతడికి [[పాకిస్తాన్]] లో, ''కాయద్ ఎ ఆజం'' (ఉర్దూ قائد اعظم ) — "మహా నాయకుడు"), ''జాతి పిత'' (పాకిస్తాన్) ''Baba-e-Qaum'' (بابا قوم) అని పిలుస్తారు. జిన్నా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]లో ప్రధానపాత్ర పోషించేవాడు, [[1916]] [[:en:Lucknow Pact|లక్నో ఒప్పందం]]లోనూ ముస్లింలీగ్ ను హిందూ-ముస్లింల ఐక్యత కొరకునూ పాటుపడ్డాడు. అంతేగాక [[:en:All India Home Rule League|అఖిలభారత హోంరూల్ లీగ్]] లోనూ క్రియాశీలకంగా ఉన్నాడు. ఇతను [[:en:Fourteen Points of Jinnah|రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళిక-పద్నాలుగు సూత్రాలు]] తయారుచేశాడు, దీని ప్రకారం ముస్లింల హక్కులు సంరక్షింపబడుతాయి. ముస్లింలీగ్ లోని అభిప్రాయభేదాలవలన ఈ ప్రతిపాదన సఫలం కాలేదు. దీనివలన జిన్నా దీర్ఘకాలం కొరకు [[లండన్]] వెళ్ళిపోయాడు. అనేక ముస్లిం నాయకులు, జిన్నాను బుజ్జగించి, [[1934]]లో మరలా భారత్‌ను రప్పించుటలో సఫలీకృతులయ్యారు. భారత్ వచ్చిన జిన్నా [[ముస్లింలీగ్]] ను ప్రక్షాళణా కార్యక్రమం చేపట్టాడు. [[:en:Lahore Resolution|లాహోర్ తీర్మానం]] ద్వారా తన "దేశ విభజన" కావాలి ముస్లింల కొరకు ప్రత్యేక దేశం కావాలి అనే పట్టును సాధించుకున్నాడు. [[1946]]లో జరిగిన ఎన్నికలలో ముస్లింలీగ్ అనేక సీట్లను గెలుచుకున్నది. జిన్నా ''[[:en:Direct Action Day|నేరు కార్యాచరణ]]'' ఉద్యమం చేపట్టాడు, ఈ [[ఉద్యమం]] ద్వారా పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందుటకు మార్గం సుగమమయింది. ఆంగ్లేయుల విభజించు-పాలించు సూత్రాన్ని అమలు పరచుటలో జిన్నా ఒక పావుగా మారాడు. ఇందుకు విరుద్దంగా కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ప్రజాందోళనలకు దిగారు, దక్షిణాసియాలో హింస ప్రజ్వరిల్లినది. దేశాన్ని పాలించుటకు, కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ లు ఏకం కాలేదు, కనీసం ఏక సూత్రముపైనా రాలేదు. ఇదే అదనుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత్-పాకిస్తాన్ లకు స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించింది. స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఇరుదేశాలలో కాందిశీకులు ఇరువైపులా ఎక్కువయ్యారు, వీరి గృహసౌకర్యాలను కల్పించడంలో తన సాధారణ పాత్రను అమలులో పెట్టాడు. [[దస్త్రం:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|230px|జిన్నా, [[గాంధీ]], 1944.]] [[దస్త్రం:Tomb Jinnah.jpg|thumb|right|200px|జిన్నా సమాధి]] == జీవితవిశేషాలు == * [[మస్జిద్|మసీదు]]కు వెళ్ళి [[నమాజ్|నమాజు]] చేసే అలవాటు ఈయనకు లేదు. * జిన్నాకు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] రాదు. [[పాకిస్థాన్]] అధికార భాష [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. [[పాకిస్థాన్]] నుంచి [[బంగ్లాదేశ్]] విడిపోవడానికి ఓ కారణమూ ఉర్దూనే. మరి పాకిస్థాన్ జాతిపిత ''మహ్మద్ అలీ జిన్నా''కు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] చదవడమూ రాయడమూ రాదు. [[బెంగాలీ]] కూడా రాదు. జిన్నా మాతృభాష [[గుజరాతీ]]లో ఆయనకు చక్కని పరిజ్ఞానం ఉంది. గుజరాతీని ఆయన చదవగలరు. రాయగలరు. జిన్నా సంతకం కూడా [[గుజరాతీ]] లోనే చేసేవారు.<ref>http://www.andhrajyothy.com/mainshow.asp?qry=/2009/aug/30main58{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> జిన్నా పుట్టిన [[పనేలీ]] గాంధీ పుట్టిన పోర్‌బందర్‌కు దగ్గరలోనే. == ప్రశంశలు, విమర్శలు == * ‘కొందరు వ్యక్తులు ప్రముఖంగా చరిత్రను మలచారు. కొందరు ప్రపంచ మ్యాపును మార్చగలిగారు. అతికొద్ది మంది మాత్రమే దేశాలను ఏర్పాటు చేయగలరు. జిన్నా ఇవి మూడూ చేసాడు. - స్టాన్లీ వోల్పర్ట్ <ref>Wolpert, Stanley, ''Jinnah of Pakistan''</ref> * పాకిస్తాన్ లో ఇతనిని "కాయద్-ఎ-ఆజమ్" (జాతి నాయకుడు) అని పిలుస్తారు. * జిన్నా త్రాగుడుకు [[బానిసత్వం|బానిస]], మరణానికి ముందు త్రాగుడు మానేశాడు --.ఎస్. అహ్మద్ <ref>Ahmed, Akbar S., ''Jinnah, Pakistan and Islamic Identity'', p.200.</ref> * మహమ్మద్ అలీ జిన్నా'లౌకిక' నేత, 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి ---ఎల్.కె.అద్వానీ 2005 జూన్ 4 పాకిస్తాన్లో జిన్నా సమాధి ముందు నిలబడి. * జిన్నా విలన్ కాదు, భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుంది. ఆయన్ను భూతంలా చిత్రించింది.నెహ్రూ వల్లే దేశ విభజనజరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు మహ్మద్ అలీ జిన్నాను భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకం కాదు. జిన్నా గొప్పవాడు. ఆయన శూన్యం నుంచి ఒక దేశాన్ని సృష్టించారు. అంతేకాకుండా కాంగ్రెస్ పార్టీని, బ్రిటన్‌ను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. జిన్నా గొప్ప భారతీయుడని గాంధీజీ కూడా ప్రశంసించారు. అలాంటప్పుడు మనమెందుకు ఆయన్ను గుర్తించకూడదు? అసలు ఆ కోణంలో మనం ఎందుకు చూడట్లేదు? భారత్ ఆయన్ను తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. దేశ విభజనకు జిన్నా కారకుడు కాదు. నెహ్రూ అనుసరించిన కేంద్రీకృత విధానం వల్లే అవిభాజ్య దేశం ముక్కలైంది. ఈ విషయంలో అంతిమ నిర్ణయం నెహ్రూ కాకుండా మహాత్మా గాంధీ, రాజాజీ, మౌలానా అజాద్‌లు తీసుకుని ఉంటే అవిభాజ్య భారత్ ఉండేది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకమనే అభిప్రాయం కూడా తప్పు. నేను భారతీయ జనతా పార్టీ ఎంపీగా ఈ పుస్తకం రాయలేదు. ఓ భారతీయుడిగా రాశాను. విభజన వల్ల భారతీయ ముస్లింలు మూల్యం చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. పాక్ వైఖరి మారుతోంది: భారత్ పట్ల పాక్ వైఖరిలో కొంత మార్పు వచ్చింది. జిన్నా వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితుడనైనందునే ఆయనపై పుస్తకం రాశాను. జిన్నా బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగానే కాదు, భారతీయ ముస్లింల తరఫున కూడా అనవరతం పోరాడాడు. జిన్నా గొప్ప వ్యక్తి, అనుకున్నది సాధించగలిగిన, ఏమీ లేని దాని నుంచి ఒక దేశాన్ని సాధించగలిగిన సమర్థనేత. 1947లో దేశ విభజనకు మూలకారకుడిగా, ముఖ్యమైన 'విలన్'గా మహమ్మద్ అలీ జిన్నా వైపు చూడొద్దు.విభజనలో [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్, ఇతర కాంగ్రెస్ నేతలే కీలక పాత్ర పోషించారు.దేశం ముక్కలవటంలో జిన్నా పాత్రను ఎక్కువచేసి ఆయనను విలన్‌గా చూడటమన్నది విభజన గాయాల బాధ, ఆ ఆవేదన నుంచి పుట్టిన ఆగ్రహమేగానీ జిన్నా హిందువుల పట్ల విద్వేషం చూపారన్నది వాస్తవం కాదు. 'జిన్నా వ్యతిరేకత [[హిందువులు]], హిందూ మతం పట్ల కానేకాదు, ఆయన వ్యతిరేకత అంతా కూడా ముస్లిం లీగ్‌కు తనను తాను రాజకీయ ప్రత్యర్థిగా భావించుకునే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం పట్లే. జిన్నాను [[మహాత్మా గాంధీ|గాంధీ]], [[గోఖలే]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]]... తదితరులు గొప్ప భారతీయుడని కీర్తించారు--- <ref>జశ్వంత్‌సింగ్.'జిన్నా-భారత్, విభజన, స్వాతంత్య్రం' అనే పుస్తకం లో.ఈనాడు 17.8.2009,20.8.2009,10.10.2009.</ref> * జిన్నా ఒకప్పుడు సమైక్యవాది భారత్ విముక్తికోసం [[బాలగంగాధర తిలక్|లోకమాన్య తిలక్‌]]తో కలిసి ఎంతో కృషి చేశారు. టర్కీలో ఖలీఫా పదవీచ్యుతుడైనప్పుడు ఆయనకు అనుకూలంగా [[ఉద్యమం]] నడపాలన్న కాంగ్రెస్ వాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించారు. ఆ దేశంలో జరిగిన దానికి మనకేం సంబంధమని అడిగారు. ఆయన మాటలనుకాంగ్రెస్ వినకపోవటంతో విచారంతో ఆయన లండన్ వెళ్లిపోయి తిరిగి 1927లో భారత్‌కు వచ్చారు. ఆ తరువాత బ్రిటిషర్ల రాజనీతి వల్ల ఆయన ప్రత్యేకదేశం కోరేవాడిగా మారారు.--- <ref>ఆరెస్సెస్ మాజీ అధ్యక్షుడు సుదర్శన్. ఈనాడు25.8.2009.</ref> == ఇవీ చూడండి == * [[భారత స్వతంత్ర సంగ్రామం]] * [[ముస్లిం లీగ్]] *[[అబ్దుల్లా ఎల్ బాకీ]] == పాదపీఠికలు == {{sisterlinks|Muhammad Ali Jinnah}} {{Reflist}} == మూలాలు == * Ahmed, Akbar S. ''Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin'' (1997). ISBN 0-415-14966-5 * Ajeet, Javed ''[[:en:Secular and Nationalist Jinnah|Secular and Nationalist Jinnah]]'' JNU Press Delhi * Asiananda, ''Jinnah: A Corrective Reading of Indian History'', ISBN 81-8305-002-6 * Gandhi, Rajmohan, ''Patel: A Life'' (1990), [[అహ్మదాబాదు]], Navajivan, [http://www.amazon.com/gp/product/B0006EYQ0A ASIN: B0006EYQ0A]) * French, Patrick. ''Liberty or Death: India's Journey to Independence and Division''. Harper Collins, (1997). ISBN 0-00-255771-1 * Hardiman, David ''Peasant Nationalists of Gujarat'', ISBN 0-19-561255-8 * Jalal, Ayesha (1994). ''The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan''. Cambridge: CUP. ISBN 0-521-45850-1 * Jinnah, Fatima (1987). Quaid-i-Azam Academy My Brother. ISBN 969-413-036-0 * [[:en:Mansergh, Nicholas|Mansergh]]. ''Transfer of Power Papers (Volume IX)'' * Wolpert, Stanley (2002). ''Jinnah of Pakistan''. Oxford: OUP. * ^ Dr Allama Daudpota == బయటి లింకులు == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{cite web |title=Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah |work=Government of Pakistan Website |url=http://www.quaid.gov.pk |access-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050206230128/http://www.quaid.gov.pk/ |archive-date=2005-02-06 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah |work=The Jinnah Society |url=http://www.majinnah.com.pk/ |access-date=2009-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430124134/http://www.majinnah.com.pk/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Father of Pakistan |work=The Most Influential Asians of the Century by TIME |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |access-date=2009-02-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052952/http://content.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Muhammad Ali Jinnah (1876–1948) |work=Story of Pakistan |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |access-date=2009-02-12 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073934/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's speech to the Constituent Assembly of Pakistan |date=August 11, 1947 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |work=pakistani.org |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226024737/http://pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |archive-date=2009-02-26 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's Thought at a Glance |work=YesPakistan.com |url=http://www.yespakistan.com/jinnah/ |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328160532/http://www.yespakistan.com/jinnah/ |archive-date=2009-03-28 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Mohammed Ali Jinnah (1876–1948) |work=Harappa.com |url=http://harappa.com/sounds/jinnah.html }} * {{cite web |title=Pictures of Quaid (Album) |work=Urdu Point |url=http://www.urdupoint.com/jinnah/album/ }} * {{cite web |title=South Asia's Clarence Darrow |work=Chowk |url=http://www.chowk.com/articles/9441 |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225005517/http://www.chowk.com/articles/9441 |archive-date=2008-12-25 |url-status=dead }} * {{cite web |title=1947 - August |work=Chronicles Of Pakistan |url=http://therepublicofrumi.com/47.htm |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402114442/http://therepublicofrumi.com/47.htm |archive-date=2009-04-02 |url-status=dead }} [[వర్గం:1876 జననాలు]] [[వర్గం:1948 మరణాలు]] [[వర్గం:షియా ఇస్లాం]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ ఉద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:దేశ విభజన]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] [[వర్గం:భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు]] [[వర్గం:ముంబై విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థులు]] jf3o1oppmf5f1onecr0wype9trge97c 4936733 4936732 2026-08-16T15:35:46Z K.Venkataramana 27319 4936733 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్ |image = Jinnah1945c.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = |order = [[:en:Governor-General of Pakistan|పాకిస్తాన్ గవర్నర్ జనరల్]] |term_start = ఆగస్టు 15, 1947 |term_end = సెప్టెంబర్ 11, 1948 |monarch = [[:en:George VI of the United Kingdom|జార్జి VI]] |primeminister = [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] |predecessor = లేరు; పదవి సృష్టించబడింది <br /><small>[[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|ఎర్ల్ మౌంట్ బాటన్ ఆఫ్ బర్మా]] ([[:en:Governor-General of India|భారతదేశ వైశ్రాయ్]] గా)<small> |successor = [[:en:Khwaja Nazimuddin|సర్ ఖ్వాజా నాజిముద్దీన్]] |birth_date = డిసెంబర్ 25, 1876 |birth_place = [[బ్రిటిష్ రాజ్]] [[కరాచీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] |death_date = సెప్టెంబర్ 11, 1948 (వయస్సు 71) |death_place = {{flagicon|Pakistan}} [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] |constituency = |party = [[భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెస్]] (1896-1913)<br />[[ముస్లిం లీగు]] (1913-1948) |spouse = [[:en:Emibai Jinnah|ఎమీబాయి జిన్నా]]<br />[[రత్తన్‌బాయి జిన్నా]] |children = [[:en:Dina Jinnah|దీనా జిన్నా]] |profession = [[న్యాయవాది]], [[రాజకీయవేత్త]] |education = |religion = [[ఇస్లాం]] - [[షియా ఇస్లాం|షియా ముస్లిం]] <ref name="Interview with Vali Nasr">{{Cite web |url=http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |title=Interview with Vali Nasr |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123194224/http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |archive-date=2008-01-23 |url-status=dead }}</ref><ref name="Interview with Vali Nasr"/><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |title=End in sight for a dynasty steeped in power, death and politics |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012205948/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |archive-date=2008-10-12 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.indianexpress.com/news/muslim-law-doesnt-apply-to-jinnah-says-daughter/372877/</ref><ref name=shi3a>[[Vali Nasr]] ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future'' (W. W. Norton, 2006), pp. 88-90 ISBN 0-3933-2968-2</ref> |signature = |footnotes = }} '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా'''{{efn|{{langx|ur|{{Nastaliq|محمد علی جناح}}}}; {{IPA|ur|mʊɦəmːəd̪ əli d͡ʒɪnɑː(ɦ)|}}}} (జన్మనామం '''మహమ్మదలి జిన్నాభాయి''';{{efn|{{langx|gu|માહમદ અલી ઝીણાભાઈ}};<ref>{{cite book |last=Bawany|first=Yahya Hashim|author-link= |date=1987 |title=Rare speeches and documents of Quaid-e-Azam |url= |location= |publisher=[[Arif Mukati]] |pages=39–40 |isbn=}} </ref> {{IPA|gu|mɑɦməd̪ əli dʒʱiɳɑbʱəi|}}}} 1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు [[డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్]] తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]] గా పనిచేశాడు. జిన్నా [[వజీర్ మాన్షన్]] లో [[కరాచీ|కరాచీలో]] జన్మించారు. ఇంగ్లాండ్‌లోని లండన్‌లో ఉన్న లింకన్స్ ఇన్ లో న్యాయవాదిగా శిక్షణ పొందాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత [[బాంబే హైకోర్టు|బాంబే హైకోర్టులో]] న్యాయవాదిగా నమోదు చేసుకున్నాడు. అనంతరం జాతీయ రాజకీయాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్నాడు. క్రమంగా ఆయన న్యాయవృత్తి కంటే రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. 20వ శతాబ్దపు తొలి రెండు దశాబ్దాల్లో [[ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్]]<nowiki/>లో జిన్నా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. తన రాజకీయ జీవితపు ప్రారంభ దశలో జిన్నా [[హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత|హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతకు]] మద్దతు ఇచ్చాడు. 1916లో కాంగ్రెస్, ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్ మధ్య కుదిరిన [[లక్నో ఒప్పందం]] రూపకల్పనలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆ సమయంలో జిన్నా ముస్లిం లీగ్‌లో కూడా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. జిన్నా [[భారత హోంరూల్ ఉద్యమం|ఆల్-ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్]]<nowiki/>లో ప్రముఖ నాయకుడిగా వ్యవహరించాడు. [[ముస్లింలు]] తమ రాజకీయ హక్కులను కాపాడుకునేందుకు ఆయన [[జిన్నా 14 సూత్రాలు|పద్నాలుగు అంశాలతో కూడిన రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళికను]] ప్రతిపాదించాడు. అయితే 1920లో కాంగ్రెస్ ''[[సత్యాగ్రహం]]'' ఉద్యమాన్ని అనుసరించేందుకు అంగీకరించడంతో జిన్నా కాంగ్రెస్‌కు రాజీనామా చేశాడు. ఆయన సత్యాగ్రహాన్ని [[రాజకీయ అరాచకం|రాజకీయ అరాచకంగా]] భావించాడు. తరువాత [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]]<nowiki/>లో చేరిన జిన్నా, హిందూ ఆధిపత్యం కలిగిన రాజ్యంలో ముస్లింలు అణగారే ప్రమాదం నుంచి వారిని రక్షించేందుకు [[దక్షిణాసియాలో ఇస్లాం|భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింల]] హక్కుల కోసం కృషి చేశాడు. 1940లో జిన్నా నాయకత్వంలోని ముస్లిం లీగ్ [[లాహోర్ తీర్మానం|లాహోర్ తీర్మానంను]] ఆమోదించింది. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో కాంగ్రెస్ నాయకులు జైలులో ఉండటంతో ముస్లిం లీగ్ బలపడింది. యుద్ధం అనంతరం జరిగిన [[1946 భారత ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలు|ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలలో]] ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో ముస్లిం లీగ్ అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. చివరకు బ్రిటిష్ భారతదేశాన్ని స్వాతంత్ర్యం అనంతరం ఒకే రాజ్యంగా కొనసాగించేందుకు అవసరమైన అధికార భాగస్వామ్య ఒప్పందానికి కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ అంగీకరించలేకపోయాయి. దాంతో అన్ని పక్షాలు ఒక ప్రత్యామ్నాయంగా హిందూ మెజారిటీ కలిగిన భారతదేశానికి, ప్రధానంగా ముస్లిం జనాభా కలిగిన [[పాకిస్తాన్]] అనే ప్రత్యేక దేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి అంగీకరించాయి. పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్-జనరల్‌గా జిన్నా కొత్త దేశానికి ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం, విధానాలను రూపొందించడంలో కృషి చేశాడు. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం [[డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా|భారత డొమినియన్]] లో భాగమైన ప్రాంతాల నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వచ్చిన లక్షలాది [[ముహాజిర్ (పాకిస్తాన్)|ముస్లిం వలసదారులకు]] సహాయం చేయడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించాడు. శరణార్థి శిబిరాల ఏర్పాటును కూడా ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. జిన్నా 71 సంవత్సరాల వయస్సులో 1948 సెప్టెంబరులో మరణించాడు. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుంచి పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన మరణించాడు. ఆయన పాకిస్తాన్‌లో గాఢమైన, గౌరవనీయమైన వారసత్వాన్ని వదిలాడు. పాకిస్తాన్‌లోని అనేక [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన ప్రదేశాల జాబితా|విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలకు]] జిన్నా పేరు పెట్టారు. పాకిస్తాన్‌లో ఆయనను క్వైద్-ఎ-ఆజం (గొప్ప నాయకుడు), బాబా-ఎ-క్వాం (జాతిపిత) అనే గౌరవపూర్వక బిరుదులతో స్మరిస్తారు. [[జిన్నా జన్మదినం|ఆయన జన్మదినం]] పాకిస్తాన్‌లో [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వ సెలవులు|జాతీయ సెలవుదినంగా]] కూడా పాటిస్తారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు [[స్టాన్లీ వోల్పర్ట్]] ప్రకారం, జిన్నా పాకిస్తాన్‌కు అత్యంత గొప్ప నాయకుడిగా కొనసాగాడు. '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్''' లేదా '''మహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (ఆంగ్లం : '''Muhammad Ali Jinnah''' or '''Mahomed Ali Jinnah'''; [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]: محمد علی جناح ) (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]), 20వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజకీయనాయకుడు, భారత్‌ను విభజించి [[పాకిస్తాన్]] ను ఏర్పాటుచేసిన నాయకుడు. ఇతడు షియా ముస్లిం. [[ముస్లిం లీగ్]] నకు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. ఇతడికి [[పాకిస్తాన్]] లో, ''కాయద్ ఎ ఆజం'' (ఉర్దూ قائد اعظم ) — "మహా నాయకుడు"), ''జాతి పిత'' (పాకిస్తాన్) ''Baba-e-Qaum'' (بابا قوم) అని పిలుస్తారు. జిన్నా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]లో ప్రధానపాత్ర పోషించేవాడు, [[1916]] [[:en:Lucknow Pact|లక్నో ఒప్పందం]]లోనూ ముస్లింలీగ్ ను హిందూ-ముస్లింల ఐక్యత కొరకునూ పాటుపడ్డాడు. అంతేగాక [[:en:All India Home Rule League|అఖిలభారత హోంరూల్ లీగ్]] లోనూ క్రియాశీలకంగా ఉన్నాడు. ఇతను [[:en:Fourteen Points of Jinnah|రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళిక-పద్నాలుగు సూత్రాలు]] తయారుచేశాడు, దీని ప్రకారం ముస్లింల హక్కులు సంరక్షింపబడుతాయి. ముస్లింలీగ్ లోని అభిప్రాయభేదాలవలన ఈ ప్రతిపాదన సఫలం కాలేదు. దీనివలన జిన్నా దీర్ఘకాలం కొరకు [[లండన్]] వెళ్ళిపోయాడు. అనేక ముస్లిం నాయకులు, జిన్నాను బుజ్జగించి, [[1934]]లో మరలా భారత్‌ను రప్పించుటలో సఫలీకృతులయ్యారు. భారత్ వచ్చిన జిన్నా [[ముస్లింలీగ్]] ను ప్రక్షాళణా కార్యక్రమం చేపట్టాడు. [[:en:Lahore Resolution|లాహోర్ తీర్మానం]] ద్వారా తన "దేశ విభజన" కావాలి ముస్లింల కొరకు ప్రత్యేక దేశం కావాలి అనే పట్టును సాధించుకున్నాడు. [[1946]]లో జరిగిన ఎన్నికలలో ముస్లింలీగ్ అనేక సీట్లను గెలుచుకున్నది. జిన్నా ''[[:en:Direct Action Day|నేరు కార్యాచరణ]]'' ఉద్యమం చేపట్టాడు, ఈ [[ఉద్యమం]] ద్వారా పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందుటకు మార్గం సుగమమయింది. ఆంగ్లేయుల విభజించు-పాలించు సూత్రాన్ని అమలు పరచుటలో జిన్నా ఒక పావుగా మారాడు. ఇందుకు విరుద్దంగా కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ప్రజాందోళనలకు దిగారు, దక్షిణాసియాలో హింస ప్రజ్వరిల్లినది. దేశాన్ని పాలించుటకు, కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ లు ఏకం కాలేదు, కనీసం ఏక సూత్రముపైనా రాలేదు. ఇదే అదనుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత్-పాకిస్తాన్ లకు స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించింది. స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఇరుదేశాలలో కాందిశీకులు ఇరువైపులా ఎక్కువయ్యారు, వీరి గృహసౌకర్యాలను కల్పించడంలో తన సాధారణ పాత్రను అమలులో పెట్టాడు. [[దస్త్రం:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|230px|జిన్నా, [[గాంధీ]], 1944.]] [[దస్త్రం:Tomb Jinnah.jpg|thumb|right|200px|జిన్నా సమాధి]] == జీవితవిశేషాలు == * [[మస్జిద్|మసీదు]]కు వెళ్ళి [[నమాజ్|నమాజు]] చేసే అలవాటు ఈయనకు లేదు. * జిన్నాకు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] రాదు. [[పాకిస్థాన్]] అధికార భాష [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. [[పాకిస్థాన్]] నుంచి [[బంగ్లాదేశ్]] విడిపోవడానికి ఓ కారణమూ ఉర్దూనే. మరి పాకిస్థాన్ జాతిపిత ''మహ్మద్ అలీ జిన్నా''కు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] చదవడమూ రాయడమూ రాదు. [[బెంగాలీ]] కూడా రాదు. జిన్నా మాతృభాష [[గుజరాతీ]]లో ఆయనకు చక్కని పరిజ్ఞానం ఉంది. గుజరాతీని ఆయన చదవగలరు. రాయగలరు. జిన్నా సంతకం కూడా [[గుజరాతీ]] లోనే చేసేవారు.<ref>http://www.andhrajyothy.com/mainshow.asp?qry=/2009/aug/30main58{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> జిన్నా పుట్టిన [[పనేలీ]] గాంధీ పుట్టిన పోర్‌బందర్‌కు దగ్గరలోనే. == ప్రశంశలు, విమర్శలు == * ‘కొందరు వ్యక్తులు ప్రముఖంగా చరిత్రను మలచారు. కొందరు ప్రపంచ మ్యాపును మార్చగలిగారు. అతికొద్ది మంది మాత్రమే దేశాలను ఏర్పాటు చేయగలరు. జిన్నా ఇవి మూడూ చేసాడు. - స్టాన్లీ వోల్పర్ట్ <ref>Wolpert, Stanley, ''Jinnah of Pakistan''</ref> * పాకిస్తాన్ లో ఇతనిని "కాయద్-ఎ-ఆజమ్" (జాతి నాయకుడు) అని పిలుస్తారు. * జిన్నా త్రాగుడుకు [[బానిసత్వం|బానిస]], మరణానికి ముందు త్రాగుడు మానేశాడు --.ఎస్. అహ్మద్ <ref>Ahmed, Akbar S., ''Jinnah, Pakistan and Islamic Identity'', p.200.</ref> * మహమ్మద్ అలీ జిన్నా'లౌకిక' నేత, 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి ---ఎల్.కె.అద్వానీ 2005 జూన్ 4 పాకిస్తాన్లో జిన్నా సమాధి ముందు నిలబడి. * జిన్నా విలన్ కాదు, భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుంది. ఆయన్ను భూతంలా చిత్రించింది.నెహ్రూ వల్లే దేశ విభజనజరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు మహ్మద్ అలీ జిన్నాను భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకం కాదు. జిన్నా గొప్పవాడు. ఆయన శూన్యం నుంచి ఒక దేశాన్ని సృష్టించారు. అంతేకాకుండా కాంగ్రెస్ పార్టీని, బ్రిటన్‌ను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. జిన్నా గొప్ప భారతీయుడని గాంధీజీ కూడా ప్రశంసించారు. అలాంటప్పుడు మనమెందుకు ఆయన్ను గుర్తించకూడదు? అసలు ఆ కోణంలో మనం ఎందుకు చూడట్లేదు? భారత్ ఆయన్ను తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. దేశ విభజనకు జిన్నా కారకుడు కాదు. నెహ్రూ అనుసరించిన కేంద్రీకృత విధానం వల్లే అవిభాజ్య దేశం ముక్కలైంది. ఈ విషయంలో అంతిమ నిర్ణయం నెహ్రూ కాకుండా మహాత్మా గాంధీ, రాజాజీ, మౌలానా అజాద్‌లు తీసుకుని ఉంటే అవిభాజ్య భారత్ ఉండేది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకమనే అభిప్రాయం కూడా తప్పు. నేను భారతీయ జనతా పార్టీ ఎంపీగా ఈ పుస్తకం రాయలేదు. ఓ భారతీయుడిగా రాశాను. విభజన వల్ల భారతీయ ముస్లింలు మూల్యం చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. పాక్ వైఖరి మారుతోంది: భారత్ పట్ల పాక్ వైఖరిలో కొంత మార్పు వచ్చింది. జిన్నా వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితుడనైనందునే ఆయనపై పుస్తకం రాశాను. జిన్నా బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగానే కాదు, భారతీయ ముస్లింల తరఫున కూడా అనవరతం పోరాడాడు. జిన్నా గొప్ప వ్యక్తి, అనుకున్నది సాధించగలిగిన, ఏమీ లేని దాని నుంచి ఒక దేశాన్ని సాధించగలిగిన సమర్థనేత. 1947లో దేశ విభజనకు మూలకారకుడిగా, ముఖ్యమైన 'విలన్'గా మహమ్మద్ అలీ జిన్నా వైపు చూడొద్దు.విభజనలో [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్, ఇతర కాంగ్రెస్ నేతలే కీలక పాత్ర పోషించారు.దేశం ముక్కలవటంలో జిన్నా పాత్రను ఎక్కువచేసి ఆయనను విలన్‌గా చూడటమన్నది విభజన గాయాల బాధ, ఆ ఆవేదన నుంచి పుట్టిన ఆగ్రహమేగానీ జిన్నా హిందువుల పట్ల విద్వేషం చూపారన్నది వాస్తవం కాదు. 'జిన్నా వ్యతిరేకత [[హిందువులు]], హిందూ మతం పట్ల కానేకాదు, ఆయన వ్యతిరేకత అంతా కూడా ముస్లిం లీగ్‌కు తనను తాను రాజకీయ ప్రత్యర్థిగా భావించుకునే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం పట్లే. జిన్నాను [[మహాత్మా గాంధీ|గాంధీ]], [[గోఖలే]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]]... తదితరులు గొప్ప భారతీయుడని కీర్తించారు--- <ref>జశ్వంత్‌సింగ్.'జిన్నా-భారత్, విభజన, స్వాతంత్య్రం' అనే పుస్తకం లో.ఈనాడు 17.8.2009,20.8.2009,10.10.2009.</ref> * జిన్నా ఒకప్పుడు సమైక్యవాది భారత్ విముక్తికోసం [[బాలగంగాధర తిలక్|లోకమాన్య తిలక్‌]]తో కలిసి ఎంతో కృషి చేశారు. టర్కీలో ఖలీఫా పదవీచ్యుతుడైనప్పుడు ఆయనకు అనుకూలంగా [[ఉద్యమం]] నడపాలన్న కాంగ్రెస్ వాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించారు. ఆ దేశంలో జరిగిన దానికి మనకేం సంబంధమని అడిగారు. ఆయన మాటలనుకాంగ్రెస్ వినకపోవటంతో విచారంతో ఆయన లండన్ వెళ్లిపోయి తిరిగి 1927లో భారత్‌కు వచ్చారు. ఆ తరువాత బ్రిటిషర్ల రాజనీతి వల్ల ఆయన ప్రత్యేకదేశం కోరేవాడిగా మారారు.--- <ref>ఆరెస్సెస్ మాజీ అధ్యక్షుడు సుదర్శన్. ఈనాడు25.8.2009.</ref> == ఇవీ చూడండి == * [[భారత స్వతంత్ర సంగ్రామం]] * [[ముస్లిం లీగ్]] *[[అబ్దుల్లా ఎల్ బాకీ]] == పాదపీఠికలు == {{sisterlinks|Muhammad Ali Jinnah}} {{Reflist}} == మూలాలు == * Ahmed, Akbar S. ''Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin'' (1997). ISBN 0-415-14966-5 * Ajeet, Javed ''[[:en:Secular and Nationalist Jinnah|Secular and Nationalist Jinnah]]'' JNU Press Delhi * Asiananda, ''Jinnah: A Corrective Reading of Indian History'', ISBN 81-8305-002-6 * Gandhi, Rajmohan, ''Patel: A Life'' (1990), [[అహ్మదాబాదు]], Navajivan, [http://www.amazon.com/gp/product/B0006EYQ0A ASIN: B0006EYQ0A]) * French, Patrick. ''Liberty or Death: India's Journey to Independence and Division''. Harper Collins, (1997). ISBN 0-00-255771-1 * Hardiman, David ''Peasant Nationalists of Gujarat'', ISBN 0-19-561255-8 * Jalal, Ayesha (1994). ''The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan''. Cambridge: CUP. ISBN 0-521-45850-1 * Jinnah, Fatima (1987). Quaid-i-Azam Academy My Brother. ISBN 969-413-036-0 * [[:en:Mansergh, Nicholas|Mansergh]]. ''Transfer of Power Papers (Volume IX)'' * Wolpert, Stanley (2002). ''Jinnah of Pakistan''. Oxford: OUP. * ^ Dr Allama Daudpota == బయటి లింకులు == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{cite web |title=Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah |work=Government of Pakistan Website |url=http://www.quaid.gov.pk |access-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050206230128/http://www.quaid.gov.pk/ |archive-date=2005-02-06 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah |work=The Jinnah Society |url=http://www.majinnah.com.pk/ |access-date=2009-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430124134/http://www.majinnah.com.pk/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Father of Pakistan |work=The Most Influential Asians of the Century by TIME |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |access-date=2009-02-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052952/http://content.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Muhammad Ali Jinnah (1876–1948) |work=Story of Pakistan |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |access-date=2009-02-12 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073934/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's speech to the Constituent Assembly of Pakistan |date=August 11, 1947 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |work=pakistani.org |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226024737/http://pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |archive-date=2009-02-26 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's Thought at a Glance |work=YesPakistan.com |url=http://www.yespakistan.com/jinnah/ |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328160532/http://www.yespakistan.com/jinnah/ |archive-date=2009-03-28 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Mohammed Ali Jinnah (1876–1948) |work=Harappa.com |url=http://harappa.com/sounds/jinnah.html }} * {{cite web |title=Pictures of Quaid (Album) |work=Urdu Point |url=http://www.urdupoint.com/jinnah/album/ }} * {{cite web |title=South Asia's Clarence Darrow |work=Chowk |url=http://www.chowk.com/articles/9441 |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225005517/http://www.chowk.com/articles/9441 |archive-date=2008-12-25 |url-status=dead }} * {{cite web |title=1947 - August |work=Chronicles Of Pakistan |url=http://therepublicofrumi.com/47.htm |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402114442/http://therepublicofrumi.com/47.htm |archive-date=2009-04-02 |url-status=dead }} [[వర్గం:1876 జననాలు]] [[వర్గం:1948 మరణాలు]] [[వర్గం:షియా ఇస్లాం]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ ఉద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:దేశ విభజన]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] [[వర్గం:భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు]] [[వర్గం:ముంబై విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థులు]] 78w4sxgomdbo4d6o7k4c0dqmd2twk13 4936734 4936733 2026-08-16T15:37:03Z K.Venkataramana 27319 4936734 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్ |image = Jinnah1945c.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = |order = [[:en:Governor-General of Pakistan|పాకిస్తాన్ గవర్నర్ జనరల్]] |term_start = ఆగస్టు 15, 1947 |term_end = సెప్టెంబర్ 11, 1948 |monarch = [[:en:George VI of the United Kingdom|జార్జి VI]] |primeminister = [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] |predecessor = లేరు; పదవి సృష్టించబడింది <br /><small>[[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|ఎర్ల్ మౌంట్ బాటన్ ఆఫ్ బర్మా]] ([[:en:Governor-General of India|భారతదేశ వైశ్రాయ్]] గా)<small> |successor = [[:en:Khwaja Nazimuddin|సర్ ఖ్వాజా నాజిముద్దీన్]] |birth_date = డిసెంబర్ 25, 1876 |birth_place = [[బ్రిటిష్ రాజ్]] [[కరాచీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] |death_date = సెప్టెంబర్ 11, 1948 (వయస్సు 71) |death_place = {{flagicon|Pakistan}} [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] |constituency = |party = [[భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెస్]] (1896-1913)<br />[[ముస్లిం లీగు]] (1913-1948) |spouse = [[:en:Emibai Jinnah|ఎమీబాయి జిన్నా]]<br />[[రత్తన్‌బాయి జిన్నా]] |children = [[:en:Dina Jinnah|దీనా జిన్నా]] |profession = [[న్యాయవాది]], [[రాజకీయవేత్త]] |education = |religion = [[ఇస్లాం]] - [[షియా ఇస్లాం|షియా ముస్లిం]] <ref name="Interview with Vali Nasr">{{Cite web |url=http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |title=Interview with Vali Nasr |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123194224/http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |archive-date=2008-01-23 |url-status=dead }}</ref><ref name="Interview with Vali Nasr"/><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |title=End in sight for a dynasty steeped in power, death and politics |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012205948/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |archive-date=2008-10-12 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.indianexpress.com/news/muslim-law-doesnt-apply-to-jinnah-says-daughter/372877/</ref><ref name=shi3a>[[Vali Nasr]] ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future'' (W. W. Norton, 2006), pp. 88-90 ISBN 0-3933-2968-2</ref> |signature = |footnotes = }} '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా'''{{efn|{{langx|ur|{{Nastaliq|محمد علی جناح}}}}; {{IPA|ur|mʊɦəmːəd̪ əli d͡ʒɪnɑː(ɦ)|}}}} (జన్మనామం '''మహమ్మదలి జిన్నాభాయి''';{{efn|{{langx|gu|માહમદ અલી ઝીણાભાઈ}};<ref>{{cite book |last=Bawany|first=Yahya Hashim|author-link= |date=1987 |title=Rare speeches and documents of Quaid-e-Azam |url= |location= |publisher=[[Arif Mukati]] |pages=39–40 |isbn=}} </ref> {{IPA|gu|mɑɦməd̪ əli dʒʱiɳɑbʱəi|}}}} 1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు [[డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్]] తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]] గా పనిచేశాడు. జిన్నా [[వజీర్ మాన్షన్]] లో [[కరాచీ|కరాచీలో]] జన్మించారు. ఇంగ్లాండ్‌లోని లండన్‌లో ఉన్న లింకన్స్ ఇన్ లో న్యాయవాదిగా శిక్షణ పొందాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత [[బాంబే హైకోర్టు|బాంబే హైకోర్టులో]] న్యాయవాదిగా నమోదు చేసుకున్నాడు. అనంతరం జాతీయ రాజకీయాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్నాడు. క్రమంగా ఆయన న్యాయవృత్తి కంటే రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. 20వ శతాబ్దపు తొలి రెండు దశాబ్దాల్లో [[ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్]]<nowiki/>లో జిన్నా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. తన రాజకీయ జీవితపు ప్రారంభ దశలో జిన్నా [[హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత|హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతకు]] మద్దతు ఇచ్చాడు. 1916లో కాంగ్రెస్, ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్ మధ్య కుదిరిన [[లక్నో ఒప్పందం]] రూపకల్పనలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆ సమయంలో జిన్నా ముస్లిం లీగ్‌లో కూడా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. జిన్నా [[భారత హోంరూల్ ఉద్యమం|ఆల్-ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్]]<nowiki/>లో ప్రముఖ నాయకుడిగా వ్యవహరించాడు. [[ముస్లింలు]] తమ రాజకీయ హక్కులను కాపాడుకునేందుకు ఆయన [[జిన్నా 14 సూత్రాలు|పద్నాలుగు అంశాలతో కూడిన రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళికను]] ప్రతిపాదించాడు. అయితే 1920లో కాంగ్రెస్ ''[[సత్యాగ్రహం]]'' ఉద్యమాన్ని అనుసరించేందుకు అంగీకరించడంతో జిన్నా కాంగ్రెస్‌కు రాజీనామా చేశాడు. ఆయన సత్యాగ్రహాన్ని [[రాజకీయ అరాచకం|రాజకీయ అరాచకంగా]] భావించాడు. తరువాత [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]]<nowiki/>లో చేరిన జిన్నా, హిందూ ఆధిపత్యం కలిగిన రాజ్యంలో ముస్లింలు అణగారే ప్రమాదం నుంచి వారిని రక్షించేందుకు [[దక్షిణాసియాలో ఇస్లాం|భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింల]] హక్కుల కోసం కృషి చేశాడు. 1940లో జిన్నా నాయకత్వంలోని ముస్లిం లీగ్ [[లాహోర్ తీర్మానం|లాహోర్ తీర్మానంను]] ఆమోదించింది. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో కాంగ్రెస్ నాయకులు జైలులో ఉండటంతో ముస్లిం లీగ్ బలపడింది. యుద్ధం అనంతరం జరిగిన [[1946 భారత ప్రాదేశిక ఎన్నికలు|ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలలో]] ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో ముస్లిం లీగ్ అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. చివరకు బ్రిటిష్ భారతదేశాన్ని స్వాతంత్ర్యం అనంతరం ఒకే రాజ్యంగా కొనసాగించేందుకు అవసరమైన అధికార భాగస్వామ్య ఒప్పందానికి కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ అంగీకరించలేకపోయాయి. దాంతో అన్ని పక్షాలు ఒక ప్రత్యామ్నాయంగా హిందూ మెజారిటీ కలిగిన భారతదేశానికి, ప్రధానంగా ముస్లిం జనాభా కలిగిన [[పాకిస్తాన్]] అనే ప్రత్యేక దేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి అంగీకరించాయి. పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్-జనరల్‌గా జిన్నా కొత్త దేశానికి ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం, విధానాలను రూపొందించడంలో కృషి చేశాడు. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం [[డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా|భారత డొమినియన్]] లో భాగమైన ప్రాంతాల నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వచ్చిన లక్షలాది [[ముహాజిర్ (పాకిస్తాన్)|ముస్లిం వలసదారులకు]] సహాయం చేయడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించాడు. శరణార్థి శిబిరాల ఏర్పాటును కూడా ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. జిన్నా 71 సంవత్సరాల వయస్సులో 1948 సెప్టెంబరులో మరణించాడు. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుంచి పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన మరణించాడు. ఆయన పాకిస్తాన్‌లో గాఢమైన, గౌరవనీయమైన వారసత్వాన్ని వదిలాడు. పాకిస్తాన్‌లోని అనేక [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన ప్రదేశాల జాబితా|విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలకు]] జిన్నా పేరు పెట్టారు. పాకిస్తాన్‌లో ఆయనను క్వైద్-ఎ-ఆజం (గొప్ప నాయకుడు), బాబా-ఎ-క్వాం (జాతిపిత) అనే గౌరవపూర్వక బిరుదులతో స్మరిస్తారు. [[జిన్నా జన్మదినం|ఆయన జన్మదినం]] పాకిస్తాన్‌లో [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వ సెలవులు|జాతీయ సెలవుదినంగా]] కూడా పాటిస్తారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు [[స్టాన్లీ వోల్పర్ట్]] ప్రకారం, జిన్నా పాకిస్తాన్‌కు అత్యంత గొప్ప నాయకుడిగా కొనసాగాడు. '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్''' లేదా '''మహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (ఆంగ్లం : '''Muhammad Ali Jinnah''' or '''Mahomed Ali Jinnah'''; [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]: محمد علی جناح ) (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]), 20వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజకీయనాయకుడు, భారత్‌ను విభజించి [[పాకిస్తాన్]] ను ఏర్పాటుచేసిన నాయకుడు. ఇతడు షియా ముస్లిం. [[ముస్లిం లీగ్]] నకు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. ఇతడికి [[పాకిస్తాన్]] లో, ''కాయద్ ఎ ఆజం'' (ఉర్దూ قائد اعظم ) — "మహా నాయకుడు"), ''జాతి పిత'' (పాకిస్తాన్) ''Baba-e-Qaum'' (بابا قوم) అని పిలుస్తారు. జిన్నా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]లో ప్రధానపాత్ర పోషించేవాడు, [[1916]] [[:en:Lucknow Pact|లక్నో ఒప్పందం]]లోనూ ముస్లింలీగ్ ను హిందూ-ముస్లింల ఐక్యత కొరకునూ పాటుపడ్డాడు. అంతేగాక [[:en:All India Home Rule League|అఖిలభారత హోంరూల్ లీగ్]] లోనూ క్రియాశీలకంగా ఉన్నాడు. ఇతను [[:en:Fourteen Points of Jinnah|రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళిక-పద్నాలుగు సూత్రాలు]] తయారుచేశాడు, దీని ప్రకారం ముస్లింల హక్కులు సంరక్షింపబడుతాయి. ముస్లింలీగ్ లోని అభిప్రాయభేదాలవలన ఈ ప్రతిపాదన సఫలం కాలేదు. దీనివలన జిన్నా దీర్ఘకాలం కొరకు [[లండన్]] వెళ్ళిపోయాడు. అనేక ముస్లిం నాయకులు, జిన్నాను బుజ్జగించి, [[1934]]లో మరలా భారత్‌ను రప్పించుటలో సఫలీకృతులయ్యారు. భారత్ వచ్చిన జిన్నా [[ముస్లింలీగ్]] ను ప్రక్షాళణా కార్యక్రమం చేపట్టాడు. [[:en:Lahore Resolution|లాహోర్ తీర్మానం]] ద్వారా తన "దేశ విభజన" కావాలి ముస్లింల కొరకు ప్రత్యేక దేశం కావాలి అనే పట్టును సాధించుకున్నాడు. [[1946]]లో జరిగిన ఎన్నికలలో ముస్లింలీగ్ అనేక సీట్లను గెలుచుకున్నది. జిన్నా ''[[:en:Direct Action Day|నేరు కార్యాచరణ]]'' ఉద్యమం చేపట్టాడు, ఈ [[ఉద్యమం]] ద్వారా పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందుటకు మార్గం సుగమమయింది. ఆంగ్లేయుల విభజించు-పాలించు సూత్రాన్ని అమలు పరచుటలో జిన్నా ఒక పావుగా మారాడు. ఇందుకు విరుద్దంగా కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ప్రజాందోళనలకు దిగారు, దక్షిణాసియాలో హింస ప్రజ్వరిల్లినది. దేశాన్ని పాలించుటకు, కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ లు ఏకం కాలేదు, కనీసం ఏక సూత్రముపైనా రాలేదు. ఇదే అదనుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత్-పాకిస్తాన్ లకు స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించింది. స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఇరుదేశాలలో కాందిశీకులు ఇరువైపులా ఎక్కువయ్యారు, వీరి గృహసౌకర్యాలను కల్పించడంలో తన సాధారణ పాత్రను అమలులో పెట్టాడు. [[దస్త్రం:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|230px|జిన్నా, [[గాంధీ]], 1944.]] [[దస్త్రం:Tomb Jinnah.jpg|thumb|right|200px|జిన్నా సమాధి]] == జీవితవిశేషాలు == * [[మస్జిద్|మసీదు]]కు వెళ్ళి [[నమాజ్|నమాజు]] చేసే అలవాటు ఈయనకు లేదు. * జిన్నాకు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] రాదు. [[పాకిస్థాన్]] అధికార భాష [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. [[పాకిస్థాన్]] నుంచి [[బంగ్లాదేశ్]] విడిపోవడానికి ఓ కారణమూ ఉర్దూనే. మరి పాకిస్థాన్ జాతిపిత ''మహ్మద్ అలీ జిన్నా''కు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] చదవడమూ రాయడమూ రాదు. [[బెంగాలీ]] కూడా రాదు. జిన్నా మాతృభాష [[గుజరాతీ]]లో ఆయనకు చక్కని పరిజ్ఞానం ఉంది. గుజరాతీని ఆయన చదవగలరు. రాయగలరు. జిన్నా సంతకం కూడా [[గుజరాతీ]] లోనే చేసేవారు.<ref>http://www.andhrajyothy.com/mainshow.asp?qry=/2009/aug/30main58{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> జిన్నా పుట్టిన [[పనేలీ]] గాంధీ పుట్టిన పోర్‌బందర్‌కు దగ్గరలోనే. == ప్రశంశలు, విమర్శలు == * ‘కొందరు వ్యక్తులు ప్రముఖంగా చరిత్రను మలచారు. కొందరు ప్రపంచ మ్యాపును మార్చగలిగారు. అతికొద్ది మంది మాత్రమే దేశాలను ఏర్పాటు చేయగలరు. జిన్నా ఇవి మూడూ చేసాడు. - స్టాన్లీ వోల్పర్ట్ <ref>Wolpert, Stanley, ''Jinnah of Pakistan''</ref> * పాకిస్తాన్ లో ఇతనిని "కాయద్-ఎ-ఆజమ్" (జాతి నాయకుడు) అని పిలుస్తారు. * జిన్నా త్రాగుడుకు [[బానిసత్వం|బానిస]], మరణానికి ముందు త్రాగుడు మానేశాడు --.ఎస్. అహ్మద్ <ref>Ahmed, Akbar S., ''Jinnah, Pakistan and Islamic Identity'', p.200.</ref> * మహమ్మద్ అలీ జిన్నా'లౌకిక' నేత, 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి ---ఎల్.కె.అద్వానీ 2005 జూన్ 4 పాకిస్తాన్లో జిన్నా సమాధి ముందు నిలబడి. * జిన్నా విలన్ కాదు, భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుంది. ఆయన్ను భూతంలా చిత్రించింది.నెహ్రూ వల్లే దేశ విభజనజరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు మహ్మద్ అలీ జిన్నాను భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకం కాదు. జిన్నా గొప్పవాడు. ఆయన శూన్యం నుంచి ఒక దేశాన్ని సృష్టించారు. అంతేకాకుండా కాంగ్రెస్ పార్టీని, బ్రిటన్‌ను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. జిన్నా గొప్ప భారతీయుడని గాంధీజీ కూడా ప్రశంసించారు. అలాంటప్పుడు మనమెందుకు ఆయన్ను గుర్తించకూడదు? అసలు ఆ కోణంలో మనం ఎందుకు చూడట్లేదు? భారత్ ఆయన్ను తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. దేశ విభజనకు జిన్నా కారకుడు కాదు. నెహ్రూ అనుసరించిన కేంద్రీకృత విధానం వల్లే అవిభాజ్య దేశం ముక్కలైంది. ఈ విషయంలో అంతిమ నిర్ణయం నెహ్రూ కాకుండా మహాత్మా గాంధీ, రాజాజీ, మౌలానా అజాద్‌లు తీసుకుని ఉంటే అవిభాజ్య భారత్ ఉండేది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకమనే అభిప్రాయం కూడా తప్పు. నేను భారతీయ జనతా పార్టీ ఎంపీగా ఈ పుస్తకం రాయలేదు. ఓ భారతీయుడిగా రాశాను. విభజన వల్ల భారతీయ ముస్లింలు మూల్యం చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. పాక్ వైఖరి మారుతోంది: భారత్ పట్ల పాక్ వైఖరిలో కొంత మార్పు వచ్చింది. జిన్నా వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితుడనైనందునే ఆయనపై పుస్తకం రాశాను. జిన్నా బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగానే కాదు, భారతీయ ముస్లింల తరఫున కూడా అనవరతం పోరాడాడు. జిన్నా గొప్ప వ్యక్తి, అనుకున్నది సాధించగలిగిన, ఏమీ లేని దాని నుంచి ఒక దేశాన్ని సాధించగలిగిన సమర్థనేత. 1947లో దేశ విభజనకు మూలకారకుడిగా, ముఖ్యమైన 'విలన్'గా మహమ్మద్ అలీ జిన్నా వైపు చూడొద్దు.విభజనలో [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్, ఇతర కాంగ్రెస్ నేతలే కీలక పాత్ర పోషించారు.దేశం ముక్కలవటంలో జిన్నా పాత్రను ఎక్కువచేసి ఆయనను విలన్‌గా చూడటమన్నది విభజన గాయాల బాధ, ఆ ఆవేదన నుంచి పుట్టిన ఆగ్రహమేగానీ జిన్నా హిందువుల పట్ల విద్వేషం చూపారన్నది వాస్తవం కాదు. 'జిన్నా వ్యతిరేకత [[హిందువులు]], హిందూ మతం పట్ల కానేకాదు, ఆయన వ్యతిరేకత అంతా కూడా ముస్లిం లీగ్‌కు తనను తాను రాజకీయ ప్రత్యర్థిగా భావించుకునే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం పట్లే. జిన్నాను [[మహాత్మా గాంధీ|గాంధీ]], [[గోఖలే]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]]... తదితరులు గొప్ప భారతీయుడని కీర్తించారు--- <ref>జశ్వంత్‌సింగ్.'జిన్నా-భారత్, విభజన, స్వాతంత్య్రం' అనే పుస్తకం లో.ఈనాడు 17.8.2009,20.8.2009,10.10.2009.</ref> * జిన్నా ఒకప్పుడు సమైక్యవాది భారత్ విముక్తికోసం [[బాలగంగాధర తిలక్|లోకమాన్య తిలక్‌]]తో కలిసి ఎంతో కృషి చేశారు. టర్కీలో ఖలీఫా పదవీచ్యుతుడైనప్పుడు ఆయనకు అనుకూలంగా [[ఉద్యమం]] నడపాలన్న కాంగ్రెస్ వాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించారు. ఆ దేశంలో జరిగిన దానికి మనకేం సంబంధమని అడిగారు. ఆయన మాటలనుకాంగ్రెస్ వినకపోవటంతో విచారంతో ఆయన లండన్ వెళ్లిపోయి తిరిగి 1927లో భారత్‌కు వచ్చారు. ఆ తరువాత బ్రిటిషర్ల రాజనీతి వల్ల ఆయన ప్రత్యేకదేశం కోరేవాడిగా మారారు.--- <ref>ఆరెస్సెస్ మాజీ అధ్యక్షుడు సుదర్శన్. ఈనాడు25.8.2009.</ref> == ఇవీ చూడండి == * [[భారత స్వతంత్ర సంగ్రామం]] * [[ముస్లిం లీగ్]] *[[అబ్దుల్లా ఎల్ బాకీ]] == పాదపీఠికలు == {{sisterlinks|Muhammad Ali Jinnah}} {{Reflist}} == మూలాలు == * Ahmed, Akbar S. ''Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin'' (1997). ISBN 0-415-14966-5 * Ajeet, Javed ''[[:en:Secular and Nationalist Jinnah|Secular and Nationalist Jinnah]]'' JNU Press Delhi * Asiananda, ''Jinnah: A Corrective Reading of Indian History'', ISBN 81-8305-002-6 * Gandhi, Rajmohan, ''Patel: A Life'' (1990), [[అహ్మదాబాదు]], Navajivan, [http://www.amazon.com/gp/product/B0006EYQ0A ASIN: B0006EYQ0A]) * French, Patrick. ''Liberty or Death: India's Journey to Independence and Division''. Harper Collins, (1997). ISBN 0-00-255771-1 * Hardiman, David ''Peasant Nationalists of Gujarat'', ISBN 0-19-561255-8 * Jalal, Ayesha (1994). ''The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan''. Cambridge: CUP. ISBN 0-521-45850-1 * Jinnah, Fatima (1987). Quaid-i-Azam Academy My Brother. ISBN 969-413-036-0 * [[:en:Mansergh, Nicholas|Mansergh]]. ''Transfer of Power Papers (Volume IX)'' * Wolpert, Stanley (2002). ''Jinnah of Pakistan''. Oxford: OUP. * ^ Dr Allama Daudpota == బయటి లింకులు == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{cite web |title=Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah |work=Government of Pakistan Website |url=http://www.quaid.gov.pk |access-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050206230128/http://www.quaid.gov.pk/ |archive-date=2005-02-06 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah |work=The Jinnah Society |url=http://www.majinnah.com.pk/ |access-date=2009-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430124134/http://www.majinnah.com.pk/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Father of Pakistan |work=The Most Influential Asians of the Century by TIME |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |access-date=2009-02-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052952/http://content.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Muhammad Ali Jinnah (1876–1948) |work=Story of Pakistan |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |access-date=2009-02-12 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073934/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's speech to the Constituent Assembly of Pakistan |date=August 11, 1947 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |work=pakistani.org |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226024737/http://pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |archive-date=2009-02-26 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's Thought at a Glance |work=YesPakistan.com |url=http://www.yespakistan.com/jinnah/ |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328160532/http://www.yespakistan.com/jinnah/ |archive-date=2009-03-28 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Mohammed Ali Jinnah (1876–1948) |work=Harappa.com |url=http://harappa.com/sounds/jinnah.html }} * {{cite web |title=Pictures of Quaid (Album) |work=Urdu Point |url=http://www.urdupoint.com/jinnah/album/ }} * {{cite web |title=South Asia's Clarence Darrow |work=Chowk |url=http://www.chowk.com/articles/9441 |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225005517/http://www.chowk.com/articles/9441 |archive-date=2008-12-25 |url-status=dead }} * {{cite web |title=1947 - August |work=Chronicles Of Pakistan |url=http://therepublicofrumi.com/47.htm |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402114442/http://therepublicofrumi.com/47.htm |archive-date=2009-04-02 |url-status=dead }} [[వర్గం:1876 జననాలు]] [[వర్గం:1948 మరణాలు]] [[వర్గం:షియా ఇస్లాం]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ ఉద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:దేశ విభజన]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] [[వర్గం:భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు]] [[వర్గం:ముంబై విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థులు]] 9xyk37144vw5gr8kqbweljmfriq1a7i 4936739 4936734 2026-08-16T15:47:01Z K.Venkataramana 27319 4936739 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్ |image = Jinnah1945c.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = |order = [[:en:Governor-General of Pakistan|పాకిస్తాన్ గవర్నర్ జనరల్]] |term_start = ఆగస్టు 15, 1947 |term_end = సెప్టెంబర్ 11, 1948 |monarch = [[:en:George VI of the United Kingdom|జార్జి VI]] |primeminister = [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] |predecessor = లేరు; పదవి సృష్టించబడింది <br /><small>[[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|ఎర్ల్ మౌంట్ బాటన్ ఆఫ్ బర్మా]] ([[:en:Governor-General of India|భారతదేశ వైశ్రాయ్]] గా)<small> |successor = [[:en:Khwaja Nazimuddin|సర్ ఖ్వాజా నాజిముద్దీన్]] |birth_date = డిసెంబర్ 25, 1876 |birth_place = [[బ్రిటిష్ రాజ్]] [[కరాచీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] |death_date = సెప్టెంబర్ 11, 1948 (వయస్సు 71) |death_place = {{flagicon|Pakistan}} [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] |constituency = |party = [[భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెస్]] (1896-1913)<br />[[ముస్లిం లీగు]] (1913-1948) |spouse = [[:en:Emibai Jinnah|ఎమీబాయి జిన్నా]]<br />[[రత్తన్‌బాయి జిన్నా]] |children = [[:en:Dina Jinnah|దీనా జిన్నా]] |profession = [[న్యాయవాది]], [[రాజకీయవేత్త]] |education = |religion = [[ఇస్లాం]] - [[షియా ఇస్లాం|షియా ముస్లిం]] <ref name="Interview with Vali Nasr">{{Cite web |url=http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |title=Interview with Vali Nasr |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123194224/http://www.resetdoc.org/EN/Vali-Nasr-Interview.php |archive-date=2008-01-23 |url-status=dead }}</ref><ref name="Interview with Vali Nasr"/><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |title=End in sight for a dynasty steeped in power, death and politics |website= |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012205948/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3101927.ece |archive-date=2008-10-12 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.indianexpress.com/news/muslim-law-doesnt-apply-to-jinnah-says-daughter/372877/</ref><ref name=shi3a>[[Vali Nasr]] ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future'' (W. W. Norton, 2006), pp. 88-90 ISBN 0-3933-2968-2</ref> |signature = |footnotes = }} '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా'''{{efn|{{langx|ur|{{Nastaliq|محمد علی جناح}}}}; {{IPA|ur|mʊɦəmːəd̪ əli d͡ʒɪnɑː(ɦ)|}}}} (జన్మనామం '''మహమ్మదలి జిన్నాభాయి''';{{efn|{{langx|gu|માહમદ અલી ઝીણાભાઈ}};<ref>{{cite book |last=Bawany|first=Yahya Hashim|author-link= |date=1987 |title=Rare speeches and documents of Quaid-e-Azam |url= |location= |publisher=[[Arif Mukati]] |pages=39–40 |isbn=}} </ref> {{IPA|gu|mɑɦməd̪ əli dʒʱiɳɑbʱəi|}}}} 1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ కు తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]] గా పనిచేశాడు. జిన్నా [[వజీర్ మాన్షన్]] లో [[కరాచీ|కరాచీలో]] జన్మించారు. ఇంగ్లాండ్‌లోని లండన్‌లో ఉన్న లింకన్స్ ఇన్ లో న్యాయవాదిగా శిక్షణ పొందాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత [[బాంబే హైకోర్టు|బాంబే హైకోర్టులో]] న్యాయవాదిగా నమోదు చేసుకున్నాడు. అనంతరం జాతీయ రాజకీయాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్నాడు. క్రమంగా ఆయన న్యాయవృత్తి కంటే రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. 20వ శతాబ్దపు తొలి రెండు దశాబ్దాల్లో [[ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్]]<nowiki/>లో జిన్నా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. తన రాజకీయ జీవితపు ప్రారంభ దశలో జిన్నా హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతకు మద్దతు ఇచ్చాడు. 1916లో కాంగ్రెస్, ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్ మధ్య కుదిరిన [[లక్నో ఒప్పందం]] రూపకల్పనలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆ సమయంలో జిన్నా ముస్లిం లీగ్‌లో కూడా ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. జిన్నా [[భారత హోంరూల్ ఉద్యమం|ఆల్-ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్]]<nowiki/>లో ప్రముఖ నాయకుడిగా వ్యవహరించాడు. [[ముస్లింలు]] తమ రాజకీయ హక్కులను కాపాడుకునేందుకు ఆయన [[జిన్నా 14 సూత్రాలు|పద్నాలుగు అంశాలతో కూడిన రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళికను]] ప్రతిపాదించాడు. అయితే 1920లో కాంగ్రెస్ ''[[సత్యాగ్రహం]]'' ఉద్యమాన్ని అనుసరించేందుకు అంగీకరించడంతో జిన్నా కాంగ్రెస్‌కు రాజీనామా చేశాడు. ఆయన సత్యాగ్రహాన్ని రాజకీయ అరాచకంగా భావించాడు. తరువాత [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]]<nowiki/>లో చేరిన జిన్నా, హిందూ ఆధిపత్యం కలిగిన రాజ్యంలో ముస్లింలు అణగారే ప్రమాదం నుంచి వారిని రక్షించేందుకు [[దక్షిణాసియాలో ఇస్లాం|భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింల]] హక్కుల కోసం కృషి చేశాడు. 1940లో జిన్నా నాయకత్వంలోని ముస్లిం లీగ్ [[లాహోర్ తీర్మానం|లాహోర్ తీర్మానంను]] ఆమోదించింది. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో కాంగ్రెస్ నాయకులు జైలులో ఉండటంతో ముస్లిం లీగ్ బలపడింది. యుద్ధం అనంతరం జరిగిన [[1946 భారత ప్రాదేశిక ఎన్నికలు|ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలలో]] ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో ముస్లిం లీగ్ అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. చివరకు బ్రిటిష్ భారతదేశాన్ని స్వాతంత్ర్యం అనంతరం ఒకే రాజ్యంగా కొనసాగించేందుకు అవసరమైన అధికార భాగస్వామ్య ఒప్పందానికి కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ అంగీకరించలేకపోయాయి. దాంతో అన్ని పక్షాలు ఒక ప్రత్యామ్నాయంగా హిందూ మెజారిటీ కలిగిన భారతదేశానికి, ప్రధానంగా ముస్లిం జనాభా కలిగిన [[పాకిస్తాన్]] అనే ప్రత్యేక దేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి అంగీకరించాయి. పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్-జనరల్‌గా జిన్నా కొత్త దేశానికి ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం, విధానాలను రూపొందించడంలో కృషి చేశాడు. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం భారత డొమినియన్ లో భాగమైన ప్రాంతాల నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వచ్చిన లక్షలాది [[ముహాజిర్ (పాకిస్తాన్)|ముస్లిం వలసదారులకు]] సహాయం చేయడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించాడు. శరణార్థి శిబిరాల ఏర్పాటును కూడా ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. జిన్నా 71 సంవత్సరాల వయస్సులో 1948 సెప్టెంబరులో మరణించాడు. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుంచి పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన మరణించాడు. ఆయన పాకిస్తాన్‌లో గాఢమైన, గౌరవనీయమైన వారసత్వాన్ని వదిలాడు. పాకిస్తాన్‌లోని అనేక [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన ప్రదేశాల జాబితా|విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలకు]] జిన్నా పేరు పెట్టారు. పాకిస్తాన్‌లో ఆయనను క్వైద్-ఎ-ఆజం (గొప్ప నాయకుడు), బాబా-ఎ-క్వాం (జాతిపిత) అనే గౌరవపూర్వక బిరుదులతో స్మరిస్తారు. [[జిన్నా జన్మదినం|ఆయన జన్మదినం]] పాకిస్తాన్‌లో జాతీయ సెలవుదినంగా కూడా పాటిస్తారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు [[స్టాన్లీ వోల్పర్ట్]] ప్రకారం, జిన్నా పాకిస్తాన్‌కు అత్యంత గొప్ప నాయకుడిగా కొనసాగాడు. '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాహ్''' లేదా '''మహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (ఆంగ్లం : '''Muhammad Ali Jinnah''' or '''Mahomed Ali Jinnah'''; [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]: محمد علی جناح ) (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]), 20వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజకీయనాయకుడు, భారత్‌ను విభజించి [[పాకిస్తాన్]] ను ఏర్పాటుచేసిన నాయకుడు. ఇతడు షియా ముస్లిం. [[ముస్లిం లీగ్]] నకు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. ఇతడికి [[పాకిస్తాన్]] లో, ''కాయద్ ఎ ఆజం'' (ఉర్దూ قائد اعظم ) — "మహా నాయకుడు"), ''జాతి పిత'' (పాకిస్తాన్) ''Baba-e-Qaum'' (بابا قوم) అని పిలుస్తారు. జిన్నా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]లో ప్రధానపాత్ర పోషించేవాడు, [[1916]] [[:en:Lucknow Pact|లక్నో ఒప్పందం]]లోనూ ముస్లింలీగ్ ను హిందూ-ముస్లింల ఐక్యత కొరకునూ పాటుపడ్డాడు. అంతేగాక [[:en:All India Home Rule League|అఖిలభారత హోంరూల్ లీగ్]] లోనూ క్రియాశీలకంగా ఉన్నాడు. ఇతను [[:en:Fourteen Points of Jinnah|రాజ్యాంగ సంస్కరణ ప్రణాళిక-పద్నాలుగు సూత్రాలు]] తయారుచేశాడు, దీని ప్రకారం ముస్లింల హక్కులు సంరక్షింపబడుతాయి. ముస్లింలీగ్ లోని అభిప్రాయభేదాలవలన ఈ ప్రతిపాదన సఫలం కాలేదు. దీనివలన జిన్నా దీర్ఘకాలం కొరకు [[లండన్]] వెళ్ళిపోయాడు. అనేక ముస్లిం నాయకులు, జిన్నాను బుజ్జగించి, [[1934]]లో మరలా భారత్‌ను రప్పించుటలో సఫలీకృతులయ్యారు. భారత్ వచ్చిన జిన్నా [[ముస్లింలీగ్]] ను ప్రక్షాళణా కార్యక్రమం చేపట్టాడు. [[:en:Lahore Resolution|లాహోర్ తీర్మానం]] ద్వారా తన "దేశ విభజన" కావాలి ముస్లింల కొరకు ప్రత్యేక దేశం కావాలి అనే పట్టును సాధించుకున్నాడు. [[1946]]లో జరిగిన ఎన్నికలలో ముస్లింలీగ్ అనేక సీట్లను గెలుచుకున్నది. జిన్నా ''[[:en:Direct Action Day|నేరు కార్యాచరణ]]'' ఉద్యమం చేపట్టాడు, ఈ [[ఉద్యమం]] ద్వారా పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం పొందుటకు మార్గం సుగమమయింది. ఆంగ్లేయుల విభజించు-పాలించు సూత్రాన్ని అమలు పరచుటలో జిన్నా ఒక పావుగా మారాడు. ఇందుకు విరుద్దంగా కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ప్రజాందోళనలకు దిగారు, దక్షిణాసియాలో హింస ప్రజ్వరిల్లినది. దేశాన్ని పాలించుటకు, కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ లు ఏకం కాలేదు, కనీసం ఏక సూత్రముపైనా రాలేదు. ఇదే అదనుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత్-పాకిస్తాన్ లకు స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించింది. స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఇరుదేశాలలో కాందిశీకులు ఇరువైపులా ఎక్కువయ్యారు, వీరి గృహసౌకర్యాలను కల్పించడంలో తన సాధారణ పాత్రను అమలులో పెట్టాడు. [[దస్త్రం:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|230px|జిన్నా, [[గాంధీ]], 1944.]] [[దస్త్రం:Tomb Jinnah.jpg|thumb|right|200px|జిన్నా సమాధి]] == జీవితవిశేషాలు == * [[మస్జిద్|మసీదు]]కు వెళ్ళి [[నమాజ్|నమాజు]] చేసే అలవాటు ఈయనకు లేదు. * జిన్నాకు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] రాదు. [[పాకిస్థాన్]] అధికార భాష [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. [[పాకిస్థాన్]] నుంచి [[బంగ్లాదేశ్]] విడిపోవడానికి ఓ కారణమూ ఉర్దూనే. మరి పాకిస్థాన్ జాతిపిత ''మహ్మద్ అలీ జిన్నా''కు [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] చదవడమూ రాయడమూ రాదు. [[బెంగాలీ]] కూడా రాదు. జిన్నా మాతృభాష [[గుజరాతీ]]లో ఆయనకు చక్కని పరిజ్ఞానం ఉంది. గుజరాతీని ఆయన చదవగలరు. రాయగలరు. జిన్నా సంతకం కూడా [[గుజరాతీ]] లోనే చేసేవారు.<ref>http://www.andhrajyothy.com/mainshow.asp?qry=/2009/aug/30main58{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> జిన్నా పుట్టిన [[పనేలీ]] గాంధీ పుట్టిన పోర్‌బందర్‌కు దగ్గరలోనే. == ప్రశంశలు, విమర్శలు == * ‘కొందరు వ్యక్తులు ప్రముఖంగా చరిత్రను మలచారు. కొందరు ప్రపంచ మ్యాపును మార్చగలిగారు. అతికొద్ది మంది మాత్రమే దేశాలను ఏర్పాటు చేయగలరు. జిన్నా ఇవి మూడూ చేసాడు. - స్టాన్లీ వోల్పర్ట్ <ref>Wolpert, Stanley, ''Jinnah of Pakistan''</ref> * పాకిస్తాన్ లో ఇతనిని "కాయద్-ఎ-ఆజమ్" (జాతి నాయకుడు) అని పిలుస్తారు. * జిన్నా త్రాగుడుకు [[బానిసత్వం|బానిస]], మరణానికి ముందు త్రాగుడు మానేశాడు --.ఎస్. అహ్మద్ <ref>Ahmed, Akbar S., ''Jinnah, Pakistan and Islamic Identity'', p.200.</ref> * మహమ్మద్ అలీ జిన్నా'లౌకిక' నేత, 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి ---ఎల్.కె.అద్వానీ 2005 జూన్ 4 పాకిస్తాన్లో జిన్నా సమాధి ముందు నిలబడి. * జిన్నా విలన్ కాదు, భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుంది. ఆయన్ను భూతంలా చిత్రించింది.నెహ్రూ వల్లే దేశ విభజనజరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు మహ్మద్ అలీ జిన్నాను భారత్ తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకం కాదు. జిన్నా గొప్పవాడు. ఆయన శూన్యం నుంచి ఒక దేశాన్ని సృష్టించారు. అంతేకాకుండా కాంగ్రెస్ పార్టీని, బ్రిటన్‌ను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. జిన్నా గొప్ప భారతీయుడని గాంధీజీ కూడా ప్రశంసించారు. అలాంటప్పుడు మనమెందుకు ఆయన్ను గుర్తించకూడదు? అసలు ఆ కోణంలో మనం ఎందుకు చూడట్లేదు? భారత్ ఆయన్ను తప్పుగా అర్థం చేసుకుని భూతంలా చిత్రించింది. దేశ విభజనకు జిన్నా కారకుడు కాదు. నెహ్రూ అనుసరించిన కేంద్రీకృత విధానం వల్లే అవిభాజ్య దేశం ముక్కలైంది. ఈ విషయంలో అంతిమ నిర్ణయం నెహ్రూ కాకుండా మహాత్మా గాంధీ, రాజాజీ, మౌలానా అజాద్‌లు తీసుకుని ఉంటే అవిభాజ్య భారత్ ఉండేది. హిందువులకు జిన్నా వ్యతిరేకమనే అభిప్రాయం కూడా తప్పు. నేను భారతీయ జనతా పార్టీ ఎంపీగా ఈ పుస్తకం రాయలేదు. ఓ భారతీయుడిగా రాశాను. విభజన వల్ల భారతీయ ముస్లింలు మూల్యం చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. పాక్ వైఖరి మారుతోంది: భారత్ పట్ల పాక్ వైఖరిలో కొంత మార్పు వచ్చింది. జిన్నా వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితుడనైనందునే ఆయనపై పుస్తకం రాశాను. జిన్నా బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగానే కాదు, భారతీయ ముస్లింల తరఫున కూడా అనవరతం పోరాడాడు. జిన్నా గొప్ప వ్యక్తి, అనుకున్నది సాధించగలిగిన, ఏమీ లేని దాని నుంచి ఒక దేశాన్ని సాధించగలిగిన సమర్థనేత. 1947లో దేశ విభజనకు మూలకారకుడిగా, ముఖ్యమైన 'విలన్'గా మహమ్మద్ అలీ జిన్నా వైపు చూడొద్దు.విభజనలో [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్, ఇతర కాంగ్రెస్ నేతలే కీలక పాత్ర పోషించారు.దేశం ముక్కలవటంలో జిన్నా పాత్రను ఎక్కువచేసి ఆయనను విలన్‌గా చూడటమన్నది విభజన గాయాల బాధ, ఆ ఆవేదన నుంచి పుట్టిన ఆగ్రహమేగానీ జిన్నా హిందువుల పట్ల విద్వేషం చూపారన్నది వాస్తవం కాదు. 'జిన్నా వ్యతిరేకత [[హిందువులు]], హిందూ మతం పట్ల కానేకాదు, ఆయన వ్యతిరేకత అంతా కూడా ముస్లిం లీగ్‌కు తనను తాను రాజకీయ ప్రత్యర్థిగా భావించుకునే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం పట్లే. జిన్నాను [[మహాత్మా గాంధీ|గాంధీ]], [[గోఖలే]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|నెహ్రూ]]... తదితరులు గొప్ప భారతీయుడని కీర్తించారు--- <ref>జశ్వంత్‌సింగ్.'జిన్నా-భారత్, విభజన, స్వాతంత్య్రం' అనే పుస్తకం లో.ఈనాడు 17.8.2009,20.8.2009,10.10.2009.</ref> * జిన్నా ఒకప్పుడు సమైక్యవాది భారత్ విముక్తికోసం [[బాలగంగాధర తిలక్|లోకమాన్య తిలక్‌]]తో కలిసి ఎంతో కృషి చేశారు. టర్కీలో ఖలీఫా పదవీచ్యుతుడైనప్పుడు ఆయనకు అనుకూలంగా [[ఉద్యమం]] నడపాలన్న కాంగ్రెస్ వాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించారు. ఆ దేశంలో జరిగిన దానికి మనకేం సంబంధమని అడిగారు. ఆయన మాటలనుకాంగ్రెస్ వినకపోవటంతో విచారంతో ఆయన లండన్ వెళ్లిపోయి తిరిగి 1927లో భారత్‌కు వచ్చారు. ఆ తరువాత బ్రిటిషర్ల రాజనీతి వల్ల ఆయన ప్రత్యేకదేశం కోరేవాడిగా మారారు.--- <ref>ఆరెస్సెస్ మాజీ అధ్యక్షుడు సుదర్శన్. ఈనాడు25.8.2009.</ref> == ఇవీ చూడండి == * [[భారత స్వతంత్ర సంగ్రామం]] * [[ముస్లిం లీగ్]] *[[అబ్దుల్లా ఎల్ బాకీ]] == పాదపీఠికలు == {{sisterlinks|Muhammad Ali Jinnah}} {{Reflist}} == మూలాలు == * Ahmed, Akbar S. ''Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin'' (1997). ISBN 0-415-14966-5 * Ajeet, Javed ''[[:en:Secular and Nationalist Jinnah|Secular and Nationalist Jinnah]]'' JNU Press Delhi * Asiananda, ''Jinnah: A Corrective Reading of Indian History'', ISBN 81-8305-002-6 * Gandhi, Rajmohan, ''Patel: A Life'' (1990), [[అహ్మదాబాదు]], Navajivan, [http://www.amazon.com/gp/product/B0006EYQ0A ASIN: B0006EYQ0A]) * French, Patrick. ''Liberty or Death: India's Journey to Independence and Division''. Harper Collins, (1997). ISBN 0-00-255771-1 * Hardiman, David ''Peasant Nationalists of Gujarat'', ISBN 0-19-561255-8 * Jalal, Ayesha (1994). ''The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan''. Cambridge: CUP. ISBN 0-521-45850-1 * Jinnah, Fatima (1987). Quaid-i-Azam Academy My Brother. ISBN 969-413-036-0 * [[:en:Mansergh, Nicholas|Mansergh]]. ''Transfer of Power Papers (Volume IX)'' * Wolpert, Stanley (2002). ''Jinnah of Pakistan''. Oxford: OUP. * ^ Dr Allama Daudpota == బయటి లింకులు == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{cite web |title=Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah |work=Government of Pakistan Website |url=http://www.quaid.gov.pk |access-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050206230128/http://www.quaid.gov.pk/ |archive-date=2005-02-06 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah |work=The Jinnah Society |url=http://www.majinnah.com.pk/ |access-date=2009-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430124134/http://www.majinnah.com.pk/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Father of Pakistan |work=The Most Influential Asians of the Century by TIME |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |access-date=2009-02-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052952/http://content.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/jinnah.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Muhammad Ali Jinnah (1876–1948) |work=Story of Pakistan |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |access-date=2009-02-12 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073934/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P009 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's speech to the Constituent Assembly of Pakistan |date=August 11, 1947 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |work=pakistani.org |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226024737/http://pakistani.org/pakistan/legislation/constituent_address_11aug1947.html |archive-date=2009-02-26 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Jinnah's Thought at a Glance |work=YesPakistan.com |url=http://www.yespakistan.com/jinnah/ |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328160532/http://www.yespakistan.com/jinnah/ |archive-date=2009-03-28 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Mohammed Ali Jinnah (1876–1948) |work=Harappa.com |url=http://harappa.com/sounds/jinnah.html }} * {{cite web |title=Pictures of Quaid (Album) |work=Urdu Point |url=http://www.urdupoint.com/jinnah/album/ }} * {{cite web |title=South Asia's Clarence Darrow |work=Chowk |url=http://www.chowk.com/articles/9441 |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225005517/http://www.chowk.com/articles/9441 |archive-date=2008-12-25 |url-status=dead }} * {{cite web |title=1947 - August |work=Chronicles Of Pakistan |url=http://therepublicofrumi.com/47.htm |access-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402114442/http://therepublicofrumi.com/47.htm |archive-date=2009-04-02 |url-status=dead }} [[వర్గం:1876 జననాలు]] [[వర్గం:1948 మరణాలు]] [[వర్గం:షియా ఇస్లాం]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ ఉద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:దేశ విభజన]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] [[వర్గం:భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు]] [[వర్గం:ముంబై విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థులు]] jiajetdvllsjcnd8dji6hmdwhuw3uhd సింహాద్రి (సినిమా) 0 109640 4936666 4936654 2026-08-16T12:07:32Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4936666 wikitext text/x-wiki {{వేదిక|తెలుగు సినిమా}} {{సినిమా | name = సింహాద్రి | year = 2003 | image = Simhadri poster.jpg | image_size = | caption = | director = [[ఎస్.ఎస్.రాజమౌళి]] | producer = వి. విజయేంద్ర కుమార్ | writer = [[విజయేంద్ర ప్రసాద్]] | starring = [[జూనియర్ ఎన్.టి.ఆర్]]<br />[[భూమిక]]<br />[[అంకిత]]<br />[[నాజర్ (నటుడు)|నాజర్]] | music = [[ఎం.ఎం.కీరవాణి]] | cinematography = | editing = [[కోటగిరి వెంకటేశ్వర రావు]] | distributor = | released = 9 జూలై 2003 | runtime = | studio = | country = {{IND}} | language = తెలుగు | budget =8.5 కోట్లు | gross = | preceded_by = | followed_by = | website = | imdb_id = 0375066 }} '''సింహాద్రి''' 2003 లో [[ఎస్. ఎస్. రాజమౌళి]] దర్శకత్వంలో విడుదలైన విజయవంతమైన చిత్రం. [[జూనియర్ ఎన్.టి.ఆర్|జూనియర్ ఎన్. టి. ఆర్]], [[భూమిక చావ్లా|భూమిక]] ఇందులో ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు.<ref name="‘సింహాద్రి’ సినిమా ఆలోచ‌న ఎలా పుట్టిందో తెలుసా?">{{cite news |last1=Namasthe Telangana |title=‘సింహాద్రి’ సినిమా ఆలోచ‌న ఎలా పుట్టిందో తెలుసా? |url=https://www.ntnews.com/cinema/how-simhadri-cinema-starts-112299/ |accessdate=1 June 2021 |work=Namasthe Telangana |date=1 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601143241/https://www.ntnews.com/cinema/how-simhadri-cinema-starts-112299/ |archivedate=1 జూన్ 2021 |url-status=live }}</ref> ఈ చిత్రానికి ఎం.ఎం కీరవాణి సంగీతం అందించగా, సినిమాటోగ్రఫీ రవీంద్రబాబు, ఎడిటింగ్ కోటగిరి వెంకటేశ్వరరావులు అందించారు. 2003 జూలై 9న విడుదలైన ఈ చిత్రం ఇండస్ట్రీ హిట్‌గా నిలిచింది. ఈ చిత్రం ₹8.5 కోట్ల (US$1.8 మిలియన్లు) బడ్జెట్‌తో నిర్మించబడింది. డిస్ట్రిబ్యూటర్స్ షేర్ ₹26 కోట్లు (US$5.6 మిలియన్లు) వసూలు చేసింది.<ref name="idlebrain.com">[http://www.idlebrain.com/movie/postmortem/chatrapati.html "Chatrapati – Post mortem – Telugu cinema – SS Rajamouli – Prabhas, Shriya"]. ''idlebrain.com''.</ref>{{Efn|The average exchange rate in 2003 was 46.58 Indian rupees ({{INR}}) per 1 US dollar (US$).<ref name="exchange2005">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=1 USD to INR from 1947 till now, Historical Exchange Rates Explained |url=https://www.bookmyforex.com/blog/1-usd-inr-1947-till-now/ |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=BookMyForex.com}}</ref>|name=exchange2005}} ఈ చిత్రం తరువాత తమిళంలో గజేంద్ర (2004)గా కన్నడలో కంఠీరవ (2012), బంగ్లాదేశ్‌లో [[బెంగాలీ|బెంగాలీలో]] దుర్దోర్షో (2005) గా రీమేక్ చేయబడింది. ==కథ== == నిర్మాణం == === అభివృద్ధి === [[వసంత కోకిల]] సినిమా క్లైమాక్స్ లో హీరో హీరోయిన్ ను వదిలివెళ్ళిపోయిన సన్నివేశాన్ని గురించి మాట్లాడుకుంటూ "హీరోయిన్ హీరోని వదిలి వెళ్ళిపోతూంటే, గుండెల్లో గునపంతో పొడిచేసినట్టు లేదూ" అని విజయేంద్రప్రసాద్ చేసిన వ్యాఖ్యతో ఈ సినిమా కథకు బీజం పడింది. ఆ మాట పట్టుకుని ఆయన అసిస్టెంట్ అమ్మ గణేశ్ హీరోని తాను అమితంగా ప్రేమిస్తున్న హీరోయిన్నే గుండెల్లో గునపంతో పొడిచినట్టుగా కథ రాసుకుందాం అనడంతో అలా చేసేందుకు దారితీసే కారణాలు ఏమిటన్న పద్ధతిలో ఈ కథ రాసుకున్నారు. అయితే కథలో కీలకమైన ఫ్లాష్ బాక్ కు వేరేదైనా ప్రదేశాన్ని నేపథ్యంగా తీసుకోవాలని భావించి కేరళను ఎంచుకున్నారు. ఈ కథని [[నందమూరి బాలకృష్ణ|బాలకృష్ణ]] కథానాయకునిగా [[బి.గోపాల్]] దర్శకత్వంలో సినిమాగా తీద్దామని భావించినా వారు వేరే కథను ఎంచుకోవడంతో దొరైస్వామిరాజా నిర్మాతగా ఈ సినిమా తీస్తానని ముందుకువచ్చారు. దాంతో [[జూనియర్ ఎన్.టి.ఆర్.]] కథానాయకునిగా [[ఎస్.ఎస్.రాజమౌళి]] దర్శకత్వంలో సినిమా ప్రారంభం అయింది.<ref name="సాక్షిలో విజయేంద్రప్రసాద్ ఇంటర్వ్యూ">{{cite web|last1=సాక్షి|first1=బృందం|title=కథానాయకుడు|url=http://www.sakshi.com/news/family/kv-vijayendra-prasad-to-direct-multilingual-project-296333|website=సాక్షి|publisher=జగతి పబ్లికేషన్స్|accessdate=7 February 2016|date=8 డిసెంబరు 2015}}</ref> ==నటీ నటులు== *[[జూనియర్ ఎన్.టి.ఆర్]]_ సింహాద్రి/ సింగమలై *[[భూమిక]]_ ఇంద్రా "ఇందు", సరస్వతి కుమార్తె * [[అంకిత]]_ కస్తూరి *[[నాజర్ (నటుడు)|నాజర్]]_రాం భూపాల్ వర్మ *[[కోట శ్రీనివాసరావు]]_ పింగళం *[[కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం|బ్రహ్మానందం]]_ తలుపులు *[[భానుచందర్]]_ అరవింద్, సరస్వతి భర్త * [[వేణుమాధవ్]]_ అయ్యర్ * [[శరత్ సక్సేనా]]_ ACP నంబూద్రి * [[వల్లం నరసింహారావు]] * [[మహేంద్రన్]] * ముకేష్ రిషి_ బాయ్ సాబ్ * రాహుల్ దేవ్_ బాలా నాయర్ * సీత _ సరస్వతి, అరవింద్ భార్య * ఎస్ ఎస్.కంచి_ అంబుజం * సంగీత_ వర్మ భార్య * రాళ్ళపల్లి_ ఇందు కేర్ టేకర్ * రాగిణి_ ఇందు కేర్ టేకర్ * అజయ్ * చలపతిరావు_ మంత్రి అనుచరుడు * శివన్నారాయణ నారిపెద్ది * శ్రీనివాసరెడ్డి_ దొంగ * సూర్య_ రాంభూపాల్ వర్మ రెండో అల్లుడు * హేమ _ రాంభూపాల్ వర్మ రెండో అల్లుడు భార్య * రవిబాబు * జి.వి.సుధాకర్ నాయుడు * సమీర్_ డాక్టర్ * ఛత్రపతి శేఖర్_ బాలానాయర్ అనుచరుడు * మాస్టర్ మహేంద్ర రాజన్ పి దేవ్_ కేరళ ముఖ్యమంత్రి(అతిథి పాత్ర) * రమ్యకృష్ణ_ ఐటం సాంగ్" చిన్నదమ్మే చీకులు కావాలా" . == పాటలు == * అమ్మైనా నాన్నైనా, కళ్యాణ్ మాలిక్, రచన: సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి * ఏదేదో సెయ్యమాకే , కీరవాణి, సునీత, రచన: చంద్రబోస్ * చిరాకు అనుకో పరాకు అనుకో, ఎస్ పి చరణ్, చిత్ర, రచన: చంద్రబోసు * చీమ చీమ చీమ చీమా , గంగ, ఎస్ పి. చరణ్ , బ్రంహానందం, రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి * చిన్నదమ్మే చీకులు కావాలా, నా సామిరంగా చీకులమ్మే చిన్నది కావాలా , మనో, శ్రేయా ఘోషల్, రచన: వెన్నెలకంటి రాజేశ్వర రావు * సింగమలై , కళ్యాణ్ మాలిక్, రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి. * నువ్వు విజిలేస్తే ఆంధ్రా సోడా బుడ్డి , తిప్పు, చిత్ర, రచన: [[చంద్రబోస్ (రచయిత)|చంద్రబోస్]] ==సాంకేతిక సిబ్బంది== * దర్శకత్వం: [[ఎస్.ఎస్.రాజమౌళి]] * సంగీతం: [[ఎం.ఎం. కీరవాణి]] * చిత్రానువాదం: ఎస్.ఎస్.రాజమౌళి * కథ: వి.విజయేంద్రప్రసాద్ * సంభాషణలు: విశ్వనాధ్, ఎం.రత్నం * గీత రచయితలు: చెంబోలు( సిరివెన్నెల )సీతారామశాస్త్రి, వేటూరి సుందరరామమూర్తి, చంద్రబోస్, వెన్నెలకంటి రాజేశ్వర ప్రసాద్ * గాయనీ గాయకులు: కల్యాణ మాలిక్, ఎం.ఎం.కీరవాణి, గంగ, మనో, టిప్పు, కె.ఎస్.చిత్ర, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల చరణ్, సునీత ఉపద్రష్ట, శ్రేయా ఘోషల్, బ్రహ్మానందం * ఫోటోగ్రఫి: కె.రవీంద్రబాబు * కూర్పు: కె. వెంకటేశ్వరరావు * సమర్పణ: వి.దొరస్వామి రాజు * నిర్మాత: వి.విజయ్ కుమార్ వర్మ * నిర్మాణ సంస్థ: వి.యం.సి.ప్రొడక్షన్స్ * విడుదల: 11:07:2003. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ఎస్.ఎస్.రాజమౌళి దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:జూనియర్ ఎన్.టి.ఆర్ సినిమాలు]] [[వర్గం:భూమిక నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:నాజర్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఎమ్.ఎమ్. కీరవాణి సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:బ్రహ్మానందం నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:వేణుమాధవ్ నటించిన సినిమాలు]] == ఇతర మూలాలు == <references group="lower-alpha" /> nv2zje81xmxuy2y6d77cxhugttb38zv వసంతం 0 114432 4936681 4248771 2026-08-16T13:07:02Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4936681 wikitext text/x-wiki {{సినిమా| name = వసంతం | image=Vasantham.jpg| director = [[విక్రమన్]]| writer = [[విక్రమన్]]| dialogues= [[చింతపల్లి రమణ]]| year = 2003| language = తెలుగు| production_company = [[శ్రీ సాయిదేవా ప్రొడక్షన్స్]]| producer= [[ఎన్.వి.ప్రసాద్]],[[శానం నాగ అశోక్ కుమార్]]| cinematography = | editing= | choreography = | music = [[ఎస్. ఎ. రాజ్‌కుమార్]]| lyrics = [[వేటూరి సుందరరామ్మూర్తి|వేటూరి]],[[సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి]],[[చంద్రబోస్]],[[కులశేఖర్]]| starring = [[దగ్గుబాటి వెంకటేష్|వెంకటేష్]]<br>[[ఆర్తీ అగర్వాల్]]<br> [[కళ్యాణి]]<br> [[చంద్ర మోహన్]]<br> [[ఇందుకూరి సునీల్ వర్మ|సునీల్]]<br>[[తనికెళ్ళ భరణి]]<br>[[సూర్య]]<br> [[హేమ]]<br>[[శివారెడ్డి]]<br>[[ఆకాష్]]<br>[[ఆహుతి ప్రసాద్]]<br>[[ప్రసాద్ బాబు]]| imdb_id= }} [[దగ్గుబాటి వెంకటేష్|వెంకటేష్]] కథానాయకునిగా తమిళ దర్శకుడు [[విక్రమన్]] దర్శకత్వంలో 2003లో వచ్చిన '''వసంతం'''. ఈ చిత్రం ఘనవిజయం సాధించింది.<ref>{{Cite web|url=https://idreampost.com/te/news/nostalgia/17-years-for-vasantham|title=వెండితెరపై విరిసిన స్నేహ 'వసంతం' - Nostalgia|website=iDreamPost.com|language=en|access-date=2020-07-12|archive-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927102213/https://idreampost.com/te/news/nostalgia/17-years-for-vasantham|url-status=dead}}</ref> ఈ సినిమాలో క్రికెటర్ [[వి.వి.ఎస్.లక్ష్మణ్]] అతిథి పాత్రలో కొంచెంసేపు కనిపిస్తారు. == కథ == అశోక్, జూలీ చిన్ననాటి స్నేహితులు. అశోక్ జూలీ తండ్రి పీటర్ తోనూ చాలా సన్నిహితంగా ఉంటాడు. అశోక్, జూలీ ఎంత దగ్గరగా ఉన్నా వాళ్ళ మధ్య ఉండేది స్వచ్ఛమైన స్నేహం మాత్రమే. హఠాత్తుగా పీటర్ చనిపోవడంతో జూలీని ఇంటికి తీసుకు వస్తాడు అశోక్. ఇంట్లో వాళ్ళకి అది నచ్చదు. తనకు తిండి పెట్టడమే ఎక్కువని పైగా ఆమెను ఎలా భరిస్తామని ఇంట్లో వాళ్ళు అనడంతో కోపంతో ఇంటి నుంచి బయటకు వచ్చేస్తాడు అశోక్. అంతకు ముందే నందినిని ప్రేమించి ఉంటాడు. ముందుగా జూలీకి పెళ్ళి చేయాలని నిశ్చయించి అందుకు ప్రయత్నాలు చేస్తుంటాడు. అందుకోసం తనకెంతో ఇష్టమైన క్రికెట్ ను పణంగా పెట్టడానికి వెనుకాడడు. == తారాగణం == * అశోక్ పాత్రలో [[దగ్గుబాటి వెంకటేష్|వెంకటేష్]] * జూలీ పాత్రలో [[కల్యాణి (నటి)|కల్యాణి]] * [[ఆర్తీ అగర్వాల్|ఆర్తి అగర్వాల్]] * [[తనికెళ్ళ భరణి]] * పీటర్ గా [[చంద్రమోహన్]], జూలీ తండ్రి * సూర్య * [[ధర్మవరపు సుబ్రహ్మణ్యం]] * [[సునీల్ (నటుడు)|సునీల్]] * [[శివారెడ్డి (నటుడు)|శివారెడ్డి]] * [[హేమ (నటి)|హేమ]]_ హేమ * [[కొండవలస లక్ష్మణరావు]] * [[అడుసుమిల్లి జనార్ధన వరప్రసాద్|ఆహుతి ప్రసాద్]]_ మిచెల్ తండ్రి * [[గుండు హనుమంతరావు]] * [[ఎల్. బి. శ్రీరామ్]] * [[భవాని (నటి)|భవాని]] * అనంత్_ పూజారి . == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: విక్రమన్ * కథ, చిత్రానువాదం: విక్రమన్ * సంగీతం: ఎస్.ఎ.రాజ్ కుమార్ * సంభాషణలు: చింతపల్లి రమణ * గీత రచయితలు: వేటూరి సుందరరామమూర్తి, కులశేఖర్, సిరివెన్నెల (చెంబోలు) సీతారామశాస్త్రి, చంద్రబోస్ * నేపథ్య గాయకులు: శంకర్ మహదేవన్, సుజాత మోహన్, ఉదిత్ నారాయణ్, హరిహరన్, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె.ఎస్.చిత్ర * ఫోటోగ్రఫి: బాలమురుగన్ * కూర్పు: మార్తాండ్ కె వెంకటేష్ * నిర్మాతలు: ఎన్.వి.ప్రసాద్, శానం నాగ అశోక్ కుమార్ * నిర్మాణ సంస్థ: శ్రీ సాయి దేవా ప్రొడక్షన్స్ * విడుదల: 11:07:2003. == పాటల జాబితా == * * అమ్మో అమ్మయేనా , రచన: కుల శేఖర్ , గానం.హరిహరాన్ , సుజాత మోహన్. * గాలి చిరుగాలి , రచన: సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి , గానం.చిత్ర . * నిను చూడక ముందర , రచన: కుల శేఖర్ ,గానం. హరిహరణ్. * గోదారల్లే పొంగే , రచన: కుల శేఖర్ , గానం: ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం. *ఓ జాబిల్లి , రచన: కుల శేఖర్, గానం. కె ఎస్ . చిత్ర *అమ్మో అమ్మాయేన ,(బిట్) రచన: కుల శేఖర్ , గానం.హరిహరన్ *గాలి చిరుగాలి (బిట్) రచన: సిరివెన్నెల ,గానం. చిత్ర *జాం పండువే దోర జాం పండువే , రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి , గానం.ఉదిత్ నారాయణ్ , సుజాత మోహన్. *ఓ లాలీ పాపకి , రచన: చంద్రబోస్ ,గానం. శంకర్ మహదేవన్. == అవార్డులు == === నంది పురస్కారాలు (2003) === # రాంబాబు - ఉత్తమ వస్త్రాలంకరణ. # ఎస్.ఎన్. అశోక్ - ప్రత్యేక జ్యూరీ అవార్డు. # ఎన్.వి. ప్రసాద్- ప్రత్యేక జ్యూరీ అవార్డు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:వెంకటేష్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఆర్తీ అగర్వాల్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:కళ్యాణి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:చంద్రమోహన్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:తనికెళ్ళ భరణి సినిమాలు]] [[వర్గం:సునీల్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఆహుతి ప్రసాద్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఎస్. ఎ. రాజ్‌కుమార్ సంగీతం అందించిన చిత్రాలు]] [[వర్గం:గుండు హనుమంతరావు నటించిన సినిమాలు]] sx43op5m8atqmqer78l64f3r183czp6 మనోరమ (నటి) 0 118441 4936751 4907402 2026-08-16T16:41:48Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936751 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = మనోరమ Manorama [மனோரமா] | image = Manorama at Cinema Journalist Association Event.jpg | imagesize = | caption = | birthname = Gopishantha Kasi Clockudaiyar | birth_date = [[మే 26]], [[1937]] | birth_place = మన్నార్గుడి, [[తమిళనాడు]], [[India]]<ref name="hinduonnet.com">[http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2009020250170400.htm&date=2009/02/02/&prd=mp& There’s no stopping her]{{Dead link|date=జనవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinduonnet. 2009/02/02</ref> | death_date = [[అక్టోబర్ 11]], [[2015]] | death_place = | other names = ఆచి (Aachi) | occupation = రంగస్థల, సినిమా, టి.వి. [[నటి]] | years_active = 1958 –2013 | spouse = | domesticpartner = | website = | children = భూపతి }} '''మనోరమ''' ([[ఆంగ్లం]]: '''Manorama'''; born Gopishantha [[తమిళం]]: கோபிசாந்தா) ([[మే 26]], [[1937]] - [[అక్టోబరు 11]], [[2015]]) సుప్రసిద్ధ దక్షిణ భారత సినిమా నటీమణి. ఈమె సుమారు 1500 సినిమాలు, 1000 నాటక ప్రదర్శనలు ఇచ్చింది. ఈమె ఎక్కువగా [[తమిళ భాష|తమిళ]] భాషలో ఎక్కువగా నటించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/07/07/stories/2003070701340300.htm |title=The endearing `aachi' |publisher=The Hindu |date=2003-07-07 |accessdate=2010-05-26 |website= |archive-date=2003-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031230132332/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/07/07/stories/2003070701340300.htm |url-status=dead }}</ref> ఈమె కొన్ని [[మలయాళ భాష|మలయాళం]], [[తెలుగు]], [[కన్నడ భాష|కన్నడ]], [[హిందీ భాష|హిందీ]] భాషా చిత్రాలలో కూడా నటించింది. ఈమెను అభిమానులు '''ఆచి''' ('''Aachi''') అని ప్రేమగా పిలుస్తారు.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/mp/2003/07/07/stories/2003070701340300.htm |title=The Hindu : The endearing `aachi' |publisher=Hinduonnet.com |date=2003-07-07 |accessdate=2010-05-26 }}{{Dead link|date=జనవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007081050120200.htm&date=2007/08/10/&prd=fr& ‘Comedy is big responsibility’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224001608/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007081050120200.htm&date=2007%2F08%2F10%2F&prd=fr& |date=2008-02-24 }}. Hinduonnet. 10/08/2007</ref> 1987లో [[ప్రపంచం]]లోనే అత్యధిక సినిమాలలో నటించిన సినీ నటిగా ఈమె [[గిన్నీస్ బుక్]]లో స్థానం సంపాదించింది. ఈ రికార్డు 2009 వరకూ ఎవరూ అధిగమించలేదు. మనోరమ ఐదుగురు ముఖ్యమంత్రులతో కలిసి నటించారు. [[తమిళనాడు]] సీఎం [[జయలలిత (నటి)|జయలలిత]], మాజీ సీఎంలు [[అణ్ణా దురై]], [[ఎం.జి.రామచంద్రన్]], [[కరుణానిధి]]తో పాటు [[నందమూరి తారక రామారావు]]తో కలిసి నటించారు. హీరోలైన [[శివాజీ గణేశన్]], [[రజనీకాంత్‌]], [[కమల్ హాసన్]]తో కలిసి నటించారు. 1958లో తమిళంలో మాలఇట్టామంగై చిత్రంతో మనోరమ తెరంగ్రేటం చేశారు. ఇక చివరి చిత్రం [[సింగం-2]]. == జననం == మనోరమ [[1937]], [[మే 26]] న [[తమిళనాడు]] లోని మన్నార్‌గుడిలో జన్మించారు. ఈవిడ అసలు పేరు గోపిశాంత. ==అవార్డులు== [[File:Padma Shri India IIIe Klasse.jpg|right|thumb|60px|[[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]]పురస్కారం]] * 1988 : ఉత్తమ సహాయనటిగా [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం]] * 2002 : [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] * కళైమామణి పురస్కారం ==నటించిన తెలుగు సినిమాలు== # [[ఎవరాస్త్రీ?]] (1966) # [[బొమ్మలాట (1970 సినిమా)|బొమ్మలాట]] (1970) # [[భద్రకాళి (సినిమా)|భద్రకాళి]] (1976) # [[శుభోదయం (సినిమా)|శుభోదయం]] (1980) # [[కాళి (సినిమా)|కాళి]] (1980) # [[విచిత్ర సోదరులు]] (1989) - మునియమ్మ # [[మా ఇంటి కృష్ణుడు]] (1990) # [[మైఖేల్ మదన కామరాజు]] (1991) - గంగాబాయి # [[అల్లరి ప్రియుడు]] (1993) # [[కుంతీ పుత్రుడు]] (1993) # [[జంటిల్ మేన్]] (1993) - అర్జున్ తల్లి # [[బొబ్బిలి రాయుడు]] (1994) # [[యమలవ్]] (1995) # [[రిక్షావోడు]] (1995) - బామ్మ # [[ప్రేయసి (1996 సినిమా)|ప్రేయసి]] (1996) # [[సింహం (సినిమా)|సింహం]] (1997) # [[సాంబయ్య (సినిమా)|సాంబయ్య]] (1999) # [[మా ఆయన సుందరయ్య]] (2001) # [[బావ నచ్చాడు]] (2001) - భానుపతి # [[ధీరుడు (2006 సినిమా)|ధీరుడు]] (2006) # [[కృష్ణార్జున]] (2008) # [[అరుంధతి (2009 సినిమా)|అరుంధతి]] (2009) - చంద్రమ్మ # [[యముడు (2010 సినిమా)|యముడు]] (2010) - మల్లికార్జున తల్లి # [[అరుణాచలం]] == తమిళం == # [[సూర్యన్]] == మరణం == గత కొంత కాలంగా గుండె సంబంధిత వ్యాధితో బాధ పడుతున్న ఆమె [[చెన్నై]] లోని ఓ ప్రైవేటు ఆస్పత్రిలో చికిత్స పొందుతూ [[2015]], [[అక్టోబర్ 11]] న తుదిశ్వాస విడిచారు. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * [http://imdb.com/name/nm1154168/ IMDb bio] * [http://www.nilacharal.com/enter/celeb/manorama.html Profile at Nilacharal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130204009/http://www.nilacharal.com/enter/celeb/manorama.html |date=2022-11-30 }} {{భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు}} {{Authority control}} [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:పద్మశ్రీ పురస్కారం పొందిన మహిళలు]] [[వర్గం:1937 జననాలు]] [[వర్గం:2015 మరణాలు]] [[వర్గం:భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కార విజేతలు]] t725ff1y4juqyshhwxn6sildpnzdavd చర్చ:చర్ల గణపతిశాస్త్రి 1 134532 4936749 4884863 2026-08-16T16:24:54Z Kalasagary 107518 /* కరపత్రం అవసరమా? */ కొత్త విభాగం 4936749 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు తెలుగు ప్రముఖులు|తరగతి=మొలక}} {{వికీప్రాజెక్టు తెలుగు సమాచారం అందుబాటులోకి}} == కరపత్రం అవసరమా? == చర్ల గణపతిశాస్త్రి గారి వ్యాసానికి వారి దంపతుల ఫోటో పెడితే చాలుగా, కరపత్రం మొత్తంగా అవసరంలేదని నా అభిప్రాయం. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 16:24, 16 ఆగస్టు 2026 (UTC) bm6eyxw5hk7qvd4b9n4vmz8tw0dnnqt గ్రంథాలయ ఉద్యమం 0 159275 4936713 4906216 2026-08-16T14:50:51Z Vjsuseela 35888 /* ఇతర రాష్ట్రాలలో గ్రంథాలయోద్యమము */ 4936713 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Iyyanki Venkata Ramanayya.png|thumbnail|కుడి|గ్రంథాలయోద్యమ పితామహుడు అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] ప్రజలను విజ్ఞానవంతులను చేసి చైతన్యవంతులను చేసేందుకు '''గ్రంథాలయ ఉద్యమం''' ఉపయోగపడింది. గ్రంథాలయోద్యమ పితామహునిగా పేరొందిన [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. గ్రంథాలయోద్యమం ప్రజలను చైతన్యవంతుల్ని చేయడం ద్వారా [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమము|భారత స్వాతంత్ర్య]], [[తెలంగాణా సాయుధ పోరాటం]] ఉద్యమాలలో భాగం వహించింది. == ఉద్యమ పూర్వస్థితి == ఆధునిక పద్ధతుల్లో [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]] లో ఏర్పాటైన తొలి గ్రంథాలయం [[విశాఖపట్టణం|విశాఖపట్టణంలో]] ఏర్పాటుచేశారని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. [[1886|1886లో]] విశాఖపట్టణంలో మంతిన సూర్యనారాయణమూర్తి ఈ పౌరగ్రంథాలయాన్ని నెలకొల్పారు. ఆంగ్లభాషా సంస్కృతుల ప్రభావం, ఇతర దేశాల్లోని గ్రంథాలయాల గురించిన సమాచారం ప్రజలకు లేకపోయినా స్వంత ప్రేరణపై ఆయన గ్రంథాలయాన్ని ప్రారంభించారు. ఇలా ఆసక్తి ఉత్సాహంతో ఆంధ్రదేశమంతటా ([[బళ్ళారి|బళ్ళారితో]] కలుపుకుని) 1905 నాటికి 20 గ్రంథాలయాలు స్థాపించబడినట్టు లెక్కకువచ్చాయి. పలు ఉద్యమాలు, సాహిత్య సృష్టి వంటి కారణాలతో [[1913]] నాటికి వీటి సంఖ్య 123కు పెరిగింది. ఆపైన గ్రంథాలయోద్యమం ప్రారంభమై ఇతర ఉద్యమాలకు చేయూతనివ్వడమే కాక పలు రంగాల్లో తెలుగువారి చైతన్యానికి చేయూతనిచ్చింది.<ref>ఆంధ్రప్రదేశ్-గ్రంథాలయోద్యమము:పి.నాగభూషణం:1957</ref> == ఉద్యమ క్రమం == [[1911|1911లో]] [[రామమోహన గ్రంథాలయం|రామమోహన గ్రంథాలయాన్ని]] [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] స్థాపించారు. ఆయన [[1914|1914లో]] [[విజయవాడ]] ఆంధ్రదేశ గ్రంథ భాండాగార ప్రతినిధులతో [[తెలుగు గ్రంథాలయ సభలు|గ్రంథాలయ మహాసభలు]] నిర్వహించారు. 1915లో భారతదేశంలోని తొలి గ్రంథాలయ సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. సంఘం తరఫున ''ఇండియన్ లైబ్రరీ జర్నల్''ను ప్రారంభించారు. ఊరూరా గ్రంథాలయాలు ఏర్పాటుచేయడం, ప్రజలకు అక్షరజ్ఞానం కల్పించడం వంటివి ఇందులో భాగం. [[పశ్చిమగోదావరి]], [[కృష్ణా జిల్లా|కృష్ణా]], [[గుంటూరు జిల్లా|గుంటూరు]] జిల్లాల గ్రంథాలయ సంఘాల కార్యదర్శులు [[1934]]-[[1948]] మధ్యకాలంలో గ్రంథాలయ యాత్రలను నిర్వహించారు. ఈ క్రమంలో కొత్త గ్రంథాలయాలను ప్రారంచించారు. మూసివేయబడిన గ్రంథాలయాలు ఎన్నో పునరుద్ధరించారు. [[1920]], [[1934|1934ల్లో]] గ్రంథాలయ కార్యదర్శులకు శిక్షణ తరగతులను నిర్వహించారు. ఉద్యమనిర్వహణలో భాగంగా గ్రంథాలయ సంఘాల ప్రతినిధులు ఆంధ్రదేశంలోని ప్రతి గ్రామంలోనూ పర్యటించారు. == గ్రంథాలయ మహాసభలు == {{ప్రధాన వ్యాసం|తెలుగు గ్రంథాలయ సభలు}} [[1914|1914లో]] ప్రారంభమైన గ్రంథాలయ మహాసభలు రాష్ట్రంలోని గ్రంథాలయాల అభివృద్ధికి, గ్రంథాలయోద్యమ రూపకల్పనకూ చేయూతనిచ్చాయి. మొదటి గ్రంథాలయ మహాసభలు [[1914]] [[ఏప్రిల్ 10|ఏప్రిల్ 10న]] [[విజయవాడ|విజయవాడలో]] రామమోహన ధర్మపుస్తకభాండాగారం ప్రతినిధుల ఆధ్వర్యంలో జరిగాయి. ఈ మహాసభలకు ప్రముఖ కవి [[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]] అధ్యక్షత వహించారు. అప్పటికే రాష్ట్రంలోని [[గంజాం]], [[విశాఖపట్టణం]], గోదావరి జిల్లా, [[కృష్ణా జిల్లా]], [[నెల్లూరు జిల్లా|నెల్లూరు]] ప్రాంతం, [[కడప జిల్లా|కడప]], [[కర్నూలు జిల్లా|కర్నూలు]] మొదలుకొని బళ్ళారి వరకూ ఏర్పాటైన 60 గ్రంథాలయాల నుంచి 200 మంది ప్రతినిధులు కార్యక్రమానికి విచ్చేశారు. మొదటి గ్రంథాలయ మహాసభల సందర్భంగా ఆంధ్రదేశ గ్రంథ భాండాగార సంఘం ఏర్పాటుచేశారు. ===నైజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సభ=== 1928లో [[సూర్యాపేట]]లో మహావైభవంగా జరిగిన ఆంధ్రసభలలో గ్రంథాలయ మహాసభకు దేశభక్త [[వామన నాయకు]] గారు అధ్యక్షత వహించిరి.<ref>నైజామురాష్ట్ర ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సభ, [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము]], సంపుటి 7, సంచిక 1, జూలై 1928, పేజీలు: 9-10</ref> వామన నాయకుగారు మిక్కిలి సమర్థతతోడను, ఉత్సాహముతోడను ఆంధ్రభాషయందే సభా కార్యక్రమమును జరిపిరి. గ్రంథాలయోద్యమమును నైజాము రాష్ట్రములోని ఆంధ్ర జిల్లాలయందు వ్యాపింపజేయుటకుగాను ఒక ప్రచారకుని వేతనమునకై రు. 300 లు విరాళము నిచ్చెదమని అధ్యక్షులు వాగ్దానము జేసిరి. కేంద్రసంఘ యాజమాన్యమున నొక గ్రంథాలయ ఉపసంఘము ఏర్పరుప బడింది. ఈయుపసంఘమునకు శ్రీదేశభక్త నాయకగారు అధ్యక్షులుగ నుండ నంగీకరించిరి. బరోడా గ్రంథాలయ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టుటకును గ్రంథాలయములకు విద్యాశాఖ నుండియు లోకలుఫండునుండియు సహాద్రవ్యమిప్పించుటకును, లోకల్ఫండు ఆదాయంలో పండ్రెండవభాగమును గ్రంథాలయోద్యమమునకై ప్రత్రేకించుటకును, ఈయుధ్యమమున కాటంకముగా నున్న ప్రభుత్వమువారి సర్కులరులను వెంటనే రద్దుచేయించ వలసినదనియు--హైదరాబాదులోని ప్రభుత్వ ధర్మగ్రంథాలయమునందు ఆంధ్ర మహారాష్ట్ర కర్నాటక సంస్కృతగ్రంథము బరోడా గ్రంథాలయ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టుటకును గ్రంథాలయములకు విద్యాశాఖ నుండియు లోకలుఫండు నుండియు సహాయద్రవ్య మిప్పించుటకును, లోకల్ఫండు ఆదాయములో పండ్రెండవభాగమును గ్రంథాలయోద్యమమునకై ప్రత్యేకించుటకును, ఈ యుద్యమమున కాటంకముగా నున్న ప్రభుత్వమువారి సర్క్యులరులను వెంటనే రద్దు చేయించ వలసినదనియు - హైదరాబాదులోని ప్రభుత్వ ధర్మగ్రంథాలయమునందు ఆంధ్ర మహారాష్ట్ర కర్నాటక సంస్కృత గ్రంథములనుకూడ ఉంచవలయుననియు - దీనిని సెలవులలో మూయకుండ ఏర్పాటుల చేయవలయుననియు - గ్రంథాలయ సంబంధములగు సభలను ముందు ప్రభుత్వాధికారులు ఆపకుండ ఏర్పాటుల చేయవలసిన దనియు ప్రభుత్వమువారు ప్రార్థింప బడిరి. * ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సంఘం 1914లో ఆంధ్రదేశంలోని గ్రంథాలయాల ఏర్పాటును, నిర్వహణను ప్రోత్సహించేందుకు ఆంధ్రదేశ గ్రంథభాండాగార సంఘం ఏర్పాటుచేశారు. సంఘానికి తొలి అధ్యక్షునిగా మోచర్ల రామచంద్రరావు పంతులు వ్యవహరించారు. కార్యదర్శులుగా అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య, == ఉద్యమ నేతలు == ఎందరో గ్రంథాలయోద్యమ నేతలు ప్రజా ఉద్యమాలలో పాల్గొని ప్రజలను చైతన్యవంతం చేశారు. కొందరు యువకులు గ్రంథాలయాల ద్వారా పుస్తక విజ్ఞానాన్ని తద్వారా జరుగుతున్న అన్యాయాలను అర్థం చేసుకుని రాష్ట్రవ్యాప్తంగా వివిధ ఉద్యమాలలో నాయకులుగానూ ఎదిగారు. గ్రంథాలయోద్యమానికి నాయకులైన కొందరు ప్రముఖులు వీరు: * [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]], గ్రంథాలయోద్యమ పితామహుడు * [[పోలేపల్లి వెంగన్న శ్రేష్టి]] * [[నూరి వెంకట నరసింహం]] * [[పాతూరి నాగభూషణం]] * [[అడుసుమిల్లి శ్రీనివాస రావు]] * [[అబ్బూరి రామకృష్ణారావు]] * [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] * [[కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు]] * [[కోదాటి నారాయణరావు]] * [[ఎస్.ఆర్.రంగనాథన్]] * [[కలిదిండి నరసింహరాజు]] * [[కాళ్లకూరి నరసింహం పంతులు]] * [[కొండబోలు బసవ పున్నయ్య]] * [[కొడాలి కమలాంబ]] * [[కోగంటి దుర్గా మల్లిఖార్జున రావు]] * [[తేతలి సత్యనారాయణ]] * [[గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు]] * [[చింతలపాటి సీతా రామచంద్ర వరప్రసాద మూర్తిరాజు]] * [[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]] * [[దాసు త్రివిక్రమరావు]] * [[దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య]] * [[నాగినేని వెంకయ్య]] * [[నాళం కృష్ణారావు]] * [[పాతూరి నాగభూషణం]] * [[బత్తుల వేంకటరామిరెడ్డి]] * [[బుర్రా శేషగిరిరావు]] * [[బూర్గుల రామకృష్ణారావు]] * [[భూపతిరాజు తిరుపతిరాజు]] * [[మల్లెల శ్రీరామ మూర్తి]] *[[మాజేటి రామచంద్ర రావు]] *[[రుద్ర రాజు నరసింహ రాజు]] * [[బోయినపల్లి వెంకట రామారావు]] * [[మాడపాటి హనుమంతరావు]] * [[మారేపల్లి రామచంద్ర శాస్త్రి]] * [[మోచర్ల రామచంద్రరావు]] * [[వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి]] * [[వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య]] * [[వేమవరపు రామదాసు]] * [[సురవరం ప్రతాపరెడ్డి]] * [[సూర్యదేవర రాజ్యలక్ష్మమ్మ]] * [[నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణ]] * [[పప్పూరు రామాచార్యులు]] == ఇతర రాష్ట్రాలలో గ్రంథాలయోద్యమము == # గ్రంథాలయోద్యమము, బరోడా. ([[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_2/గ్రంథాలయోద్యమము,_బరోడా|వికీసోర్స్ లింక్)]] # బరోడాయాత్ర ([[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/బరోడా యాత్ర |వికీసోర్స్ లింక్]]) == వికీసోర్స్ లో వ్యాసాలు == # సూరి వేంకటనరసింహం - [https://w.wiki/BBsY ఆంధ్ర గ్రంథాలయోద్యమము] # సత్తెనపల్లి హనుమంతరావు - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/గ్రంథాలయోద్యమము| గ్రంథాలయోద్యమము]] # అద్దంకి సత్యనారాయణ శర్మ - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/గోదావరీ మండల గ్రంథాలయోద్యమము|గోదావరీ మండల గ్రంథాలయోద్యమము]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} * అయ్యంకి వి. మురళీకృష్ణ (సం.) గ్రంథాలయ జ్యోతి: గ్రంథాలయ పితామహ శ్రీ అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య గారి వ్యాసం, ఉపన్యాస సంపుటి (1918-1966), 2014 {{ఆధునిక యుగం}} [[వర్గం:ప్రజా ఉద్యమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు గ్రంథాలయం]] 0rmu5rxas6lxcs8ygr9qksfyc3cyxmt 4936722 4936713 2026-08-16T14:58:21Z Vjsuseela 35888 4936722 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Iyyanki Venkata Ramanayya.png|thumbnail|కుడి|గ్రంథాలయోద్యమ పితామహుడు అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] ప్రజలను విజ్ఞానవంతులను చేసి చైతన్యవంతులను చేసేందుకు '''గ్రంథాలయ ఉద్యమం''' ఉపయోగపడింది. గ్రంథాలయోద్యమ పితామహునిగా పేరొందిన [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. గ్రంథాలయోద్యమం ప్రజలను చైతన్యవంతుల్ని చేయడం ద్వారా [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమము|భారత స్వాతంత్ర్య]], [[తెలంగాణా సాయుధ పోరాటం]] ఉద్యమాలలో భాగం వహించింది. == ఉద్యమ పూర్వస్థితి == ఆధునిక పద్ధతుల్లో [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]] లో ఏర్పాటైన తొలి గ్రంథాలయం [[విశాఖపట్టణం|విశాఖపట్టణంలో]] ఏర్పాటుచేశారని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. [[1886|1886లో]] విశాఖపట్టణంలో మంతిన సూర్యనారాయణమూర్తి ఈ పౌరగ్రంథాలయాన్ని నెలకొల్పారు. ఆంగ్లభాషా సంస్కృతుల ప్రభావం, ఇతర దేశాల్లోని గ్రంథాలయాల గురించిన సమాచారం ప్రజలకు లేకపోయినా స్వంత ప్రేరణపై ఆయన గ్రంథాలయాన్ని ప్రారంభించారు. ఇలా ఆసక్తి ఉత్సాహంతో ఆంధ్రదేశమంతటా ([[బళ్ళారి|బళ్ళారితో]] కలుపుకుని) 1905 నాటికి 20 గ్రంథాలయాలు స్థాపించబడినట్టు లెక్కకువచ్చాయి. పలు ఉద్యమాలు, సాహిత్య సృష్టి వంటి కారణాలతో [[1913]] నాటికి వీటి సంఖ్య 123కు పెరిగింది. ఆపైన గ్రంథాలయోద్యమం ప్రారంభమై ఇతర ఉద్యమాలకు చేయూతనివ్వడమే కాక పలు రంగాల్లో తెలుగువారి చైతన్యానికి చేయూతనిచ్చింది.<ref>ఆంధ్రప్రదేశ్-గ్రంథాలయోద్యమము:పి.నాగభూషణం:1957</ref> == ఉద్యమ క్రమం == [[1911|1911లో]] [[రామమోహన గ్రంథాలయం|రామమోహన గ్రంథాలయాన్ని]] [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] స్థాపించారు. ఆయన [[1914|1914లో]] [[విజయవాడ]] ఆంధ్రదేశ గ్రంథ భాండాగార ప్రతినిధులతో [[తెలుగు గ్రంథాలయ సభలు|గ్రంథాలయ మహాసభలు]] నిర్వహించారు. 1915లో భారతదేశంలోని తొలి గ్రంథాలయ సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. సంఘం తరఫున ''ఇండియన్ లైబ్రరీ జర్నల్''ను ప్రారంభించారు. ఊరూరా గ్రంథాలయాలు ఏర్పాటుచేయడం, ప్రజలకు అక్షరజ్ఞానం కల్పించడం వంటివి ఇందులో భాగం. [[పశ్చిమగోదావరి]], [[కృష్ణా జిల్లా|కృష్ణా]], [[గుంటూరు జిల్లా|గుంటూరు]] జిల్లాల గ్రంథాలయ సంఘాల కార్యదర్శులు [[1934]]-[[1948]] మధ్యకాలంలో గ్రంథాలయ యాత్రలను నిర్వహించారు. ఈ క్రమంలో కొత్త గ్రంథాలయాలను ప్రారంచించారు. మూసివేయబడిన గ్రంథాలయాలు ఎన్నో పునరుద్ధరించారు. [[1920]], [[1934|1934ల్లో]] గ్రంథాలయ కార్యదర్శులకు శిక్షణ తరగతులను నిర్వహించారు. ఉద్యమనిర్వహణలో భాగంగా గ్రంథాలయ సంఘాల ప్రతినిధులు ఆంధ్రదేశంలోని ప్రతి గ్రామంలోనూ పర్యటించారు. == గ్రంథాలయ మహాసభలు == {{ప్రధాన వ్యాసం|తెలుగు గ్రంథాలయ సభలు}} [[1914|1914లో]] ప్రారంభమైన గ్రంథాలయ మహాసభలు రాష్ట్రంలోని గ్రంథాలయాల అభివృద్ధికి, గ్రంథాలయోద్యమ రూపకల్పనకూ చేయూతనిచ్చాయి. మొదటి గ్రంథాలయ మహాసభలు [[1914]] [[ఏప్రిల్ 10|ఏప్రిల్ 10న]] [[విజయవాడ|విజయవాడలో]] రామమోహన ధర్మపుస్తకభాండాగారం ప్రతినిధుల ఆధ్వర్యంలో జరిగాయి. ఈ మహాసభలకు ప్రముఖ కవి [[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]] అధ్యక్షత వహించారు. అప్పటికే రాష్ట్రంలోని [[గంజాం]], [[విశాఖపట్టణం]], గోదావరి జిల్లా, [[కృష్ణా జిల్లా]], [[నెల్లూరు జిల్లా|నెల్లూరు]] ప్రాంతం, [[కడప జిల్లా|కడప]], [[కర్నూలు జిల్లా|కర్నూలు]] మొదలుకొని బళ్ళారి వరకూ ఏర్పాటైన 60 గ్రంథాలయాల నుంచి 200 మంది ప్రతినిధులు కార్యక్రమానికి విచ్చేశారు. మొదటి గ్రంథాలయ మహాసభల సందర్భంగా ఆంధ్రదేశ గ్రంథ భాండాగార సంఘం ఏర్పాటుచేశారు. ===నైజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సభ=== 1928లో [[సూర్యాపేట]]లో మహావైభవంగా జరిగిన ఆంధ్రసభలలో గ్రంథాలయ మహాసభకు దేశభక్త [[వామన నాయకు]] గారు అధ్యక్షత వహించిరి.<ref>నైజామురాష్ట్ర ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సభ, [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము]], సంపుటి 7, సంచిక 1, జూలై 1928, పేజీలు: 9-10</ref> వామన నాయకుగారు మిక్కిలి సమర్థతతోడను, ఉత్సాహముతోడను ఆంధ్రభాషయందే సభా కార్యక్రమమును జరిపిరి. గ్రంథాలయోద్యమమును నైజాము రాష్ట్రములోని ఆంధ్ర జిల్లాలయందు వ్యాపింపజేయుటకుగాను ఒక ప్రచారకుని వేతనమునకై రు. 300 లు విరాళము నిచ్చెదమని అధ్యక్షులు వాగ్దానము జేసిరి. కేంద్రసంఘ యాజమాన్యమున నొక గ్రంథాలయ ఉపసంఘము ఏర్పరుప బడింది. ఈయుపసంఘమునకు శ్రీదేశభక్త నాయకగారు అధ్యక్షులుగ నుండ నంగీకరించిరి. బరోడా గ్రంథాలయ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టుటకును గ్రంథాలయములకు విద్యాశాఖ నుండియు లోకలుఫండునుండియు సహాద్రవ్యమిప్పించుటకును, లోకల్ఫండు ఆదాయంలో పండ్రెండవభాగమును గ్రంథాలయోద్యమమునకై ప్రత్రేకించుటకును, ఈయుధ్యమమున కాటంకముగా నున్న ప్రభుత్వమువారి సర్కులరులను వెంటనే రద్దుచేయించ వలసినదనియు--హైదరాబాదులోని ప్రభుత్వ ధర్మగ్రంథాలయమునందు ఆంధ్ర మహారాష్ట్ర కర్నాటక సంస్కృతగ్రంథము బరోడా గ్రంథాలయ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టుటకును గ్రంథాలయములకు విద్యాశాఖ నుండియు లోకలుఫండు నుండియు సహాయద్రవ్య మిప్పించుటకును, లోకల్ఫండు ఆదాయములో పండ్రెండవభాగమును గ్రంథాలయోద్యమమునకై ప్రత్యేకించుటకును, ఈ యుద్యమమున కాటంకముగా నున్న ప్రభుత్వమువారి సర్క్యులరులను వెంటనే రద్దు చేయించ వలసినదనియు - హైదరాబాదులోని ప్రభుత్వ ధర్మగ్రంథాలయమునందు ఆంధ్ర మహారాష్ట్ర కర్నాటక సంస్కృత గ్రంథములనుకూడ ఉంచవలయుననియు - దీనిని సెలవులలో మూయకుండ ఏర్పాటుల చేయవలయుననియు - గ్రంథాలయ సంబంధములగు సభలను ముందు ప్రభుత్వాధికారులు ఆపకుండ ఏర్పాటుల చేయవలసిన దనియు ప్రభుత్వమువారు ప్రార్థింప బడిరి. * ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సంఘం 1914లో ఆంధ్రదేశంలోని గ్రంథాలయాల ఏర్పాటును, నిర్వహణను ప్రోత్సహించేందుకు ఆంధ్రదేశ గ్రంథభాండాగార సంఘం ఏర్పాటుచేశారు. సంఘానికి తొలి అధ్యక్షునిగా మోచర్ల రామచంద్రరావు పంతులు వ్యవహరించారు. కార్యదర్శులుగా అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య, == ఉద్యమ నేతలు == ఎందరో గ్రంథాలయోద్యమ నేతలు ప్రజా ఉద్యమాలలో పాల్గొని ప్రజలను చైతన్యవంతం చేశారు. కొందరు యువకులు గ్రంథాలయాల ద్వారా పుస్తక విజ్ఞానాన్ని తద్వారా జరుగుతున్న అన్యాయాలను అర్థం చేసుకుని రాష్ట్రవ్యాప్తంగా వివిధ ఉద్యమాలలో నాయకులుగానూ ఎదిగారు. గ్రంథాలయోద్యమానికి నాయకులైన కొందరు ప్రముఖులు వీరు: * [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]], గ్రంథాలయోద్యమ పితామహుడు * [[పోలేపల్లి వెంగన్న శ్రేష్టి]] * [[నూరి వెంకట నరసింహం]] * [[పాతూరి నాగభూషణం]] * [[అడుసుమిల్లి శ్రీనివాస రావు]] * [[అబ్బూరి రామకృష్ణారావు]] * [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] * [[కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు]] * [[కోదాటి నారాయణరావు]] * [[ఎస్.ఆర్.రంగనాథన్]] * [[కలిదిండి నరసింహరాజు]] * [[కాళ్లకూరి నరసింహం పంతులు]] * [[కొండబోలు బసవ పున్నయ్య]] * [[కొడాలి కమలాంబ]] * [[కోగంటి దుర్గా మల్లిఖార్జున రావు]] * [[తేతలి సత్యనారాయణ]] * [[గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు]] * [[చింతలపాటి సీతా రామచంద్ర వరప్రసాద మూర్తిరాజు]] * [[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]] * [[దాసు త్రివిక్రమరావు]] * [[దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య]] * [[నాగినేని వెంకయ్య]] * [[నాళం కృష్ణారావు]] * [[పాతూరి నాగభూషణం]] * [[బత్తుల వేంకటరామిరెడ్డి]] * [[బుర్రా శేషగిరిరావు]] * [[బూర్గుల రామకృష్ణారావు]] * [[భూపతిరాజు తిరుపతిరాజు]] * [[మల్లెల శ్రీరామ మూర్తి]] *[[మాజేటి రామచంద్ర రావు]] *[[రుద్ర రాజు నరసింహ రాజు]] * [[బోయినపల్లి వెంకట రామారావు]] * [[మాడపాటి హనుమంతరావు]] * [[మారేపల్లి రామచంద్ర శాస్త్రి]] * [[మోచర్ల రామచంద్రరావు]] * [[వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి]] * [[వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య]] * [[వేమవరపు రామదాసు]] * [[సురవరం ప్రతాపరెడ్డి]] * [[సూర్యదేవర రాజ్యలక్ష్మమ్మ]] * [[నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణ]] * [[పప్పూరు రామాచార్యులు]] == వికీసోర్స్ లో వ్యాసాలు == # సూరి వేంకటనరసింహం - [https://w.wiki/BBsY ఆంధ్ర గ్రంథాలయోద్యమము] # సత్తెనపల్లి హనుమంతరావు - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/గ్రంథాలయోద్యమము| గ్రంథాలయోద్యమము]] # అద్దంకి సత్యనారాయణ శర్మ - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/గోదావరీ మండల గ్రంథాలయోద్యమము|గోదావరీ మండల గ్రంథాలయోద్యమము]] # గ్రంథాలయోద్యమము, బరోడా. ([[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_2/గ్రంథాలయోద్యమము,_బరోడా|వికీసోర్స్ లింక్)]] # బరోడాయాత్ర ([[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/బరోడా యాత్ర |వికీసోర్స్ లింక్]]) == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} * అయ్యంకి వి. మురళీకృష్ణ (సం.) గ్రంథాలయ జ్యోతి: గ్రంథాలయ పితామహ శ్రీ అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య గారి వ్యాసం, ఉపన్యాస సంపుటి (1918-1966), 2014 {{ఆధునిక యుగం}} [[వర్గం:ప్రజా ఉద్యమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు గ్రంథాలయం]] rzyf6qvje7q3ntb1bt6okww1iqjkbsk 4936723 4936722 2026-08-16T15:01:54Z Vjsuseela 35888 /* వికీసోర్స్ లో వ్యాసాలు */ 4936723 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Iyyanki Venkata Ramanayya.png|thumbnail|కుడి|గ్రంథాలయోద్యమ పితామహుడు అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] ప్రజలను విజ్ఞానవంతులను చేసి చైతన్యవంతులను చేసేందుకు '''గ్రంథాలయ ఉద్యమం''' ఉపయోగపడింది. గ్రంథాలయోద్యమ పితామహునిగా పేరొందిన [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. గ్రంథాలయోద్యమం ప్రజలను చైతన్యవంతుల్ని చేయడం ద్వారా [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమము|భారత స్వాతంత్ర్య]], [[తెలంగాణా సాయుధ పోరాటం]] ఉద్యమాలలో భాగం వహించింది. == ఉద్యమ పూర్వస్థితి == ఆధునిక పద్ధతుల్లో [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]] లో ఏర్పాటైన తొలి గ్రంథాలయం [[విశాఖపట్టణం|విశాఖపట్టణంలో]] ఏర్పాటుచేశారని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. [[1886|1886లో]] విశాఖపట్టణంలో మంతిన సూర్యనారాయణమూర్తి ఈ పౌరగ్రంథాలయాన్ని నెలకొల్పారు. ఆంగ్లభాషా సంస్కృతుల ప్రభావం, ఇతర దేశాల్లోని గ్రంథాలయాల గురించిన సమాచారం ప్రజలకు లేకపోయినా స్వంత ప్రేరణపై ఆయన గ్రంథాలయాన్ని ప్రారంభించారు. ఇలా ఆసక్తి ఉత్సాహంతో ఆంధ్రదేశమంతటా ([[బళ్ళారి|బళ్ళారితో]] కలుపుకుని) 1905 నాటికి 20 గ్రంథాలయాలు స్థాపించబడినట్టు లెక్కకువచ్చాయి. పలు ఉద్యమాలు, సాహిత్య సృష్టి వంటి కారణాలతో [[1913]] నాటికి వీటి సంఖ్య 123కు పెరిగింది. ఆపైన గ్రంథాలయోద్యమం ప్రారంభమై ఇతర ఉద్యమాలకు చేయూతనివ్వడమే కాక పలు రంగాల్లో తెలుగువారి చైతన్యానికి చేయూతనిచ్చింది.<ref>ఆంధ్రప్రదేశ్-గ్రంథాలయోద్యమము:పి.నాగభూషణం:1957</ref> == ఉద్యమ క్రమం == [[1911|1911లో]] [[రామమోహన గ్రంథాలయం|రామమోహన గ్రంథాలయాన్ని]] [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] స్థాపించారు. ఆయన [[1914|1914లో]] [[విజయవాడ]] ఆంధ్రదేశ గ్రంథ భాండాగార ప్రతినిధులతో [[తెలుగు గ్రంథాలయ సభలు|గ్రంథాలయ మహాసభలు]] నిర్వహించారు. 1915లో భారతదేశంలోని తొలి గ్రంథాలయ సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. సంఘం తరఫున ''ఇండియన్ లైబ్రరీ జర్నల్''ను ప్రారంభించారు. ఊరూరా గ్రంథాలయాలు ఏర్పాటుచేయడం, ప్రజలకు అక్షరజ్ఞానం కల్పించడం వంటివి ఇందులో భాగం. [[పశ్చిమగోదావరి]], [[కృష్ణా జిల్లా|కృష్ణా]], [[గుంటూరు జిల్లా|గుంటూరు]] జిల్లాల గ్రంథాలయ సంఘాల కార్యదర్శులు [[1934]]-[[1948]] మధ్యకాలంలో గ్రంథాలయ యాత్రలను నిర్వహించారు. ఈ క్రమంలో కొత్త గ్రంథాలయాలను ప్రారంచించారు. మూసివేయబడిన గ్రంథాలయాలు ఎన్నో పునరుద్ధరించారు. [[1920]], [[1934|1934ల్లో]] గ్రంథాలయ కార్యదర్శులకు శిక్షణ తరగతులను నిర్వహించారు. ఉద్యమనిర్వహణలో భాగంగా గ్రంథాలయ సంఘాల ప్రతినిధులు ఆంధ్రదేశంలోని ప్రతి గ్రామంలోనూ పర్యటించారు. == గ్రంథాలయ మహాసభలు == {{ప్రధాన వ్యాసం|తెలుగు గ్రంథాలయ సభలు}} [[1914|1914లో]] ప్రారంభమైన గ్రంథాలయ మహాసభలు రాష్ట్రంలోని గ్రంథాలయాల అభివృద్ధికి, గ్రంథాలయోద్యమ రూపకల్పనకూ చేయూతనిచ్చాయి. మొదటి గ్రంథాలయ మహాసభలు [[1914]] [[ఏప్రిల్ 10|ఏప్రిల్ 10న]] [[విజయవాడ|విజయవాడలో]] రామమోహన ధర్మపుస్తకభాండాగారం ప్రతినిధుల ఆధ్వర్యంలో జరిగాయి. ఈ మహాసభలకు ప్రముఖ కవి [[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]] అధ్యక్షత వహించారు. అప్పటికే రాష్ట్రంలోని [[గంజాం]], [[విశాఖపట్టణం]], గోదావరి జిల్లా, [[కృష్ణా జిల్లా]], [[నెల్లూరు జిల్లా|నెల్లూరు]] ప్రాంతం, [[కడప జిల్లా|కడప]], [[కర్నూలు జిల్లా|కర్నూలు]] మొదలుకొని బళ్ళారి వరకూ ఏర్పాటైన 60 గ్రంథాలయాల నుంచి 200 మంది ప్రతినిధులు కార్యక్రమానికి విచ్చేశారు. మొదటి గ్రంథాలయ మహాసభల సందర్భంగా ఆంధ్రదేశ గ్రంథ భాండాగార సంఘం ఏర్పాటుచేశారు. ===నైజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సభ=== 1928లో [[సూర్యాపేట]]లో మహావైభవంగా జరిగిన ఆంధ్రసభలలో గ్రంథాలయ మహాసభకు దేశభక్త [[వామన నాయకు]] గారు అధ్యక్షత వహించిరి.<ref>నైజామురాష్ట్ర ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సభ, [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము]], సంపుటి 7, సంచిక 1, జూలై 1928, పేజీలు: 9-10</ref> వామన నాయకుగారు మిక్కిలి సమర్థతతోడను, ఉత్సాహముతోడను ఆంధ్రభాషయందే సభా కార్యక్రమమును జరిపిరి. గ్రంథాలయోద్యమమును నైజాము రాష్ట్రములోని ఆంధ్ర జిల్లాలయందు వ్యాపింపజేయుటకుగాను ఒక ప్రచారకుని వేతనమునకై రు. 300 లు విరాళము నిచ్చెదమని అధ్యక్షులు వాగ్దానము జేసిరి. కేంద్రసంఘ యాజమాన్యమున నొక గ్రంథాలయ ఉపసంఘము ఏర్పరుప బడింది. ఈయుపసంఘమునకు శ్రీదేశభక్త నాయకగారు అధ్యక్షులుగ నుండ నంగీకరించిరి. బరోడా గ్రంథాలయ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టుటకును గ్రంథాలయములకు విద్యాశాఖ నుండియు లోకలుఫండునుండియు సహాద్రవ్యమిప్పించుటకును, లోకల్ఫండు ఆదాయంలో పండ్రెండవభాగమును గ్రంథాలయోద్యమమునకై ప్రత్రేకించుటకును, ఈయుధ్యమమున కాటంకముగా నున్న ప్రభుత్వమువారి సర్కులరులను వెంటనే రద్దుచేయించ వలసినదనియు--హైదరాబాదులోని ప్రభుత్వ ధర్మగ్రంథాలయమునందు ఆంధ్ర మహారాష్ట్ర కర్నాటక సంస్కృతగ్రంథము బరోడా గ్రంథాలయ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టుటకును గ్రంథాలయములకు విద్యాశాఖ నుండియు లోకలుఫండు నుండియు సహాయద్రవ్య మిప్పించుటకును, లోకల్ఫండు ఆదాయములో పండ్రెండవభాగమును గ్రంథాలయోద్యమమునకై ప్రత్యేకించుటకును, ఈ యుద్యమమున కాటంకముగా నున్న ప్రభుత్వమువారి సర్క్యులరులను వెంటనే రద్దు చేయించ వలసినదనియు - హైదరాబాదులోని ప్రభుత్వ ధర్మగ్రంథాలయమునందు ఆంధ్ర మహారాష్ట్ర కర్నాటక సంస్కృత గ్రంథములనుకూడ ఉంచవలయుననియు - దీనిని సెలవులలో మూయకుండ ఏర్పాటుల చేయవలయుననియు - గ్రంథాలయ సంబంధములగు సభలను ముందు ప్రభుత్వాధికారులు ఆపకుండ ఏర్పాటుల చేయవలసిన దనియు ప్రభుత్వమువారు ప్రార్థింప బడిరి. * ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సంఘం 1914లో ఆంధ్రదేశంలోని గ్రంథాలయాల ఏర్పాటును, నిర్వహణను ప్రోత్సహించేందుకు ఆంధ్రదేశ గ్రంథభాండాగార సంఘం ఏర్పాటుచేశారు. సంఘానికి తొలి అధ్యక్షునిగా మోచర్ల రామచంద్రరావు పంతులు వ్యవహరించారు. కార్యదర్శులుగా అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య, == ఉద్యమ నేతలు == ఎందరో గ్రంథాలయోద్యమ నేతలు ప్రజా ఉద్యమాలలో పాల్గొని ప్రజలను చైతన్యవంతం చేశారు. కొందరు యువకులు గ్రంథాలయాల ద్వారా పుస్తక విజ్ఞానాన్ని తద్వారా జరుగుతున్న అన్యాయాలను అర్థం చేసుకుని రాష్ట్రవ్యాప్తంగా వివిధ ఉద్యమాలలో నాయకులుగానూ ఎదిగారు. గ్రంథాలయోద్యమానికి నాయకులైన కొందరు ప్రముఖులు వీరు: * [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]], గ్రంథాలయోద్యమ పితామహుడు * [[పోలేపల్లి వెంగన్న శ్రేష్టి]] * [[నూరి వెంకట నరసింహం]] * [[పాతూరి నాగభూషణం]] * [[అడుసుమిల్లి శ్రీనివాస రావు]] * [[అబ్బూరి రామకృష్ణారావు]] * [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] * [[కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు]] * [[కోదాటి నారాయణరావు]] * [[ఎస్.ఆర్.రంగనాథన్]] * [[కలిదిండి నరసింహరాజు]] * [[కాళ్లకూరి నరసింహం పంతులు]] * [[కొండబోలు బసవ పున్నయ్య]] * [[కొడాలి కమలాంబ]] * [[కోగంటి దుర్గా మల్లిఖార్జున రావు]] * [[తేతలి సత్యనారాయణ]] * [[గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు]] * [[చింతలపాటి సీతా రామచంద్ర వరప్రసాద మూర్తిరాజు]] * [[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]] * [[దాసు త్రివిక్రమరావు]] * [[దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య]] * [[నాగినేని వెంకయ్య]] * [[నాళం కృష్ణారావు]] * [[పాతూరి నాగభూషణం]] * [[బత్తుల వేంకటరామిరెడ్డి]] * [[బుర్రా శేషగిరిరావు]] * [[బూర్గుల రామకృష్ణారావు]] * [[భూపతిరాజు తిరుపతిరాజు]] * [[మల్లెల శ్రీరామ మూర్తి]] *[[మాజేటి రామచంద్ర రావు]] *[[రుద్ర రాజు నరసింహ రాజు]] * [[బోయినపల్లి వెంకట రామారావు]] * [[మాడపాటి హనుమంతరావు]] * [[మారేపల్లి రామచంద్ర శాస్త్రి]] * [[మోచర్ల రామచంద్రరావు]] * [[వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి]] * [[వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య]] * [[వేమవరపు రామదాసు]] * [[సురవరం ప్రతాపరెడ్డి]] * [[సూర్యదేవర రాజ్యలక్ష్మమ్మ]] * [[నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణ]] * [[పప్పూరు రామాచార్యులు]] == వికీసోర్స్ లో వ్యాసాలు == # సూరి వేంకటనరసింహం - [https://w.wiki/BBsY ఆంధ్ర గ్రంథాలయోద్యమము] # సత్తెనపల్లి హనుమంతరావు - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/గ్రంథాలయోద్యమము| గ్రంథాలయోద్యమము]] # అద్దంకి సత్యనారాయణ శర్మ - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/గోదావరీ మండల గ్రంథాలయోద్యమము|గోదావరీ మండల గ్రంథాలయోద్యమము]] # గ్రంథాలయోద్యమము, బరోడా. ([[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_2/గ్రంథాలయోద్యమము,_బరోడా|గ్రంథాలయోద్యమము, బరోడా]]) # అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య - ([[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/బరోడా యాత్ర|బరోడాయాత్ర]]) == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} * అయ్యంకి వి. మురళీకృష్ణ (సం.) గ్రంథాలయ జ్యోతి: గ్రంథాలయ పితామహ శ్రీ అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య గారి వ్యాసం, ఉపన్యాస సంపుటి (1918-1966), 2014 {{ఆధునిక యుగం}} [[వర్గం:ప్రజా ఉద్యమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు గ్రంథాలయం]] 2gi154g3gh2kt842s6dvzwyyq4p9px3 కుంభాల్‌గఢ్ 0 162256 4936785 4797397 2026-08-16T23:55:59Z Xqbot 9652 Fixing double redirect from [[కుంబాల్‌గఢ్ కోట]] to [[కుంబల్‌గఢ్]] 4936785 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[కుంబల్‌గఢ్]] 95jfx5oixbpzrw0rcerlwrhsupk1q14 డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే 0 163320 4936916 4787449 2026-08-17T11:57:45Z Nagarani Bethi 60383 4936916 wikitext text/x-wiki {{Heritage Railway | name =డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే | image = [[File:DHR 780 on Batasia Loop 05-02-21 08.jpeg|240px|centre]] | caption = A Darjeeling Himalayan Railway train on Batasia Loop | locale = [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[భారత్]] | terminus = [[డార్జిలింగ్]] | latitude = | longitude = | altitude = 2200 మీటర్లు | map = | mapcaption = | linename =డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే (DHR) | originalgauge = {{RailGauge|2ft|lk=on}} | preservedgauge = {{RailGauge|2ft}} | era = | operator = [[భారతీయ రైల్వేలు]], , డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే సంఘం సహకారంతో | stations = 13 (న్యూ జల్‌పాయ్‌గురి, సిలిగురి టౌన్, సిలిగురి జంక్షన్, సుక్నా, రోంగ్‌టాంగ్, తింధరియా, గయబరి, మహానది, కుర్సెయాంగ్, తంగ్, సొనాదా, ఘుమ్, [[డార్జిలింగ్]]) | length = {{convert|78|km|mi|abbr=on}} between Siliguri and Darjeeling | com-years = 1881 | com-events = | com-years1 = | com-events1 = | com-years2 = | com-events2 = | years = | events = | years1 = | events1 = | years2 = | events2 = }} {{Darjeeling Hill Railway}} '''డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే''' లేదా '''టాయ్ ట్రైన్ ''' [[భారత దేశము|భారతదేశం]]లోని [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రంలో న్యూ జల్‌పాయ్‌గురి, [[డార్జిలింగ్]] నగరాల మధ్య నడిచే 610 మి.మీ గేజ్ (నారో-గేజ్) మార్గంలో నడిచే రైలు.<ref>[https://dhr.indianrailways.gov.in/ The Darjeeling Himalayan Railways] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830181330/https://dhr.indianrailways.gov.in/|date=30 August 2021}} ''dhr.indianrailways.gov.in''. Retrieved 30 August 2021</ref> 1879, 1881 మధ్య నిర్మించబడిన ఇది సుమారు 88 కిలోమీటర్ల పొడవు ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|title=West Bengal Tourism|url=https://www.wbtourism.gov.in/Heritage%20Tourism/details?template_id=1&id=63fca17bcec836803000e1ad#:~:text=Built%20between%201879%20and%201881,%20it%20has,at%20New%20Jalpaiguri%20to%20about%202,200%20m|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609120237/https://www.wbtourism.gov.in/Heritage%20Tourism/details?template_id=1&id=63fca17bcec836803000e1ad#:~:text=Built%20between%201879%20and%201881,%20it%20has,at%20New%20Jalpaiguri%20to%20about%202,200%20m|archive-date=9 June 2023|access-date=2025-04-17|website=www.wbtourism.gov.in|language=en}}</ref> ఇది న్యూ జల్పాయిగురి వద్ద సముద్ర మట్టానికి సుమారు 100 మీటర్ల ఎత్తు నుండి డార్జిలింగ్ వద్ద సుమారు 2,200 మీటర్ల ఎత్తుకు చేరుకుంటుంది; ఈ ఎత్తును అధిరోహించడానికి ఇది ఆరు 'జిగ్-జాగ్' మార్గాలను, మూడు 'లూప్‌'లను (వాస్తవానికి ఐదు ఉండేవి) ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Discovering through UNESCO World Heritage Site Darjeeling Himalayan Railway leaves one in awe of India|url=https://ddnews.gov.in/en/discovering-through-unesco-world-heritage-site-darjeeling-himalayan-railway-leaves-one-in-awe-of-india/|access-date=2025-04-17|website=ddnews.gov.in}}</ref> ఘుమ్స్టే షన్ సముద్ర మట్టానికి 7,410 అడుగుల (2,258 మీటర్ల) ఎత్తులో ఉంది. ఇక్కడి షెడ్యూల్డ్ సేవల్లో చాలా వరకు ఆరు డీజిల్ లోకోమోటివ్‌ల ద్వారా నిర్వహించబడతాయి; వీటిలో డార్జిలింగ్ నుండి భారతదేశపు అత్యంత ఎత్తైన రైల్వే స్టేషన్ అయిన ఘుమ్ వరకు నడిచే రోజువారీ పర్యాటక రైళ్లు, అలాగే డార్జిలింగ్ నుండి కుర్సెయోంగ్ వరకు ఆవిరి యంత్రంతో నడిచే 'రెడ్ పాండా' సేవలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Discovering through UNESCO World Heritage Site Darjeeling Himalayan Railway leaves one in awe of India|url=https://ddnews.gov.in/en/discovering-through-unesco-world-heritage-site-darjeeling-himalayan-railway-leaves-one-in-awe-of-india/|access-date=2025-04-17|website=ddnews.gov.in}}</ref> ఆవిరి యంత్రాల పట్ల ఆసక్తి ఉన్నవారి కోసం ప్రత్యేక రైళ్లను బ్రిటిష్ కాలం నాటి 'బి-క్లాస్' ఆవిరి లోకోమోటివ్‌లు నడుపుతాయి. ఈ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయం కుర్సెయోంగ్‌లో ఉంది. 1999 డిసెంబర్ 5న, [[యునెస్కో]] '[[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]'గా ప్రకటించింది.<ref name="heritageunesco">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|access-date=30 April 2006|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ఆ తర్వాత మరో రెండు రైల్వే మార్గాలు దీనికి జోడించబడ్డాయి, ఈ ప్రాంతం 'భారతదేశపు పర్వత రైల్వేల'లో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది.[[File:DHR Passenger car.jpg|thumb|600px|center|<big><center>''' డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే లోని ప్రయాణీకుల రైలు కారు ''' </center></big>]] ==నేపధ్యము== {{seealso|భారత పర్వత రైల్వేలు}} కొండ ప్రాంతాల్లో రైల్వే లైన్లకు డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వేలైన్ మంచి ఉదాహరణ. ప్రమాదకరమైన, ఎత్త్తెన కొండప్రాంతాల్లో సాఫీగా రైల్లో ప్రయాణించడానికి 1881లోనే డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే గొప్ప సాంకేతిక ప్రయోగం చేసి విజయవంతమైంది. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఈ రైలుకు మంచి గుర్తింపు, ఆదరణ లభించాయి. ఈస్ట్రన్ బెంగాల్ రైల్వే ముందు ఈ రైల్వే నిర్మాణానికి వెనకడుగు వేసినా ఆ సంస్థకు చెందిన ఫ్రాంక్లిన్ ఆసక్తితో రైలు నిర్మాణానికి పూనుకుని పూర్తిచేశారు. ఈ రైల్వే లైను గేజ్ 2 అడుగులు మాత్రమే ఉంటుంది. స్టీమ్ ఇంజన్‌తో నడుస్తుంది. డార్జిలింగ్ పరిసర ప్రాంతాలను కలుపుతూ ఎత్త్తెన పర్వత శ్రేణుల్లో ఏర్పాటు చేసిన ఈ రైల్వే ఎంతో విజయవంతమైంది. 7,407 అడుగుల ఎత్తులోని ఘూమ్ రైల్వే స్టేషను ఈ రైలు చేరుకునే అత్యంత ఎత్త్తెన ప్రదేశం. ఈ రైలును యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ సంపదగా ప్రకటించింది. స్థానికులు బొమ్మ రైలు (టాయ్ ట్రైన్) గా పిలుచుకునే ఇందులో ప్రయాణం అద్భుతం. అందమైన పర్వత ప్రాంతం, చల్లని గాలుల మధ్య రైలు ప్రయాణం ఆ అనుభూతిని మాటల్లో చెప్పలేమని పర్యాటకులు పేర్కొంటారు. న్యూజల్‌పాయ్ గురి నుంచి డార్జిలింగ్ వరకు సాగే ఈ ప్రయాణం పర్యాటకుల మంచి అనుభూతిని మిగుల్చుతుంది. == చరిత్ర == హిమాలయాల పాదాల వద్ద ఉన్న సిలిగురి, 1878లో 'మీటర్ గేజ్' రైల్వే మార్గం ద్వారా కలకత్తాతో (ప్రస్తుతం కోల్‌కతా) అనుసంధానించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Darjeeling Himalayan Railways- The Darjeeling Himalayan Railway, also known as the DHR or the Toy Train, is a 2 ft gauge railway that runs between New Jalpaiguri and Darjeeling in the Indian state of West Bengal.|url=https://natureloverhomestay.com/darjeeling-himalayan-railway.php|access-date=2025-04-17|website=natureloverhomestay.com}}</ref> సిలిగురి, డార్జిలింగ్ మధ్య, ఒక బండ్ల దారిలో (ప్రస్తుతం 'హిల్ కార్ట్ రోడ్' అని పిలువబడే జాతీయ రహదారి 110) 'టాంగా' (గుర్రపు బండి) సేవలు నడిచేవి.<ref name="darjnews">{{cite web|title=DHR History|url=http://www.darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031213231046/http://darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|archive-date=13 December 2003|access-date=24 February 2007|work=darjeelingnews.net|publisher=Darjeelingnews}}</ref> 'ఈస్టర్న్ బెంగాల్ రైల్వే'కు చెందిన ఏజెంట్ అయిన ఫ్రాంక్లిన్ ప్రీస్టేజ్, సిలిగురి నుండి డార్జిలింగ్ వరకు ఆవిరి శక్తితో నడిచే ట్రామ్‌వే మార్గాన్ని నిర్మించే ప్రతిపాదనతో ప్రభుత్వాన్ని సంప్రదించారు.<ref name="darjnews2">{{cite web|title=DHR History|url=http://www.darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031213231046/http://darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|archive-date=13 December 2003|access-date=24 February 2007|work=darjeelingnews.net|publisher=Darjeelingnews}}</ref> బెంగాల్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ అయిన యాష్లే ఈడెన్, ఈ ప్రాజెక్ట్, ఆచరణసాధ్యతను అంచనా వేయడానికి ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. కమిటీ సానుకూల నివేదిక ఇచ్చిన తర్వాత 1879లో ఈ ప్రతిపాదన ఆమోదించబడింది,<ref name="darjnews3">{{cite web|title=DHR History|url=http://www.darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031213231046/http://darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|archive-date=13 December 2003|access-date=24 February 2007|work=darjeelingnews.net|publisher=Darjeelingnews}}</ref> అదే సంవత్సరంలో నిర్మాణం ప్రారంభమైంది. ఈ రైలు మార్గాన్ని నిర్మించడానికి [[గిల్లాండర్స్, అర్బుత్‌నాట్ అండ్ కంపెనీ]] నియమించబడింది. 1880 మార్చి నాటికి [[టింధారియా]] వరకు పట్టాలు వేయబడ్డాయి;<ref name="darjnews4">{{cite web|title=DHR History|url=http://www.darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031213231046/http://darjeelingnews.net/darjeeling_himalayan_railway.html|archive-date=13 December 2003|access-date=24 February 2007|work=darjeelingnews.net|publisher=Darjeelingnews}}</ref> డార్జిలింగ్‌ను సందర్శించిన మొదటి వైస్రాయ్ అయిన [[లార్డ్ లిట్టన్]] (రాబర్ట్ బుల్వర్-లిట్టన్) రైలులో టింధారియా వరకు ప్రయాణించారు. భారత ప్రభుత్వానికి చెందిన 'గ్యారంటీడ్ రైల్వేస్' విభాగం కన్సల్టింగ్ ఇంజనీర్ అయిన కల్నల్ ఎఫ్.ఎస్. టేలర్, ఫ్రాంక్లిన్ ప్రెస్టేజ్ ఈ మార్గాన్ని పరిశీలించి, సిలిగురి నుండి కుర్సెయోంగ్ వరకు ఉన్న భాగాన్ని 1880 ఆగస్టు 16 నుండి రాకపోకల కోసం తెరిచేందుకు అనుమతినిచ్చారు.<ref>{{cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003221/18800816/031/0003|title=Colonel F.S. Taylor|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=16 August 1880|newspaper=Civil & Military Gazette (Lahore)|access-date=25 November 2023|location=India|via=British Newspaper Archive|url-access=subscription}}</ref> ఇది కొన్ని రోజుల తర్వాత, 1880 ఆగస్టు 23న ప్రారంభమైంది. సిలిగురి నుండి డార్జిలింగ్ వరకు ఉన్న మార్గం 1881 జూలై 4న ప్రారంభమైంది.<ref>{{cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0002850/18810708/151/0006|title=Opening of the Darjeeling Tramway|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=8 July 1881|newspaper=Times of India|access-date=25 November 2023|location=India|via=British Newspaper Archive|url-access=subscription}}</ref><ref name="DHRofc">{{cite web|title=DHR and Its Development|url=http://www.dhr.in/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810155445/http://www.dhr.in/|archive-date=10 August 2010|access-date=24 February 2007|work=About DHR,dhr.in|publisher=Darjeeling Himalayan Railway, NF Railway, India}}</ref> ఆ సంస్థ పేరు 'డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే కంపెనీ'గా మార్చబడింది.<ref>{{cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003221/18810714/046/0005|title=The Darjeeling Tramway|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=14 July 1881|newspaper=Civil & Military Gazette (Lahore)|access-date=25 November 2023|location=India|via=British Newspaper Archive|url-access=subscription}}</ref> ఈ రైల్వే మార్గం మొదట్లో 'హిల్ కార్ట్ రోడ్' వెంబడి సాగినప్పటికీ, కొన్ని ప్రాంతాలలో ఆ రోడ్డుకున్న తీవ్రమైన ఏటవాలును అధిగమించడం అప్పటి లోకోమోటివ్‌లకు (రైలు ఇంజిన్లకు) కష్టంగా ఉండేది. మార్గంలోని ఏటవాలును (గ్రేడియంట్‌ను) ఏకరీతిగా '1:28' నిష్పత్తికి తగ్గించేందుకు, 1882లో సుక్నా, గయాబారి మధ్య నాలుగు లూప్‌లు, నాలుగు జిగ్-జాగ్ మార్గాలు నిర్మించబడ్డాయి.<ref name="DHRsoc">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003221/18810714/046/0005|title=Darjeeling and Calcutta|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=7 April 1883|newspaper=Times of India|access-date=25 November 2023|location=India|via=British Newspaper Archive|url-access=subscription}}</ref> 1886లో ఈ రైలు మార్గాన్ని డార్జిలింగ్ బజార్ వరకు పావు మైలు మేర పొడిగించారు.<ref name="DHRofc2">{{cite web|title=DHR and Its Development|url=http://www.dhr.in/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810155445/http://www.dhr.in/|archive-date=10 August 2010|access-date=24 February 2007|work=About DHR,dhr.in|publisher=Darjeeling Himalayan Railway, NF Railway, India}}</ref> 1891లో డార్జిలింగ్ స్టేషన్‌ను పునరుద్ధరించారు, 1896లో కుర్సియోంగ్‌లో కొత్త స్టేషన్ భవనం, నిల్వ షెడ్ (స్టోరేజ్ షెడ్) నిర్మించబడ్డాయి; <ref name="DHRsoc2">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref>అయితే 1897 నాటి భూకంపం, 1899లో వచ్చిన తీవ్రమైన తుఫాను కారణంగా ఈ రైల్వే వ్యవస్థ దెబ్బతింది.<ref name="DHRsoc3">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> 1902లో కురిసిన భారీ వర్షాల వల్ల మార్గమధ్యలో అనేక చోట్ల కొండచరియలు విరిగిపడ్డాయి, తీస్తా నది వంతెన కొట్టుకుపోయింది.<ref>{{cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003197/19020821/054/0021|title=Recent Landslips on the Darjeeling and Himalayan Railway|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=21 August 1902|newspaper=Indian Daily News|access-date=25 November 2023|location=India|via=British Newspaper Archive|url-access=subscription}}</ref> మార్గంలో అంతరాయం ఏర్పడిన చోట సరుకులు, ప్రయాణికులను ఒక వాహనం నుండి మరొక వాహనానికి మార్చడం ద్వారా రవాణా సేవలను కొనసాగించారు. 1910 నాటికి, డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే 1,74,000 మంది ప్రయాణికులను, 47,000 టన్నుల సరుకును రవాణా చేసింది.<ref name="DHRsoc4">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> సాధారణ నాలుగు చక్రాల బోగీల స్థానంలో 'బోగీ' తరహా బోగీలు మొదటిసారిగా వినియోగంలోకి వచ్చాయి. డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే పొడిగింపు మార్గాలు 1914లో కిషన్‌గంజ్ వరకు, 1915లో గిల్‌ఖోలా వరకు నిర్మించబడ్డాయి.<ref name="DHRofc3">{{cite web|title=DHR and Its Development|url=http://www.dhr.in/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810155445/http://www.dhr.in/|archive-date=10 August 2010|access-date=24 February 2007|work=About DHR,dhr.in|publisher=Darjeeling Himalayan Railway, NF Railway, India}}</ref> టింధారియాలో, రైల్వే కార్యకలాపాలు లోకోమోటివ్ షెడ్ వెనుక ఉన్న ప్రాంతం నుండి మరింత విశాలమైన ప్రదేశానికి మార్చబడ్డాయి.<ref name="DHRsoc5">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> డార్జిలింగ్ వైపు ఎత్తుకు వెళ్లే మార్గంలో ప్రయాణాన్ని సులభతరం చేసేందుకు 1919లో 'బటాసియా లూప్' నిర్మించబడింది.<ref name="DHRsoc6">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> రైలు మార్గం కంటే తక్కువ సమయంలో డార్జిలింగ్‌కు చేరుకునే 'హిల్ కార్ట్ రోడ్' పై నడిచే బస్సుల నుండి డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే (డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే) పోటీని ఎదుర్కోవడం ప్రారంభించింది. 1934లో బీహార్‌లో సంభవించిన భారీ భూకంపం ఈశాన్య భారతదేశం మొత్తాన్ని కుదిపేసింది. డార్జిలింగ్‌లోని అనేక భవనాలు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి, రైల్వే వ్యవస్థ కూడా ప్రభావితమైంది; అయితే, ఇది త్వరగానే కోలుకుని, మరమ్మతు సామాగ్రిని రవాణా చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.<ref name="DHRsoc7">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో, ఘుమ్, డార్జిలింగ్ పరిసరాల్లోని శిబిరాలకు సైనిక సిబ్బందిని, సామాగ్రిని తరలించడంలో డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే సేవలు అందించింది.<ref name="DHRsoc8">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> 1951లో, ఈ రైల్వే మార్గాన్ని భారత ప్రభుత్వం కొనుగోలు చేసి, ప్రభుత్వ రైల్వే వ్యవస్థలో విలీనం చేసింది;<ref name="DHRsoc9">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> అంతకుముందు దీనిని 'అస్సాం రైల్వే' నిర్వహించేది. 1952లో అస్సాం రైల్వే (డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వేతో సహా) 'ఈశాన్య రైల్వే జోన్' లో భాగమైంది,<ref name="DHRsoc10">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> ఆ తర్వాత ఆరేళ్లకు 'భారతీయ రైల్వేల'లోని 'ఈశాన్య సరిహద్దు రైల్వే జోన్' లో భాగమైంది. 1962లో, సిలిగురి వద్ద రైలు మార్గం మళ్లీ సర్దుబాటు చేయబడింది, అక్కడ ఉన్న కొత్త బ్రాడ్-గేజ్ లైన్‌ను కలుపుకునేలా 'న్యూ జల్పాయిగురి' (NJP) వరకు దాదాపు 6 కిలోమీటర్ల మేర పొడిగించబడింది.<ref name="DHRsoc11">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> ఈ పొడిగించిన మార్గంలో అదే ఏడాది సరుకు రవాణా సేవలు, 1964లో ప్రయాణికుల సేవలు ప్రారంభమయ్యాయి. సిలిగురి జంక్షన్‌లోని లోకోమోటివ్ షెడ్, క్యారేజ్ డిపోలను NJPకి తరలించారు. 1988, 1989లలో జరిగిన గూర్ఖాలాండ్ ఉద్యమ సమయంలో ఈ రైల్వే సేవలు 18 నెలల పాటు నిలిపివేయబడ్డాయి.<ref name="DHRsoc12">{{cite web|last=Whittle|first=Paul|author2=Terry Martin|title=A Brief History of the DHR|url=http://www.dhrs.org/home.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208124714/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=8 February 2007|access-date=24 February 2007|work=History and A Trip Up the Line|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref> 1999లో యునెస్కో (UNESCO) దీనిని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించింది.<ref name="heritageunesco2">{{cite web|title=Mountain Railways of India|url=https://whc.unesco.org/en/list/944|access-date=30 April 2006|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> దేశంలో కోవిడ్-19 మహమ్మారి కారణంగా, మార్చి 2020 నుండి ఆగస్టు 2021 వరకు 18 నెలల పాటు ఈ సేవలు నిలిపివేయబడ్డాయి. పర్యాటకుల కోసం కొత్త 'విస్టాడోమ్' కోచ్‌లతో, 2021 ఆగస్టు 25న న్యూ జల్పాయిగురి నుండి డార్జిలింగ్ వరకు సేవలు తిరిగి ప్రారంభమయ్యాయి.<ref>{{Cite web|date=25 August 2021|title=Darjeeling Toy Trains to be back on track from today, after more than a year|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/darjeeling-toy-trains-to-be-back-on-track-from-today-after-more-than-a-year-101629848857399.html|website=Hindustan Times}}</ref><gallery mode="packed"> దస్త్రం:Through_the_Ilrai_-sic_for_Terai-_by_D.H.R._-Darjeeling_Hill_Railway-.jpg|alt=అడవి గుండా వెళ్లే సింగిల్-ట్రాక్ మార్గం|1880లో [[Terai|తేరాయ్]] ప్రాంతం గుండా వెళ్లే రైలు మార్గం దస్త్రం:Darjeeling_Railway_1895.jpg|alt=బయటి స్టేషన్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌పై ఉన్న యూరోపియన్లు|1895 నాటి రైల్వే దస్త్రం:The_Choonbatty_Loop_1895.jpg|alt=ఒకదానిపై ఒకటి వెళ్లే రైలు లూప్|1895 నాటి చూన్‌బట్టి [[Spiral (railway)|లూప్]] దస్త్రం:Darjeeling_Hill_Railway_1905.jpg|alt=వాలులు మరియు పర్వతాలు|1905 ప్రాంతంలో డార్జిలింగ్ రివర్సింగ్ స్టేషన్ దస్త్రం:Agony_point_1921.jpg|alt=మరొక ఓవర్-అండర్ లూప్|1921 నాటి అగోనీ పాయింట్ లూప్ దస్త్రం:Darjeeling_Hill_Train_in_the_1930s.jpg|alt=మలుపు తిరుగుతున్న ఆవిరితో నడిచే ప్రయాణికుల రైలు|1930ల నాటి రైలు దస్త్రం:Darjeeling_toy_train_in_shed._1979.jpg|alt=షెడ్‌లో ఉన్న ఆవిరి లోకోమోటివ్|షెడ్‌లో లోకోమోటివ్, 1979 </gallery> == నిర్వాహకులు == [[దస్త్రం:Stamp_of_India_-_1982_-_Colnect_169306_-_Darjeeling_Himalayan_Railway.jpeg|thumb|డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే శతాబ్ది ఉత్సవాల తపాలా బిళ్ళ, 1982]] [[దస్త్రం:Elysia_Place.jpg|alt=పెద్ద, రెండు అంతస్తుల రాతి భవనం|thumb|కుర్సెయోంగ్‌లోని 'ఎలీసియా ప్లేస్' - ఇది ఈ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయం]] [[దస్త్రం:Ghum_museums_of_Darjeeling_Himalayan_Railways_at_Ghum_railway_station_09.jpg|ఎడమ|thumb|ఘుమ్ రైల్వే స్టేషన్‌లోని డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే మ్యూజియంలు]] డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే (డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే), దాని ఆస్తులు (స్టేషన్లు, రైలు మార్గం, వాహనాలతో సహా) భారత ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉన్నాయి, ఇవి భారతీయ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ ఆధీనంలో ఉంచబడ్డాయి. 'నార్త్ ఈస్ట్ ఫ్రాంటియర్ రైల్వే' ఈ రైల్వేకు సంబంధించిన సమగ్ర వివరాలను నమోదు చేసి ఉంచడంతో పాటు, దీని రోజువారీ నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ బాధ్యతలను కూడా చూసుకుంటుంది. డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే నిర్వహణ, సంరక్షణ, మరమ్మతు పనుల కోసం భారతీయ రైల్వేకు చెందిన వివిధ విభాగాలు, శాఖలు బాధ్యత వహిస్తాయి. ఇది 1989 నాటి రైల్వే చట్టం, ప్రభుత్వ ఆస్తికి సంబంధించిన నిబంధనల ద్వారా రక్షించబడుతోంది.<ref name="rct19892">{{cite web|title=1989 Railway Act|url=http://www.rct.indianrail.gov.in/railway_act_1989.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230806031847/https://rct.indianrail.gov.in/railway_act_1989.pdf|archive-date=6 August 2023|access-date=5 October 2012|work=Rct.indianrail.gov.in}}</ref> ప్రస్తుతం దీనికి 'డైరెక్టర్, డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే' అధిపతిగా వ్యవహరిస్తున్నారు. == రైలు వాహనాలు == === ప్రస్తుత పరిస్థితి === ==== ఆవిరి యంత్రాలు (Steam) ==== ప్రస్తుతం ఈ రైల్వే మార్గంలో వాడుకలో ఉన్న ఆవిరి లోకోమోటివ్‌లన్నీ B-క్లాస్ రకానికి చెందినవి. వీటిని 1889, 1925 మధ్యకాలంలో షార్ప్, స్టీవార్ట్ అండ్ కంపెనీ, ఆ తర్వాత నార్త్ బ్రిటిష్ లోకోమోటివ్ కంపెనీ సంస్థలు తయారు చేశాయి. మొత్తం 34 యంత్రాలను తయారు చేసినప్పటికీ, 2005 నాటికి కేవలం 12 మాత్రమే వాడుకలో ఉన్నాయి లేదా రైల్వే ద్వారా మరమ్మతు చేయబడుతున్నాయి. చిత్రనిర్మాత నిక్ క్లే రూపొందించిన 1999 నాటి డాక్యుమెంటరీ మేఘాల వైపు బొమ్మ రైలు, ఆ సమయంలో ఈ రైలు మార్గం, లోకోమోటివ్‌ల పనితీరుకు సంబంధించిన రికార్డును అందిస్తుంది.<ref>{{cite web|date=2026-02-05|title=India - Toy Train to the Clouds - English • Great Railways|url=https://www.youtube.com/watch?v=n_XjncalJ80|website=[[YouTube]]}}</ref> 2002లో, [[నీలగిరి పర్వత రైల్వే]]<nowiki/>కు చెందిన నం. 37395 లోకోమోటివ్‌లో ఉపయోగించిన పద్ధతిలోనే, నం. 787 లోకోమోటివ్‌ను ఆయిల్ (ఇంధన నూనె)తో నడిచేలా మార్చి పునర్నిర్మించారు. ఆయిల్ బర్నర్, విద్యుత్ ఆధారిత ఫీడ్ పంప్‌ను నడపడానికి డీజిల్ జనరేటర్‌ను, అలాగే బ్రేకింగ్ వ్యవస్థకు శక్తినివ్వడానికి డీజిల్ కంప్రెసర్‌ను అమర్చారు. ఈ లోకోమోటివ్‌కు 'ఫీడ్‌వాటర్ హీటర్' కూడా అమర్చారు. ఈ పునర్నిర్మాణం దాని రూపురేఖలను గణనీయంగా మార్చివేసింది. మార్పులు చేసిన తర్వాత నిర్వహించిన పరీక్షలు నిరాశాజనకంగా ఉండటంతో, ఇది ఎప్పుడూ సాధారణ సేవలలోకి రాలేదు; 2011 ప్రారంభంలో, ఇది తిరిగి బొగ్గుతో నడిచేలా మార్చబడే నిమిత్తం టింధారియా వర్క్‌షాప్‌లో ఉంచబడింది. 2019 ప్రారంభంలో, B787 లోకోమోటివ్ బాహ్య రూపాన్ని పునరుద్ధరించారు, ప్రస్తుతం ఇది సిలిగురి జంక్షన్ స్టేషన్ బయట ఒక వేదిక పై ప్రదర్శనలో ఉంది. మార్చి 2001లో, నం. 794 ఇంజిన్‌ను 'జాయ్ ట్రైన్' (ఆవిరి యంత్రంతో నడిచే పర్యాటక రైలు) సేవ కోసం 'మాథెరన్ హిల్ రైల్వే'కు తరలించారు.<ref>{{cite web|title=Darjeeling Himalayan Railway|url=http://www.irfca.org/faq/faq-seltrain.html|access-date=3 September 2008|work=Hill Railways|publisher=Indian Railways Fan Club}}</ref> ఇది అక్కడ మే 2002లో సేవలను ప్రారంభించింది.<gallery mode="packed"> దస్త్రం:Toy_Train_Darjeeling_West_Bengal_India_(3).JPG|alt=నీలం రంగు లోకోమోటివ్ మరియు రెండు ప్రయాణికుల బోగీలు|'బేబీ సివోక్' అని పిలువబడే మొదటి నిర్మాణ దశ లోకోమోటివ్ దస్త్రం:Darjeeling_Himalayan_Railway_-_aka_Beeches_Light_Railway_(geograph_4111631).jpg|alt=పెద్ద నీలం రంగు లోకోమోటివ్|బి-క్లాస్ లోకోమోటివ్ దస్త్రం:Steam_Train_Darjeeling.JPG|alt=ఆవిరి లోకోమోటివ్ వెనుక ఇద్దరు వ్యక్తులు|లోకోమోటివ్‌లో బొగ్గును నింపడం దస్త్రం:Darjeeling_Himalayan_Railway_Workshop.jpg|alt=షెడ్‌లో ఆవిరి లోకోమోటివ్ చుట్టూ నిలబడి ఉన్న వ్యక్తులు|రోజువారీ నిర్వహణ </gallery> ==== డీజిల్ ==== {{Multiple image | total_width = 360 | image1 = Darjeeling Himalayan Railway Diesel Locomotive.jpg | width1 = 7421 | height1 = 5942 | caption1 = డీజిల్ లోకోమోటివ్ | alt1 = స్టేషన్‌లో ఉన్న నీలం రంగు డీజిల్ రైలు | image2 = Darjeeling Himalayan Railway Diesel Locomotive Engine Room.jpg | width2 = 6016 | height2 = 4,000 | caption2 = డీజిల్ కంట్రోల్ ప్యానెల్ | alt2 = అనేక గేజ్‌లతో కూడిన ఆకుపచ్చ రంగు కంట్రోల్ ప్యానెల్ }} ప్రస్తుతం ఆరు డీజిల్ లోకోమోటివ్‌లు (ఇంజన్లు) వాడుకలో ఉన్నాయి: ఇవి 1997లో తయారైన NDM-6 తరగతికి చెందిన 600–605 నంబర్లు గల ఇంజన్లు. 2025లో మరో మూడు NDM-6 లోకోమోటివ్‌లు సేవలలోకి వస్తాయని భావిస్తున్నారు.<ref name="banerjee-20250129">{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/darjeeling-himalayan-railway-to-launch-three-diesel-locos-this-summer/cid/2080209|title=DHR to launch three diesel locos this summer|last=Banerjee|first=Bireswar|date=2025-01-29|work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|access-date=2025-05-29|location=India|quote=ఈ లోకోమోటివ్‌లు పొరుగున ఉన్న అస్సాంలోని న్యూ బొంగైగావ్‌లో ఉన్న నార్త్-ఈస్ట్ ఫ్రాంటియర్ రైల్వే (NFR) వర్క్‌షాప్‌లో తయారవుతున్నాయి... "మార్చి [2025] చివరి నాటికి DHR మార్గాల్లో మూడు కొత్త డీజిల్ ఇంజన్లు ప్రవేశపెట్టబడతాయి" అని DHR డైరెక్టర్ ప్రియాన్షు తెలిపారు... "ప్రారంభంలో, ఈ ఇంజన్లను DHR సొంత వర్క్‌షాప్‌లోనే తయారు చేయాలని నిర్ణయించారు... కానీ ఆ ప్రాజెక్ట్ న్యూ బొంగైగావ్‌కు మార్చబడింది... వీటి తయారీకి ₹15 కోట్ల మొత్తం ఖర్చు చేస్తున్నారు" అని ఆ అధికారి పేర్కొన్నారు.}}</ref> === గతం === [[దస్త్రం:DHR_Class_D.jpg|alt=Boxy-looking steam locomotive|ఎడమ|thumb|గ్యారెట్ క్లాస్-డి ఆవిరి లోకోమోటివ్]] డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే 1910లో తయారైన మూడవ గ్యారెట్ లోకోమోటివ్ అయిన D-క్లాస్ (0-4-0+0-4-0T) ఇంజన్‌ను కొనుగోలు చేసింది. భారతదేశం నుండి బయటకు తరలించబడిన డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే ఆవిరి ఇంజన్ ఒక్కటే ఉంది: అదే డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే 778 (అసలు నంబర్ 19). హెస్ట్‌న్ స్టీమ్ మ్యూజియంలో చాలా కాలం పాటు వినియోగంలో లేకుండా ఉన్న తర్వాత, దీనిని UKకి చెందిన అడ్రియన్ షూటర్‌కు విక్రయించారు, ఇది తిరిగి పనిచేసే స్థితికి తీసుకురాబడింది. ఇది దాదాపు 20 ఏళ్లపాటు ఆక్స్‌ఫర్డ్‌షైర్‌లోని ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలో ఉన్న 'బీచెస్ లైట్ రైల్వే' కేంద్రంగా పనిచేసింది; ఈ కాలంలో ఇది 'ఫెస్టినియోగ్ రైల్వే', 'లాన్సెస్టన్ స్టీమ్ రైల్వే', 'లీటన్ బజార్డ్ లైట్ రైల్వే' లను సందర్శించింది. 2023లో, వేలం ద్వారా దీనిని ఒక కొత్త ట్రస్ట్ కొనుగోలు చేసింది; వారు దీనిని 'స్టాట్‌ఫోల్డ్ బార్న్ రైల్వే' వద్ద ఉంచనున్నారు.<ref>{{cite web|title=Darjeeling Himalayan Railway|url=http://www.irfca.org/faq/faq-seltrain.html|access-date=3 September 2008|work=Hill Railways|publisher=Indian Railways Fan Club}}</ref> అలాగే, తదుపరి సమగ్ర మరమ్మతుల అనంతరం, ఈ లోకోమోటివ్‌ను ఇతర 2 అడుగుల గేజ్ రైల్వేలకు తరలించాలని వారు యోచిస్తున్నారు. == మార్గం == [[దస్త్రం:Stations_in_DHR.jpg|alt=White board with blue lettering|thumb|రైల్వే దూరాల పట్టిక]] ఈ రైలు మార్గం, జాతీయ రహదారి 110లో భాగమైన హిల్ కార్ట్ రోడ్‌ను అనుసరిస్తుంది. చాలా దూరం వరకు రైలు పట్టాలు రోడ్డు పక్కనే ఉంటాయి, కొండచరియలు విరిగిపడటం వలన పట్టాలు, రోడ్డు రెండూ మూసుకుపోయే అవకాశం ఉంది. రోడ్డుకు ఇరువైపులా భవనాలు ఉండటం వల్ల, ఈ రైలు మార్గం తరచుగా పట్టణ ట్రామ్‌వే ట్రాక్‌ల వలె కనిపిస్తుంది. సమీపిస్తున్న రైలు గురించి పాదచారులను, డ్రైవర్లను హెచ్చరించడానికి, ఇంజన్‌లకు చాలా పెద్ద శబ్దం చేసే హారన్లు, విజిల్స్ అమర్చబడి ఉంటాయి, వీటిని రైలు డ్రైవర్లు దాదాపు నిరంతరం మోగిస్తూ ఉంటారు. డార్జిలింగ్ హిల్ రైల్వే ఎదుర్కొన్న ఒక ప్రధాన ఇబ్బంది ఆ భూభాగం, అధిక ఏటవాలు. సౌకర్యవంతమైన వాలును సాధించడానికి మార్గం పొడవునా సర్పిలాకార (రైల్వే) వలయాలు, జిగ్ జాగ్ మార్గాలు పొందుపరచబడ్డాయి. రైలు ముందుకు కదిలి, వెనక్కి తిరిగి, ఆపై మళ్లీ ముందుకు కదిలినప్పుడు (అలా చేస్తున్నప్పుడు వాలును ఎక్కుతూ), అది కొండ పక్కగా ఎత్తును పొందుతుంది. === స్టేషన్లు === * [[New Jalpaiguri Junction railway station|న్యూ జల్పాయిగురి]] (NJP): అస్సాంకు వెళ్లే కొత్త బ్రాడ్ గేజ్ (1676 మి.మీ) మార్గంతో అనుసంధానం కోసం 1964లో చేపట్టిన దక్షిణ దిశ విస్తరణలో న్యూ జల్పాయిగురి ఒక ముగింపు కేంద్రంగా మారింది. * [[Siliguri Town railway station|సిలిగురి టౌన్]]: ఈ రైలు మార్గం, అసలు దక్షిణ ముగింపు కేంద్రం. * [[Siliguri Junction|సిలిగురి జంక్షన్]]: 1950ల ప్రారంభంలో అస్సాంకు కొత్త మార్గం నిర్మించినప్పుడు సిలిగురి జంక్షన్ ఒక ప్రధాన స్టేషన్‌గా మారింది. NJP నుండి సిలిగురి జంక్షన్ వరకు, బ్రాడ్ గేజ్ (1676 మి.మీ) మార్గం డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే మార్గానికి సమాంతరంగా నడుస్తుంది. * [[Sukna Train Station|సుక్నా]]: ఈ స్టేషన్ వద్ద భూభాగం మారడం మొదలవుతుంది; చదునైన మైదానాల నుండి అడవులతో కూడిన పర్వతాల దిగువ వాలుల వైపు మార్పు కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ రైల్వే మార్గం, వాలు గణనీయంగా మారుతుంది. సుక్నా పైన అడవిలో ఉన్న 'లూప్ 1', 1991లో వరదల వల్ల దెబ్బతిన్న తర్వాత తొలగించబడింది; ప్రస్తుతం ఆ ప్రదేశం అడవిలో కలిసిపోయి కనిపించకుండా పోయింది. * రాంగ్‌టోంగ్: రాంగ్‌టోంగ్ పైన కొద్ది దూరంలో ఒక నీటి ట్యాంక్ ఉంది; నీటి సరఫరా, ఇతర నీటి ట్యాంకుల నుండి దూరం పరంగా చూస్తే, స్టేషన్ వద్ద ఉన్న ట్యాంక్ కంటే ఇది మెరుగైన ప్రదేశంలో ఉంది. వరదల వల్ల దెబ్బతిన్న తర్వాత 1942లో 'లూప్ 2' తొలగించబడింది. సుదీర్ఘమైన 'రివర్స్ రన్' (రైలు వెనుకకు నడిపే ప్రయాణం) కోసం 'రివర్స్ నం. 1' అనే కొత్త మార్గం జోడించబడింది. చున్‌బట్టి వద్ద ఉన్న 'లూప్ నం. 3' ఇప్పుడు అత్యంత దిగువన ఉన్న లూప్. 'రివర్స్ నం. 2, 3' చున్‌బట్టి, టింధారియా మధ్య ఉన్నాయి. * టింధారియా: స్టేషన్ కింద భాగంలో వర్క్‌షాప్‌లు ఉన్నాయి. ఇంజనీర్ల కార్యాలయం, పెద్ద లోకోమోటివ్ షెడ్ వేరొక ప్రదేశంలో ఉన్నాయి. స్టేషన్ పైన మూడు సైడింగ్‌లు (అదనపు పట్టాలు) ఉన్నాయి; డార్జిలింగ్ వైపు ప్రయాణం కొనసాగించే ముందు లోకోమోటివ్‌ను మార్చేటప్పుడు బోగీలను తనిఖీ చేయడానికి వీటిని ఉపయోగిస్తారు. * లూప్ 4: దీనిని 'అగోనీ పాయింట్' అని పిలుస్తారు; ఈ మార్గంలో అత్యంత ఇరుకైన మలుపు ఈ లూప్ వద్దే ఉంది. *{{rws|Gayabari}} * రివర్స్ నం. 6: ఎత్తును అధిరోహించే క్రమంలో చివరి 'రివర్స్' (రైలు వెనక్కి మళ్ళే మలుపు) * మహానది * కుర్సియోంగ్: ప్రధాన మార్గానికి ఆనుకుని ఒక షెడ్, అనేక సైడింగ్‌లు (అదనపు పట్టాలు) ఉన్నప్పటికీ, ఈ స్టేషన్ ఒక 'డెడ్ ఎండ్' (ముగింపు బిందువు)గా ఉంటుంది. డార్జిలింగ్ వైపు వెళ్లే రైళ్లు తమ ప్రయాణాన్ని కొనసాగించడానికి స్టేషన్ నుండి వెనక్కి (రద్దీగా ఉండే రోడ్డు జంక్షన్ మీదుగా) రావాల్సి ఉంటుంది. ఈ స్టేషన్‌లో ఒక గది కలిగిన డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే మ్యూజియం ఉంది; ఇందులో అనేక ప్రదర్శన వస్తువులు, చారిత్రక కళాఖండాలు, పాత ఛాయాచిత్రాలు ఉన్నాయి. గది మధ్యలో ఉన్న చెక్క షోకేస్‌లో ఈ రైల్వేకు సంబంధించిన అనేక పాత వార్తాపత్రిక కథనాలు భద్రపరచబడి ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=Darjeeling Himalayan Railway Museum Kurseong|url=https://www.darjeeling-tourism.com/darj_00014b.htm|access-date=24 February 2017|publisher=Darjeeling Tourism}}</ref> స్టేషన్ దాటిన తర్వాత, రైలు మార్గం రద్దీగా ఉండే షాపింగ్ ప్రాంతం గుండా వెళుతుంది. * టుంగ్ * సోనాడా * రోంగ్‌బుల్ * జోరేబంగ్లా: [[కోల్‌కతా|కోల్‌కతాకు]] తరలించాల్సిన టీ (తేయాకు) నిల్వ కేంద్రం ఇది; ఇది డార్జిలింగ్‌ను భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలతో కలుపుతుంది. * [[Ghum railway station|ఘుమ్]]: ఈ మార్గంలో అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశం (సమ్మిట్) అయిన ఘుమ్, భారతదేశంలోనే అత్యంత ఎత్తులో ఉన్న రైల్వే స్టేషన్. స్టేషన్ భవనంలో మొదటి అంతస్తులో ఒక మ్యూజియం ఉంది, అలాగే పాత గూడ్స్ యార్డ్‌లో పెద్ద పరిమాణంలో ఉండే ప్రదర్శన వస్తువులు ఉన్నాయి. * బటాసియా లూప్: ఈ లూప్ (వృత్తాకార మలుపు) ఘుమ్‌కు దిగువన, డార్జిలింగ్ నుండి 5 కి.మీ దూరంలో ఉంది. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత ప్రాణాలర్పించిన [[Indian Army|భారత సైన్యానికి]] చెందిన [[Gorkha regiments (India)|గోర్ఖా]] సైనికుల స్మారక చిహ్నం ఇక్కడ ఉంది. ఈ లూప్ నుండి డార్జిలింగ్, విస్తృత దృశ్యాన్ని చూడవచ్చు; దీనికి నేపథ్యంగా [[Kangchenjunga|కాంచనగంగ]], ఇతర మంచుతో కప్పబడిన పర్వతాలు కనిపిస్తాయి. * [[Darjeeling railway station|డార్జిలింగ్]]: ఈ రైలు మార్గం, ముగింపు స్టేషన్ (టెర్మినస్). == సంఘటనలు, ప్రమాదాలు == * 2017 జనవరి 10న, పట్టాల లోపం కారణంగా డార్జిలింగ్ రైలు పట్టాలు తప్పింది; ఈ ఘటనలో 10 మంది గాయపడ్డారు.<ref>{{cite web|title=Train Derails Near Darjeeling, 10 Injured|url=https://www.ndtv.com/india-news/train-derails-near-darjeeling-10-injured-1647316}}</ref> * 2019 మే 7న, ఒక రైలు కారును ఢీకొట్టి పట్టాలు తప్పింది. ఈ ఘటనలో ఎవరూ మరణించలేదు లేదా గాయపడలేదు.<ref>{{cite web|title=Ghoom-Darjeeling train derails a ..|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/ghoom-darjeeling-train-derails-after-hitting-car-on-tracks/articleshow/69209146.cms}}</ref> * 2019 అక్టోబర్ 9న, రైలులో ప్రయాణిస్తున్న ఒక వ్యక్తి సెల్ఫీ తీసుకుంటుండగా కింద పడిపోయాడు. కింద పడటం వల్ల తలకు తీవ్ర గాయాలై ఆ వ్యక్తి మరణించాడు.<ref>{{cite web|title=Selfie oblivion: Tourist dies after falling from Darjeeling train while taking photos|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/selfie-oblivion-tourist-dies-after-falling-from-darjeeling-train-while-taking-photos/story-bT4mnCpZtfUw6IK5vJ9DvL.html}}</ref> == చిత్రమాలిక == <gallery mode="packed"> దస్త్రం:Darjeeling_Station.jpg|డార్జిలింగ్ స్టేషన్ దస్త్రం:New_Jalpaiguri_Jn_Railway_Station_412.jpg|alt=నీలం-ఆకుపచ్చ రంగు పైకప్పు కలిగిన స్టేషన్|న్యూ జల్పాయిగురి దస్త్రం:Siliguri_Railway_Station.JPG|alt=కార్లు మరియు మోటార్‌సైకిళ్లు నిలిపి ఉంచిన స్టేషన్ ముఖద్వారం|సిలిగురి జంక్షన్ దస్త్రం:RongTong_station.jpg|alt=చిన్న స్టేషన్|రాంగ్‌టాంగ్ దస్త్రం:Sukna_Railway_Station.JPG|alt=గులాబీ రంగు ఇటుకల భవనం కలిగిన స్టేషన్|సుక్నా దస్త్రం:Tindharia_Hill_Station,Hill_Cart_Rd,_Cart_Road,_West_Bengal_734223.jpg|alt=కొండ వాలులో ఉన్న స్టేషన్ భవనం|టింధారియా దస్త్రం:Mahanadi_railway_station_in_Darjeeling_district_06.jpg|alt=మహానది దస్త్రం:Sonada_station.jpg|alt=ఆకుపచ్చ భవనంతో కూడిన స్టేషన్ ప్లాట్‌ఫారమ్|సోనాడా దస్త్రం:Tu_ng.jpg|alt=రేకు పైకప్పు కలిగిన స్టేషన్|టుంగ్ దస్త్రం:Ghum_Railway_station.jpg|alt=స్తంభాలతో కూడిన పెద్ద స్టేషన్|ఘుమ్ దస్త్రం:Darjeeling_Railway_Station.jpg|alt=ఆధునిక, బహుళ ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల స్టేషన్|డార్జిలింగ్ </gallery> == ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో == {{wide image|Darjeeling Himalayan Railway panorama.jpg|1000px|డార్జిలింగ్ రైల్వే స్టేషన్ యొక్క విస్తృత దృశ్యం}}1920ల ప్రారంభంలో, 'ఎర్ల్ ఆఫ్ రోనాల్డ్‌షే' ఈ రైల్వేలో చేసిన ప్రయాణాన్ని ఇలా వర్ణించారు:<blockquote>సిలిగురి స్పష్టంగా ఒక కూడలి (కలిసే ప్రదేశం) లాంటిది... ఇక్కడ 'మీటర్ గేజ్' వ్యవస్థ ముగిసి, 'డార్జిలింగ్-హిమాలయన్ రైల్వే', 'రెండు అడుగుల గేజ్' ప్రారంభమవుతుందన్న విషయం, అక్కడి పరిస్థితులు సూచించే అంశాలను ధృవీకరిస్తుంది... ఒక బొమ్మలా అనిపించే రైలు బోగీలోకి అడుగుపెట్టినప్పుడు, పొరపాటున 'లిల్లిపుట్' (చిన్న మనుషుల దేశం) లోకి వచ్చేశామేమో అన్న విచిత్రమైన భావన కలుగుతుంది. తన పరిమాణానికి ఏమాత్రం పొంతన లేని పెద్ద శబ్దంతో, ఇంజిన్ ఒక్కసారిగా కుదుపుకు లోనై కదలడం ప్రారంభిస్తుంది... దీనికి 'రాక్' వంటి ప్రత్యేక యాంత్రిక పరికరాలేవీ వాడరు—అయితే, ఇంజిన్ ముందు భాగంలో కూర్చుని, పట్టాలపై చక్రాల పట్టు తప్పి అవి గిరగిరా తిరుగుతున్నప్పుడు (నియంత్రణ లేని పెద్ద స్ప్రింగ్ వదులైనప్పుడు వచ్చే శబ్దంలా) ఇసుకను చల్లే ఆ దృఢమైన కొండ ప్రాంతపు వ్యక్తిని ఒక పరికరంగా భావిస్తే తప్ప.<ref>The Earl of Ronaldshay, ''Lands of the Thunderbolt. Sikhim, Chumbi and Bhutan'' (London: Constable & Company), 1923, pp 10–12</ref></blockquote>ఆ కాలం నుండి ఇప్పటి వరకు డార్జిలింగ్‌కు రైలు ప్రయాణంలో పెద్దగా మార్పులేమీ రాలేదు; ఇది ఇప్పటికీ పర్యాటకులు, రైలు ఔత్సాహికుల మధ్య ఆదరణ పొందుతూనే ఉంది. తేయాకు, గూర్ఖా సంస్కృతి మాదిరిగానే, డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే కూడా ఆ ప్రాంత దృశ్యరూపంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగానూ, డార్జిలింగ్ గుర్తింపులో ఒక శాశ్వత అంశంగానూ మారింది.<ref name="BBCdocumentary">{{cite web|title=The Darjeeling Himalayan Railway|url=https://www.youtube.com/watch?v=OfY_1U5E9Iw|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/OfY_1U5E9Iw|archive-date=2021-12-21|access-date=14 August 2012|work=Indian HillRailways|publisher=BBC}}{{cbignore}}</ref> === చలనచిత్రాలు === ఈ రైల్వే మార్గం అనేక చిత్రాలలో చూపబడింది. 1969 నాటి 'ఆరాధన' చిత్రంలో, కథానాయకుడు రాజేష్ ఖన్నా, రైలులో ప్రయాణిస్తున్న కథానాయిక షర్మిళా ఠాగూర్ కోసం "మేరే సప్నో కీ రాణీ" అనే పాటను పాడతాడు. ఈ రైల్వేను చూపించిన ఇతర చిత్రాలలో 'బర్ఫీ!', 'పరిణీత', 'రాజు బన్ గయా జెంటిల్‌మన్' ఉన్నాయి. డిస్నీ వారి 'ప్లేన్స్' (2013) చిత్రంలో, ఒక విమానం సొరంగం గుండా వెళ్తూ రైలును దాదాపు ఢీకొట్టబోయే సన్నివేశంలో, 'బి-క్లాస్' లోకోమోటివ్‌లలో ఒకదానిని మానవ లక్షణాలు కలిగిన పాత్రగా చూపించారు.<ref>{{Citation|title=Planes Into The Himalaya'S|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o78swYY3WI|language=en|access-date=2023-02-23}}</ref> === టెలివిజన్ === 1975లో, BBC వారి "ది వరల్డ్ అబౌట్ అస్" సిరీస్‌లో భారతీయ రైల్వేల గురించి "ది రొమాన్స్ ఆఫ్ ఇండియన్ రైల్వేస్" అనే పేరుతో ఒక డాక్యుమెంటరీ ఎపిసోడ్ రూపొందించబడింది.<ref>{{cite web|title=The Romance of Indian Railways (segment on Darjeeling starts at 37min, 46seconds)|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p0120460|publisher=BBC Two}}</ref> ఈ డాక్యుమెంటరీలో డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వేకు సంబంధించిన ఒక విభాగం కూడా ఉంది, ఇందులో అప్పట్లో నడుస్తున్న అసలైన ఆవిరి ఇంజిన్ రైళ్ల రంగుల దృశ్యాలు చూపించబడ్డాయి. భారతదేశంలోని పర్వత ప్రాంత రైల్వేల గురించి BBC మూడు డాక్యుమెంటరీల సిరీస్‌ను రూపొందించింది.<ref>{{cite web|title=Indian Hill Railways|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00qzzlm#synopsis|access-date=28 February 2010|publisher=BBC}}</ref> ఇది మొదట ఫిబ్రవరి 2010లో ప్రసారమైంది. మొదటి ఎపిసోడ్ డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే గురించి, రెండవది నీలగిరి మౌంటైన్ రైల్వే గురించి, మూడవది కాల్కా-సిమ్లా రైల్వే గురించి వివరిస్తుంది. ఈ డాక్యుమెంటరీలకు తరుణ్ భారతియా, హ్యూగో స్మిత్, నిక్ మాటింగ్లీ దర్శకత్వం వహించగా, జెర్రీ ట్రోయ్నా వీటిని నిర్మించారు. డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వేపై రూపొందించిన డాక్యుమెంటరీకి తరుణ్ భారతియా దర్శకత్వం వహించారు. ఈ సిరీస్ జూన్ 2010లో UK రాయల్ టెలివిజన్ సొసైటీ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{cite web|title=Documentary on Hill railways of India bags UK award|url=http://www.expressindia.com/latest-news/documentary-on-hill-railways-of-india-bags-uk-award/636391/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010101221/http://www.expressindia.com/latest-news/documentary-on-hill-railways-of-india-bags-uk-award/636391/|archive-date=10 October 2012|access-date=19 September 2010|publisher=Express India}}</ref> == డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే సొసైటీ == డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే సొసైటీ (డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వేS) అనేది ఒక పరిరక్షణ, మద్దతు సంస్థ. ఇది 1998లో స్థాపించబడింది, ఇరవై దేశాలలో దీనికి 750 మందికి పైగా సభ్యులు ఉన్నారు. డిసెంబర్ 2022లో మరణించే వరకు, బ్రిటిష్ రైల్వే అధికారి అయిన అడ్రియన్ షూటర్ దీని అధ్యక్షుడిగా ఉన్నారు.<ref name="DHRSintro">{{cite web|title=Welcome to the DHRS|url=http://www.dhrs.org/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070228110928/http://www.dhrs.org/home.htm|archive-date=28 February 2007|access-date=9 March 2007|publisher=Darjeeling Himalayan Railway Society}}</ref><ref>{{cite web|last=Shooter|first=Adrian|date=14 December 2022|title=Adrian Shooter CBE 1948‒2022|url=https://www.dhrs.org/|website=Darjeeling Himalayan Railway Society|type=final words|quote=By the time you read this...}}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[జమ్మూ-బారాముల్లా రైలు మార్గము]] * [[డార్జిలింగ్ చరిత్ర]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{భారతీయ రైల్వేలు}} {{ఉత్తర భారత రైలు మార్గాలు}} {{భారతదేశం రవాణా}} {{భారతీయ పర్వత రైల్వేలు}} [[వర్గం:పశ్చిమ బెంగాల్ రైలు రవాణా]] [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతీయ పర్వత రైల్వేలు]] [[వర్గం:డార్జిలింగ్ రవాణా]] [[వర్గం:డార్జిలింగ్ రైలు రవాణా]] [[వర్గం:ఉత్తర భారతదేశం రైలు మార్గములు]] j8pcmwcf1gfz434qccwmsa96r6hsdyj రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ 0 165305 4936893 4913324 2026-08-17T11:09:04Z Chaduvari 97 [[వర్గం:పేరు మార్చుకున్న భారతీయులు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936893 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ | honorific-prefix = మహా పండిట్ | image = Rahul Sankrityayan bust Darjeeling.JPG | imagesize = 250 px | alt = రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ | caption = రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ శిల్పం | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1893|4|9}} | birth_place = పందహా గ్రామం, [[ఆజంగఢ్|ఆజంగఢ్ జిల్లా]], [[ఉత్తర ప్రదేశ్]], [[బ్రిటీష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1963|4|14|1893|4|9|mf=y}} | death_place = డార్జిలింగ్, పశ్చిమబెంగాల్, భారతదేశం. | occupation = రచయిత, వ్యాసకర్త, పండితుడు, భారత జాతీయవాది, చారిత్రికుడు | nationality = భారతీయుడు | ethnicity = | citizenship = భారతదేశం | education = | alma_mater = | period = | genre = యాత్రా సాహిత్యం, ఆత్మకథ, చారిత్రాత్మక నవలలు, చరిత్ర గ్రంథాలు, నిఘంటువులు, వ్యాకరణం | subject = | movement = బౌద్ధం, మార్క్సిజం, సోషలిజం | notableworks = [[ఓల్గా నుంచి గంగకు]] | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = 1958: [[సాహిత్య అకాడమీ|సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం]] <br>1963: [[పద్మ భూషణ్]] | signature = | website = | portaldisp = }}'''రాహుల్ సాంకృత్యాయన్''' (జన్మనామం '''కేదార్‌నాథ్ పాండే'''; 1893 ఏప్రిల్ 9 – 1963 ఏప్రిల్ 14) భారతీయ రచయిత, వ్యాసకర్త, నాటక రచయిత, చరిత్రకారుడు, [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధ]] పండితుడు. ఆయన [[హిందీ]], [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్‌పురి]] భాషల్లో రచనలు చేశాడు. "హిందీ యాత్రా సాహిత్య పితామహుడు"గా ప్రసిద్ధి చెందిన సాంకృత్యాయన్, హిందీ యాత్రా కథనాలను ఒక ప్రత్యేక సాహిత్య ప్రక్రియగా తీర్చిదిద్దడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. భారతదేశంలో అత్యధికంగా పర్యటించిన పండితులలో ఆయన ఒకడు. తన జీవితంలో నలభై ఐదు సంవత్సరాలు స్వగృహానికి దూరంగా గడుపుతూ [[రష్యా]], [[టిబెట్]], [[చైనా]], [[మధ్య ఆసియా]] వంటి ప్రాంతాలను సందర్శించాడు.<ref name="Sharma2009">{{cite book|title=Rethinking India's Past|last=Sharma|first=R. S.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|isbn=978-0-19-569787-2|author-link=Ram Sharan Sharma}}</ref> ఆయన బహుభాషావేత్త, బహుముఖప్రజ్ఞాశాలి, వైవిధ్యభరితమైన జీవితాన్ని గడిపాడు. ఆంగ్లం, హిందీ, భోజ్‌పురి, టిబెటన్, సంస్కృతం, పాళీ, రష్యన్, అరబిక్ తదితర సుమారు 30 భాషల్లో ఆయనకు ప్రావీణ్యం ఉండేది. అయినప్పటికీ ఆయన తన రచనలను దాదాపు అన్నింటినీ హిందీలోనే రచించాడు.<ref name=":0">{{Cite web|last=Kumar|first=Kuldeep|date=21 April 2017|title=A forgotten genius|url=https://www.thehindu.com/society/a-forgotten-genius/article18162862.ece|website=[[The Hindu]]}}</ref> ఆయన జీవించి ఉన్నప్పటి నుంచే ఆయన పేరుకు ముందు ''మహాపండిత్'' (గొప్ప పండితుడు) అనే గౌరవ బిరుదు ఉపయోగిస్తున్నారు. సాంకృత్యాయన్ విస్తృతంగా రచనలు చేశాడు. భారత అధ్యయనాలు, కమ్యూనిజం, బౌద్ధం, భాషాశాస్త్రం వంటి విభిన్న అంశాలపై 100కు పైగా గ్రంథాలు, అలాగే అనేక కథలు, నవలలు, నాటకాలు రచించాడు. ''"మధ్య ఆసియా కా ఇతిహాస్"'' (''మధ్య ఆసియా చరిత్ర'') అనే రెండు సంపుటాల గ్రంథానికి 1958 సంవత్సరానికి గాను [[కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు|సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం]] అందుకున్నాడు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last=Upadhyaya |first=Bhagavat Sharan |date=April–September 1959 |title=Madhya Asia ka Itihas |url=https://www.jstor.org/stable/23329331 |journal=[[Indian Literature]] |volume=2 |issue=2 |page=81 |jstor=23329331}}</ref> 1963లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు దేశంలోని మూడవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన [[పద్మ భూషణ్|పద్మ భూషణ్ ను]] ప్రదానం చేసింది.<ref name="Padma Shri Awards">{{cite web|date=2015|title=Padma Awards|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 October 2015|access-date=21 July 2015|publisher=[[Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]]}}</ref> అదే సంవత్సరంలో, 70 సంవత్సరాల వయస్సులో ఆయన మరణించాడు. == జీవిత చరిత్ర == === బాల్యం === రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ 1893 ఏప్రిల్ 9న [[అజంగఢ్ జిల్లా|ఆజమ్‌గఢ్ జిల్లాలోని]] పందాహా గ్రామంలో ''కేదార్‌నాథ్ పాండే''గా జన్మించాడు. ఆయన సంకృత్ గోత్రానికి చెందిన బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించిన ప్రథమ సంతానం.<ref name=":1">https://idr.informaticsglobal.ai/server/api/core/bitstreams/baf4bed7-24c8-4159-af0a-fbda8e8ca50b/content Page 38 of this research paper pdf tells about the Saryuparin lineage of Rahul Sankrityayan as mentioned by him in the 1st Volume of his autobiography. It also states about his family history in which he states that he belonged to the clan of Malaon Pandeys of Sankrit Gotra.</ref><ref name=":1" /> ఆయన పూర్వీకుల గ్రామం తూర్పు [[ఉత్తర ప్రదేశ్|ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని]] [[అజంగఢ్ జిల్లా|ఆజమ్‌గఢ్ జిల్లాలో]] ఉన్న కనైలా చక్రపాన్‌పూర్.<ref name="Machwe19982">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kPPlgMiM388C&pg=PA12|title=Rahul Sankrityayan (Hindi Writer)|author=Prabhakar Machwe|publisher=[[Sahitya Akademi]]|year=1998|isbn=978-81-7201-845-0|pages=12–}}</ref> ఆయన మాతృభాష [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్‌పురి]].{{sfn|Chudal|2016|p=44}} ఆయన కుటుంబ మూలాలు ప్రస్తుత [[గోరఖ్‌పూర్ జిల్లా|గోరఖ్‌పూర్ జిల్లాలోని]] [[పశ్చిమ రాప్తి నది|రాప్తి నది]] తీరాన ఉన్న [https://www.google.com/maps/place/Malaon+Mus,+Uttar+Pradesh/@26.5858801,83.4519451,14z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x39916645136d9edd:0x9339b90f3e5e32b7!8m2!3d26.5842572!4d83.4456801!16s%2Fg%2F12hl55k1s?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDEyNi4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D మలావోన్ గ్రామం] వరకు వెళ్తాయి.<ref name=":1" /> ఆయన కుటుంబం గత ఏడు తరాలుగా భూస్వాములుగా ఉండి వ్యవసాయాన్ని జీవనోపాధిగా చేసుకుంది. ఆయన ప్రాథమిక విద్యను మాతామహుడు రామ్‌శరణ్ పాఠక్ ఏర్పాటుచేశాడు. అప్పట్లో [[బ్రిటిష్ ఇండియా|బ్రిటిష్ ఇండియాలో]] న్యాయస్థానాల భాషగా, అలాగే ప్రభుత్వ పరిపాలనా ఉద్యోగాలకు అవసరమైన భాషగా భావించబడినందున ఆయనకు మొదట [[ఉర్దూ]] భాషను బోధించారు. 1899లో కొంతకాలం బడౌడాలోని ఒక హిందూ పాఠశాలలో చదివి అక్కడ [[దేవనాగరి]] లిపిని అభ్యసించాడు. సుమారు 1902లో ప్రసిద్ధ సంస్కృత పండితుడైన తన మేనమామ మహాదేవ్ పండిత్ వద్ద [[సంస్కృతం]] నేర్చుకోవడం ప్రారంభించాడు. 1909లో మధ్య పాఠశాల విద్య పూర్తయ్యాక, ఆయన తాత ఇంగ్లీషు మాధ్యమంలో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించాలని కోరుకున్నాడు. అయితే సాంకృత్యాయన్ సంస్కృత అధ్యయనాన్ని కొనసాగించాలనే ఉద్దేశంతో దీనిని వ్యతిరేకించాడు. అంతేకాక, ఇంగ్లీషును ఆయన "విదేశీ భాష"గా అభివర్ణించాడు.{{sfn|Chudal|2016|p=50}} బౌద్ధాన్ని తనలో ఇముడ్చుకున్నవానిగా తర్వాత తన పేరును రాహుల్ సాంకృత్యాయన్‌గా మార్చుకున్నాడు. ప్రాథమిక విద్య ఉర్దూ మాధ్యమంలో చదివాడు. చిన్న తనంలోనే తల్లిదండ్రులు మరణించటంతో అమ్మమ్మ, తాతల వద్ద పెరిగాడు. తన 11వ ఏట ఒక ఫకీరు పాడిన గేయాన్ని విని, తన మొత్తం జీవితాన్ని ఒక కొత్తదారిలో నడిపానని ఆయన తన ఆత్మకథలో రాసుకున్నాడు. <poem> ''దునియాకి సైర్‌ కర్‌ కాఫిర్‌ జిందగానీ ఫిర్‌ కహాు జిందగీ గర్‌ కుచ్‌ రహీతో నౌజవానీ ఫిర్‌ కహు'' (ప్రపంచ పర్యటన చేయరా, మూర్ఖుడా, జీవితం ఒకేసారి లభిస్తుంది. ఆ జీవితంలో, యవ్వనం అతి చిన్నది) </poem> ఆ గేయం విన్నతరువాత తన రెండు కాళ్లూ ఎప్పుడూ ఒకచోట నిలుపలేదంటాడు ఆయన. [[కాశీ]] విద్యాపీఠ్‌లో [[సంస్కృతం]] నేర్చుకున్నాడు. [[ఆర్యసమాజ్|ఆర్యసమాజం]]<nowiki/>లో చేరి హిందూమత వ్యాప్తికి కొన్నాళ్లు కృషి చేశాడు. ఆ సమయంలోనే చక్కటి ఉపన్యాసాలు ఇవ్వటం, కొత్త విషయాలు తెలుసుకోవటానికి గ్రంథాలు చదవటం ప్రారంభించాడు. === ప్రారంభ యాత్రలు === సాంకృత్యాయన్ యాత్రా జీవితం 1910లో ప్రారంభమైంది. ఆ సంవత్సరం ఆయన తీర్థయాత్రల నిమిత్తం పశ్చిమ [[హిమాలయాలు|హిమాలయాలకు]] బయలుదేరాడు. [[వేదాంతం|వేదాంతంను]] అభ్యసించాలనే ఉద్దేశంతో [[హరిద్వార్]], [[రిషికేశ్|ఋషికేశ్]], [[బద్రీనాథ్]], [[కేదార్‌నాథ్|కేదార్‌నాథ్లను]] సందర్శించాడు.{{sfn|Chudal|2016|p=72}} ఆయన తాత ఈ యాత్రల విషయం తెలుసుకొని తిరిగి ఇంటికి తీసుకురావడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ పెద్దగా ఫలితం లేకపోయింది. అనంతరం సాంకృత్యాయన్ [[వారణాసి|వారణాసికి]] వెళ్లి 1911లో అక్కడ తన అధ్యయనాన్ని ప్రారంభించాడు.<ref>{{Cite web|title=Rahul Sankrityayan's Tibet Story|url=https://thewire.in/books/extract-rahul-sankrityayan-tibet-story|access-date=2023-10-25|website=The Wire}}</ref> భారతదేశమంతటా విస్తృతంగా పర్యటించిన కారణంగా ఆయనకు విశ్వవిద్యాలయ విద్య లేదా అధికారిక డిగ్రీ లభించలేదు. అనేక విషయాలను స్వయంకృషితోనే అభ్యసించాడు. 1912లో ఆయన [[బీహార్]] లోని [[ఛప్రా|ఛప్రాకు]] వెళ్లి సాధువుగా దీక్ష స్వీకరించి ''రాముదార్ దాస్'' అనే కొత్త పేరు పొందాడు. [[వైష్ణవం|వైష్ణవ]] సంప్రదాయానికి చెందిన ఒక ఆశ్రమ మహంత్‌కు వారసుడిగా ఉండాలని భావించాడు. అయితే కొంతకాలానికి ఆ జీవితం పట్ల విసుగు చెందిన ఆయన అదే సంవత్సరం ఛప్రాను విడిచి దక్షిణ భారతదేశానికి వెళ్లి ఉత్తరార్ధి మఠంలో కొంతకాలం నివసించాడు. కొన్ని నెలల తరువాత అక్కడి నుంచి కూడా వెళ్లి [[అయోధ్య|అయోధ్యకు]] చేరుకున్నాడు.{{sfn|Chudal|2016|pp=73–45}} ఆయన నిత్యసంచారిగా తన జీవితంలో సగానికి పైగా కాలాన్ని ఇంటికి సుదూరమైన ప్రాంతాలను సందర్శిస్తూ గడిపారు. ఆయన భ్రమణకాంక్ష భారతదేశంలోని లడఖ్, కిన్నౌర్, [[జమ్మూ కాశ్మీరు (రాష్ట్రం)|కాశ్మీర్]] వంటి వైవిధ్యభరితమైన ప్రాంతాలకు, విదేశాలైన [[నేపాల్]], [[టిబెట్]], [[శ్రీలంక]], [[ఇరాన్]], [[చైనా]], ఆనాటి సోవియట్ [[రష్యా]] వంటి ప్రాంతాలకు తీసుకువెళ్ళింది. ఎన్నో ఏళ్ళపాటు [[బీహార్]] రాష్ట్రానికి చెందిన శరణ్ జిల్లాలోని పర్శ గధ్ గ్రామంలో గడిపాడు. దానికి గుర్తుగా ఆ గ్రామంలో ఏర్పాటుచేసిన గ్రామ ద్వారానికి '''రాహుల్ గేట్''' అని పేరుపెట్టారు. ప్రయాణించేప్పుడు వీలున్నంత వరకూ ఉపరితల రవాణాపైనే ఆధారపడ్డాడు. ఆయన పలు ప్రదేశాల గురించి తెలుసుకునే జిజ్ఞాసతో ప్రయాణించాడు. పదమూడో శతాబ్దంలో [[నలంద]], [[విక్రమశిల]] విశ్వవిద్యాలయాలను భక్తియార్ ఖిల్జీ ధ్వంసం చేసినప్పుడు బౌద్ధ భిక్షువులు పవిత్రమైన గ్రంథాలతో పారిపోయారనీ, ఆ విలువైన సంస్కృత పుస్తకాల్ని టిబెట్‌లోని ఆరామాల్లో భద్రపరిచివుంచారనీ ప్రచారంలో ఉంది. అయితే, ఆరు వందల ఏళ్లుగా వాటిల్లో ఏముందో చూసినవారు లేరు. సాంకృత్యాయన్ వాటికోసం అన్వేషిస్తూ, దారి కూడా సరిగాలేని కొండల్లో నడుస్తూ, కాశ్మీర్, లడఖ్, కార్గిల్ మీదుగా టిబెట్ వెళ్లారు. అక్కడ పుస్తకాలైతే లభించాయిగానీ అవి [[సంస్కృతము|సంస్కృతం]]లో లేవు. అన్నీ భోటి భాషలో ఉన్నాయి. రాహుల్జీ కంచరగాడిదల మీద వాటిని తరలించుకొచ్చారు. ఆ గ్రంథాలన్నీ పాట్నా మ్యూజియంలో ఉన్నాయిప్పుడు. మరో మూడుసార్లు టిబెట్ వెళ్లాడు. టిబెటన్ భాషను నేర్చుకోవడమే కాకుండా దాని వ్యాకరణ పుస్తకాలు రాశాడు. టిబెటన్-హిందీ నిఘంటువు కూర్చాడు. నాటి సోవియట్‌ యూనియన్‌లోని అనేక రిపబ్లిక్‌లలో ఆయన విస్తృతంగా పర్యటించి, [[సంస్కృతం]], [[పాళీ]] భాషలో లిఖించబడిన అనేక శాసనాలను, రాతిఫలకాలనూ కనుగొన్నాడు. [[భారతదేశం]]లోనూ, [[నేపాల్‌]], హిమాలయ సానువులలోనూ, టిబెట్‌ లోనే కాకుండా ఆయన [[మంగోలియా]], [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌]] ఆదిగా అనేక దేశాలలో విస్తృతంగా పర్యటించాడు. తన యాత్రలో భాగంగా అరుదైన ”కాన్జూర్, టాన్జూర్, గ్రంథాలను కొన్నాడు. 130 వర్ణ చిత్రాలు 1600 కు పైగా వ్రాత ప్రతులు సేకరించాడు. యాత్రికుడు [[యుఁవాన్‌ త్స్యాంగ్‌]] తర్వాత ఇంత భారీగా సేకరించిన వారెవరు లేరని చరిత్ర కారుల అంచనా. === ఆర్యసమాజం === 1914 అక్టోబరులో ఆయన తన కుటుంబంతో కలిసి [[ఆజంగఢ్|ఆజమ్‌గఢ్‌]]<nowiki/>లోని స్వగ్రామానికి తిరిగి వచ్చాడు. ఈ సమయానికి సాధువుగా జీవించాలనే తన సంకల్పాన్ని విరమించుకున్నట్లు కనిపించింది. ఇదే కాలంలో ఆయన [[ఆర్య సమాజం]] అనే హిందూ సంస్కరణ ఉద్యమంతో పరిచయం పొందాడు. 1915లో ఆయన మళ్లీ ఇంటిని విడిచి [[ఆగ్రా|ఆగ్రాలోని]] ''ఆర్య ముసాఫిర్ విద్యాలయ''కు వెళ్లాడు. అక్కడ ఉచితంగా విద్యనభ్యసించే అవకాశం లభించడంతో పాటు ఆర్యసమాజ సిద్ధాంతాలపై ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడానికి కూడా శిక్షణ పొందాడు. ఈ కాలంలో ఆర్యసమాజ సిద్ధాంతాలను అధ్యయనం చేయడంతో పాటు [[అరబిక్]] భాషను, ప్రపంచంలోని వివిధ మతాలను కూడా అభ్యసించాడు. ఆగ్రాలో రెండు సంవత్సరాలు గడిపిన తరువాత, ఆర్యసమాజ ఉద్యమానికి ప్రధాన కేంద్రంగా ఉన్న [[లాహోర్]] కు వెళ్లి దయానంద్ ఆంగ్లో-వేదిక్ పాఠశాలలో విద్యనభ్యసించాడు. లాహోర్‌లో ఉన్న సమయంలో ఆయన తరచుగా ఇతర ప్రాంతాలకు వెళ్లి ఆర్యసమాజ సిద్ధాంతాలను ప్రచారం చేసేవాడు.{{sfn|Chudal|2016|p=76}} ఆర్యసమాజ స్థాపకుడు [[దయానంద సరస్వతి]] బోధించిన సామాజిక సంస్కరణ భావాలు సాంకృత్యాయన్‌పై కూడా గాఢమైన ప్రభావం చూపాయి. ఇదే ప్రభావంతో ఆయన మొదటిసారిగా [[బౌద్ధమతం]] పట్ల ఆసక్తి కనబరిచాడు. ఆర్యసమాజ సిద్ధాంతాలను ప్రచారం చేస్తూ ఆయన [[కుసినార|కుసినగరం]], [[సారనాథ్]], [[లుంబిని]], [[బోధ్ గయ]] వంటి బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించాడు.{{sfn|Chudal|2016|p=76}} === రాజకీయ కార్యకలాపాలు, బౌద్ధమతంలోకి మార్పు === 1921 సంవత్సరం సాంకృత్యాయన్ జీవితంలో ఒక కీలక మలుపు. ఈ కాలంతో ఆయన ఆర్యసమాజంతో ఉన్న అనుబంధం ముగిసి, [[భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో]] చురుకుగా పాల్గొనడం ప్రారంభించాడు. 1922 జనవరి 31న [[ఛప్రా|ఛప్రాలో]] జిల్లా కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశానికి అధ్యక్షత వహిస్తున్న సమయంలో ఆయనను అరెస్టు చేసి, ఆరు నెలలపాటు బక్సర్ జైలుకు పంపారు. అయితే విడుదలైన తరువాత కూడా ఆయన తన రాజకీయ కార్యకలాపాలను కొనసాగించాడు. అలాగే గయా కాంగ్రెస్‌లో తన పాత్రలో భాగంగా [[మహాబోధి దేవాలయం|మహాబోధి దేవాలయాన్ని]] బౌద్ధుల ఆధీనంలోకి అప్పగించాలని ఉద్యమించాడు. అనంతరం మరికొన్ని సంఘటనల కారణంగా మళ్లీ జైలుకు వెళ్లాడు. 1927 నాటికి ఆయన మొత్తం రెండున్నర సంవత్సరాలు కారాగార జీవితం గడిపాడు.{{sfn|Chudal|2016|p=78}} బీహార్‌లో గడిపిన ఈ కాలంలో సాంకృత్యాయన్ రాజకీయాలు, ఆర్యసమాజం నుండి క్రమంగా బౌద్ధమతం వైపు మళ్లాడు. 1927లో ఆయన [[శ్రీలంక|శ్రీలంకలోని]] ''విద్యాలంకార పరివేణ'' లో సంస్కృత అధ్యాపకుడిగా నియమితుడై, అక్కడ మొత్తం పందొమ్మిది నెలలు గడిపాడు. ఈ సమయంలో ఆయన బౌద్ధ గ్రంథాలు, [[పాళీ భాష|పాళీ భాషలను]] లోతుగా అధ్యయనం చేశాడు. అనంతరం ఆయనకు ''త్రిపిటకాచార్య'' అనే బిరుదు లభించింది. ఇది ప్రాచీన బౌద్ధ గ్రంథాల సమాహారమైన [[బౌద్ధ ధర్మ గ్రంథాలు|త్రిపిటకాలపై]] సంపూర్ణ పాండిత్యం సాధించినవారికి ఇచ్చే గౌరవ బిరుదు. 1928 చివరలో ఆయన [[టిబెట్]]<nowiki/>కు బయలుదేరాడు. ఈ ప్రయాణం అత్యంత క్లిష్టమైనది. భూమార్గంలో [[ఖాట్మండు లోయ|కాఠ్మాండు లోయ]] గుండా ప్రయాణించి టిబెట్‌లోని [[:en:Lhasa|లాసా]] నగరానికి చేరుకోవడానికి ఆయనకు మొత్తం ఒక సంవత్సరం, ఆరు నెలలు, ఇరవై రోజులు పట్టింది. టిబెట్‌లో స్థానిక భాషను నేర్చుకోవడంతో పాటు అనేక ప్రాచీన హస్తప్రతులను సేకరించాడు. అలాగే 16,000 పదాలతో కూడిన ''భోట్-సంస్కృత శబ్దకోశం'' అనే ప్రచురితం కాని నిఘంటువును కూడా రూపొందించాడు.{{sfn|Chudal|2016|pp=79–82}} 1930లో ఆయన తిరిగి శ్రీలంకకు వెళ్లి బౌద్ధ భిక్షువుగా దీక్ష స్వీకరించాడు. అప్పుడే ఆయనకు ''రాహుల్ సాంకృత్యాయన్'' అనే బౌద్ధ సన్యాస నామం ఇవ్వబడింది. మఠాధిపతి మహాపద నాయక మహాస్థవిర్ తొలుత ఆయనను మఠం విడిచి వెళ్లడానికి అనుమతించలేదు. దీంతో 1930 అక్టోబరు 7 నుండి డిసెంబరు 14 వరకు ఆయన ''బుద్ధ చర్య'' అనే కొత్త గ్రంథాన్ని రచించాడు. చివరకు 1930 డిసెంబరు 15న అనుమతి లభించడంతో ఆయన [[ఛప్రా|ఛప్రాకు]] బయలుదేరాడు. ఈ కాలంలో [[సింధ్]], [[సారనాథ్]] తదితర చారిత్రక ప్రాంతాలను కూడా సందర్శించాడు. అనంతరం 1931 నవంబరు 28న తిరిగి శ్రీలంకలోని మఠానికి చేరుకున్నాడు. 1932 జూలైలో ఆయన [[భదంత ఆనంద కౌసల్యాయన్]] తో కలిసి [[మహా బోధి సొసైటీ]] ప్రతినిధులుగా [[లండన్]] కు వెళ్లి బౌద్ధమత ప్రచారకులుగా పనిచేశాడు. అయితే యూరప్‌లోని ఇతర దేశాలు, [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలులో]] కూడా బౌద్ధమత ప్రచారం చేయాలని సంఘం కోరినప్పటికీ, ఆయన కొద్ది నెలలకే తిరిగి వచ్చాడు. దీనికి కారణంగా ఆయన ఇలా పేర్కొన్నాడు:{{sfn|Chudal|2016|pp=79–82}}<blockquote>పెట్టుబడిదారీ సమాజ జీవితం నాకు చాలా నిరుత్సాహకరంగా అనిపించింది. (లండన్‌లో) నేను తెలుసుకోవాలనుకున్న విషయాలను గమనించి అర్థం చేసుకున్నాను. అమెరికాలో కూడా దాదాపు ఇదే పరిస్థితి ఉంటుంది. కాబట్టి నా సమయాన్ని వృథా చేసుకోవాలనుకోవడం లేదు.</blockquote>1933లో సాంకృత్యాయన్ రచనలపై దృష్టి సారించడంతో పాటు [[పాట్నా]], [[లడఖ్]], [[లాహోర్]] వంటి కొత్త ప్రాంతాలను సందర్శించాడు. 1934 నుంచి 1938 మధ్యకాలంలో ఆయన మూడుసార్లు [[టిబెట్]]<nowiki/>ను సందర్శించడమే కాకుండా [[బర్మా]], [[కొరియా]], [[జపాన్]] తదితర దేశాలకు కూడా వెళ్లాడు. ఈ యాత్రల ద్వారా ఆయన ఎనభైకి పైగా సంస్కృత బౌద్ధ గ్రంథాలను భారతదేశానికి తీసుకువచ్చి, వాటిలో అనేకాన్ని అనువదించి ప్రచురించాడు.{{sfn|Chudal|2016|pp=79–82}} === రష్యా, రైతు ఉద్యమ కార్యకలాపాలు === సాంకృత్యాయన్ 1935లో మొదటిసారిగా రష్యాను సందర్శించాడు. అక్కడ ఆయన రెండు వారాలు గడిపాడు. ప్రముఖ రష్యన్ భారత శాస్త్రవేత్త [[ఫ్యోడర్ షెర్బత్ స్కోయ్]] ను కలవాలని ఆయన ఆశించినప్పటికీ, ఆయన [[సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్|లెనిన్‌గ్రాడ్]] లో ఉండగా సాంకృత్యాయన్‌కు అక్కడికి వెళ్లేందుకు అనుమతి లభించలేదు. 1937లో సోవియట్ అకాడమీ ఆహ్వానం మేరకు ఆయన లెనిన్ గ్రాడ్ విశ్వవిద్యాలయంలో సంస్కృత ఆచార్యుడిగా పనిచేయడానికి మళ్లీ రష్యాకు వెళ్లాడు. అక్కడ ఎల్లెనా నార్వెర్టోవ్నా కోజెరోవ్‌స్కయాను కలుసుకుని ఆమెకు సంస్కృతం బోధించడం ప్రారంభించాడు. త్వరలోనే వారిద్దరి మధ్య సాన్నిహిత్యం ఏర్పడి, 1937 డిసెంబరు 22న వివాహం చేసుకున్నారు. ఈ వివాహం అనంతరం ఆయన బౌద్ధ భిక్షువు వస్త్రాలను విరమించి, ఉపాసకుడుగా (గృహస్థ బౌద్ధ అనుయాయిగా) జీవించడం ప్రారంభించాడు. 1938లో రష్యాలోనే వారికి ఇగోర్ అనే కుమారుడు జన్మించాడు. 1938లో రష్యా నుండి తిరిగి వచ్చిన తరువాత సాంకృత్యాయన్ మళ్లీ రైతు ఉద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొన్నాడు. ఆయన కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీలో సభ్యుడయ్యాడు. అలాగే బీహార్ కమ్యూనిస్టు పార్టీ వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరిగా నిలిచాడు. అమ్వరిలో [[సత్యాగ్రహం]] నిర్వహించినందుకు ఆయన కొన్ని నెలలు కారాగార శిక్ష అనుభవించాడు. 1940లో [[మోతీహారి|మోతీహారిలో]] జరిగిన రైతుల సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించాడు. అక్కడ చేసిన రెచ్చగొట్టే ప్రసంగం కారణంగా ఆయనను మళ్లీ అరెస్టు చేసి [[హజారీబాగ్]] జైలులో రెండేళ్లు నిర్బంధించారు. ఈ జైలు జీవితంలోనే ఆయన ''[[ఓల్గా నుంచి గంగకు|వోల్గా సే గంగా]]'', ''"విశ్వ కీ రూపరేఖా"'' (ప్రపంచ రూపరేఖలు), ''"వైజ్ఞానిక్ భౌతికవాద"'' ( శాస్త్రీయ భౌతికవాదం) వంటి ప్రభావవంతమైన రచనలు చేశాడు.{{sfn|Chudal|2016|pp=82–88}} చివరకు విడుదలైన తరువాత, 1945 నుండి 1947 వరకు జరిగిన తన మూడవ రష్యా పర్యటనలో సాంకృత్యాయన్‌కు లెనిన్ గ్రాడ్ విశ్వవిద్యాలయంలో ఆచార్య పదవి స్వీకరించాలని ఆహ్వానం అందింది. బౌద్ధ అధ్యయనాల్లో ఆయన నైపుణ్యాన్ని ప్రొఫెసర్ షెర్బాత్‌స్కోయ్ ఎంతో ప్రశంసిస్తూ, ఆ రంగంలో ప్రముఖ పండితుడిగా అభివర్ణించాడు. ఈ కాలంలో సాంకృత్యాయన్ సంస్కృతం, ప్రాకృత భాషలలోని అనేక గ్రంథాలను ధ్వనిముద్రణ (ఆడియో రికార్డింగ్) చేశాడు. ఆయన కుటుంబం కూడా లెనిన్ గ్రాడ్ లో ఆయనతో కలిసి నివసించింది. రష్యాలోని తన అనుభవాలను తరువాత ''"రూస్ మే పచ్చీస్ మాస్"'' (''రష్యాలో ఇరవై ఐదు నెలలు'') అనే గ్రంథంలో నమోదు చేశాడు. ఈ గ్రంథం 1951లో ప్రచురితమైంది. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం లభించిన అనంతరం, సాంకృత్యాయన్ 1947 ఆగస్టు 17న రష్యా నుండి తిరిగి భారతదేశానికి చేరుకున్నాడు.{{sfn|Chudal|2016|pp=82–88}} === చివరి సంవత్సరాలు === [[దస్త్రం:Rahul_Sankritiyana_House_-_Darjeeling_(1).jpg|thumb|[[డార్జిలింగ్|డార్జిలింగ్లోని]] రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ నివాసం. ఆయన తన జీవితంలోని చివరి రోజులను ఇక్కడే గడిపాడు.]] 1947 ఆగస్టులో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, రష్యాతో తనకు ఉన్న గాఢమైన అనుబంధం, అక్కడ చేసిన విశేష కృషి ఉన్నప్పటికీ సాంకృత్యాయన్ భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు. వీసా సంబంధిత సమస్యల వల్ల ఆయన రష్యాలో శాశ్వతంగా నివసించలేకపోయాడు. అలాగే ఆయన కుటుంబం కూడా భారతదేశంలో స్థిరపడలేకపోయింది. అయినప్పటికీ, రష్యాలో గడిపిన అనుభవాలు ఆయనలో కమ్యూనిజం, భారత జాతీయవాదం పట్ల ఉన్న నిబద్ధతను మరింత బలపరిచాయి. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత ఆయన సాహిత్యం, రాజకీయ రంగాలలో చురుకుగా కొనసాగాడు. అఖిల భారత హిందీ సాహిత్య సమ్మేళనానికి అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. హిందీని జాతీయ భాషగా బలంగా సమర్థిస్తూ, ఉర్దూను జాతీయ భాషగా స్వీకరించడాన్ని వ్యతిరేకించిన కారణంగా ఆయనను కమ్యూనిస్టు పార్టీ నుండి తొలగించారు.{{sfn|Chudal|2016|pp=82–88}} జీవిత చరమాంకంలో ఆయన భారతీయ రచయిత్రి, సంపాదకురాలు, హిందీ మరియు నేపాలీ భాషల పండితురాలైన [[కమలా సాంకృత్యాయన్]] ను వివాహం చేసుకున్నాడు. వారికి జయా సాంకృత్యాయన్ పర్వాక్ అనే కుమార్తె,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/sankrityayans-daughter-protests-shifting-of-patna-museum-collection-in-letter-to-cm-nitish/articleshow/60501272.cms Sankrityayan’s daughter protests shifting of Patna Museum Collection, Times of India, Sept 13, 2017]</ref> జేతా అనే కుమారుడు జన్మించారు. జేతా ఉత్తర బెంగాల్ విశ్వవిద్యాలయంలో ఆర్థిక శాస్త్ర ప్రొఫెసర్‌గా పనిచేశాడు.<ref>Roles of Rahul Sankrityayan in Nepalese Cultural Tourism is an analysis of Nepalese, BP Badal, Nepal Journal of Development Studies, 2019]</ref> కాలక్రమేణా సాంకృత్యాయన్ ఆరోగ్యం క్షీణించింది. ముఖ్యంగా [[మధుమేహం]] ఆయనను తీవ్రంగా బాధించింది. అయినప్పటికీ, ఆయన తన సాహిత్య కృషిని కొనసాగిస్తూ, అనేక రచనలను ఇతరులకు చెప్పి రాయించేవాడు. వాటిలో పురస్కార గ్రంథమైన ''మధ్య ఆసియా చరిత్ర'' కూడా ఉంది. 1959లో ఆయన తాత్కాలికంగా శ్రీలంకకు వెళ్లి ఒక తత్వశాస్త్ర విభాగానికి అధిపతిగా పనిచేశాడు. అయితే ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో తిరిగి భారతదేశానికి వచ్చాడు. 1961 డిసెంబరులో ఆయన జ్ఞాపకశక్తిని కోల్పోయాడు. చికిత్స కోసం ఆయనను రష్యాకు తీసుకెళ్లినా ఆరోగ్యంలో ఎలాంటి మెరుగుదల కనిపించలేదు. చివరకు 1963 ఏప్రిల్ 14న [[డార్జిలింగ్]]<nowiki/>లో ఆయన మరణించాడు.{{sfn|Chudal|2016|pp=82–88}} == తత్వచింతన == [[దస్త్రం:Stamp_of_India_-_1993_-_Colnect_163846_-_Rahul_Sankrityayan_Politician_-_Birth_Centenary.jpeg|thumb|రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ జన్మ శతాబ్దిని పురస్కరించుకొని 1993లో భారత ప్రభుత్వం విడుదల చేసిన తపాలా బిళ్ల]] రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ వ్యక్తిగత తత్వచింతనపై మతాన్ని విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించడం, సామాజిక న్యాయంకు మద్దతు ఇవ్వడం వంటి అనేక భావాలు ప్రభావం చూపాయి. సాంకృత్యాయన్ బౌద్ధమతాన్ని ప్రధానంగా ఒక మతంగా కాకుండా భారతీయ సాంస్కృతిక, మేధో వారసత్వంగా చూశాడు. ఆయన దృష్టిలో బుద్ధుడు కేవలం ఒక మత గురువు మాత్రమే కాకుండా, గొప్ప తత్వవేత్త, భారతదేశ తాత్విక సంప్రదాయాల ప్రతీక. ప్రపంచ నాగరికతకు భారతదేశం అందించిన గొప్ప కానుకలలో బౌద్ధమతం ఒకటిగా ఆయన భావించాడు. అందువల్ల దానిని జాతీయ గర్వకారణంగా పరిగణించాడు. కరుణ, నాస్తికత్వం, ఆర్థిక సమానత్వం వంటి బౌద్ధ విలువలు మానవతా ఆదర్శాలకు బలమైన పునాదిగా నిలుస్తాయని ఆయన విశ్వసించాడు.{{sfn|Chudal|2016|pp=131–135}} ఆయన తత్వంలో ప్రధాన అంశం బౌద్ధమతాన్ని భారతీయ సాంస్కృతిక జాతీయవాదంతో సమన్వయం చేయడమే. భారతదేశం తన బౌద్ధ వారసత్వంతో మళ్లీ అనుసంధానమైతే గతంలోని చారిత్రక, సాంస్కృతిక వైభవాన్ని తిరిగి పొందగలదని ఆయన నమ్మాడు. ఈ నిబద్ధతే ఆయనను [[టిబెట్]] నుండి కనుమరుగైన బౌద్ధ హస్తప్రతులను తిరిగి సేకరించడానికి ప్రేరేపించింది. అలాగే [[నలందా|నలంద]] వంటి ప్రాచీన విద్యాకేంద్రాల పునరుద్ధరణకు కూడా ఆయన బలంగా మద్దతు ఇచ్చాడు. సాంకృత్యాయన్ దృష్టిలో [[బౌద్ధమతం]] భారతదేశం ఒకప్పుడు ప్రపంచానికి అందించిన మేధో, నైతిక మహోన్నతతకు ప్రతీకగా నిలిచింది.{{sfn|Chudal|2016|pp=131–135}} బౌద్ధమతంపై అపారమైన గౌరవం ఉన్నప్పటికీ, వ్యవస్థీకృత మతాల పట్ల ఆయన విమర్శనాత్మక దృక్పథాన్ని కొనసాగించాడు. సమాజ పురోగతికి అవి తరచుగా ఆటంకంగా మారతాయని ఆయన భావించాడు. ఆయన బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించడం మతాచారాల కంటే దాని తాత్విక, సాంస్కృతిక విలువలపైనే ఆధారపడి ఉంది. ఇదే విమర్శనాత్మక దృక్పథంతో ఆయన ఆర్యసమాజం, తరువాత కమ్యూనిజం వంటి ఇతర భావజాలాలను కూడా అధ్యయనం చేసి, చివరకు మార్క్సిజం వైపు మళ్లాడు.{{sfn|Chudal|2016|pp=131–135}} [[మార్క్సిజం|మార్క్సిజంలో]] సాంకృత్యాయన్‌కు బౌద్ధమతంలోని నైతిక, తాత్విక సూత్రాలకు అనుబంధంగా ఉండే ఒక ఆచరణాత్మక తత్వం కనిపించింది. సిద్ధాంత మూఢనమ్మకాలపై విమర్శ, సమానత్వం, సమాజ పరివర్తన వంటి అంశాలలో ఈ రెండు భావజాలాల మధ్య సారూప్యత ఉందని ఆయన గుర్తించాడు. ముఖ్యంగా ఆర్థిక, సామాజిక సంస్కరణల రంగంలో బౌద్ధమతం ఊహించిన మార్పులను అమలు చేయడానికి మార్క్సిజం అవసరమైన సాధనాలను అందిస్తుందని ఆయన వాదించాడు. భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న సాంస్కృతిక, సామాజిక, రాజకీయ సవాళ్లకు సముచిత పరిష్కారాలను అందించగల భావజాలాల అన్వేషణ ఆయన జీవితాంతం కొనసాగింది.{{sfn|Chudal|2016|p=155}} == రచనలు == సాంకృత్యాయన్‌కు [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్‌పురి]] (మాతృభాష), [[హిందీ]], [[సంస్కృతం]], [[పాళీ]], మగహి, [[ఉర్దూ]], [[పర్షియన్ భాష|పర్షియన్]], [[అరబిక్ భాష|అరబిక్]], [[తమిళం]], [[కన్నడ]], టిబెటన్, [[సింహళ భాష|సింహళం]], [[ఫ్రెంచ్ భాష|ఫ్రెంచ్]], [[రష్యన్ భాష|రష్యన్]] తదితర అనేక [[భాష|భాషలలో]] ప్రావీణ్యం ఉండేది.<ref name="Sharma2009" /> ఆయన ఒక భారత అధ్యయన పండితుడు (ఇండాలజిస్ట్), [[మార్క్సిజం|మార్క్సిస్టు]] సిద్ధాంతకర్త, సృజనాత్మక రచయిత కూడా.<ref name="Sharma2009" /> ఇరవై ఏళ్ల వయస్సులోనే రచనా వ్యాసంగాన్ని ప్రారంభించిన ఆయన, సామాజిక శాస్త్రం, చరిత్ర, తత్వశాస్త్రం, [[బౌద్ధమతం]], టిబెట్ అధ్యయనాలు, నిఘంటు నిర్మాణం, [[వ్యాకరణం]], గ్రంథ సంపాదకత్వం, [[జానపద సాహిత్యం]], విజ్ఞానశాస్త్రం, నాటకాలు, రాజకీయాలు వంటి విభిన్న అంశాలపై 100కు పైగా గ్రంథాలు రచించాడు.<ref name="Sharma2009" /> వీటిలో అనేక రచనలు ప్రచురితం కాలేదు.<ref name="Sharma2009" /> ఆయన [[ప్రాకృతం]] నుండి [[హిందీ|హిందీలోకి]] ''మజ్జిమ నికాయ'' ను అనువదించాడు.<ref name="Sharma2009" />{{sfn|Chudal|2016|p=26}} ఆయన ప్రసిద్ధ హిందీ గ్రంథాలలో ''వోల్గా సే గంగా'' (''[[వోల్గా నది]] నుండి [[గంగా నది]] వరకు ఒక ప్రయాణం'') ఒకటి. ఇది చారిత్రక కల్పిత రచన. ఇందులో [[దేశీయ ఆర్యులు|ఆర్యులు]] [[యురేషియా|యురేషియాలోని]] స్టెప్పీ ప్రాంతాల నుండి [[వోల్గా నది]] పరిసరాలకు, అక్కడి నుండి [[హిందూ కుష్|హిందుకుష్]] పర్వతాలు, [[హిమాలయాలు]], ఉపహిమాలయ ప్రాంతాల మీదుగా ప్రయాణించి, చివరకు [[భారత ఉపఖండం|భారత ఉపఖండంలోని]] [[ఇండో-గంగా మైదానం]] వరకు వ్యాపించిన వలస ప్రయాణాన్ని చిత్రీకరించాడు. ఈ గ్రంథం క్రీ.పూ. 6000 సంవత్సరంతో ప్రారంభమై, [[మహాత్మా గాంధీ]] [[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ విడిచి పో ఉద్యమంకు]] పిలుపునిచ్చిన 1942 సంవత్సరంతో ముగుస్తుంది. ఈ గ్రంథం 1942లో ప్రచురితమైంది. విక్టర్ కియర్నన్ దీనిని ఆంగ్లంలో "ఫ్రం వోల్గా టు గంగా" పేరుతో అనువదించాడు. ఈ అనువాదం 1947లో ప్రచురితమైంది.<ref>Rahul Sankrityayana ''[[Volga Se Ganga|From Volga to Ganga]]'', Rahula Publication, [[Mussoorie|Mussorie]], 1947.</ref>{{sfn|Chudal|2016|p=32}} ఆయన ప్రముఖ యాత్రా సాహిత్య గ్రంథాలు: * ''టిబ్బట్ మే సవ వర్ష (1933)'' * ''మేరీ యూరోప్ యాత్ర (1935)'' * ''అథాతో ఘుమక్కడ్ జిగ్యాస'' * ''వోల్గా సే గంగా'' * ''ఆసియా కే దుర్గం భుఖండో మే'' * ''యాత్ర కే పన్నె'' * ''కిన్నర్ దేశ్ మే'' == రచనలు == రాహుల్జీ 20 ఏళ్ల ప్రాయం నుంచే ప్రారంభించి సోషియాలజీ, [[మతం]], తత్వం, [[భాష]], సైన్సు మీద చరమదశ వరకు 150 పుస్తకాలు రాశాడు. బౌద్ధం మీద లెక్కలేనన్ని పరిశోధనలు చేసిన గొప్ప పరిశోధకుడు. === హిందీలో === '''నవలలు''' * బయీస్వీన్ శాది – 1923 * జీనే కే లియే – 1940 * సింహ సేనాపతి – 1944 * జై యౌధేయ – 1944 * భాగో నహీ, దునియా కో బద్లో – 1944 * మధుర్ స్వప్న – 1949 * రాజస్థానీ రాణివాస్ – 1953 * విస్మృత్ యాత్రి - 1954 * దివోదాస్ - 1960 * విస్మృతి కే గర్భ్ మే '''కథలు''' * ''సత్మీ కే బచ్చే'' - 1935 * ''[[ఓల్గా నుంచి గంగకు|వోల్గా సే గంగా]]'' - 1944 * ''బహురంగి మధుపురి'' - 1953 * ''కనైలా కి కథ'' - 1955–56 '''ఆత్మకథ''' * ''[[మేరీ జీవన్ యాత్రా|మేరీ జీవన్ యాత్ర I]]'' - 1944 * ''[[మేరీ జీవన్ యాత్రా|మేరీ జీవన్ యాత్ర II]]'' - 1950 * ''[[మేరీ జీవన్ యాత్రా|మేరీ జీవన్ యాత్ర III, IV, V]]'' – మరణానంతరం ప్రచురితం '''జీవితచరిత్రలు''' * ''సర్దార్ పృథ్వీ సింగ్'' - 1955 * ''నయే ​​భారత్ కే నయేనేత'' (2 సంపుటాలు) – 1942 * ''బచ్‌పన్ కి స్మృతియాన్'' - 1953 * ''అతీత్ సే వర్తమాన్ (వాల్యూం. I)'' - 1953 * ''స్టాలిన్'' - 1954 * ''లెనిన్'' - 1954 * ''కార్ల్ మార్క్స్'' - 1954 * ''మావో-త్సే-తుంగ్'' - 1954 * ''ఘుమక్కర్ స్వామి'' - 1956 * ''మేరే అసహయోగ్ కే సతీ'' - 1956 * ''జింకా మెయిన్ కృతజ్ఞ'' - 1956 * ''వీర్ చంద్రసింగ్ గర్వాలీ'' - 1956 * ''మహామానవ్ బుధ'' - 1956 * ''అక్బర్'' - 1956 * ''సింహాల ఘుమక్కర్ జైవర్ధన్'' - 1960 * ''కప్తన్ లాల్'' - 1961 * ''సింహల్ కే వీర్ పురుష్'' - 1961 '''ఇతర ముఖ్య రచనలు''' * ''మాన్సిక్ గులామి'' * ''ఋగ్వేద ఆర్య'' * ''ఘుమక్కర్ శాస్త్రం'' * ''కిన్నార్ దేశ్ మే'' * ''దర్శన్ దిగ్దర్శన్'' * ''దక్కిణి హిందీ కా వ్యాకరణ్'' * ''పురతత్వ నిబంధావళి'' * ''మానవ సమాజం'' * ''మధ్య ఆసియా కా ఇతిహాస్'' * ''సమ్యవద్ హి క్యోన్'' === భోజ్‌పురిలో === '''నాటకాలు''' * ''జపానియా రచ్చాచ్'' * ''దేస్ రచ్చక్'' * ''జర్మాన్వా కే హర్ నిహిచయ్'' * ''ఇ హమర్ లరై'' * ''దున్ముమ్ నేతా'' * ''[[నాయకి దునియా]]'' * ''జోంక్'' * ''మెహ్రరున్ కే దుర్దాస'' === టిబెట్‌కు సంబంధించిన రచనలు === * [[టిబెట్ లో 15 నెలలు]] * ''తిబ్బటి బాల్-శిక్ష'' - 1933 * ''పాతావళి'' (సంపుటాలు 1, 2 & 3) – 1933 * ''తిబ్బటి వ్యాకరణం'' (టిబెటన్ వ్యాకరణం) – 1933 * ''తిబ్బత్ మే బుద్ ధర్మ్'' - 1948 * ''లాసా కి లేదా'' * ''హిమాలయ పరిచయ భాగ్ 1'' * ''హిమాలయ పరిచయ భాగ్ 2'' ఆయన రాసిన ప్రసిద్ధ గ్రంథం ఓల్గా సే గంగలో క్రీస్తు పూర్వం ఆరువేల సంవత్సరాల నుంచి క్రీస్తు శకం 1942 వరకు ఇండో యూరోపియన్ మానవ సమాజ వికాసాన్ని ఇరవై కథల ద్వారా చిత్రీకరించారు. ఓల్గా సే గంగ, జయ యౌధేయ వంటివి తెలుగులోకి అనువదించారు. == ఇతర పఠనాలు == {{Commons category|Rahul Sankrityayan}} * [[Ram Sharan Sharma]], ''Rahul Sankrityayan and Social Change'', [[Indian History Congress]], 1993. * ''Himalayan Buddhism, Past and Present: Mahapandit Rahul Sankrityayan centenary volume'' by D. C. Ahir ({{ISBN|978-81-7030-370-1}}) * Prabhakar Machwe: "Rahul Sankrityayan" New Delhi 1978: [[Sahitya Akademi]]. [A short biography including a list of Sankrityayan's works] * Bharati Puri, Traveller on the Silk Road: Rites and Routes of Passage in Rahul Sankrityayan’s Himalayan Wanderlust, China Report ([[Sage (publisher)|Sage]]: New Delhi), February 2011, vol. 47, no. 1, pp.&nbsp;37–58. * {{cite book|url=https://academic.oup.com/book/7746|title=A Freethinking Cultural Nationalist: A Life History of Rahul Sankrityayan|last1=Chudal|first1=Alaka Atreya|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199466870}} == మూలాలు == {{మూలాలు}} ==వనరులు== * [https://sarasabharati-vuyyuru.com/2011/12/28/%E0%B0%B8%E0%B0%A6%E0%B0%BE-%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%9A%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%BF-%E0%B0%B8%E0%B0%BE%E0%B0%82%E0%B0%95%E0%B1%83%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%AF%E0%B0%A8%E0%B1%8D సదా సంచారి సాంకృత్యాయన్] * [http://54.243.62.7/essays/article-160798 మహా పండిత రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌]{{Dead link|date=జూన్ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sakshi.com/news/funday/a-man-like-a-river-119489 ఏప్రిల్ 6, 2014 సాక్షి ఆదివారం సంచిక లో వ్యాసం ''సత్వం: నదిలాంటి మనిషి''] ==ఇతర లింకులు== {{Authority control}} [[వర్గం:1893 జననాలు]] [[వర్గం:1963 మరణాలు]] [[వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:భారతీయ రచయితలు]] [[వర్గం:హిందీ పండితులు]] [[వర్గం:భారతీయ బౌద్ధ పండితులు]] [[వర్గం:కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] [[వర్గం:భారతీయ యాత్రికులు]] [[వర్గం:యాత్రికులు]] [[వర్గం:పేరు మార్చుకున్న భారతీయులు]] 101em4yphstprbvosjo01toohdgmun3 ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాల జాబితా (జనాభా ప్రకారం) 0 170390 4936740 4925521 2026-08-16T15:51:00Z ~2026-39762-62 151788 /* నగర గణాంకాల పట్టిక */ 4936740 wikitext text/x-wiki {{Update|date=జూలై 2025}} ఈ జాబితా 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరాల జాబితా గురించి, భారత ప్రభుత్వంలోని హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని రిజిస్ట్రార్ జనరల్, సెన్సస్ కమీషనర్ కార్యాలయం ద్వారా ఈ గణాంకాలు నిర్వహించబడ్డాయి.2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం లక్షకు మించిన జనాభా కలిగియున్న జనావాస ప్రాంతాలను [[నగరం (సిటీ)|నగరం]] అని నిర్వచించారు.<ref>{{Cite web|date=2007-06-17|title=Census of India - Metadata|url=http://www.censusindia.gov.in/Metadata/Metada.htm|access-date=2022-07-24|website=web.archive.org|archive-date=2007-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070617234445/http://www.censusindia.gov.in/Metadata/Metada.htm}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో 24 నగరాలున్నాయి, ఇందులో 15 నగరపాలకసంస్థలు, 9 పురపాలకసంఘాలు ఉన్నాయి. భీమునిపట్నం, అనకాపల్లి మునిసిపాలిటీల పరిసర పట్టణాలను విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (VMC)లో విలీనం చేసిన తర్వాత 1,728,128 జనాభాతో విశాఖపట్నం అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరంగా రూపుదిద్దుకుని ఇది ఇది [[మహా విశాఖ నగరపాలక సంస్థ|గ్రేటర్ విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్]] (GVMC) గా అప్‌గ్రేడ్ చేయబడింది.విశాఖపట్నం, కాకినాడ, తిరుపతి నగరాలను స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ కింద భారత ప్రభుత్వం స్మార్ట్ సిటీలుగా అభివృద్ధి చేస్తోంది. ==నగర గణాంకాల పట్టిక== {|class="sortable wikitable" style="text-align:right;" |- !వ.సంఖ్య !నగరం పేరు !జిల్లా !పరిపాలన రకం !వ్యక్తులు !మగ !ఆడ !జనాభా (0–6 yrs) !అక్షరాస్యత శాతం |- |1 |align=left|[[విశాఖపట్నం]] |align=left|[[విశాఖపట్నం జిల్లా|విశాఖపట్నం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |3,253,632 |875,199 |855,121 |158,924 |82.66 |- |2 |align=left|[[విజయవాడ]] |align=left|[[కృష్ణా జిల్లా|కృష్ణా]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |1,683,439 |524,918 |523,322 |92,848 |82.59 |- |3 |align=left|[[గుంటూరు]] |align=left|[[గుంటూరు జిల్లా|గుంటూరు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |1,181,088 |323,151 |328,231 |59,486 |81.11 |- |4 |align=left|[[నెల్లూరు]] |align=left|[[శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు జిల్లా|నెల్లూరు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |842,531 |257,043 |248,215 |42,041 |83.59 |- |5 |align=left|[[కర్నూలు]] |align=left|[[కర్నూలు జిల్లా|కర్నూలు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |723,752 |211,875 |213,045 |44,264 |78.15 |- |6 |align=left|[[రాజమండ్రి]] |align=left|[[తూర్పు గోదావరి జిల్లా|తూర్పు గోదావరి]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |523,539 |169,786 |174,117 |29,883 |84.28 |- |7 |align=left|[[కడప]] | align="left" |[[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |408,643 |171,797 |170,026 |36,299 |79.38 |- |8 |align=left|[[కాకినాడ]] |align=left|[[కాకినాడ జిల్లా|కాకినాడ]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |421,087 |152,596 |159,659 |27,181 |81.23 |- |9 |align=left|[[తిరుపతి]] |align=left|[[తిరుపతి జిల్లా|తిరుపతి]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |462,642 |145,977 |141,058 |24,643 |87.55 |- |10 |align=left|[[అనంతపురం]] |align=left|[[అనంతపురం జిల్లా|అనంతపురం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |386,965 |131,506 |130,834 |23,630 |81.88 |- |11 |align=left|[[విజయనగరం]] |align=left|[[విజయనగరం జిల్లా|విజయనగరం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |287,669 |111,596 |115,937 |20,487 |81.85 |- |12 |align=left|[[ఏలూరు]] |align=left|[[ఏలూరు జిల్లా|ఏలూరు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |299,321 |105,707 |108,707 |18,125 |74.13 |- |13 |align=left|[[ఒంగోలు]] |align=left|[[ప్రకాశం జిల్లా|ప్రకాశం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |321,863 |101,728 |101,098 |18,673 |83.57 |- |14 |align=left|[[నంద్యాల]] |align=left|[[నంద్యాల జిల్లా|నంద్యాల]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |256,904 |100,770 |99,976 |20,588 |76.89 |- |15 |align=left|[[తుని]] |align=left|[[కాకినాడ జిల్లా|కాకినాడ]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |84,065 |123,246 |111,574 |18,406 |77.40 |- |16 |align=left|[[తెనాలి]] |align=left|[[గుంటూరు జిల్లా|గుంటూరు]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |206,883 |81,324 |83,325 |16,464 |84 |- |17 |align=left|[[ప్రొద్దుటూరు]] | align="left" |[[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |221,542 |81,368 |81,448 |15,516 |78.08 |- |18 |align=left|[[చిత్తూరు]] |align=left|[[చిత్తూరు జిల్లా|చిత్తూరు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |235,906 |76,566 |77,200 |13,569 |86.37 |- |20 |align=left|[[హిందూపురం]] |align=left|[[అనంతపురం జిల్లా|అనంతపురం]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |212,879 |76,625 |75,210 |16,309 |76.40 |- |21 |align=left|[[భీమవరం]] |align=left|[[పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా|పశ్చిమ గోదావరి]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |161,275 |70,066 |72,214 |12,157 |83.41 |- |21 |align=left|[[మదనపల్లె]] |align=left|[[అన్నమయ్య జిల్లా|అన్నమయ్య]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |239,743 |67,432 |68,237 |13,448 |81.40 |- |22 |align=left|[[శ్రీకాకుళం]] |align=left|[[శ్రీకాకుళం జిల్లా|శ్రీకాకుళం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]]<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/vizianagaram-masula-to-continue-as-municipalities/article8411098.ece Vizianagaram, Masula to continue as municipalities] </ref> |280,631 |62,583 |63,420 |11,001 |85.13 |- |23 |align=left|[[నరసారావుపేట]] |align=left|[[పల్నాడు జిల్లా|గుంటూరు]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |202,742 |58,898 |57,431 |10,445 |79.45 |- |24 |align=left|[[తాడేపల్లిగూడెం]] |align=left|[[పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా|పశ్చిమ గోదావరి]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |142,975 |51,176 |52,401 |9,048 |83.10 |- |} * UA=నగర పరిధి == చిత్రమాలిక== <gallery widths="250" heights="200" perrow="3"> దస్త్రం:Vizagcity.jpg|[[విశాఖపట్నం]] దస్త్రం:A Montage pic of Guntur.jpg|[[గుంటూరు]] ముఖ్య ప్రదేశాలు దస్త్రం:23 - Telugu Talli Statue with Kondareddy Buruju as background.JPG|[[కర్నూలు]] దస్త్రం:Godavari Bridge.jpg|[[రాజమండ్రి]] </gallery> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[నగరం (సిటీ)]] * [[జనాభా]] * [[జనాభా గణన]] * [[భారత జనాభా లెక్కలు]] * [[తెలంగాణ జనాభా గణాంకాలు]] * [[తెలంగాణ నగరాల జాబితా జనాభా ప్రకారం]] * [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పురపాలక సంఘాలు]] ==మూలాలు== {{reflist}} == వెలుపలి లంకెలు == [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సంబంధించిన జాబితాలు|నగరాల]] [[వర్గం:జాబితాలు]] [[వర్గం:జనాభా]] [[వర్గం:జనాభా గణాంకాలు]] 3chijfidhkr4ihpgm5vv1k922t4r5p6 4936741 4936740 2026-08-16T15:52:08Z ~2026-39762-62 151788 /* నగర గణాంకాల పట్టిక */ 4936741 wikitext text/x-wiki {{Update|date=జూలై 2025}} ఈ జాబితా 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరాల జాబితా గురించి, భారత ప్రభుత్వంలోని హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని రిజిస్ట్రార్ జనరల్, సెన్సస్ కమీషనర్ కార్యాలయం ద్వారా ఈ గణాంకాలు నిర్వహించబడ్డాయి.2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం లక్షకు మించిన జనాభా కలిగియున్న జనావాస ప్రాంతాలను [[నగరం (సిటీ)|నగరం]] అని నిర్వచించారు.<ref>{{Cite web|date=2007-06-17|title=Census of India - Metadata|url=http://www.censusindia.gov.in/Metadata/Metada.htm|access-date=2022-07-24|website=web.archive.org|archive-date=2007-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070617234445/http://www.censusindia.gov.in/Metadata/Metada.htm}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో 24 నగరాలున్నాయి, ఇందులో 15 నగరపాలకసంస్థలు, 9 పురపాలకసంఘాలు ఉన్నాయి. భీమునిపట్నం, అనకాపల్లి మునిసిపాలిటీల పరిసర పట్టణాలను విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (VMC)లో విలీనం చేసిన తర్వాత 1,728,128 జనాభాతో విశాఖపట్నం అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరంగా రూపుదిద్దుకుని ఇది ఇది [[మహా విశాఖ నగరపాలక సంస్థ|గ్రేటర్ విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్]] (GVMC) గా అప్‌గ్రేడ్ చేయబడింది.విశాఖపట్నం, కాకినాడ, తిరుపతి నగరాలను స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ కింద భారత ప్రభుత్వం స్మార్ట్ సిటీలుగా అభివృద్ధి చేస్తోంది. ==నగర గణాంకాల పట్టిక== {|class="sortable wikitable" style="text-align:right;" |- !వ.సంఖ్య !నగరం పేరు !జిల్లా !పరిపాలన రకం !వ్యక్తులు !మగ !ఆడ !జనాభా (0–6 yrs) !అక్షరాస్యత శాతం |- |1 |align=left|[[విశాఖపట్నం]] |align=left|[[విశాఖపట్నం జిల్లా|విశాఖపట్నం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |3,253,632 |875,199 |855,121 |158,924 |82.66 |- |2 |align=left|[[విజయవాడ]] |align=left|[[కృష్ణా జిల్లా|కృష్ణా]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |1,683,439 |524,918 |523,322 |92,848 |82.59 |- |3 |align=left|[[గుంటూరు]] |align=left|[[గుంటూరు జిల్లా|గుంటూరు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |1,181,088 |323,151 |328,231 |59,486 |81.11 |- |4 |align=left|[[నెల్లూరు]] |align=left|[[శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు జిల్లా|నెల్లూరు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |842,531 |257,043 |248,215 |42,041 |83.59 |- |5 |align=left|[[కర్నూలు]] |align=left|[[కర్నూలు జిల్లా|కర్నూలు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |723,752 |211,875 |213,045 |44,264 |78.15 |- |6 |align=left|[[రాజమండ్రి]] |align=left|[[తూర్పు గోదావరి జిల్లా|తూర్పు గోదావరి]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |523,539 |169,786 |174,117 |29,883 |84.28 |- |7 |align=left|[[కడప]] | align="left" |[[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |408,643 |171,797 |170,026 |36,299 |79.38 |- |8 |align=left|[[కాకినాడ]] |align=left|[[కాకినాడ జిల్లా|కాకినాడ]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |421,087 |152,596 |159,659 |27,181 |81.23 |- |9 |align=left|[[తిరుపతి]] |align=left|[[తిరుపతి జిల్లా|తిరుపతి]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |462,642 |145,977 |141,058 |24,643 |87.55 |- |10 |align=left|[[అనంతపురం]] |align=left|[[అనంతపురం జిల్లా|అనంతపురం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |396,965 |131,506 |130,834 |23,630 |81.88 |- |11 |align=left|[[విజయనగరం]] |align=left|[[విజయనగరం జిల్లా|విజయనగరం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |267,669 |111,596 |115,937 |20,487 |81.85 |- |12 |align=left|[[ఏలూరు]] |align=left|[[ఏలూరు జిల్లా|ఏలూరు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |279,321 |105,707 |108,707 |18,125 |74.13 |- |13 |align=left|[[ఒంగోలు]] |align=left|[[ప్రకాశం జిల్లా|ప్రకాశం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |321,863 |101,728 |101,098 |18,673 |83.57 |- |14 |align=left|[[నంద్యాల]] |align=left|[[నంద్యాల జిల్లా|నంద్యాల]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |256,904 |100,770 |99,976 |20,588 |76.89 |- |15 |align=left|[[తుని]] |align=left|[[కాకినాడ జిల్లా|కాకినాడ]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |84,065 |123,246 |111,574 |18,406 |77.40 |- |16 |align=left|[[తెనాలి]] |align=left|[[గుంటూరు జిల్లా|గుంటూరు]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |206,883 |81,324 |83,325 |16,464 |84 |- |17 |align=left|[[ప్రొద్దుటూరు]] | align="left" |[[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |221,542 |81,368 |81,448 |15,516 |78.08 |- |18 |align=left|[[చిత్తూరు]] |align=left|[[చిత్తూరు జిల్లా|చిత్తూరు]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]] |235,906 |76,566 |77,200 |13,569 |86.37 |- |20 |align=left|[[హిందూపురం]] |align=left|[[అనంతపురం జిల్లా|అనంతపురం]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |212,879 |76,625 |75,210 |16,309 |76.40 |- |21 |align=left|[[భీమవరం]] |align=left|[[పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా|పశ్చిమ గోదావరి]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |161,275 |70,066 |72,214 |12,157 |83.41 |- |21 |align=left|[[మదనపల్లె]] |align=left|[[అన్నమయ్య జిల్లా|అన్నమయ్య]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |239,743 |67,432 |68,237 |13,448 |81.40 |- |22 |align=left|[[శ్రీకాకుళం]] |align=left|[[శ్రీకాకుళం జిల్లా|శ్రీకాకుళం]] |align=left|[[నగరపాలక సంస్థ]]<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/vizianagaram-masula-to-continue-as-municipalities/article8411098.ece Vizianagaram, Masula to continue as municipalities] </ref> |280,631 |62,583 |63,420 |11,001 |85.13 |- |23 |align=left|[[నరసారావుపేట]] |align=left|[[పల్నాడు జిల్లా|గుంటూరు]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |202,742 |58,898 |57,431 |10,445 |79.45 |- |24 |align=left|[[తాడేపల్లిగూడెం]] |align=left|[[పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా|పశ్చిమ గోదావరి]] |align=left|[[పురపాలక సంఘం]] |142,975 |51,176 |52,401 |9,048 |83.10 |- |} * UA=నగర పరిధి == చిత్రమాలిక== <gallery widths="250" heights="200" perrow="3"> దస్త్రం:Vizagcity.jpg|[[విశాఖపట్నం]] దస్త్రం:A Montage pic of Guntur.jpg|[[గుంటూరు]] ముఖ్య ప్రదేశాలు దస్త్రం:23 - Telugu Talli Statue with Kondareddy Buruju as background.JPG|[[కర్నూలు]] దస్త్రం:Godavari Bridge.jpg|[[రాజమండ్రి]] </gallery> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[నగరం (సిటీ)]] * [[జనాభా]] * [[జనాభా గణన]] * [[భారత జనాభా లెక్కలు]] * [[తెలంగాణ జనాభా గణాంకాలు]] * [[తెలంగాణ నగరాల జాబితా జనాభా ప్రకారం]] * [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పురపాలక సంఘాలు]] ==మూలాలు== {{reflist}} == వెలుపలి లంకెలు == [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సంబంధించిన జాబితాలు|నగరాల]] [[వర్గం:జాబితాలు]] [[వర్గం:జనాభా]] [[వర్గం:జనాభా గణాంకాలు]] 1w2m5jfvf0ipo0adx96nhbs1qy98m67 విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం 0 173850 4936752 4639676 2026-08-16T17:09:25Z ~2026-44742-00 153062 /* */ 4936752 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం | image = Vizag airport terminal full view.jpg | image-width = 300 | IATA = VTZ | ICAO = VOVZ | caption = | location = [[గోపాలపట్నం]] | hub = <div> [[Alliance Air (India)|Alliance Air]] </div> | focus_city = [[IndiGo]] | coordinates = {{coord|17|43|16|N|083|13|28|E|type:airport|display=inline,title}} | lat_d = 17 | lat_m = 43 | lat_s = 16 | lat_NS = N | long_d = 83 | long_m = 13 | long_s = 28 | long_EW = E | coordinates_type = type:landmark | coordinates_display = inline,title | pushpin_label = '''VTZ''' | pushpin_map = India Andhra Pradesh#India | type = Military/public | owner = [[Indian Navy]] | operator = {{Plainlist| * [[Indian Navy]] * [[Airports Authority of India]] }} | city-served = [[విశాఖపట్నం]] | metric-rwy = y | metric-elev = y | elevation-m = 3 | elevation-f = 10 | website = <!-- flyvizag.com isn't the official site --> | r1-number = 05/23 | r1-length-f = 6000 | r1-length-m = 1829 | r1-surface = [[తారు]] | r2-number = 10/28 | r2-length-f = 10007 | r2-length-m = 3050 | r2-surface = [[తారు]] | stat-year = April 2017 - March 2018 | stat1-header = Passengers | stat1-data = 2480379 ({{increase}}5.2%) | stat2-header = Aircraft movements | stat2-data = 19595 ({{increase}}0.2%) | stat3-header = Cargo tonnage | stat3-data = 4847 ({{increase}}3.0%) | footnotes = Statistics: Airports Authority of India<ref name="traffic_stats1">{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex3.pdf|title=Traffic News for the month of March 2018: Annexure-III|work=[[Airports Authority of India]]|date=1 May 2018|accessdate=1 May 2018|format=PDF|page=4}}</ref><ref name="traffic_stats2">{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex2.pdf|title=Traffic News for the month of March 2018: Annexure-II|work=[[Airports Authority of India]]|date=1 May 2018|accessdate=1 May 2018|format=PDF|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501224637/https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex2.pdf|archive-date=1 మే 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="traffic_stats3">{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex4.pdf|title=Traffic News for the month of March 2018: Annexure-IV|work=[[Airports Authority of India]]|date=1 May 2018|accessdate=1 May 2018|format=PDF|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501224509/https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex4.pdf|archive-date=1 మే 2018|url-status=dead}}</ref> | website1 = https://www.aai.aero/en/airports/visakhapatnam }} '''విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం ''' {{Airport codes|VTZ|VOVZ}} [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలో [[విశాఖపట్నం]] లో గల పెద్దదైన అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఇది భారత నావికాదళ విమానాశ్రయం ఆధ్వర్యంలో పౌరవిమానయానసేవలందిస్తుంది. [[గాజువాక]], ఎన్ఎడిక్రాస్ రోడ్ నగర ప్రాంతాల మధ్య వుంది. 21శతాబ్ది ప్రారంభంలో వేగంగా విస్తరించబడింది. కొత్త టర్మినల్, రన్వే నిర్మించినతరువాత ఆంతర్జాతీయ విమానసేవలు ప్రారంభించబడ్డాయి. 350 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఈ విమానాశ్రయం వుంది. == చరిత్ర== [[File:Visakhapatnam airport.jpg|thumb|విమానాశ్రయం పచ్చని పరిసరాలు|alt=|250x250px]] 1981లో రోజుకు,ఒక్క విమానం ద్వారా ఈ విమానాశ్రయం పనిప్రారంభించింది. తొలి రన్వే , {{convert|6000|ft|m|abbr=on}} పొడుగు కలది.{{convert|10007|ft|m|abbr=on}} పొడవు, {{convert|45|m|ft|abbr=on}} వెడల్పుగల కొత్త రన్వే 2007 జూన్ 15 న ప్రారంభించడంతో మధ్యరకం వెడల్పైన విమానాలు సేవలు మొదలయ్యాయి. ఐఎల్ఎస్ (ILS) సేవలు వాణిజ్య విమానసేవలకు 2008 మార్చి 30 న న ప్రారంభమయ్యాయి. కొత్త టర్మినల్ భవనం 27 మార్చి 2009 ఉపయోగం లోకి వచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Vizag airport terminal to be inaugurated on Feb 20|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1042058.ece?ref=archive|publisher=The Hindu Business Line|accessdate=23 January 2012}}</ref> ==సేవలు== విశాఖ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని అత్యంత రద్దీ గల, పెద్ద విమానాశ్రయం.ఇక్కడి నుండి ఇండిగో,స్పైస్ జెట్, ఎయిర్ ఇండియా, ట్రుజెట్,సిల్క్ ఏయిర్వేస్, శ్రీలంక ఏర్ లైన్స్ వంటి సర్వీసులు దేశ విదేశాలకు విమాన రాకపోకలు జరుగుతుంటాయి.ఇక్కడి నుండి ప్రధానంగా హైదరాబాద్, విజయవాడ, తిరుపతి,చెన్నై,ముంబై,బెంగళూరు,ఢిల్లీ ,వారణాసి నగరాలకు విమాన సర్వీసులు కలవు. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లంకెలు== {{commons category}} * {{WAD|VEVZ}} {{ఆంధ్రప్రదేశ్ విమానాశ్రయాలు}} [[వర్గం:విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:విశాఖపట్నం రవాణా]] nlc38lncxxlbvszi7hsj0l1n8fs14cd మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాల జాబితా 0 173925 4936846 4334807 2026-08-17T06:56:13Z యర్రా రామారావు 28161 4936846 wikitext text/x-wiki మహారాష్ట రాష్ట్రంలోని అన్ని విమానాశ్రయాల వివరాలు ఈ క్రింది విధముగా ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=Airstrips in Maharashtra |url=http://www.mahapwd.com/statistics/airstrips.htm |publisher=Maharashtra Public Works Department |accessdate=2 July 2014 |archive-date=1 అక్టోబరు 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001075044/http://www.mahapwd.com/statistics/airstrips.htm |url-status=dead }}</ref> ఇందులో కొన్న వ్యక్తిగతమైనవి, కొన్ని ప్రజా రవాణాకు ఉద్దేశించినవి, కొన్ని రక్షణ శాఖకు చెందినవి. ==జాబితా== <center> {|class="wikitable sortable" |+మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాల జాబితా |- !నగరం !విమానాశ్రయం !ICAO !style="width:40px;"|IATA !నిర్వహణ !పాత్ర |- |[[ఆంబి వాలీ]]|| style="background:#FFFFF0;" |ఆంబి వాలీ విమానాశ్రయం||align=center|&mdash;||align=center|IN-0033||&mdash;||ప్రైవేటు |- |[[అకోలా]]||style="background:#FFFFF0;"|[[అకోలా విమానాశ్రయం]]||align=center|VAAK||align=center|AKD||[[భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ]]||సాధారణ విమానయానం |- |[[అమ్రావతి]]||style="background:#FFFFF0;"|[[అమ్రావతి విమానాశ్రయం]]||align=center|IN-0065||align=center|&mdash;||MIDC||సాధారణ విమానయానం |- |[[ఔరంగాబాద్, మహారాష్ట్ర|ఔరంగాబాద్]]||style="background:#ffe6b7;"|[[ఔరంగాబాద్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VAAU||align=center|IXU||భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||దేశీయ |- |[[బారామతి]]||style="background:#FFFFF0;"|[[బారామతి విమానాశ్రయం]]||align=center|&mdash;||align=center|&mdash;||[[రిలయన్స్]]||విమానయాన పాఠశాల |- |[[చంద్రపూర్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[చంద్రపూర్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VA1B||align=center|&mdash;|| [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ధి మండలి]]||సాధారణ విమానయానం |- |[[ధులె]]||style="background:#FFFFF0;"|[[ధులె విమానాశ్రయం]]||align=center|VA53||align=center|&mdash;|| [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ధి మండలి]]||విమానయాన పాఠశాల |- |[[గోండియా]]||style="background:#FFFFF0;"|[[గోండియా విమానాశ్రయం]]||align=center|VA2C||align=center|&mdash;||భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||విమానయాన పాఠశాల |- |[[జలగావ్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[జలగావ్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VA47||align=center|&mdash;||భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||సాధారణ విమానయానం |- |[[కళ్యాణ్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[కళ్యాణ్ విమానాశ్రయం]]||align=center|&mdash;||align=center|&mdash;||భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||మూసివేత |- |[[కరాడ్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[కరాడ్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VA1M||align=center|&mdash;|| [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ధి మండలి]]||విమానయాన పాఠశాల |- |[[కొల్హాపూర్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[కొల్హాపూర్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VAKP||align=center|KLH||భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||సాధారణ విమానయానం |- |[[లాతూర్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[లాతూర్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VALT||align=center|LTU||రిలయన్స్||సాధారణ విమానయానం |- |rowspan=2|[[ముంబై]]||style="background:#ffe6b7;"|[[ఛత్రపతి శివాజీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]||align=center|VABB||align=center|BOM||జివికె||అంతర్జాతీయ విమానయానం |- |style="background:#FFFFF0;"|[[జుహు విమానాశ్రయము]]||align=center|VAJJ||align=center|&mdash;||భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||సాధారణ విమానయానం |- |[[ముంబై|నవీ ముంబై]]||style="background:#FFFFF0;"|[[నవీ ముంబై అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]||align=center|&mdash;||align=center|&mdash;||&mdash;||భవిష్య విమానయానం |- |[[నాగ్‌పూర్]]||style="background:#ffe6b7;"|[[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]||align=center|VANP||align=center|NAG|| [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ధి మండలి]]||అంతర్జాతీయ విమానయానం |- |[[నాందేడ్]]||style="background:#ffe6b7;"|[[నాందేడ్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VAND||align=center|NDC||రిలయన్స్||దేశీయ |- |[[నాసిక్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[గాంధీనగర్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VANR||align=center|ISK||భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||సాధారణ విమానయానం |- |[[నాసిక్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[ఓజర్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VAOZ||align=center|&mdash;||సైన్యం|| [[m:en:Hindustan Aeronautics Limited|HAL]] |- |[[ఉస్మానాబాద్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[ఉస్మానాబాద్ విమానాశ్రయం]]||align=center|&mdash;||align=center|OMN||[[రిలయన్స్]]||సాధారణ విమానయానం |- |[[ఫల్తాన్]]||style="background:#FFFFF0;"|ఫల్తాన్ విమానాశ్రయం||align=center|&mdash;||align=center|&mdash;|| [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ధి మండలి]]||మూసివేత |- |rowspan=3|[[పుణె]]||style="background:#FFFFF0;"|[[హదాస్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]||align=center|&mdash;||align=center|&mdash;||భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||విమానయాన పాఠశాల |- |style="background:#ffe6b7;"|[[పుణె విమానాశ్రయం]]||align=center|VAPO||align=center|PNQ||సైన్యం, భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ||Civil Enclave |- |style="background:#FFFFF0;"|[[పూణే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]||align=center|&mdash;||align=center|&mdash;|| [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ధి మండలి]]||భవిష్య విమానయానం |- |[[రత్నగిరి]]||style="background:#FFFFF0;"|[[రత్నగిరి విమానాశ్రయం]]||align=center|VARG||align=center|RTC||సైన్యం||Coast Guard |- |[[షిర్డీ]]||style="background:#FFFFF0;"|[[షిర్డీ విమానాశ్రయం]]||align=center|&mdash;||align=center|&mdash;|| [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ధి మండలి]]||భవిష్య విమానయానం |- |[[షిర్‌పూర్]]||style="background:#FFFFF0;"|షిర్‌పుర్ విమానాశ్రయం||align=center|&mdash;||align=center|IN-0062||&mdash;||ప్రైవేటు |- |[[సింధుదుర్గ్ జిల్లా]]||style="background:#FFFFF0;"|[[సింధుదుర్గ్ విమానాశ్రయం]]||align=center|&mdash;||align=center|&mdash;||[[ఐఆరెబి మౌలిక సదుపాయాలు]]||భవిష్య విమానయానం |- |[[షోలాపూర్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[షోలాపూర్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VASL||align=center|SSL|| [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ధి మండలి]]||సాధారణ విమానయానం |- |[[యవత్‌మల్]]||style="background:#FFFFF0;"|[[యవత్‌మల్ విమానాశ్రయం]]||align=center|VA78||align=center|YTL||రిలయన్స్||సాధారణ విమానయానం |} </center> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లంకెలు== {{మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాలు}} [[వర్గం:విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్రలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర]] fep41j728ot39joivg5csh3b40nl4fj కరాడ్ విమానాశ్రయం 0 175628 4936845 4619275 2026-08-17T06:53:46Z యర్రా రామారావు 28161 4936845 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = కరాడ్ విమానాశ్రయం | nativename = कराड विमानतळ | image = Karad Airport Signboard.jpg|thumb | IATA = none | ICAO = IN-0024 {{Location map|Maharashtra|width=240|float=center |label=కరాడ్ విమానాశ్రయం |marksize=6|mark=Red_pog.svg |lat_dir=N|lat_deg=17|lat_min=17|lat_sec=09 |lon_dir=E|lon_deg=074|lon_min=09|lon_sec=29 |width=250|position=top }} | type = Public | owner = [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ది మండలి]] | operator = [[m:en:Maharashtra Airport Development Company|మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ది మండలి]] | city-served = [[కరాడ్]] | location = [[కరాడ్]], [[భారత్]] {{flagicon|India}} | elevation-f = 1890 | elevation-m = 576 | website = | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 4,200 | r1-length-m = 1,280 | r1-surface = Paved | footnotes = [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=IN82734&sch=karad World Aero Data] }} '''కరాడ్ విమానాశ్రయం ''' [[మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని ఒక విమానాశ్రయం. ==వివరాలు== ఈ విమానాశ్రయం 1955 లో ప్రజా పనుల శాఖ ద్వారా నిర్మించబడినది<ref>{{cite web |title=Airstrips in Maharashtra |url=http://www.mahapwd.com/statistics/airstrips.htm |publisher=Maharashtra Public Works Department |accessdate=1 April 2012 |archive-date=1 అక్టోబరు 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001075044/http://www.mahapwd.com/statistics/airstrips.htm |url-status=dead }}</ref> [[కొయ్నా జలాశయం]] నిర్మాణానికి సహకరించేందుకు ఈ విమానాశ్రయమును నిర్మించారు.<ref name = "DNA1">{{cite news|title=Farmers oppose acquisition of land in Prithviraj Chavan’s den |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_farmers-oppose-acquisition-of-land-in-prithviraj-chavans-den_1563684 |publisher=[[DNA]] |date= 8 July 2011 |accessdate= 1 March 2012}}</ref>.ప్రస్తుతం దీనిని సాధారణ పౌర విమానయానానికి, పైలట్ లకు శిక్షణ నివ్వడానికి ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref>{{cite web |title=Aptech Aviation |url=http://www.avalonacademy.in/courses/aviation/pilot_training.html |accessdate=1 March 2012 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206073521/http://www.avalonacademy.in/courses/aviation/pilot_training.html |archive-date=6 ఫిబ్రవరి 2012 |url-status=dead }}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== *[[మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాల జాబితా]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లంకెలు== {{మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్రలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:విమానాశ్రయాలు]] 8j5u55r73b9adum92qfk66ir665b0ru 4936853 4936845 2026-08-17T07:20:56Z యర్రా రామారావు 28161 4936853 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = కరాడ్ విమానాశ్రయం | nativename = कराड विमानतळ | image = Karad Airport Signboard.jpg|thumb | IATA = none | ICAO = IN-0024 {{Location map|Maharashtra|width=240|float=center |label=కరాడ్ విమానాశ్రయం |marksize=6|mark=Red_pog.svg |lat_dir=N|lat_deg=17|lat_min=17|lat_sec=09 |lon_dir=E|lon_deg=074|lon_min=09|lon_sec=29 |width=250|position=top }} | type = Public | owner = [[మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ది మండలి]] | operator = [[మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయ అభివృద్ది మండలి]] | city-served = [[కరాడ్]] | location = [[కరాడ్]], [[భారత్]] {{flagicon|India}} | elevation-f = 1890 | elevation-m = 576 | website = | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 4,200 | r1-length-m = 1,280 | r1-surface = Paved | footnotes = [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=IN82734&sch=karad World Aero Data] }} '''కరాడ్ విమానాశ్రయం ''' [[మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని ఒక విమానాశ్రయం. ==వివరాలు== ఈ విమానాశ్రయం 1955 లో ప్రజా పనుల శాఖ ద్వారా నిర్మించబడినది<ref>{{cite web |title=Airstrips in Maharashtra |url=http://www.mahapwd.com/statistics/airstrips.htm |publisher=Maharashtra Public Works Department |accessdate=1 April 2012 |archive-date=1 అక్టోబరు 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001075044/http://www.mahapwd.com/statistics/airstrips.htm |url-status=dead }}</ref> [[కొయ్నా జలాశయం]] నిర్మాణానికి సహకరించేందుకు ఈ విమానాశ్రయమును నిర్మించారు.<ref name = "DNA1">{{cite news|title=Farmers oppose acquisition of land in Prithviraj Chavan’s den |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_farmers-oppose-acquisition-of-land-in-prithviraj-chavans-den_1563684 |publisher=[[DNA]] |date= 8 July 2011 |accessdate= 1 March 2012}}</ref>.ప్రస్తుతం దీనిని సాధారణ పౌర విమానయానానికి, పైలట్ లకు శిక్షణ నివ్వడానికి ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref>{{cite web |title=Aptech Aviation |url=http://www.avalonacademy.in/courses/aviation/pilot_training.html |accessdate=1 March 2012 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206073521/http://www.avalonacademy.in/courses/aviation/pilot_training.html |archive-date=6 ఫిబ్రవరి 2012 |url-status=dead }}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== *[[మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాల జాబితా]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లంకెలు== {{మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్రలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:విమానాశ్రయాలు]] fa9aql35zwdrou9ieof71psbjjyci75 మూస:మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాలు 10 200672 4936847 3379328 2026-08-17T06:59:49Z యర్రా రామారావు 28161 4936847 wikitext text/x-wiki {{Navbox generic |name = మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాలు |titlestyle=background:#FC0; |title= మహారాష్ట్ర లోని విమానాశ్రయాలు |state={{{state|}}} |list1=[[ఆంబి వాలీ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[అకోలా విమానాశ్రయం]]{{·}}[[అమ్రావతి విమానాశ్రయం]]{{·}}[[ఔరంగాబాద్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[బారామతి విమానాశ్రయం]]{{·}} [[చంద్రపూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ధులె విమానాశ్రయం]]{{·}}[[గోండియా విమానాశ్రయం]]{{·}} [[జలగావ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[కళ్యాణ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[కరాడ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[కొల్హాపూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[లాతూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ఛత్రపతి శివాజీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[జుహు విమానాశ్రయం]]{{·}} [[నవీ ముంబై అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[నాందేడ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[గాంధీనగర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ఓజర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ఉస్మానాబాద్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ఫల్తాన్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[హదాస్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[పుణె విమానాశ్రయం]]{{·}} [[పూణే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[రత్నగిరి విమానాశ్రయం]]{{·}} [[షిర్డీ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[షిర్‌పుర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[సింధుదుర్గ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[షోలాపూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[యవత్‌మల్ విమానాశ్రయం]]}}<includeonly>[[వర్గం:మహారాష్ట్రలో_విమానాశ్రయాలు]]</includeonly><noinclude>[[వర్గం:మహారాష్ట్రకు_సంబంధించిన_మూసలు|మహారాష్ట్ర లోని విమానాశ్రయాలు]]</noinclude> ayvrnucsymn160xvbxufx9caxsxibcn 4936849 4936847 2026-08-17T07:01:39Z యర్రా రామారావు 28161 4936849 wikitext text/x-wiki {{Navbox generic |name = మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాలు |titlestyle=background:#FC0; |title= [[మహారాష్ట్ర విమానాశ్రయాల జాబితా|మహారాష్ట్రలోని విమానాశ్రయాలు]] |state={{{state|}}} |list1=[[ఆంబి వాలీ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[అకోలా విమానాశ్రయం]]{{·}}[[అమ్రావతి విమానాశ్రయం]]{{·}}[[ఔరంగాబాద్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[బారామతి విమానాశ్రయం]]{{·}} [[చంద్రపూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ధులె విమానాశ్రయం]]{{·}}[[గోండియా విమానాశ్రయం]]{{·}} [[జలగావ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[కళ్యాణ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[కరాడ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[కొల్హాపూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[లాతూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ఛత్రపతి శివాజీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[జుహు విమానాశ్రయం]]{{·}} [[నవీ ముంబై అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[నాందేడ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[గాంధీనగర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ఓజర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ఉస్మానాబాద్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[ఫల్తాన్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[హదాస్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[పుణె విమానాశ్రయం]]{{·}} [[పూణే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[రత్నగిరి విమానాశ్రయం]]{{·}} [[షిర్డీ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[షిర్‌పుర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[సింధుదుర్గ్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[షోలాపూర్ విమానాశ్రయం]]{{·}} [[యవత్‌మల్ విమానాశ్రయం]]}}<includeonly>[[వర్గం:మహారాష్ట్రలో_విమానాశ్రయాలు]]</includeonly><noinclude>[[వర్గం:మహారాష్ట్రకు_సంబంధించిన_మూసలు|మహారాష్ట్ర లోని విమానాశ్రయాలు]]</noinclude> ryrekzc9d00wj90e0p1shxw3lh50vi3 వీరేశలింగ కవి సమాజ గ్రంథాలయం 0 201525 4936852 4390877 2026-08-17T07:11:05Z Vjsuseela 35888 /* ఇతర విశేషాలు */ 4936852 wikitext text/x-wiki {{Infobox library | library_name = వీరేశలింగ కవి సమాజ గ్రంథాలయం | name_en = VEERESALINGAKAVI LIBRARY | library_logo = | image = Sri Veeresalinga Kavi Samaja Library of Kumudavalli, Andhrapradesh (1).JPG |caption = గ్రంథాలయ నూతన భవనం | country = [[భారత దేశము]] | type = ప్రైవేటు | established = 1897 | ref_legal_mandate = | location =[[కుముదవల్లి]], [[భీమవరం]] | coordinates = <!-- {{coord|016|18|03|N|080|26|34|E|region:RU_type:landmark|display=inline}} --> | items_collected = | collection_size = | criteria = | req_to_access = | annual_circulation = | pop_served = | members = | budget = | director = | num_employees = | website = | phone_num = }}శ్రీ '''వీరేశలింగ కవి సమాజ గ్రంథాలయం''' [[భీమవరం]] సమీపాన కల [[కుముదవల్లి]] గ్రామంలో ఉంది. ఇది [[1897]] సంవత్సరంలో స్థాపించబడింది. ==గ్రంథాలయం ఉద్యమం, జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన== {{wide image|Sri Veeresalinga Kavi Samaja Library of Kumudavalli, Andhrapradesh (3).JPG|1200px|alt=Panorama of VILLAGE|కుముదవల్లి గ్రామ చిత్రం.}} ప్రజల సామూహిక శక్తిని సమీకరించి, ఒక వ్యవస్థాపరమైన మార్పుకోసం జరిగే దీర్ఘ కాల పోరాటాన్ని సాంఘిక ఉద్యమం అంటారు. పరాయి పాలన విముక్తి కోసం [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] స్థాపించాలనే భావన దివ్య జ్ఞాన సమాజ సభ్యుడైన ఏ.ఓ.హ్యూమ్‌కు కలిగింది. హ్యూం మిత్రులతో కూడిన సమావేశం ఈ ఆలోచనను ధ్రువపరచింది. ఈ అలోచనను ఉద్యమ రూపంలోకి తెచ్చేందుకు [[1885]]లో [[ముంబై]] లో ప్రథమ కాంగ్రెస్ మహాసభ జరిగింది. తదుపరి జాతీయ కాంగ్రెస్ ఏర్పడింది. ==ప్రారంభ చరిత్ర== [[File:Bhupathiraju Tirupathiraju, Founder of Veeresalinga Kavi Samaja Library, Kumudavalli.JPG|thumb|భూపతిరాజు తిరుపతిరాజు గారు]] అప్పటి రోజులలో [[దాదాభాయి నౌరోజీ|దాదాబాయి నౌరోజీ]] రాసిన పావర్టీ అండ్ ఆన్ బ్రిటిష్ రూల్ ఇన్ ఇండియా అనే రచన బ్రిటిష్ పాలన వలన భారత దేశ ఏ విధంగా నష్టపోతున్నదీ వివరించింది. ఇలాంటి పుస్తకాలను చదివేలా చేస్తేనే ప్రజలలో సామాజిక చైతన్యం కలుగుతుందని గ్రహించిన కొందరు యువకులు పల్లెలలో గ్రంథాలయాల స్థాపనకు నడుం బిగించారు. అప్పటి రోజులలో [[పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా|పశ్చిమగోదావరి జిల్లా]] భీమవరం తాలూకా [[రాయకుదురు]]లోసుజనానద గ్రంథాలయం, ఏ.ఓ. హ్యూం పేౠన కోపల్లెలోనూ, [[దాదాభాయి నౌరోజీ|దాదాబాయి నౌరోజీ]] పేరున [[ఉండి]] గ్రామంలోనూ గ్రంథాలయాలు ఏర్పడ్డాయి. [[కుముదవల్లి]] గ్రామంలో గ్రంథాలయం స్థాపించాలని ఆలోచన ఆ గ్రామానికి చెందిన వడ్రంగి అయిన చిన్నమరాజు గారికి కలిగింది. ఆయన ముందుగా తన వద్ద కల యాభై [[పుస్తకాలు]], వాటితో పాటుగా తను తెప్పించే దేశాభిమాని, [[ఆంధ్రపత్రిక]], ఆంధ్ర ప్రకాశీక వంటివి తెచ్చి [[గ్రంథాలయము|గ్రంథాలయం]] ప్రారంభించారు. దానికి శ్రీ వేరేశలింగ కవి సమాజ గ్రంథాలయం అని నామకరణం చేసారు. కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన గ్రంథాలయ పుస్తకాలకు భూపతిరాజు లచ్చిరాజు గారు ఆశ్రయం ఇచ్చారు. [[1897]] నాటికి తెలుగు పుస్తకాల ముద్రణ అంతగా లేదు. అయినా పోస్టాఫీసూలద్వారానూ, ఇతర మార్గాలలోనూ దొరికినంత వరకూ గ్రంథాలనూ, పత్రికలనూ సేకరించేవారు. ==గ్రంథాలయ నిర్మాణ విశేషాలు== ===మొదటి గ్రంథాలయ నిర్మాణం=== శ్రీ[[భూపతిరాజు తిరుపతిరాజు]] గారు గ్రంథాలయం ప్రారంభించిన కొద్ది రోజులలో గ్రామానికి చెందిన రైతు కుటుంభానికి చెందిన యువకుడు వీరేశలింగ గ్రంథాలయానికి చదువుకొనేటందుకు వస్తూ దానికి పెద్ద అభిమానిగా మారిపోయాడు. క్రమ క్రమంగా గ్రంథాలయ సేవకే అంకితమైపోయారు. గ్రంథాలయ అభివృద్ధికొరకు నిరంతరం పాటుపడుతూ ఉండేవారు. ఆయనే తిరుపతిరాజు. అప్పటి గ్రంథాలయం ఉచితంగా ఉన్న వసతిలో ఉంది. దానికి శాశ్వతమైన వసతి కొరకు కృషి మొదలెట్టారు. గ్రామ మద్యగా సెంటు స్థలాన్ని గవర్నమెంటు నుండి సంపాదించారు. తన సహచరుడు అయిన [[కాళ్లకూరి నరసింహం పంతులు|కాళ్ళకూరి నరసింహం]] గారి సలహా మేరకు ప్రజా కార్యక్రమాల పట్ల ఆసక్తి కలిగిన వితరణ శీలి [[పోలవరం]] జమిందారు (వీరిది వీరవాసరం స్వగ్రామం) అయినటువంటి కొచ్చెర్ల కోట రామచంద్ర వెంకట కృష్ణరావు గారిని సంప్రదించి వారి ద్వారా గ్రంథాలయం కొరకు 400 విరాళంగా పొందారు. ఆ నిధితో తాటాకుల ఇంటిని నిర్మించి దానిలోకి గ్రంథాలయాన్ని మార్చారు. పాఠకుల ఆసక్తి కొత్తగా కట్టిన ఇంటిలోకి మారిన గ్రంథాలయానికి పాఠకుల సంఖ్యా పెరుగుతూ వచ్చింది. ఉన్న వాటితో పాటు మరికొన్ని పత్రికలను కూడా తీసుకోసాగారు అప్పట్లో వచ్చే [[పత్రికలు|పత్రిక]]లలో కొన్ని * [[బ్రహ్మ ప్రకాశిని]] (1886) [[రఘుపతి వేంకటరత్నం నాయుడు]] * [[కృష్ణా పత్రిక]] (1902) [[ముట్నూరి కృష్ణారావు]] * [[ఆముద్రిత గ్రంథ చింతామణి]] (1895) * [[జనానా]] (1904) [[రాయసం వెంకట శివుడు]] * [[ఆంధ్రపత్రిక]] (1905) [[కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు]] [[విజ్ఞాన చంద్రిక గ్రంథమాల]] ప్రచురణలు అన్నిటినీ గ్రంథాలయానికి సేకరించేవారు. [[మచిలీపట్టణం]] ఆంధ్ర భాషావర్ధనీ సమాజ ప్రచురణలు, [[కందుకూరి వీరేశలింగం]] వారి అన్ని రచనలూ ఇక్కడ భద్రపరచేవారు. కందుకూరి వారి శిష్యుడైన తిరుపతి రాజు గారు కేవలం గ్రంథాలయాన్ని పుస్తకాల కొరకే కాక ఒక ప్రజా హిత కార్యక్రమ శాలగా మార్చివేసారు. దీని ద్వారా ఎన్నో ప్రజోపయోగ కార్యక్రమాలు నిర్వహించేవారు. ===రెండవ గ్రంథాలయ నిర్మాణం=== [[File:Sri Veeresalinga kavi samaja granthalayam(Library) Kumadavalli o 001.jpg|thumb|రెండవ నిర్మాణమైన పెంకుటింటి గ్రంథాలయం]] గ్రంథాలయ అభివృద్ధి ఇలా పలు కార్యక్రమాలు జరుగుతూ గ్రంథాలయం అందరి మన్ననలతో పాటుగా పుస్తకాల సంఖ్య, పాఠకుల సంఖ్య కూడా పెరగటం, కొత్తగా పుస్తకాలకు [[బీరువా]]లు ఏర్పాటు చేయడం వలన చదువరులకు స్థలాభావం కలగటం గమనింఛి మంచి గ్రంథాలయం నిర్మించవలసిన వసరం ఉన్నదని గ్రహించి ప్రస్తుతం ఉన్న గ్రంథాలయం ప్రక్కగా మరొక సెంటు భూమి ఇవ్వవలసిందిగా గవర్నమెంటు వారిని కోరారు. వారి అనుమతితో వచ్చిన [[భూమి]]లో నిర్మాణం కొరకు తిరుపతి రాజు గారు అనేక మందిని విరాళాలకోసం కలిసారు అలా [[విరాళం]] ఇచ్చిన ధాతలు * పిఠాపురం మహారాజావారు * పోలవరం జమిందారు * కోడూరుపాడుకు చెందిన నడింపల్లి నారాయణరాజు * భూపతి రాజు సుబ్బరాజు * [[భూపతిరాజు సోమరాజు]] * సాగి వెంకట నరసింహరాజు * పెన్మత్స వెంకట్రామరాజు (గోటేరు) * భూపతిరాజు కృష్ణం రాజు గారి సతీమణి సీతయ్యమ్మ గార్ల ద్వారా సుమారు 620 రూపాయలు సేకరించి [[పెంకుటిల్లు]] నిర్మించారు. ఈ పెంకుటింటికి కృష్ణారావు మందిరం అని పిలిచేవారు. తరువాత గ్రంథాలయ నిర్వహణ, అభివృద్ధి కొరకు మరిన్ని నిధులు కావాలని భావించి 1916 నాటికి సుమారు మూడువేల స్థిర, చరాస్తులను గ్రంథాలయానికి సమకూర్చారు. 1932 నాటికి గ్రంథాలయంలో 16 వందల గ్రంంథాలు చేరాయి. ఈ గ్రంథాలయానికి జిల్లాలోనే గొప్ప గ్రంథాలయంగా పేరు ప్రఖ్యాతులు కలిగాయి. ===సరికొత్త గ్రంథాలయ భవన నిర్మాణం === [[File:Sri Veeresalinga Kavi Samaja Library of Kumudavalli, Andhrapradesh (2).JPG|thumb|మూడవది ప్రస్తుతం ఉన్న కొత్త భవనం]] [[File:Sri Veeresalinga Kavi Samaja Library of Kumudavalli, Andhrapradesh (6).JPG|thumb|గ్రంథాలయ పై అంతస్తు]] [[File:Sri Veeresalinga Kavi Samaja Library of Kumudavalli, Andhrapradesh (4).JPG|thumb|గ్రంథాలయ మొదటి అంతస్తు చదువరుల హాలు]] దాదాపు 75 సంవత్సరాలు సేవలందించిన గ్రంథాలయ పెంకుటిల్లు బలహీనమైపోవడంతోనూ, పుస్తకాల సంఖ్య పెరగటం వలన, చదువుకొనే స్థలం తగ్గుతూ ఉండటం వలన మరొక విశాలమైన భవన నిర్మాణానికి పూనుకొన్నారు. [[1985]] మార్చి 1 వ తేదీన ప్రముఖ వైద్యులు డాక్టర్ భూపతిరాజు రామచంద్రరాజు, వారి సతీమణి సూర్యావతి గార్లచే శంకుస్థాపన చేయించారు. అదే గ్రామానికి చెందిన ప్రముఖులు లార్స్‌విన్ గ్రూప్ కంపెనీకి చెందిన ఎస్.కృష్ణంరాజు గారు, రాసి గ్రూప్ సంస్థల అధిపతి బి.వి రాజు గారు, డెల్టా పేపర్ మిల్స్ అధిపతులు అయిన భూపతిరాజు సూర్యనారాయణ రాజు గార్ల ప్రధాన విరాళాల సహాయంతో సుమారు నాలుగు లక్షలతో నూతన భవనం ఏర్పాటుచేసారు. దీనిని అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్ [[గవర్నరు|గవర్నర్]] [[కుముద్‌బెన్ జోషీ]] ప్రారంభోత్సవం చేసారు. అప్పటి నుండి అనేక రకాలుగ ఈ [[గ్రంథాలయము|గ్రంథాలయం]] సేవలు కొనసాగిస్తుంది. ==స్థాపనలో ప్రముఖులు== * [[భూపతిరాజు తిరుపతిరాజు]] * [[కాళ్ళకూరి నరసింహం పంతులు]] * [[బి.హెచ్.సుబ్బరాజు]] * [[బి.వి.రాజు]] * [[కలిదిండి కృష్ణంరాజు]] ==గ్రంథాలయం ద్వారా కార్యక్రమాలు== '''అక్షరాస్యతా వ్యాప్తి''' - ఈ గ్రంథాలయం ద్వారా రాత్రి పాఠశాలల నిర్వహణ జరిగేది. ఎందరో ఈఊరి పెద్దలు ఈ [[పాఠశాల]] ద్వారా విద్యావంతులు అవడం జరిగింది. '''స్త్రీ విద్య''' - ఆనాడు రాచ కుటుంబాలలో ఘోషాపద్ధతి ఉందేది. [[1912]] ప్రాంతంలో తిరుపతి రాజు గారు, స్త్రీలకు సంబంధించిన ఎన్నో గ్రంథాలను కొనుగోలు చేసి వాటిని ఇండ్లకు పంపుతూ వారిని చదివేట్లుగా చేయింఛడానికి మిగతా పెద్దలతో కల్సి కృషిచేసేవారు '''హిందీ ప్రచారం''' - [[1920]] నుండి ఈ గ్రంథాలయం ద్వారా [[హిందీ భాష|హిందీ]] తరగతుల నిర్వహణ చేపట్టారు. హిందీ సాహిత్యం గురించి, హిందీ అవశ్యకత గురించి హిందీ తెలిసిన వారి ద్వారా చెప్పించేవారు. '''అసృశ్యతా నివారణ''' - సమాజంలో కొందరిని అంటరానివారుగా పరిగణించదం పాపమని తిరుపతిరాజు గారి బృందం అంతరానితనం తొలగించేందుకు కృషిచేస్తూ, క్రైస్తవ బాల భక్త సమాజ గ్రంథాలయ స్థాపనకు సేవలందించారు. '''వైద్య సహాయం''' - ఊరిలో పేదవారికి వైద్య సహాయం అందాలనృ ఉద్దేశంతో - [[1911]] నుండి ఊరిలో [[వైద్యం]] తెలిసిన ఘంటశాల నాగభూషణం గారి ఆద్వర్యంలో గ్రంథాలయవేదికగా వైద్య శిబిరాలు కొనసాగేవి, ఇవి ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్నాయి. (గ్రంథపాలకులుగా ప్రస్తుతం ఆర్.ఎం.పి పనిచేస్తున్నారు) '''సహకార పరపతి సంఘం''' - పల్లెలకు [[రైతులు]] వెన్నెముఖ అని నిరూపించదానికన్నట్టుగా గ్రంథాలయానికి అనుభందంగా సహకార సంఘం ఏర్పాటు చేసి రైతులకు స్వల్ప వడ్డేలకు రుణాలు ఇవ్వడం చేసారు. '''జాతీయోజ్యమానికి సహకారం''' - జాతీయ ఉద్యమాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు ఈ [[గ్రంథాలయము|గ్రంథాలయం]] ద్వారా పలు కార్యక్రమాలు చేసేవారు. వీటిలో గ్రామ యువకులు పాల్గొనేవారు. '''రాజులు కులం సమాజ సేవా సమితి''' - రాజులు కుల కుటుంబాలలో వివాహ, ఇతర శుభకార్యక్రమాల సమయంలో ఆయా కుటుంభాల పెద్దల నుండి కొంత కట్నం సమాజాభివృద్దికి ఖర్చుచేయడం తిరుపతిరాజుగారి బృందం మొదలెట్టింది. దీనిని ఒక నిధిగా ఏర్పాటు చేసి దాని ద్వారా వచ్చే వడ్డేని పేద విద్యార్థులకు, ఇతర ఉపకారాలకు ఖర్చు పెట్టడం చేస్తున్నారు '''స్త్రీ పునర్వివాహాలు''' - క్షత్రియ కుటుంభాలలో చాలా కాలం పునర్వివాహాలు ఉండేవి కావు, తిరుపతిరాజుగారు [[ఈశ్వర చంద్ర విద్యాసాగర్]] వాదాన్ని బలపర్చి[[1934]]లో స్త్రీ పునర్వివాహాలు జరిపించడానికి ఆదర్శంగా తీసుకున్నారు. '''పోస్టల్ సేవలు''' - చాలా కాలం కుముదవల్లిలో [[పోస్టాఫీసు]] లేదు. తిరుపతిరాజుగారి బృందం గ్రంథాలయంలోనే అసలు ధరకే పోస్తేజీని అందించేవారు. ==సందర్శించిన ప్రముఖులు, అభిప్రాయాలు== ఈ గ్రంథాలయాన్ని అనేక మంది సందర్శించారు, అలా సందర్శించినవారు తమ అభిప్రయాలను రాసేందుకు ఒక [[పుస్తకం]] ఏర్పాటు చేయబడినది, దాని ప్రకారం {| class="wikitable" |- ! ప్రముఖుడు !! సందర్శన తేదీ !!అభిప్రాయం |- | [[కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు]] || 11-11-1907 || ఈ ఊరి వారు చేయుచున్న పని నా కత్యంత ఆనందమవుతున్నది. వీరు సమస్త విషయములలోనూ జనులకభివృద్ది కలిగించుటకు పాటుపడుతున్నారు. ఈ సమాజము చిరకాలము వర్ధిల్లచేసి దీనివలన దేశానికి శ్రేయోభివృద్ది కలిగించును గాక |- | [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]] || 01-11-1915 ||ఆంధ్రదేశమున గ్రంథాలయములు బొత్తిగా లేకున్న సమయమున ఈ సమాజము స్థాపించి, పనిచేయుచున్న కార్య నిర్వహకులకృషి మిక్కిలి ప్రశంసనీయము |- | [[కోడి రామ్మూర్తి నాయుడు|కోడి రామమూర్తి]] || 23-06-1917 ||కుముదవల్లి గ్రామస్తులగు క్షత్రియొత్తములు వారల ప్రేమగుణానుభంధముల నను మోకాటిబంటి బురదలో దొర్లుచు నన్ను భుజములమీద తీసుకొనిపోయి వారల సరస్వతీ నిలయమున ప్రాచీన కవుల పరిచయమును నాకు కలుగచేసినందులకు వారలకు నా కృతజ్ఞతలు తెలియచేయుచున్నాను. |- | [[కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు|కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులు]] || 16-11-1925||వీరేశలింగ కవి సమాజము యొక్క గ్రంథాలయం పఠనాలయము జూచి యానందించితిని. మందిరము పరిశుద్ధమై [[చెరువు]] ఒడ్డున నలరారుచు ప్రజాదృష్టినాకర్షించుచుయున్నది. |- | వున్నవ లక్ష్మీనారాయణ || 18-08-1926 ||ఈ సమాజము గురించి బహుకాలముగా పత్రికల్లో చదువుతూ ఉన్నా ప్రత్యక్షముగ జూచు భాగ్యము నేటికి కలిగినది |- | '''[[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]]''' || 28-12-1919 ||వీరేశలింగ సమాజము యొక్క 22వ వార్షికోత్సవమునకు సభాద్యక్షుడుగానుండుటకు నేను కుముదవల్లి గ్రామమునకు వచ్చి సమాజము యొక్క పూర్వ వృత్తాంతము విని మిక్కిలి సంతసించితిని. |- | దుగ్గరాల బలరామ కృష్ణయ్య || 14-04-1931||నేడు గ్రంథాలయమును సందర్శించితిని. ఆనందము కలిగినది. గ్రామములో యువజనులే కాక పెద్దలును విద్యాసంపాదనాయత్తచిత్తులయి విద్యావ్యాపనమునకు తగు కృషిచేస్తున్నారు. |- | [[అడివి బాపిరాజు|అడవి బాపిరాజు]] || 26-01-1950||ఒహో ఈ కుముదవల్లి నగరమునకు సర్వ స్వాతంత్ర్య తేజస్వి అయిన నా భారతమాత స్వాతంత్ర్య మహోత్సవానికి అద్యక్షునిగా రావడం ఎంతో ఆనందం, నేను ఎంతో ధన్యుడ్ని. |- | [[గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు]] || 11-09-1950||ఈ గ్రంథాలయమును [[1950]] సెప్టెంబరు 11 వతేదీన దర్శించితిని ఇది తెలుగుదేశములో మొదటి గ్రంథాలయాలలో ఒకటి. శ్రీ తిరుపతి రాజు గారు తన సర్వస్వము ధారపోసి పోషించిన ఈ గ్రంథాలయము సర్వవిధముల అభివృద్ధి పొంది ఆదర్శప్రాయముగా సాగుతూ ఉంది. |- | [[జంధ్యాల పాపయ్య శాస్త్రి]] || 27-01-1957||ఈ గ్రంథాలమును 20 సంవత్సరాలకు పూర్వం ఒకసారి, తిరిగి ఈ రోజున చూచి ఎంతో ఆనందించాను, |} ==గ్రంథాలయ వార్షికోత్సవ వివారాలు== {| class="wikitable" |- ! వార్షికోత్సవం !! జరిగిన సంవత్సరం !! పాల్గొన్న ప్రముఖులు |- | గడి పాఠ్యం || గడి పాఠ్యం || గడి పాఠ్యం |- | గడి పాఠ్యం || గడి పాఠ్యం || గడి పాఠ్యం |- | గడి పాఠ్యం || గడి పాఠ్యం || గడి పాఠ్యం |} ==1897 నుండి 1997 వరకూ అధ్యక్షుల జాబితా== ==వికీసోర్స్ లో వ్యాసాలు== # శ్రీవీరేశలింగకవి సమాజము, కుముదవల్లి - [[s: గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 2/శ్రీవీరేశలింగకవి సమాజము, కుముదవల్లి| లింక్]] # శ్రీ వీరేశ లింగకవిసమాజము, కుముదవల్లి-[[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/శ్రీ వీరేశ లింగకవిసమాజము, కుముదవల్లి| లింక్]] ==మూలాలు, వనరులు== * https://web.archive.org/web/20150831185529/http://godaavari.blogspot.in/2015/04/blog-post_26.html * వీరేశలింగ గ్రంథాలయ రజతోత్సవ సంచికలో డా.వెలగా వెంకటప్పయ్య గారి వ్యాసం కుముదవల్లి గ్రంథాలయం నుండి * https://web.archive.org/web/20100617160903/https://coral.uchicago.edu:8443/display/lasa/Veeresalingam+Kavi+Samaja+Granthalayam+%28Kumudavalli%2C+India%29 {{గ్రంథాలయ పుస్తకాల జాబితా/వీరేశలింగ కవి సమాజ గ్రంథాలయం}} [[వర్గం:తెలుగు గ్రంథాలయం]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] {{వికీసోర్స్}} jjieaho423340hdxf6s0u4lc4w6l02z మహదేవ్ దేశాయ్ 0 206403 4936768 4334802 2026-08-16T18:17:31Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936768 wikitext text/x-wiki [[Image:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|right|thumb|210px|మహదేవ్ దేశాయ్ (ఎడమ) బిర్లా హౌస్ లో వైశ్రాయ్ నుండి వచ్చిన లేఖను చదివి గాంధీకి వినిపిస్తున్న దృశ్యం- 1939 ఏప్రిల్ 7]] '''మహదేవ్ దేశాయ్''' ( 1892 జనవరి 1– 1942 ఆగస్టు 15) భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, [[రచయిత]]. ఆయన [[మహాత్మా గాంధీ]] యొక్క వ్యక్తిగత కార్యదర్శి. ఆయన గాంధీ యొక్క బోస్‌వెల్‌ గా, [[ప్లాటో]]గా, [[సోక్రటీసు]]గా, బుద్ధగా అభివర్ణింపబడేవారు.<ref>{{cite news|title=Price of Freedom|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238154|accessdate=30 November 2012|newspaper=Outlook|date=15 August 2008}}</ref><ref name="hindu">{{cite news|last=Guha|first=Ramachandra|title=Mahadev ..|url=http://www.hindu.com/mag/2005/10/23/stories/2005102300210300.htm|accessdate=30 November 2012|newspaper=The Hindu|date=23 October 2005|archive-date=12 జనవరి 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060112191452/http://www.hindu.com/mag/2005/10/23/stories/2005102300210300.htm|url-status=dead}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం== మహదేవ్ దేశాయ్ 1892 జనవరి 1 న గుజరాత్ లోని [[సూరత్ జిల్లా]]లో సారస్ అనే గ్రామంలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి హరిభాయి దేశాయ్ ఒక [[ఉపాధ్యాయుడు]]. ఆయన తల్లి జన్మాబెన్. జమ్నాబెన్ మహదేవ్ ఏడుసంవత్సరా వయస్సులో మరణించింది. 13 సంవత్సరాల వయసులో మహాదేవ్ దుర్గాబెన్ ను [[వివాహం (పెళ్లి)|వివాహ]]మాడారు. ఆయన సూరత్ ఉన్నత పాఠశాల, [[ముంబయి]]లోని ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ కాలేజిలో చదివారు. ఆయన బి.ఎ పట్టభద్రుడు. ఆ తరువాత ఎల్.ఎల్.బి. చేయుటకు వెళ్లారు. == గాంధీజీ సాన్నిహిత్యం == మహదేవ్ దేశాయ్ మొదటిసారి 1915 లో గాంధీని కలిసారు. ఆయన వ్రాసిన పుస్తకం (గుజరాతీ అనువాదం చేయబడిఒన జాన్ మోర్లీ రాసిన ఆంగ్ల పుస్తకం "ఆన్ కాంప్రమైజ్") ను ప్రచురించడానికి ఉత్తమ సలహా కొరకు గాంధీని కలిసారు.<ref name="hindu" /> దేశాయ్ 1917లో [[సబర్మతీ ఆశ్రమం]]లో ఆయన భార్య దుర్గాబెన్‌తో పాటు చేరారు.ఆ సంవత్సరం చంపారన్ ఉద్యమం జరిగింది. ఆయన డిశంబరు 13,1917 నుండి 1942 ఆగస్టు 14 వరకు ఆయన మరణించే తేదీ ముందురోజు వరకు ఒక [[డైరీ]]ని నిర్వహించారు.దానిలో ఆయనకు [[మహాత్మా గాంధీ|మహాత్మాగాంధీ]] సాన్నిహిత్యం గురించి వ్రాసారు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం గాంధీజీని 1919లో అరెస్టు చేసినపుడు గాంధీజీ తన వారసునిగా దేశాయ్ ను ప్రకటించారు. దేశాయ్ మొదటిసారి 1921 లో అరెస్టు కాబడి ఒక సంవత్సరం పాటు జైలు శిక్ష అనుభవించాడు. ఆయన 25 సంవత్సరాలపాటు గాంధీజీకి వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా ఉన్నారు. "వెర్రియెర్ ఎల్విన్" వ్రాసిన ప్రకారం "ఆయన గాంధీకి అంతకంటే ఎక్కువ. ఆయన నిజానికి గాంధీకి హోం, విదేశాంగ కార్యదర్శి. ఆయన ప్రతీ విషయాన్ని నిర్వహించేవారు. ఆన్ని యేర్పాట్లు చేసేవారు. ఆయన కార్యాలయాన్ని ఒక అతిధి గృహంగా, వంటగదిగా నిర్వహించేవారు. ఆయన అనేక మంది అథిదులను చూసేవారు. 10 సంవత్సరాల పాటు గాంధీజీ సమయాన్ని అనామక సందర్శకుల నుండి కాపాడారు."<ref name="hindu" /> రాజమోహన్ గాథీ మహదేవ్ దేశాయ్ గురించి: " గాంధీజీ కంటే ముదుగా వేకువజామున లేచేవారు. గాంధీజీ నిద్రించిన తరువాత పడుకొనెవారు. గాంధీ ఒక రోజులో దేశాయ్ మూడురెట్లు గడిపేవారు - మొదటిది గాంధీకంటే ముందుగా లేవడం, రెండవది గాంధీతో నిరంతరం గడపడం, మూడవది ఆరోజు జరిగిన విషయలను డైరీలో నమోదు చేయడం." అని వ్రాసారు.<ref name="hindu" /> == క్రియాశీల రాజకీయాలు == [[File:Central Prison Yeravda.jpg|thumb|left|యెరవాడ జైలు]] 1920 లో [[మోతీలాల్ నెహ్రూ]] తన వార్తాపత్రిక అయిన ఇండిపెండెంట్‌ను [[అలహాబాదు|అలహాబాద్]] నుండి నడపడానికి గాంధీ నుండి మహాదేవ్ దేశాయ్ సేవలను కోరాడు. ఇండిపెండెంట్ ప్రింటింగ్ ప్రెస్‌ను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం జప్తు చేసిన తరువాత చేతితో వ్రాసిన సైక్లోస్టైల్ వార్తాపత్రికను బయటకు తీసుకురావడం ద్వారా దేశాయ్ ఒక సంచలనాన్ని సృష్టించాడు. 1921 లో దేశాయ్‌ను తన రచనలకు ఒక సంవత్సరం కఠినమైన జైలు శిక్ష విధించారు<ref name="mkgandhi">{{cite web|title=Associates of Mahatma Gandhi – Mahadev Desai|url=http://www.mkgandhi.org/associates/Mahadev.htm|accessdate=30 November 2012}}</ref>. జైలులో, జైలు అధికారులు ఖైదీలతో దురుసుగా ప్రవర్తించడాన్ని దేశాయ్ చూశాడు. "యంగ్ ఇండియా", "నవజీవన్‌" లలో ప్రచురించబడిన భారతీయ జైలు లోపల జీవితాన్ని వివరించే అతని నివేదిక బ్రిటిష్ అధికారులను కొన్ని కఠినమైన జైలు సంస్కరణ చర్యలను తీసుకువచ్చే దిశగా ఒత్తిడి చేసింది. దేశాయ్ 1924 లో నవజీవన్ సంపాదకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. 1925 నుండి గాంధీ ఆత్మకథ, యంగ్ ఇండియాలో దాని సీరియల్ ప్రచురణకోసం ఆంగ్లంలోకి అనువాదం ప్రారంభించాడు. మరుసటి సంవత్సరం అతను సత్యాగ్రహ ఆశ్రమ కార్యనిర్వాహక కమిటీ ఛైర్మన్ అయ్యాడు. నవజీవన్ లో ప్రచురించిన తన వ్యాసానికి గుజరాతీ సాహిత్య పరిషత్ నుండి బహుమతిని వచ్చింది. అతను సర్దార్ పటేల్‌తో కలిసి బార్డోలి సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నాడు. గుజరాతీలోని సత్యాగ్రహ చరిత్రను వ్రాసాడు. దీనిని అతను ఆంగ్లంలోకి ది స్టోరీ ఆఫ్ బార్డోలిగా అనువదించాడు<ref name="books.google_a">{{cite book|last=Brown|first=Judith M|title=The Cambridge Companion to Gandhi|location=New York|publisher=Cambridge University Press|date=2011|pages=90|url=http://books.google.com/?id=KLM8kMZZu-IC&pg=PA89&dq=mahadev+desai#v=onepage&q=mahadev%20desai&f=false|isbn=9780521116701}}</ref>. [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం]]లో పాల్గొన్నందుకు, అతన్ని అరెస్టు చేసి జైలులో పెట్టారు. కాని గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందాన్ని అనుసరించి, జైలు నుండి విడుదలయ్యాడు. గాంధీతో కలిసి [[మీరాబెన్|మిరాబెన్]], [[దేవదాస్ గాంధీ]], ప్యారేలాల్ లతో కలిసి రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశానికి హాజరయ్యాడు. కింగ్ జార్జ్ V ను కలిసేందుకు వెళ్ళిన గాంధీతో పాటు వచ్చిన ఏకైక వ్యక్తి ఆయన<ref name="mkgandhi" />. గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం రద్దుకాబడి, రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో ప్రతిష్ఠంభన తరువాత, గాంధీ శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని తిరిగి ప్రారంభించాడు. వలసరాజ్యాల ప్రభుత్వ కొత్త వైస్రాయ్ లార్డ్ విల్లింగ్డన్ ఆధ్వర్యంలో ఉద్యమాన్ని అణిచివేసేందుకు నిశ్చయించుకుంది. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్, దాని కార్యకర్తలపై అదుపు చేయాలని ఆదేశించింది. 1932 లో దేశాయ్‌ను మళ్లీ అరెస్టు చేసి గాంధీ, సర్దార్ పటేల్‌తో కలిసి జైలుకు పంపారు. 1933 లో విడుదలైన తరువాత, అతన్ని తిరిగి అరెస్టు చేసి బెల్గాం జైలులో అదుపులోకి తీసుకున్నారు. జైలులో ఉన్న ఈ సమయంలోనే ఆయన "గీత ప్రకారం గాంధీ" పుస్తకాన్ని రాశాడు. ఇది అతని మరణానంతరం 1946 లో ప్రచురించబడింది<ref name="books.google_a" />. అతను 1939 లో రాక్‌కోట్‌, మైసూర్ రాచరిక రాష్ట్రాలలో ప్రజల ఉద్యమాలను నిర్వహించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940 వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహ సమయంలో సత్యాగ్రహాలను ఎన్నుకునే బాధ్యతను తీసుకున్నాడు<ref>{{cite web|title=Mahadev Desai – Timeline|url=http://mahadevdesai.org/eng/?page_id=209|accessdate=30 November 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503152002/http://mahadevdesai.org/eng/?page_id=209|archive-date=3 మే 2013|url-status=dead}}</ref>. దేశాయ్ యొక్క చివరి జైలు శిక్ష 1942 ఆగస్టు 8 నాటి క్విట్ ఇండియా ప్రకటన తరువాత జరిగింది. అతను 1942 ఆగస్టు 9 ఉదయం అరెస్టు చేయబడ్డాడు. ఆరు రోజుల తరువాత భారీ గుండెపోటుతో మరణించే వరకు గాంధీతో పాటు అగా ఖాన్ ప్యాలెస్‌లో ఉన్నాడు. మరణించేటప్పుడు దేశాయ్‌కు 51 సంవత్సరాలు,<ref name="mkgandhi" /><ref>{{cite web|title=Who is Mahadev Desai ?|url=http://www.preservearticles.com/201104225777/who-is-mahadev-desai.html|accessdate=30 November 2012|archive-date=24 సెప్టెంబరు 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082326/http://www.preservearticles.com/201104225777/who-is-mahadev-desai.html|url-status=dead}}</ref> == రచనలు == అతను గుజరాతీ, బెంగాలీ, ఆంగ్ల భాషలలో ప్రతిభావంతమైన రచయిత. అతను గుజరాతీలో అనువాదకుడు, రచయితగా ఎంతో గుర్తించబడ్డాడు. అతను "సంత్ ఫ్రాన్సిస్ (1934), 'వీర్ వల్లభాయి" వంటి జీవిత కథలను రాసాడు. ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ జీవిత్ చరిత్ర "బె ఖుడ్సి ఖిడ్మత్‌గర్" కూడా రాసాడు. బెంగాలీ నుండి, మహాదేవ్ దేశాయ్ శరత్చంద్ర చటోపాధ్యాయ (1923) లఘు కథలు, విరాజ్వాజు (1924) నవల, ఠాగూర్ రాసిన కొన్ని కవితలను ఆంగ్లం నుండి గుజరాతీలోకి అనువదించాడు. 1936లో నెహ్రూ జీవిత కథను రాసాడు<ref>{{cite book|last=Natarajan|first=Nalini|title=Handbook of 20th Century Literatures of India|year=1996|publisher=Greenwood Press|location=Westport|pages=112, 113|url=http://books.google.com/?id=1lTnv6o-d_oC&pg=PA112&dq=mahadev+desai#v=onepage&q=mahadev%20desai&f=false|isbn=9780313287787}}</ref>. గాంధీ ఆత్మకథ," ది స్టోరీ ఆఫ్ మై ఎక్స్‌పెరిమెంట్స్ విత్ ట్రూత్"ను గుజరాతీ నుండి ఆంగ్ల అనువాదం కూడా చేసాడు. గాంధీ ప్రచురణలైన యంగ్ ఇండియా, నవజీవన్, హరిజన్‌ భంధులకు ఆయన క్రమం తప్పకుండా సహకరించారు.<ref>{{cite web|title=Mahadev Desai|url=http://www.oup.co.in/author/4292|publisher=Oxford University Press|accessdate=30 November 2012}}</ref> అతను రాసిన డైరీలను 19 సంపుటాలుగా "మహదేవ్‌భని డయరి" పేరుతో ప్రచురించాడు. నరహరి పరిఖ్, చందుభాయ్ భగభాయ్ సంపాదకీయం చేసిన ఇవి గాంధీ జీవితాన్ని నిశితంగా పరిశీలించేటట్లు చేస్తాయి. గాంధీ జీవితంలో, భారతదేశ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో జరిగిన ప్రధాన సంఘటనల యొక్క విలువైన చరిత్ర ఇందులో ఉంది<ref>{{cite book|last=Datta|first=Amaresh|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti|year=1988|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|pages=1319|url=http://books.google.com/?id=zB4n3MVozbUC&pg=PA1016&dq=mahadev+desai#v=onepage&q=mahadev%20desai&f=false|isbn=9788126011940}}</ref>. అఖిల భారత వార్తాపత్రిక సంపాదకుల సదస్సు వ్యవస్థాపక సభ్యులలో దేశాయ్ ఉన్నాడు. ప్రెస్, బాంబే క్రానికల్, హిందూస్తాన్ టైమ్స్, ది హిందూ, అమృత బజార్ పత్రిక వంటి వివిధ జాతీయవాద భారతీయ వార్తాపత్రికలకు ఆయన తరచూ సహకరించాడు. ==మరణం, వారసత్వం== [[Image:Harijan.png|thumb|Mahadev Desai's obituary in [[Harijan]], Gandhi's newspaper]] [[File:Samadhis of Kasturba Gandhi and Mahadev Desai.jpg|thumb|180px|''[[Samadhi]]s'' of [[Kasturba Gandhi]] and Mahadev Desai at [[Aga Khan Palace]], [[Pune]]]] మహదేవ్ దేసాయ్ గుండెపోటుతో [[ఆగస్టు 15]] [[1942]] న ఉదయం గాంధీతొ కలసి అగాఖాన్ పాలెస్ లో ఉన్నప్పుడు మరణించారు. దేశాయ్ శ్వాస ఆగిపోయినపుడు గాంధీజీ ఆందోళనతో యిలా అన్నారు: "మహాదేవ్! మహాదేవ్!" అని పిలిచాడు. తరువాత ఎందుకు యిలా చేశావని అడిగాడు. గాంధీజీ ఈ విధంగా సమాధానమిచ్చాడు: "మహాదేవ్ కళ్ళను తెరిచి నన్ను చూస్తాడని అనుకుంటున్నాను, ఆయనకు నేను లేవమని చెప్పాను. ఆయన జీవితంలో నా మాటను ఎన్నడూ బేఖాతరు చేయలేదు.నేను చెప్పిన మాటలు ఆయన వింటున్నాడని నా విశ్వాసం,ఆయన మరణాన్ని ఉల్లంఘించి వస్తే బాగుండేది."<ref name="hindu" /><ref>{{cite book|last=Douglass|first=James W|title=Gandhi and the Unspeakable: His Final Experiment With Truth|year=2012|publisher=Orbis Books|location=New York|pages=46, 47|url=http://books.google.com/?id=0BKIZiq3uTgC&pg=PA46&dq=mahadev+desai#v=onepage&q=mahadev%20desai&f=false|isbn=9781570759635}}</ref> గాంధీజీ స్వయంగా దేశాయ్ శరీరానికి స్నానం చేయించాడు. ఆ పాలెస్ మైదానంలో ఆయనను దహనం చేసారు. ఆ ప్రదేశంలో ప్రస్తుతం ఆయన సమాధి ఉంది.<ref>{{cite book|last=Vyas|first=Bhaskar|title=Experiments with Truth and Non-Violence: The Dalai Lama in Exile from Tibet|year=2007|publisher=Concepts Publishing|location=New Delhi|pages=116|url=http://books.google.com/?id=MZcsi3K_37oC&pg=PA116&dq=mahadev+desai#v=onepage&q=mahadev%20desai&f=false|isbn=9788180693595}}</ref> భారత తపాలా శాఖ ఆయనపై గౌరవార్థం 1983లో తపాలా బిళ్ళపై ఆయన బొమ్మను ముద్రించింది.<ref>{{cite web|title=Indian Post – Mahadev Desai|url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20gummed%20paper/MAHADEV%20DESAI|accessdate=30 November 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403223043/http://indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20gummed%20paper/MAHADEV%20DESAI|archive-date=3 ఏప్రిల్ 2013|url-status=dead}}</ref> ఆయన కుమారుదు [[నారాయణ దేశాయ్]] కూడా గాంధేయవాదిగా ప్రసిధ్దుడు, రచయిత. ఆయన మహాదేవ్ దేశాయ్ జీవిత చరిత్రను "ద ఫైర్ అండ్ రోస్" అనే నామంతో వ్రాసారు.<ref name="hindu" /><ref>{{cite news|title=Narayan Mahadev Desai to deliver talk on Friday|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article2530255.ece|accessdate=30 November 2012|newspaper=The Hindu|date=12 October 2011}}</ref> మహదేవ్ దేశాయ్ గౌరవార్థం ఆయన పేరుతో మహదేవ్ దేశాయ్ సమాజసేవ మహావిద్యాలయ, గురజాత్ విద్యాపీఠ్ యొక్క సైన్స్, ఆర్ట్స్ విభాగం ఆయన పేరుతో నామకరణం చేసారు.<ref>{{cite web|title=Gujarat Vidyapith : Mahadev Desai Samajseva Mahavidyalaya|url=http://www.gujaratvidyapith.org/mdva.htm|accessdate=30 November 2012|archive-date=17 మార్చి 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130317180352/http://www.gujaratvidyapith.org/mdva.htm|url-status=dead}}</ref> == మూలాలు== {{Reflist}} == ఇతర లింకులు == * [http://www.gandhiheritageportal.org/fundamental_workdetail/My0x#page/1/mode/2up The Diary of Mahadev Desai Vol I] {{Authority control}} [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] [[వర్గం:భారతీయ రచయితలు]] [[వర్గం:భారతీయ న్యాయవాదులు]] [[వర్గం:1892 జననాలు]] [[వర్గం:1942 మరణాలు]] [[వర్గం:హిందూ మత శాంతికాముకులు]] [[వర్గం:గాంధేయవాదులు]] [[వర్గం:గుజరాత్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:గుజరాతీ రచయితలు]] [[వర్గం:కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:భారత తపాలా బిళ్ళపై ఉన్న ప్రముఖులు]] pi69w1pb1qlh45xeowisfmeydbtzyxj ఇంగ్లీషు-తెలుగు అనువాద సమస్యలు 0 207875 4936745 4271465 2026-08-16T16:01:11Z Raghurama Raju 1957 146551 అక్షర దోషం స్థిరం 4936745 wikitext text/x-wiki {{More citations needed}} తెలుగులో వైజ్ఞానిక విషయాల రాసే వారికి వైజ్ఞానిక విషయాల మీద అవగాహన, భాష మీద పట్టు ఉండాలి. అయినప్పటికీ ఒక భాషలో రాసిన విషయాన్ని మరొక భాషలోకి మార్చటం తేలిక అయిన విషయం కాదు. సాహిత్యాన్ని అనువాదం చేసేటప్పుడు ఎదురయే సమస్యలు విజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని అనువదించేటప్పుడు ఎదురయ్యే సమస్యలు వేరు వేరుగా వుంటాయి. తెలుగులో పారిభాషిక పదజాలం లేదని ఇంగ్లీషు పదబంధాల మధ్య తెలుగు క్రియావాచకాలని జొప్పించితే వచ్చే భాష తెలుగూ కాదు, ఆంగ్లం కాదు. అటువంటి భాష వాడితే వ్యాసాల ప్రయోజనం, భాషా ప్రయోజనం నెరవేరదు. వైజ్ఞానిక, సాంకేతిక రంగాలలో ఉన్న [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]] వ్యాసాలను [[తెలుగు]]లోకి అనువదించడంలో ప్రధాన సమస్య పారిభాషిక పదజాలం. వేమూరి గారి పరిశోధన <ref name="vemuri2014">{{Cite journal|author= [[వేమూరి వేంకటేశ్వరరావు]]|title= వైజ్ఞానిక రంగంలో తెలుగులోకి అనువాదాలు చెయ్యటంలో సాధక బాధకాలు|journal= ఈమాట ఇ-పత్రిక|date=2014-05-01|url=http://eemaata.com/em/issues/201405/3894.html|archive-url= https://web.archive.org/web/20150424123755/http://eemaata.com/em/issues/201405/3894.html|archive-date=2015-04-24|url-status=live}}</ref> ప్రకారం, తెలుగులోకి అనువదించబడ్డ పాఠ్యాంశంలో తెలుగు నుడికారం ఉట్టిపడాలంటే తెలుగు వాడకంలో దొర్లే ఇంగ్లీశు తత్సమాలు 25 శాతం మించకుండా ఉండాలి. ఇలా జరగాలంటే మొదట, ఇంగ్లీశు మాటలని యథాతథంగా పెద్ద ఎత్తున గుచ్చెత్తి వాడెయ్యకుండా, సాధ్యమైనంత వరకు ఉన్న తెలుగు మాటలని వాడటానికి ప్రయత్నం చెయ్యటం. రెండు, సమానార్థకమైన తెలుగు మాట లేకపోయినా, వెనువెంటనే స్పురించకపోయినా ఇంగ్లీశు తత్సమాలని వాడటం కంటే తెలుగు ఉచ్చారణకి లొంగే తద్భవాలని వాడటం. మూడు, సందర్భానికి సరిపోయే భావస్పోరకమైన తెలుగు మాటలని అవసర రీత్యా సృష్టించి వాడటం. నాలుగు, ఇంగ్లీశు వాడుకలో స్థిరపడిపోయిన దుర్నామాలని యథాతథంగా తెలుగులోకి దింపేసుకోకుండా జాగ్రత పడటం. చివరగా, ఈ ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమైన సందర్భాలలో ఇంగ్లీశు మాటలని తెలుగు లిపిలో రాయటం. (ముద్రణకి వీలయినప్పుడు, పక్కని కుండలీకరణాలలో ఇంగ్లీశు [[లిపి పుట్టు పూర్వోత్తరాలు|లిపి]]లో చూపించటం.) ==అనువాద పద్ధతులు== ఒక భాషనుండి మరొక భాషలోకి [[అనువాదం|తర్జుమా]] చెయ్యడానికి రెండు పద్ధతులు ఉన్నాయి: అనువాదం, అనుకరణ (adaptation). ఈ అనుకరణలనే “స్వేచ్ఛానువాదాలు” అనటం కూడా కద్దు. కవిత్రయం తెలిగించిన ఆంధ్ర మహాభారతం సంస్కృత మూలానికి అనుకరణ. ఏనుగు లక్ష్మణకవి తెలిగించిన నీతి శతకం సంస్కృత మూలానికి అనువాదం. అనుకరణ చేసేటప్పుడు మూలానికి మార్పులు, చేర్పులు చేసే వెసులుబాటు ఉంటుంది. వైజ్ఞానిక, సాంకేతిక, వాణిజ్య, వ్యాపార రంగాలలో ఇంగ్లీశు నుండి ఇతర భాషలలోకి తర్జుమా చెయ్యవలసిన అవసరం తరచు వస్తూనే ఉంటుంది. పాఠ్య పుస్తకాలు, ఉపకరణాలు ఎలా వాడుకోవాలో తెలియజేసే కైపొత్తాలు (handbooks), కల్పనా సాహిత్యం, మనోవికాశక గ్రంథాలు, జనరంజక విజ్ఞానం, మొదలైన వాటిని ఏ ముక్కకాముక్క అనువదించకపోయినా పరవా లేదు – అనుకరణ సరిపోతుంది. కాని ఆర్థిక విషయాలు, లావాదేవీలకి సంబంధించినవి, ఆస్తి హక్కులకి సంబంధించిన దస్తావేజుల వంటి రూఢి పత్రాలు, వగైరాలు అనుకరిస్తే సరిపోదు – వాటిని అనువదించాలి. ఇలా అనువాదాలకి, అనుసరణలకి మధ్య తేడాలు ఉన్నాయని గుర్తించి, రాత సౌకర్యం కొరకు ఈ వ్యాసంలో రెండు ప్రక్రియలనీ గుత్తగుచ్చి అనువాదాలనే వాడుతూ, అవసరం వచ్చినప్పుడు తేడాని తెలపుతాము. తీరుబడిగా మూల గ్రంథాన్ని చదివి, జీర్ణం చేసుకుని, అనువాదం తయారు చేసి, దానిని బిగుతుగా తిరగ రాయటం గురించే మిగత వ్యాసం చర్చిస్తుంది., ===అనువాదంలో సాంస్కృతిక ఇబ్బందులు=== ఇంగ్లీశుని తెలుగులోకి మార్చే సందర్భాలలో కొన్ని సాంస్కృతిక మైన ఇబ్బందులు కూడా ఉంటాయి. ఉదాహరణకి ఇంగ్లీశులో "మై మదర్, యువర్ మదర్" అన్న పదబంధాలు ఉన్నాయి. వీటిని తెలుగులోకి అనువదించేటప్పుడు యడాగమసంధితో "నాయమ్మ, నీయమ్మ" అని అనువదిస్తే నీచ్యార్థం ధ్వనించే అవకాశం ఉంది. మూలంలో బహువచనం లేకపోయినా, తెలుగు నుడికారానికి తల ఒగ్గి, వీటిని "మా అమ్మ, మీ అమ్మ" అని మార్చితేనే బాగుంటుంది. అమెరికాలో బేస్‌బాల్ బహుళ జనాదరణ పొందిన ఆట. అమెరికావారు మాట్లాడే భాషలో ఈ ఆటకి సంబంధించిన ఉపమానాలు, రూపకాలు అనేకం. వాటిని యథాతథంగా ఇంగ్లీశులోనే ఉంచినా, భావం తెలుగువారికి అర్థం కాదు – ఆటతో పరిచయం లేకపోవటం వల్ల. ఉదాహరణకి “హి హిట్ ఎ హోం రన్” (He hit a home run) అంటే “వాడి ప్రయత్నం బాగా ఫలించింది” అని అర్థం. “ఎ బాల్ పార్క్ ఫిగర్” (a ball park figure) అంటే “అంచనా,” లేదా సుమారుగా చెప్పినది. “గొ టు బేట్ ఫర్ సంవన్” (go to bat for someone) అంటే మరొకరి తరఫున వకాల్తా పుచ్చుకుని సమర్ధించటం అని కాని, మరొకరికి చేయూత ఇవ్వటం అని కాని అర్థం. వీటిని సమానార్థకాలైన ఏ [[క్రికెట్]] పరిభాషలోనో అనువదించాలి లేదా పైన ఉదహరించిన మాదిరి తెలుగు నుడికారంతో అనువదించాలి. అదే విధంగా తేదీ, నెలా రాసే పద్ధతి ప్రపంచం అంతా ఒకే ఒరవడిలో లేదు. వీటిని మనకి అలవాటైన రీతిలో రాసుకోవాలి. మూలంలో ఉన్న కొలమానాలని మెట్రిక్ పద్ధతిలోకి మార్చి రాయాలి. మిలియన్లని, బిలియన్లని లక్షలు, కోట్లు అని మార్చటమే కాకుండా సున్నలని గుంపులా విడగొట్టి, కామాలు పెట్టే తీరులో తేడాని గమనించాలి. (ఒక మిలియనుని 1,000,000 అని రాస్తారు కాని పదిలక్షలుని 10,00,000 అని రాయాలి.) డాలర్లని రూపాయలలోకి మార్చి చూపదలుచుకుంటే వాటి మారకపు విలువ కూడా ఇస్తే వ్యాసం కాలదోషానికి గురి కాదు. ఈ విషయాలు ప్రధానాంశాలు కాకపోయినా ఇటువంటి జాగ్రతలు పాటిస్తే అనువాదం రాణిస్తుంది, రక్తి కడుతుంది. ==ఇంగ్లీశు, తెలుగు భాషల పరిణతిలో పోలికలు== [[ఇంగ్లీశు]] నుండి తెలుగులోకి అనువాదం చేసే ప్రక్రియ మీద మన దృష్టి సారించినంతసేపూ, ఈ రెండు భాషలు ప్రస్తుతం అవి ఉన్న స్థితికి ఎలా చేరుకున్నాయో ఒక సారి సమీక్షించటం ఉపయుక్తం. మొదట్లో ఉత్తర జర్మనీ, నెదర్లాండు దేశాలలో ప్రజలు ఇంగ్లండు వలస వచ్చినప్పుడు వారితో సంబంధితమైన భాషలని కొన్నింటిని తీసుకు వచ్చారు. ఆ కలగాపులగం భాషని పాత ఇంగ్లీశు అనీ ఏంగ్లో-సేక్సన్ అనీ అనే వారు. ఈ ఏంగ్లో సేక్సన్ మీద రెండు శక్తుల ప్రభావం బాగా పడింది. సా. శ. 8, 9 శతాబ్దాలలో స్కేండినేవియా (ఇప్పటి నార్వే, స్వీడన్, ఫిన్లండ్) నుండి ఉప్పెనలా కొంతమంది వచ్చి పడ్డారు. తరువాత [[ఫ్రాన్స్]] కోస్తా ప్రాంతానికి చెందిన నార్మండీ నుండి మరికొంతమంది వచ్చి స్థిరపడ్డారు. ఈ ఊపులో ఇంగ్లీశులోకి తొంబతొంబలుగా ఫ్రెంచి మాటలు వచ్చి కలిసేయి. ఇప్పటికీ ఇంగ్లీశులో ఫ్రెంచి మాటలు దరిదాపు 25 శాతం ఉంటాయి. తరువాత ఐరోపాలో ఉద్భవించిన పునర్వికాశం వల్ల ఇంగ్లీశులో ఇబ్బడిముబ్బడిగా [[లాటిన్|లేటిన్]], గ్రీకు మాటలు వచ్చి చేరాయి. అందుకనే వైజ్ఞానిక, సాంకేతిక రంగాలలో వాడే ఇంగ్లీశుకి లేటిన్, గ్రీకు వాసనలు బాగా అంటుకున్నాయి. దీనికి తోడు వలస రాజ్యాధిపత్యం వల్ల ప్రపంచ భాషలలో మాటలు ఎన్నో కలిసిపోయి ఇంగ్లీశు ఒక ప్రతిదేయ (borrowing) భాషగా వర్ధిల్లి ప్రపంచ భాషగా అవతరించింది. తెలుగు దక్షిణ-మధ్య భారతంలో ఉన్న [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]]లో వినిపించే [[ద్రావిడ భాష|ద్రావిడ భాషలు]]. సా. శ. 2011 లో, వేసిన అంచనా ప్రకారం భారతదేశంలో 8.3 కోట్ల ప్రజలు తెలుగు మాట్లాడుతున్నారు. ప్రపంచ భాషలలో అత్యధికులు మాట్లాడే భాషల జాబితాలో తెలుగుది పదమూడవ స్థానం. కనీసం ఆరవ శతాబ్దపు శాసనాల నుండి తెలుగు లిఖిత రూపంలో కనిపిస్తోంది. ఆది కావ్యంగా ప్రశస్థి పొందిన నన్నయ తెలుగు భారతం పదకొండవ శతాబ్దానికి చెందింది. ఈ సమాచారాన్ని బట్టి ఆధునిక తెలుగు, ఆధునిక ఇంగ్లీశు సమాతరంగా ఎదిగేయని అనుకోవచ్చు. [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచి]], లేటిన్, [[గ్రీకు వర్ణమాల|గ్రీకు]] భాషలలోని మాటలు [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీశు]]లో చేరినట్లే [[సంస్కృతం]], ఇంగ్లీశు భాషలనుండి తెలుగులోకి పదజాలం విపరీతంగా వచ్చింది. తెలుగు మీద సోదర భాషల ప్రభావం ఉన్నా సంస్కృతం ప్రభావం అత్యధికం: సంస్కృతాన్ని తెలుగు లిపిలో రాసే సౌలభ్యం కోసం ఒత్తక్షరాలు తెలుగులో వచ్చి చేరాయి. కనుక ఇంగ్లీశుకి లాగే తెలుగుకి కూడా పరభాషలని తనలో ఇముడ్చుకునే శక్తి ఉంది. ఈ లక్షణాన్ని చూసే హాల్డేను తెలుగుని రాజభాష చెయ్యాలంటూ కితాబు ఇచ్చేడు. అయినప్పటికీ వాక్య నిర్మాణంలో తెలుగుది ద్రావిడ భాషా సంప్రదాయమే. తెలుగు వాక్యంలో కర్త-కర్మ-క్రియ ఆ వరుసలో వస్తాయి. తెలుగు నామవాచకాలు వచనాన్ని బట్టీ, లింగాన్ని బట్టీ, విభక్తిని బట్టీ ద్రావిడ భాషా సంప్రదాయానుసారం రూపాంతరం చెందుతాయి. ==తెలుగుపై ఆంగ్లం ప్రభావం== అనుకరణకి గమ్యం తెలుగు అనుకున్నప్పుడు ఏ తెలుగు అనే ప్రశ్న వస్తుంది? ఈ వ్యాసం నిర్మించుకున్న పరిధిలో మన గమ్యం శిష్టవ్యవహారికం – అనగా, ఈ రోజుల్లో వార్తాపత్రికలలోను, అంతర్జాల పత్రికలలోను, కథలలోను, తరచుగా కనిపించే వ్యవహార శైలి భాష. ఈ రకం భాష ముద్రణా మాధ్యమంలో కనిపిస్తోంది కాని టెలివిజన్ కార్యక్రమాల్లో లంగరమ్మలు, లంగరయ్యలు మాట్లాడే భాషలో వినిపించటం లేదు. హలంతాలైన ఇంగ్లీశు శబ్దాలు కలుపు మొక్కలలా అజంతాలైన తెలుగు క్షేత్రంలో చొరబడటం తెలుగులో తెలుగుతనం లోపించడానికి ఒక కారణం. ఈ ధోరణి తెలుగు నుడికారానికే ఎసరు పెడుతున్నాది. ఉదాహరణకి, పుట్టగొడుగుల వేపుడు చెయ్యటం ఎలాగో, ఒక తెలుగు పత్రికలో, ఈ దిగువ చూపిన విధంగా అభివర్ణించేరు ఒక రచయిత్రి. "తయారు చేసే పద్ధతి: ఆయిల్ ని హీట్ చేసి, అందులో థరవ్‌గా వాష్ చేసి డ్రెయిన్ చేసిన బాస్మతీ రైస్‌ని త్రీ మినిట్స్ ఫ్రై చెయ్యాలి. అప్పుడు సూటబుల్ ఎమౌంట్ వాటర్ పోసి బోయిల్ చేసి రైస్ మెత్తబడేవరకూ కుక్ చెయ్యాలి. కుక్డ్ రైస్‌ని కూల్ చెయ్యాలి. అనదర్ డిష్ లో ఆయిల్ పోసి అందులో డైస్ చేసిన అనియన్ పీసెస్, క్యాప్సికం, బీన్స్ వేసి వన్ మినిట్ ఫ్రై చెయ్యాలి. ఆఫ్టర్‌వర్డ్స్ సోయ సాస్, టొమేటో పేస్ట్, పెప్పెర్ పౌడర్, సాల్ట్ ఏడ్ చేసి అప్పుడు డైస్ చేసిన మష్‌రూం పీసెస్ మిక్స్ చేసి ఫైవ్ మినిట్స్ ఫ్రై చెయ్యాలి. మష్రూం పీసెస్ సాఫ్‌ట్‌గా అయిన తరువాత కుక్ చేసి, కూల్ చేసిన రైస్ మిక్స్ చేసి టెన్ మినిట్స్ ప్లేం మీద ఉంచి అప్పుడు సెర్వ్ చెయ్యాలి. చాల టేస్టీగా ఉంటుందీ డిష్. ట్రై చెయ్యండి." ఇంగ్లీశు వాడకం తెలుగులోకి ఎంతలా జొరబడిందో, తెలుగులో తెలుగుతనానికి ఎసరు పెట్టే ప్రతికూల శక్తుల ప్రభావం ఎంతగా బలిసిందో చెప్పడానికి పై ఉదాహరణ చాలు. ఇప్పుడు ఒక “ఎదురు ఉదాహరణ”ని కూడా ఇస్తాను. ఒక ఇంగ్లీశు వ్యాసంలో ఈ దిగువ వాక్యం కనిపిస్తే సంపాదకులు ఒప్పుకుంటారా? The Brahman brought the pooja saamagri into the madapam and instructed the vadhuvu and varudu to do a pradakshinam to the agnihotram. శీర్షాసనం అనే భావం పాశ్చాత్యులకి లేదు; అది మన యోగశాస్త్రంలోని మాట. ఇంగ్లీశు పుస్తకాలలో శీర్షాసనం అని రాస్తే అర్థం కాదని ఆ మాటకి బదులు “హెడ్ స్టేండ్” అని రాస్తున్నారు. అంటే ఏమిటన్నమాట? ఇంగ్లీశువాడికి ఇంగ్లీశులో సులభంగా ఇమడని కొత్తమాట తారస పడితే దానికి సమానార్ధకమైన ఇంగ్లీశు మాట తయారు చేసుకుంటున్నాడు. మనమో? ప్రతి భాషలోనూ అరువు తెచ్చుకున్న మాటలు ఉంటాయి. కాలక్రమేణ ఈ పరాయి మాటలు వాటి పూర్వపు వాసనని పోగొట్టుకొని కొత్త భాషలో కలిసిపోతాయి. ఈ రకంగా ఇంగ్లీశులో నాలుగింట ఒక మాట ఫ్రెంచి భాష నుండి వచ్చి కలిసిందన్నది నమ్మశక్యం కాని నిజం. ఇదే విధంగా – సహస్రాబ్దాల కాలవ్యవధిలో - సంస్కృతం నుండి తెలుగులోకి ఎన్నో మాటలు వచ్చేయి కదా. ఈ ప్రక్రియ శృతి మించటంతో గ్రాంథికానికి ఆదరణ తగ్గి శిష్టవ్యవహారికానికి ఆదరణ పెరిగింది. పాత శిష్టవ్యవహారికంలో “సంస్కృత తత్సమాల పాలు” తగ్గాలని మనం కోరుకున్నట్లే కొత్త శిష్టవ్యవహారికంలో “ఇంగ్లీశు తత్సమాల పాలు” తగ్గితే మంచిది<ref name="vemuri2014"/> ===పూర్వపు పద్ధతి=== పూర్వకాలంలో తెలుగు విజాతీయ భాషలని ఎదుర్కొన్నప్పుడు విదేశీ మాటలతో సరితూగే సరికొత్త మాటలని తయారు చేసుకునేది. అలా వీలు కాని పక్షంలో “తద్భవ రూపం”లో తనలోకి దింపుకునేది. పాశ్చాత్యులు మన దేశానికి వర్తకం చెయ్యటానికి వచ్చిన కొత్త రోజులలో దక్షిణ అమెరికా నుండి ఎన్నో మొక్కలని తీసుకువచ్చి మనకి పరిచయం చేసేరు. మిరపకాయలు, పొగాకు, బంగాళాదుంపలు, సపోటా, సీతాఫలం, రామాఫలం, బొప్పాయి, మొదలైనవి. ఈ పేర్ల వెనక చరిత్రని చూస్తే తెలుగువారిలో ఉన్న సృజనాత్మక శక్తి అర్థం అవుతుంది. [[మిరప|మిరపకాయ]]: మాంసాన్ని వండడానికి మిరియాలు ముఖ్యంగా కావాలి. ఆ మిరియాలు భారతదేశంలోనే దొరికేవి. భారతదేశపు పూర్వపు ఆర్ధిక ఔన్నత్యానికి మిరియాలే కారణం. తురుష్కులు కాన్‌స్టాంటినోపుల్‌ని పట్టుకున్నప్పుడు పాశ్చాత్యులు భారతదేశానికి వచ్చే దారి బందయిపోయింది. దానితో సముద్రపు దారి కనుక్కుందామనే ప్రయత్నంలో, దారిలో అడ్డుతగిలిన అమెరికాలో పడ్డారు. అక్కడ పచ్చగా, ఎర్రగా, కారంగా ఉండే కాయలని చూసి అవే మిరియాలు అనుకొని వాటికి మిరియపుకాయలు అని వారి భాషలో పేరు పెట్టుకున్నారు. మిరియాలని ఇంగ్లీశులో "పెప్పర్స్" అంటారు కనుక మధ్య అమెరికాలో కనిపించిన ఎర్రటి, పొడుగాటి కాయని "పెప్పర్ కార్న్" అన్నారు. ఆ మొక్కలని మన దేశం తీసుకు వచ్చేరు. అది మనం కని, విని, ఎరగని కొత్త మొక్క. తెల్లవాళ్లు దానిని "పెప్పర్ కార్న్" అన్నారు కనుక దానికి మనవాళ్లు మిరియపు కాయ అని పేరు పెట్టేరు. అదే మిరపకాయగా మారింది. [[పొగాకు]]: ఇది కూడా తెల్లవాళ్లు దక్షిణ అమెరికా నుండి తీసుకువచ్చిన మొక్కే. దీని ఇంగ్లీశు పేరు “టుబేకో”ని పూర్తిగా విస్మరించి మనవాళ్లు దీనికి శుద్ధ తెలుగులో, పొగాకు అని పేరు పెట్టేరు. ఈ పేరు పెట్టిన వ్యక్తినీ, "డ్రెడ్జర్"కి తవ్వోడ అని పేరు పెట్టిన వ్యక్తిని మనం గౌరవించుకోవాలి. సపోటా: ఈ పండు కూడా దక్షిణ అమెరికాదే. అక్కడా దీన్ని సపోటా అనే అంటారు. అచ్చుతో అంతం అయిన పేరు కనుక మన భాషలో ఇది చక్కగా ఇమిడి పోయింది. నేను మెక్సికోలో ఈ పండు పేరు విన్నప్పుడు మన తెలుగు పేరే వాళ్లు తస్కరించేరని అనుకోవచ్చు. [[సీతాఫలం]], [[రామాఫలం]]: ఈ రెండు కూడా దక్షిణ అమెరికా పళ్లే. వీటికి నోరు తిరగని పేర్లు ఏవో ఉన్నాయి. మనవాళ్లు వీటికి తెలుగు పేర్లు కాకుండా సంస్కృతం పేర్లు పెట్టేరు. తెలుగు పేరు అయితే చివర “పండు” అని వచ్చి ఉండేది. గమనించేరో లేదో ఈ రెండింటికే "ఫలం" అనే తోక ఉంది; మిగిలినవాటన్నిటికీ "పండు" తోకే! ఉష్ణమండలాలలో పెరిగే మరొక పండు పేరు “స్టార్ ఫ్రూట్.” దీని స్వస్థలం శ్రీలంక. నున్నటి కాకరకాయ ఆకారంలో ఉండి అడ్డుకోతలో నక్షత్రాకారంలో ఉంటుందీ పండు. దీనిని తెలుగులో [[అంబాణపుకాయ]] అనిన్నీ, నక్షత్రఫలం అని అంటారని తెలిసింది. ఇలా కొత్త భావాలకి తెలుగులో పేర్లు పెట్టే ధోరణి భారతదేశానికి స్వతంత్రం వచ్చే వరకు ఉండేది. కేవలం కాకతాళీయమో, కారణ-కార్య సంబంధం ఉందో తెలియదు కాని తెలుగు తిరోగమనం ఆంధ్ర రాష్ట్ర అవతరణతో మొదలయింది. ఈ రోజులలో “గోదావరి మీద కొత్త వంతెన కట్టేరు” అంటే మనల్ని చదువులేని బైతుల్లా చూస్తారు; “గోదావరి మీద కొత్త బ్రిడ్జ్ కట్టేరు” అంటే పరవాలేదు. “గోదావరి మీద నూ బ్రిడ్జ్ బిల్డుతున్నారు” అనే ప్రయోగం సుదూర భవిష్యత్తులో విన్నా ఆశ్చర్యపోనక్కరలేదు. ==వైజ్ఞానిక విషయాన్ని అనువదించటం== [[దస్త్రం:VemuriDictionaryCover.jpg|thumb]] మూలం లోని భావాన్ని సమగ్రంగా గ్రహించి, తిరిగి తెలుగులో చెప్పటానికి అవసరం అయితే పాఠ్య క్రమాన్ని మార్చడానికి కాని, మూలంలో ఉన్న ఉపమానాలని మార్చడానికి కాని, మూలంలో ఉన్న ఇంగ్లీశు మాటలకి సరి కొత్త తెలుగు మాటలని తయారు చేసి ప్రయోగాత్మకంగా వాడడానికి కాని వెనుకడుగు వెయ్యకూడదు.<ref name="vemuri2014"/> ఇంగ్లీశు మూలాన్ని తెలుగులో తిరగ రాయడానికి ముందు సాధారణంగా ఇంగ్లీశు మూలాన్ని - కేవలం అర్థం చేసుకునే నిమిత్తం - రెండు, మూడు సార్లు చదువాలి. అప్పుడు ఆ పాఠాన్ని తెలుగులో చెప్పే నిమిత్తం కొన్ని ముఖ్యాంశాలని దృష్టిలో పెట్టుకుని తెలుగులో రాయటం మొదలు పెట్టాలి. రాతకి ఉపక్రమించే ముందు అందరికీ ఎదురయే సమస్యలు కొన్ని ఉన్నాయి. మొదటిది, ఇంగ్లీశులో చదివినది పూర్తిగా అర్థం అయిందా? సాహిత్యాన్ని అనుకరించేటప్పుడు ఈ సందర్భంలో ఎదురయే సమస్యలు, ఇబ్బందులు వైజ్ఞానిక విషయాలని అనుకరించేటప్పుడు ఉండవు. ఈ సందర్భంలో మనకి కావలసినదల్లా భావ ప్రకటన; భాష అర్థం అయినంత మాత్రాన భావం అర్థం అవాలని లేదు. వృత్తి పదాల అర్థాలు తెలిసినంత మాత్రాన సరిపోదు. గణిత సమీకరణాల వ్యుత్పత్తి తెలిసినంత మాత్రాన సరిపోదు. వాటి వెనక ఉన్న భావసూక్ష్మత అవగాహనలోకి రావాలి. అనువాద లక్ష్యం తెలుగు అయినప్పుడు ఈ ఇబ్బంది ఎక్కువవుతుంది. పాఠకులు శాస్త్రంతో పరిచయం లేని సామాన్యులు అయినప్పుడు ఈ ఇబ్బంది విషమిస్తుంది. ===సారూప్యాల వాడుక=== విజ్ఞాన శాస్త్రంలో కంటికి కనబడని ఊహనాల (concepts) అవసరం తరచు వస్తూ ఉంటుంది. చెప్పేది సుబోధకంగా ఉండడానికి పాఠకులకి పరిచయమైన నమూనాలు ఇటువంటి సందర్భాలలో వాడతారు. '''ఉదాహరణ 1'''. కళాశాలలో చదువుకునే వారి ఇంగ్లీశు పాఠ్య పుస్తకాలలో వస్తువుల ఆకారాలు వర్ణించటానికి “పిల్ బాక్స్, బ్రెడ్ బాక్స్, డోనట్” వంటి సారూప్యాలు ఎక్కువగా కనిపించేవి. ఇవేమీ తెలుగువారికి పరిచయమైన మాటలు కావు. పిల్లి అంటే తెలియని వాడికి మార్జాలం అంటే ఏమి తెలుస్తుంది? పిల్‌బాక్స్ అంటే మాత్రలు దాచుకునే పెట్టె. బ్రెడ్‌బాక్స్ అంటే రొట్టె దాచుకునే పెట్టె. డోనట్ అంటే చిల్లుగారె ఆకారంలో ఉండే తియ్యటి తినుభండారం. హొమియోపతీ మందుల సీసాలు అడ్డు కోతలో గుండ్రంగా ఉండేవి, కాని పిల్ బాక్స్ అడ్డుకోతలో చతురస్రాకారంగా ఉండి, అరచేతిలో పట్టేంత, చిన్న కుంకం భరిణంత పెట్టె. దీనిని ఇంగ్లీశు పరిభాషలో “రెక్టేంగ్యులర్ పేరలలోపైపెడ్” అంటారు. ఈ నోరు తిరగని మాట చెపితే పిల్లలు భయపడతారని ఆ పుస్తకం రాసిన అమెరికా ఆసామీ “పిల్ బాక్స్” అన్నాడు. అలాగే బ్రెడ్ బాక్స్ అంటే అదే ఆకారంలో ఉండే పెద్ద పెట్టె. డోనట్ అంటే చిల్లు గారె ఆకారం. అనుకరించేటప్పుడు మన అనుభవ పరిధిలో ఉన్న మాటలు వాడితే వ్రతమూ చెడదు, ఫలమూ దక్కుతుంది. ===కొత్త మాటలు సృష్టించటం=== కొత్త మాటలు పుట్టించవలసిన అవసరం రోజూ వస్తూనే ఉంటుంది. పరిశోధన చేసేటప్పుడు కొత్త భావాలు పుట్టుకొస్తూ ఉంటాయి. వాటిని నిర్ద్వందంగా వర్ణించడానికి కొత్త మాటలు అవసరం. ఉదాహరణకి “స్టేజ్ ఫియర్” అనే ఇంగ్లీశు మాటనే తీసుకుందాం. అనువాదం చేసే వేళకి ఈ భావానికి సరితూగే తెలుగు మాట తట్టలేదనుకుందాం. అప్పుడు ఏమి చేస్తాం? బద్దకిష్టులైతే “స్టేజ్ ఫియర్” అని ఇంగ్లీశు మాట వాడెస్తారు. పైపెచ్చు “తెలుగులో ఒకేబ్యులరీ లేదండీ” అని తప్పు తెలుగుమీదకి తోసెస్తారు. ఇది అధమ మార్గం. కొంచెం ఆలోచనా శక్తి ఉన్నవాడయితే, “సభాకంపం” అనే మాట సృష్టించి పబ్బం గడుపుకుంటాడు. ఇది మధ్యమ మార్గం. తెలుగు నుడికారంతో అలవాటు ఉన్నవాడయితే మనకి ఉన్న “సభాపిరికితనం” అనే పదాన్ని అవసరానికి అనువుగా మార్చి వాడుకుంటాడు. ఇది ఉత్తమ మార్గం. ఉదాహరణ 2. గణితంలో తారసపడే “బౌండరీ కండిషన్” అనే పదబంధాన్ని తీసుకుందాం. దీనిని “ప్రహరాంక్షలు” అని అనువదించవచ్చు. ప్రయోగాత్మకంగా ఈ పదబంధాన్ని సందర్భోచితంగా వాడి వినిపించినప్పుడు సభాసదులందరికీ ఏ ఇబ్బందీ లేకుండా విషయం అర్థం అయింది. అంటే ఏమిటన్నమాట? మనం కొత్తగా తయారు చేసే మాటలు అర్థగర్భితంగా, స్వయం విదితంగా ఉండాలి. '''ఉదాహరణ 3'''. అమెరికాలో బాగా వాడుకలో ఉన్న “ఫ్లీ మార్కెట్” (flea market) అనే పదబంధాన్నే తీసుకుందాం. ఇది ఫ్రెంచి భాషలోని “మార్సే ఓ పూసే” (ఈగల బజారు) అన్న పదబంధానికి ఇంగ్లీశు అనువాదం. బహిరంగ మైదానంలో బడ్డీలు వేసి, వాటి మీద రకరకాల వస్తువులు (పాతవి, కొత్తవి) అమ్మే ప్రదేశం ఇది. బహిరంగంగా ఉన్న మైదానం కనుక ఈగలు మూగుతాయి. అందుకని దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది. ఇలాంటి బడ్డీలు మన దేశంలో పర్యాటక స్థలాలలోనూ, తిరణాలలోనూ చూస్తూ ఉంటాం. మన “సంత” వీరి “ఫార్మర్స్ మార్కెట్” (farmer's market) తో తులతూగే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ఫ్రెంచి మాటని యథాతథంగా వాడకుండా ఇంగ్లీశువాడు ఇంగ్లీశు వాసనతో ఎలా మార్చేడో అదే విధంగా ఇంగ్లీశు మాటని తెలుగు వాసనతో తెలుగులోకి ఎలా మార్చవచ్చో ఒక ఉదాహరణ ఇస్తాను. ఇంగ్లీశులో “స్కై స్క్రేపర్” (skyscrapper) అనే మాట ఉంది. దీనిని “ఎత్తైన భవనం” అంటే న్యాయం చేకూరదు. అందుకని దీనిని “అంబర చుంబితం” అని అనువదిస్తే మాటకి న్యాయం చేకూరుతుంది.<ref name="vemuri2014"/>{{dubious}} అనువాదం కాని, అనుసరణ కాని రాణించాలంటే భాష మీద పట్టు అవసరం. కాని అదొక్కటీ సరిపోదు. మంచి అనువాదానికి కావలసిన సామగ్రులు: # విస్తారమైన సమాచరం గల నిఘంటువు( [[వేమూరి నిఘంటువు (ఇంగ్లీషు-తెలుగు)|ఇంగ్లీశు-తెలుగు నిఘంటువు]], సంబంధి పదకోశము. మాటలకి సాధికారమైన వర్ణక్రమాలు, నిర్వచనాలు, భాషాభాగాలు, వాడకానికి ఉదాహరణలతో కూడిన సూచనలు, పర్యాయ పదాలు, ఉత్పత్తి ప్రక్రియలు, మొదలైనవన్నీ ఈ నిఘంటువులో ఉండాలి. ప్రతి ఇంగ్లీశు మాటకి వివరణాత్మకమైన అర్థం ఇస్తే సరిపోదు; ఆ ఇంగ్లీశు మాటకి సమానార్థకం అయిన ఒక తెలుగు మాట కాని తెలుగు పదబంధం కాని ఇవ్వవలసిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.) # తెలుగు [[లక్షణ గ్రంథం]] (style manual) లేక శైలి మార్గదర్శిని కావాలి. ఈ గ్రంథంలో ఏయే భాషా ప్రయోగాలు అభిలషణీయమో సోదాహరణంగా చూపించాలి. సైన్సుని తెలుగులో రాసేటప్పుడు ఎంత విస్తృతంగానూ, లోతుగానూ ఆలోచించి రాయాలో చవి చూపించటానికి ఈ దిగువ ఉదాహరణని పరిశీలించండి. ఉదాహరణ 4. ఆధునిక శాస్త్ర రంగపు వేదిక మీద [[అణువు]] చాల ప్రధాన పాత్ర వహించింది కదా. అణువు అనే ఊహనం భారతీయ సంస్కృతిలో ప్రాచీన కాలం నుండి ఉంది. పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో “ఎటామిక్ థియరీ”ని డాల్టన్ ప్రవచించడానికి సహస్రాబ్దాల ముందే వైశేషిక దర్శనంలో కాణాదుడు తన “అణు సిద్ధాంతం” ఉద్ఘాటించేడు. కనుక పాశ్చాత్యుల “ఏటం” మన “అణువు”తో సర్వ సమానం. అణువులు ఉన్నాయని ప్రతిపాదించటమే కాకుండా “ద్వయాణుకము, త్రయాణుకము” అని రెండేసి అణువుల జంటలు, మూడేసి అణువుల జంటలు అనే ఊహనాలు కూడా ప్రవేశపెట్టేడు, కాణాదుడు. ఈ మాటలు రెండూ ఈనాటి “మోలిక్యూల్” అనే భావనకి ముత్తాతలు. కాని, ఈ రోజుల్లో, తెలుగు పుస్తకాలలో కొన్ని చోట్ల అణువును “ఏటం” అనే భావం తోనూ, కొన్ని చోట్ల “మోలిక్యూల్” అనే భావం తోనూ వాడుతున్నారు. ఇదే ధోరణిలో “ఏటం” అనే మాటని అణువు అని కొన్ని చోట్లా [[పరమాణువు]] అని కొన్నిచోట్లా అనువదిస్తున్నారు. కవిత్వంలో ఒకే భావానికి రకరకాల పేర్లు పెట్టి వర్ణిస్తే బాగుంటుంది కాని సైన్సులో ఒక మాటకి, ఆ మాట అర్థానికి మధ్య ఒక నిర్ధిష్టమైన లంకె ఉండాలి. లేకపోతే భావం గల్లంతు అయే ప్రమాదం ఉంది. ఈ లెక్కని “ఏటం” అన్న మాటని ఎలా అనువదించాలి? అణువా? పరమాణువా? ఈ ప్రహేళికని పరిష్కరించటానికి ఒక్క అడుగు వెనక్కి వేసి పరిస్థితిని సింహావలోకనం చేద్దాం. ఉదాహరణకి “అణు విద్యుత్తు,” “అణు బాంబు” అనే ప్రయోగాలు తరచు వినబడుతూ ఉంటాయి కాని “పరమాణు విద్యుత్తు, పరమాణు బాంబు" అన్న ప్రయోగాలు ఎప్పుడూ వినలేదు. కనుక అణువు అన్న మాటని “ఏటం”కి సమానార్థకంగా కేటాయిస్తే అభ్యంతరం చెప్పేవాళ్లు ఉండకూడదు. అప్పుడు అణువులో ఉన్న ఎలక్‌ట్రానులు, ప్రోటానులు, నూట్రానులు గురించి మాట్లాడవలసినప్పుడు వాటిని పరమాణువులు అనొచ్చు. ఈ పరమాణువుల కంటె చిన్నవి ఉన్నాయి. వాటిని పరమాణు రేణువులు అనొచ్చు. ఇప్పుడు మోలిక్యూల్ కి ఒక కొత్త మాట కావాలి. ఒక మోలిక్యూలులో రెండు కాని అంతకంటె ఎక్కువ కాని అణువులు ఉండొచ్చు కనుక [[కాణాదుడు]] వాడిన ద్వియాణువు, త్రయాణువు నప్పవు. బహుళంగా ఉన్న అణువుల మూకని బహుళాణువు లేదా – కొంచెం కుదించి - [[బణువు]] అని పిలవచ్చు. ఒక నీటి బణువు చిన్న బణువుకి ఉదాహరణ; ఇందులో రెండు ఉదజని అణువులు, ఒక ఆమ్లజని అణువు మాత్రమే ఉంటాయి. రక్తానికి ఎరుపు రంగునిచ్చే పదార్థం పేరు “హీం.” ఒక్క హీం బణువులో చాల అణువులు ఉంటాయి. ఇటువంటి పెద్ద బణువులని బృహత్ బణువులు (mega molecules) అనొచ్చు. అణు బాంబులని మరొకసారి పరామర్శిద్దాం. ఈ బాంబులలో మళ్లా రెండు రకాలు: చిన్నవి, పెద్దవి. ఈ తేడా కేవలం పరిమాణాన్ని పురస్కరించుకుని కాదు. వాటి సిద్ధాంతాలే వేరు. వాటి నిర్మాణశిల్పమే వేరు. కనుక రెండింటినీ ఒకే పేరుతో పిలిస్తే ఎలా? ఇంగ్లీశులో ఈ రెండింటిని పిలవడానికి రకరకాల పేర్లు ఉన్నాయి. చిన్న జాతి బాంబులని “ఏటం బాంబు” అని కాని, “ఫిషన్ బాంబు" అని కాని పిలుస్తారు. పెద్ద దానిని “హైడ్రొజన్ బాంబు” అని కాని, “ఫ్యూషన్ బాంబు” అని కాని, "నూక్లియార్ బాంబు” అని కాని పిలుస్తారు. తెలుగులో కూడా ఈ తేడాని గుర్తించాలంటే అణు బాంబును “అణ్వస్త్రం” అనిన్నీ, నూక్లియార్ బాంబుని “కణ్వస్త్రం” అనిన్నీ అనొచ్చు. ఇంగ్లీశులో నూక్లియస్ అనే మాటని తెలుగులో కణిక అని [[తెలుగు భాషా పత్రిక]]లో వాడేరు, 1969 లో. ==దుర్నామాలని సరిదిద్దటం== పరిభాషలో వాడే ఇంగ్లీశులో "అతకని" పేర్లు తరచుగా తారసపడుతూ ఉంటాయి. ఏదైనా కొత్త విషయాన్ని పరిశోధించే మొదటి రోజుల్లో అవగాహన అస్పష్టంగా ఉంటుంది. అట్టి సమయాలలో, కేవలం అజ్ఞానం కొద్దీ, మనం అనుకున్నది ఒకటి, జరిగేది మరొకటి అయినప్పుడు మనం తొందరపడి పెట్టిన పేరు అతకక పోవచ్చు. ఉదాహరణకి ఆస్ట్రేలియాలో చెట్ల మీద నివసించే ఒక జంతువు చూడడానికి బుల్లి ఎలుగుబంటిలా ఉందని దానికి “కొవాలా బేర్” అని పేరు పెట్టేరు. దరిమిలా ఆ జంతువు ఎలుగుబంటి జాతికి చెందనే చెందదని తెలిసింది; కాని పెట్టిన పేరు అతుక్కుపోయింది. ఇదే విధంగా పీనట్, కోకోనట్ అన్న మాటలు ఇంగ్లీశులో దుర్నామాలు. వృక్షశాస్త్రం దృష్టిలో “నట్” అనే మాట నిర్వచనంలో కోకోనట్ ఇమడదు. మనం తెలుగులో వాడే [[కొబ్బరికాయ]] శాస్త్రీయంగా సరి అయిన ప్రయోగం; కొబ్బరికాయ “గింజ” కాదు, అదొక పండు. అదే విధంగా “పీనట్, గ్రౌండ్‌నట్” అనే మాటలు కూడా దుర్నామాలే (misnomers). మనం తెలుగులో వాడే [[వేరుసెనగ]] అన్న పేరు నిజానికి దగ్గర. అంటే ఏమిటన్నమాట? ఈ సందర్భంలో ఇంగ్లీశు పేర్ల కంటే తెలుగు పేర్లు శాస్త్రీయంగా సరి అయినవి. ఈ సందర్భంలో మరొక ఉదాహరణ. ఇంగ్లీశులో “బటర్ ఫ్లై” (butterfly) అన్న మాటకి ఆ పేరు ఎలా వచ్చిందో, దానికి తెలుగులో సీతా (శీతా?) కోక చిలక అన్న పేరు ఎలా వచ్చిందో తెలియదు కాని “బటర్ ఫ్లై”లో బటరూ లేదు, అది శాస్త్రీయంగా “ఫ్లై” కాదు. “సీతాకోక చిలక”లో సీత (శీత) లేదు, కోక లేదు, అది చిలక కాదు! అందువల్ల ఈ అనువాదంతో సమస్యలేదు. గణితంలో “రేండమ్‌ వేరియబుల్” అనే భావం ఉంది. ఇది “రేండమూ” కాదు, “వేరియబులూ” కాదు. ఏదో ఇంగ్లీశులో పొరపాటు దొర్లి వాడుకలోకి వచ్చేసింది. ఇప్పుడు దీనిని “అనిర్ధిష్ట చలరాసి” అని అనువదిస్తే అది అతకని అనువాదమే అవుతుంది. ఇది ఎంత అతకని పదబంధం అయినా ఈ ఇంగ్లీశు మాట పాతుకు పోయింది. దీని పేరు ఇప్పుడు మరమ్మత్తు చెయ్యలేము. కాని దీనికి తెలుగులో పేరు పెట్టాలనే “పిచ్చి” ఉన్నవాళ్లు మాత్రం దీనిని “అనిర్ధిష్ట చలరాసి” అని తెలిగించకుండా స్వయం బోధకమైన మాటతో తెలిగిస్తే బాగుంటుంది<ref name="vemuri2014"/> రేండమ్‌ వేరియబుల్ నిజానికి చలనరాసి కాదు, అదొక [[ప్రమేయం]] (function). భౌతిక శాస్త్రంలో “పోలరైజేషన్” అనే భావం ఉంది. దీనిని ధ్రువీకరణ అని అనువదించటం శుద్ధ తప్పు; ఎందుకంటే పోలరైజేషన్ అన్న పేరు ఎంపికలో పొరపాటు జరిగింది కనుక. పూర్వం కాంతి రేణువుల రూపంలో ఉంటుందనిన్నీ, ఈ రేణువులకి అయస్కాంత ధ్రువాలులా ఉత్తర, దక్షిణ ధ్రువాలు ఉంటాయనీ అనుకునేవారు. ఈ ధ్రువాలు సిపాయిలలా బారులు తీరి ఉన్నప్పుడు ఆ కాంతిని "పోలరైజ్‌డ్ కాంతి" అనమన్నారు. కాని దరిమిలా కాంతి కెరటాలులా ప్రవహిస్తుందనిన్నీ, ఈ కెరటాలు ఒకే సమయంలో రెండు దిశలలో (పైకి, కిందికి; ముందుకి, వెనక్కి) ఊగిసలాడుతూ ఉంటాయనీ తెలిసింది. కొన్ని రకాల అద్దాల గుండా కాంతి ప్రవహించినప్పుడు ఆ గాజు అద్దం గుండా నిలువుగా పైకీ,కిందకీ ఊగిసలాడే కెరటమే వెళుతుంది కాని అడ్డుగా ముందుకీ, వెనక్కీ ఊగిసలాడేది వెళ్లలేదు. అంటే ఒక తలంలో ఊగిసలాడే కాంతి వెళుతుంది, దానికి లంబ దిశలో ఊగిసలాడే కెరటం అడ్డగించబడుతుంది. ఇదీ జరిగే తంతు. ఇందులో ఎక్కడా ధ్రువాలు లేవు. ఈ తంతుని [[పోలరైజేషన్|తలీకరణ]] అంటే బాగుంటుంది కాని, ధ్రువీకరణ అంటే తప్పు అర్థం స్పురితుంది, అలా అనకూడదు. ఇలాంటి ఉదాహరణలు ఇంగ్లీశులో కోకొల్లలు. జీవశాస్త్రంలో “క్రోమోజోము” అన్న మాటనే తీసుకుందాం. గ్రీకు భాషలో “క్రొమో” అంటే రంగు, “సోమా” అంటే పదార్థం కనుక “క్రోమోజోము” అంటే రంగుపదార్థం. తెలుగులో ఈ మాటని యథాతథంగా ఉంచేసినా, రంగు పదార్థం అని అనువదించినా మనకి కలిగే మనో వికాసం శూన్యం. మరి ఇంగ్లీశువాడు వీటిని “రంగు పదార్థం” అని ఎందుకు అన్నాడు? జీవ కణం లోని పదార్థం పారదర్శకంగా ఉంటుంది. దానిని పారదర్శకంగా ఉన్న గాజు పలకకి పులిమి, ఆ గాజు పలకని సూక్ష్మ దర్శనిలో పెట్టి చూస్తే గాజు పలకకి, కణం లోని పదార్థానికి మధ్య విచక్షణ తెలిసేది కాదు. అందుకని కణానికి రంగు పులిమేవారు. వారు పులిమిన రంగు అంటుకున్న భాగాలు మనకి ఖణిగా కనిపించేవి. అలా ఖణిగా కనిపించిన పదార్థాన్ని “రంగు పదార్థం” లేదా క్రోమోజోము అని పిలవటం మొదలు పెట్టేరు. అంతేకాని ఆ పదార్థానికి స్వతహాగా రంగు లేదు. కనుక ఇంగ్లీశులో క్రోమోజోము అన్న పేరు తప్పు. కాని దాని వాడుక పాతుకుపోయింది. దానిని మార్చమని అడిగితే అడిగిన వాళ్లని ఏ పిచ్చాసుపత్రిలోనో పడెస్తారు. కాని దానికి తెలుగులో పేరు పెట్టవలసి వచ్చినప్పుడు [[క్రోమోజోము|వారసవాహిక]] అని తెలిగిస్తే బాగుంటుంది.<ref name="vemuri2014"/> అలాగని ఇంగ్లీశుని పరిపూర్ణంగా పరిత్యజించమనటానికి కూడా వీలు లేదు. రసాయన శాస్త్రంలో తారసపడే నిర్మాణక్రమాలు (structural formulas), సాంఖ్య క్రమాలు (empirical formulas) రాయవలసి వచ్చినప్పుడు మూలకాల పేర్లని ఇంగ్లీశు లిపిలోనే రాయాలని ఒక అంతర్జాతీయ ఒప్పందం ఉంది. మడిగట్టుకుని H<sub>2</sub>O ని “ఎచ్<sub>2</sub>ఒ” అని రాయమనటం భావ్యం కాదు. ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[వేమూరి ఇంగ్లీషు-తెలుగు నిఘంటువు|వేమూరి నిఘంటువు (ఇంగ్లీశు-తెలుగు)]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * Sumanyu Satpathy, “Let a Hundred Tongues be Heard,” The Hindu, 27 Sep 2012 * Constanza Gerding-Salas, “Teaching Translation: Problems and Solutions,” Translation Education, Vol. 4, No. 3, July 2000, http://translationjournal.net/journal/13educ.htm * Vallampati Venkatasubbayya, “అనువాదకళ న అనుభవాలు” (in Telugu), eemaaTa webzine, March 2000, http://www.eemaata.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703181418/http://www.eemaata.com/ |date=2015-07-03 }} * Budaraju Radhakrishna, భాషశాస్త్ర వ్యాసాలు, Visalandhra Publishing House, Hyderabad, Second Printing, 1995 * Ananda Kishore, The Rice Transliteration Standard for Telugu, https://groups.google.com/forum/msg/soc.culture.indian.telugu/SOrI41ugvvQ/c84xZ9SF7GkJ{{Dead link|date=జనవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[వర్గం:తెలుగు భాష]] [[వర్గం:అనువాదాలు]] onnwk2rueozc95s9xsurx6id9394thj భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు 0 229030 4936760 4869748 2026-08-16T17:49:25Z Veera.sj 9700 పరిచయం శుద్ధి 4936760 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు | Image = [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|250px|భీమ్‌బేట్కా శిలా చిత్రాలు]] | State Party = [[భారతదేశం]] | Type = సాంస్క్రతిక | Criteria = (iii)(v) | ID = 925 | Region = [[దక్షిణ ఆషియా]] | Year = 2003 | Session = | Link = http://whc.unesco.org/en/list/925 | locmapin = India Madhya Pradesh | latitude = 22.92778 | longitude = 77.5833 }} {{coord|22|56|14|N|77|36|45|E|display=title}}'''భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు [[ప్రాచీన శిలా యుగం]]''' (పేలియోలిథిక్) నాటి [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[గుహలు]]. ఈ గుహలు [[భారతదేశం]]<nowiki/>లో [[ఆదిమానవులు]] ఉనికినీ, [[దక్షిణాసియా]]<nowiki/>లో [[రాతి యుగము]] యొక్క ఆరంభాన్నీ చాటుతున్నాయి. ఈ గుహలు [[మధ్య ప్రదేశ్]] రాష్ట్రం రైసేన్ జిల్లా ఒబైదుల్లాగంజ్ పట్టణానికి సమీపంలోని [[రాతాపానీ పులుల అభయారణ్యం|రాతాపానీ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి. ఇందులో కొన్ని గుహల్లో లక్ష సంవత్సరాలకు పూర్వం [[హోమో ఎరెక్టస్]] అనే ఆది మానవ జాతికి చెందిన వారు నివసించిన ఆధారాలు దొరికాయి.<ref>Javid, Ali and Javeed, Tabassum. ''World Heritage Monuments and Related Edifices in India''. 2008, page 19</ref><ref name=":0">http://originsnet.org/bimb1gallery/index.htm</ref> ఈ గుహలలోని కొన్ని [[పెట్రోగ్లిఫ్|రాతి చిత్రాలు]] 30,000 సంవత్సరాలకు పై బడినవి. అప్పటి [[చిత్రలేఖనం]], [[నాట్యం]], [[సాహిత్యం]], [[శిల్పకళ]], [[వాస్తు శాస్త్రం]], సాంప్రదాయాలు, వంటి వాటికి ఈ గుహలు చరిత్రలో చెరగని ముద్ర వేశాయి. వీటి ప్రాముఖ్యతను కనుగొన్న [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ]] ఈ గుహలను '''మనిషి పరిణామ క్రమం యొక్క సజీవ ప్రయోగశాల'''గా అభివర్ణించింది. కళ, సాంకేతికత, ఆలోచనా సరళుల అరుదైన నిరంతర ప్రవాహంగా వీటిని పేర్కొంది. 2003లో ఈ గుహలను [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా యునెస్కో గుర్తించింది.<ref name="klostermaier1989">{{Citation | title=A survey of Hinduism | author=Klaus K. Klostermaier | authorlink = Klaus Klostermaier | year=1989 | isbn=0-88706-807-3 | publisher=SUNY Press | url=https://books.google.com/books?id=ltn3OuF_i4sC | quote=''... prehistoric cave paintings at Bhimbetka (ca. 30000 BCE) ...''}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Raviya|first=Hitesh|date=2026-01-30|title=SubscriberWrites: India, Etched in Stone: 100,000 Years of Human Imagination at Bhimbetka|url=https://theprint.in/yourturn/subscriberwrites-india-etched-in-stone-100000-years-of-human-imagination-at-bhimbetka/2840899/|access-date=2026-06-13|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> మనం ఎవరం? మన ప్రయాణం ఎక్కడి నుండి మొదలైంది? అనే ప్రశ్నలకు ఉపఖండంలోని ఈ గుహలు సమాధానాలు చెబుతోన్నవి.<ref name=":5" /> == వ్యుత్పత్తి == భీమ్‌బేట్కా (भीमबेटका) అనే పేరు మహా భారతంలోని భీముడి వలన వచ్చింది.<ref name="mathpal">[[Yashodhar Mathpal|Mathpal, Yashodhar]]. ''Prehistoric Painting Of Bhimbetka''. 1984, page 25</ref> భీమ్‌బేట్కా అనే పదం భీమ్ బైఠకా (भीमबैठका) నుంచి వచ్చింది. దీని అర్థం భీముడు కూర్చున్న ప్రదేశం.<ref name="mathpal" /> == కనుగొనుట == స్థానిక ఆదివాసీల కథనం ప్రకారం 1888 లో పురావస్తు శాఖ పూర్వం ఈ గుహలు బౌద్ధారామాలని నమోదు చేసింది. తరువాత ప్రముఖ భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేతైన [[విష్ణు శ్రీధర్ వాకణ్కర్]] రైలులో భోపాల్ వెళ్తూ తాను స్పెయిన్, ఫ్రాన్స్ లో చూసిన గుహలను పోలిన వాటిని ఇక్కడ చూసాడు. తరువాత 1957లో వాకణ్కర్ తమ బృందంతో కలసి ఈ గుహలను కనుగొన్నాడు.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=World Heritage Site |accessdate=2007-02-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070308082739/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925| archivedate= 8 March 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> === వివరాలు === 10 కి.మీ పొడవు, 3 కి.మీ వెడల్పుగల ప్రాంతంలో మొత్తం 750 గుహలు కనుగొనగా అందులో 243 భీమ్‌బేట్కా వర్గానికి, 178 లకర్ జువార్ వర్గానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. వీటిలో 400 గుహలలో [[చిత్రకళ]]<nowiki/>లు కలవు.<ref name=":1">{{Cite web|title=Archaeological Survey of India|url=https://asi.nic.in/pages/WorldHeritageBhimbetka|access-date=2026-06-12|website=asi.nic.in}}</ref> ఈ చిత్రకళ వలన భారతదేశం లోనే అతిపెద్ద [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] సముదాయంగా పరిగణించబడుతోంది.<ref name=":2" /> గుహలోని ఏకశిలపై ఉపయోగించిన రంగుల ముడిసరుకును సమీపంలోని బార్ఖేడా ప్రాంతం నుంచి తెచ్చినట్టు గుర్తించారు.<ref>{{cite web | url = http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/925.pdf | title = Bhimbetka (India) No. 925 | publisher = UNESCO World Heritage Centre | accessdate = 2012-04-28 }}</ref> == చారిత్రక వివరణ == భీంబేట్కా చరిత్ర పలు శిలాయుగాలుగా వ్యాపించి ఉంది. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం === [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం]] లో మొరటుగా రూపొందించిన గొడ్డళ్ళు కత్తిరించే పరికరాలు మానవుల తొట్టతొలి ఆవిష్కరణలు. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం తో పోలిస్తే [[భారతదేశంలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం|మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం]]లో పనిముట్లు చిన్నవి కావటం, కొత్త పరికరాలు కనబడం, చెక్క/ఎముకలతో చేయబడిన చేతి పిడులు, విల్లంబుల తయారీ మేధస్సుకు, ముందు చూపుకు, వేట, ప్రాణరక్షణలలో సహకారానికి నిదర్శనం.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగంలో మరిన్ని సరిక్రొత్త పనిముట్లు ఉద్భవించాయి. [[మధ్య రాతియుగం]] లో వాడబడిన రాయి, పనిముట్ల ఆకారాలలో ప్రస్ఫుటమైన మార్పులు తెలిసాయి.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === తామ్ర శిలా యుగం === [[తామ్ర శిలా యుగం]] నాటికి కుండల/ఆభరణాల తయారీ, మొదలయ్యింది. సబ్బురాయి, గవ్వలను పూసలుగా గుచ్చిన హారాలతో సంస్కృతి విలసిల్లింది. సమీప వ్యవసాయదారులతో వ్యాపారం పరిఢవిల్లింది. , రాగితో చేసిన పనిముట్లు, నాణేలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అవతరించింది. నాగరికత స్థాపించబడింది.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == చిత్రకళ == భీంబేట్కా గుహలలోని చిత్రకళ మానవ పరిణామ క్రమానికి మచ్చుతునక. వేటగాళ్ళుగా మొదలై, వ్యవసాయదారులుగా స్థిరపడి, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్ళిన ఒక గొప్ప నాగరికతకు అరుదైన జ్ఞాపిక. ఈ శిలాగుహ చిత్రలేఖనాలు మానవజాతి యొక్క ప్రప్రథమ ఆలోచనలకు, భయాలకు, స్వప్నాలకు తార్కాణాలు. సాంప్రదాయాలను, భావోద్వేగాలను ప్రతిబింబించే ఈ చిత్రలేఖనాలు, భారతదేశం యొక్క ప్రాచీన కళా వారసత్వ సంపదకు ఉదాహరణలు.<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> === అంశాలు === ఈ గుహలలో వేటగాళ్ళు, జింకలు, పులులు, నెమలి, అడవి పంది, పాము, ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు, ఎలుగు బంట్లు, ఇతర జంతువులు, ఖడ్గాలు, ఈటెలు, విల్లంబులతో యుద్ధం, కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. గుర్రం/ఏనుగుల పై స్వారీ, తేనె సేకరణ, ఆహారం కోసం వేట, వ్యవసాయం, వంట-వార్పు, భుజించటం, సంగీతం, దేవతా వృక్షాలు, మంత్ర రథాలు, పిల్లల పెంపకం, నృత్యం/సామూహిక నృత్యం అత్యంత సూక్షమైన వివరాలతో చిత్రీకరించబడ్డాయి.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Bhimbetka-rock-shelters|title=Bhimbetka rock shelters {{!}} Facts, India, Location, & Map {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-12|language=en}}</ref><ref name=":4" /> === రంగులు === ఖనిజాల నుండి, మట్టి నుండి, కాయగూరల నుండి వెలికి తీయబడ్డ సహజమైన రంగులు ఈ చిత్రకళలో వాడబడినవి. [[ఎరుపు]], [[తెలుపు]], [[పసుపు (రంగు)]], [[ఆకుపచ్చ]] రంగులు ప్రధానంగా కనబడతాయి. వీటిని జంతువుల కొవ్వు, లేదా మొక్కల గుజ్జు పదార్థాలతో కలిపి వాడటం జరిగింది. కాలం పెట్టిన పరీక్షలకు కొంత నష్టం జరిగినా, వాటిని ఎదుర్కొని కొన్ని చిత్రలేఖనాలు ఈ నాటికీ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. పొడి వాతావరణం, రాళ్ళే తోరణాలుగా ఉండటం వలన యుగాలు గడిచినా ఇక్కడి చిత్రకళ ఇంకా ఉనికిలో ఉండటం అదృష్టకరం.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> === ప్రధాన ఆకర్షణలు === Zoo Rock ([[జంతుశాస్త్రం|జంతుశాస్త్ర]] శిలాగుహ) పై ఉన్న వివిధ జంతువుల చిత్రలేఖనాలు ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణలో మొదటిది. ఇది ఆదిమ కాలపు వన్యప్రాణుల గురించి చెక్కబడిన శిలాశాసనం. ఒక్కడిగా దొరికిపోయిన ఒక మానవుణ్ణి ఒక అడవిదున్న వెంటాడుతూ ఉండటం, నిస్సహాయులైన అతని సహచరులు చేష్టలుడిగి చోద్యం చూస్తూ ఉండటం, రెండవది. భావోద్రేకం, మానవత్వం తొణికిసలాడే ఈ చిత్రం ఎరుపు రంగులో చిత్రీకరించబడి ఉంది. త్రిశూలం చేతిలో పట్టుకొని, నర్తిస్తున్న మానవాకారపు రూపం మూడవది. వాకణ్ణర్ స్వయానా కనుగొని దీనికి [[నటరాజు]]<nowiki/>గా నామకరణం చేయటం విశేషం. సాంప్రదాయం, లయ, అప్పటి ఆధ్యాత్మికతకు ఇది చిహ్నం.<ref name=":5" /> === పనిముట్లు === రాతితో చేయబడిన గొడ్డళ్ళు, కత్తెరలు, గులకరాళ్ళతో చేయబడిన ఇతర పనిముట్లకు ఈ గుహలు సాక్ష్యాలు.<ref name=":1" /> === ఇతర ప్రదేశాల శిలాగుహ చిత్రకళతో సామ్యం === [[ఆస్ట్రేలియా]] లోని కాకడు జాతీయ ఉద్యానవనం లోని చిత్రకళకు, [[కలహరి ఎడారి]] లోని ఒక ఆదివాసి తెగకు సంబంధించిన శిలాగుహ చిత్రకళకు, [[ఫ్రాన్స్]] లోని లసాక్స్ శిలాగుహ చిత్రకళకు, భీంబేట్కా శిలాగుహ చిత్రకళకు స్పష్టమైన పోలికలు ఉన్నవి. <ref name=":2">{{Cite web|title=Bhimbetka: A rocky canvas, thirty thousands years old|url=https://artsandculture.google.com/story/0114/SAVRwtSgp-yFJQ|access-date=2026-06-12|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> ఈ పోలికలు మానవ భావాలలోని, సృజనాత్మకత లోని సార్వత్రికతను సూచిస్తాయి.<ref name=":4">{{Cite web|title=Explore the Ancient Bhimbetka Caves in Bhopal|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/madhya-pradesh/bhopal/bhimbetka-rock-shelters|access-date=2026-06-12|website=Incredible India|language=en}}</ref> === నేటి సంస్కృతి-సంప్రదాయలతో సంబంధం === ఈ చిత్రలేఖనాలలో చూపిన సంస్కృతి-సంప్రదాయలు చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలలో ఇప్పటికీ కూడా పాటించబడటం గమనించబడింది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Rock Shelters of Bhimbetka {{!}} Ministry of Culture|url=https://culture.gov.in/rock-shelters-bhimbetka|access-date=2026-06-12|website=culture.gov.in}}</ref> == కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు == భీమ్‌బేట్కాలోని ఒక గుహలో చేతిలో త్రిశూలం కలిగి నృత్య భంగిమలో ఉన్న చిత్రం ఉంది. దీనికి డాక్టర్ వాకణ్కర్ '''నటరాజు''' అని నామకరణం చేసారు. ఈ గుహల్లోని చిత్రాలు వాతావరణ అవపాతానికి గురై కోంతమేర చెరిగిపోయాయి. వీటిని సంరక్షించడానికి భారత పురావస్తు శాఖ రసాయనాలు, మైనాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |title=Natraj painting in Bhimbetka caves said by wakankar |website= |access-date=2016-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005044056/http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |archive-date=2016-10-05 |url-status=dead }}</ref> == శిల్పకళ == భోరన్వాలి, బినేకా, లఖాజువర్ వంటి కొన్ని ప్రదేశాల పరిసరాలలో చిన్నపాటి స్థూపాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడే కొన్ని గోడలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇతర ఆకారాలు చెక్కబడ్డాయి.<ref name=":1" /> == వాస్తు == ఈ గుహలలో రాతితోనే నిర్మించిన గోడలు, రాతిపై మలచిన మెట్లు, రాతిని చదును చేసి నేలగా వాడటం వంటివి వాస్తు శాస్త్రానికి తొలి భాష్యం పలికాయి.<ref name=":5" /> == సాహిత్యం == [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]]/[[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] కాలాలలో కొని శాసనాలు చెక్కబడ్డాయి. శంఖ లిపిలో కూడా కొన్ని శాసనాలు కలవు.<ref name=":1" /> == రాతిపై చెక్కిన అర్థగోళాకార గుంతలు == ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న రాతిపై అర్థగోళాకార గుంతలు చెక్కబడ్డాయి. ఇవి లిపి, వ్యవసాయం, నాగరికత కంటే ముందు కాలం నాటివి. ఏదైన సాంప్రదాయాన్ని అనుసరించి చేశారా, వారి గణితంలో ఇవి ఒక భాగమా లేక తమ ఉనికిని చాటుతూ చేశారా, వీటి వెనుక మర్మం ఇంకా తెలియరాలేదు. ఏదేమైనా ఈ గుంతలు చిహ్నాత్మక చిహ్నాత్మక ఆలోచనను, మానవత యొక్క అంతర్ముఖ జీవిత ప్రారంభాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name=":5" /> == సంరక్షణ == కాలం, సమయం వలన సంభవించే క్షీణత, కాలుష్యం, పర్యాటకుల అజాగ్రత్త వలన ఈ సున్నితమైన చిత్రలేఖనాలకు ముప్పు పొంచి ఉంది. భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ/[[యునెస్కో]] కలసి కట్టుగా వీటి సంరక్షణ బాధ్యతలు చేపట్టాయి.<ref name=":5" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జ్వాలాపురం పురాతత్వ స్థలం]] - ఆంధ్రప్రదేశ్, నంద్యాల జిల్లాలో 75 వేల యేళ్ళ నాడు మానవులు నివసించిన స్థలం * [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] * [[అజంతా గుహలలో బౌద్ధ చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] * [[చిత్రలేఖన చరిత్ర]] * [[ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{Reflist}} [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని పురాతత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] [[వర్గం:చిత్రకళ చరిత్ర]] 6t5vr6dagexy3gd49o7ybjzwpqed4vn 4936762 4936760 2026-08-16T17:52:24Z Veera.sj 9700 /* కనుగొనుట */ సబ్ హెడ్ ను ప్రదేశంగా మార్చి, శుద్ధి 4936762 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు | Image = [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|250px|భీమ్‌బేట్కా శిలా చిత్రాలు]] | State Party = [[భారతదేశం]] | Type = సాంస్క్రతిక | Criteria = (iii)(v) | ID = 925 | Region = [[దక్షిణ ఆషియా]] | Year = 2003 | Session = | Link = http://whc.unesco.org/en/list/925 | locmapin = India Madhya Pradesh | latitude = 22.92778 | longitude = 77.5833 }} {{coord|22|56|14|N|77|36|45|E|display=title}}'''భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు [[ప్రాచీన శిలా యుగం]]''' (పేలియోలిథిక్) నాటి [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[గుహలు]]. ఈ గుహలు [[భారతదేశం]]<nowiki/>లో [[ఆదిమానవులు]] ఉనికినీ, [[దక్షిణాసియా]]<nowiki/>లో [[రాతి యుగము]] యొక్క ఆరంభాన్నీ చాటుతున్నాయి. ఈ గుహలు [[మధ్య ప్రదేశ్]] రాష్ట్రం రైసేన్ జిల్లా ఒబైదుల్లాగంజ్ పట్టణానికి సమీపంలోని [[రాతాపానీ పులుల అభయారణ్యం|రాతాపానీ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి. ఇందులో కొన్ని గుహల్లో లక్ష సంవత్సరాలకు పూర్వం [[హోమో ఎరెక్టస్]] అనే ఆది మానవ జాతికి చెందిన వారు నివసించిన ఆధారాలు దొరికాయి.<ref>Javid, Ali and Javeed, Tabassum. ''World Heritage Monuments and Related Edifices in India''. 2008, page 19</ref><ref name=":0">http://originsnet.org/bimb1gallery/index.htm</ref> ఈ గుహలలోని కొన్ని [[పెట్రోగ్లిఫ్|రాతి చిత్రాలు]] 30,000 సంవత్సరాలకు పై బడినవి. అప్పటి [[చిత్రలేఖనం]], [[నాట్యం]], [[సాహిత్యం]], [[శిల్పకళ]], [[వాస్తు శాస్త్రం]], సాంప్రదాయాలు, వంటి వాటికి ఈ గుహలు చరిత్రలో చెరగని ముద్ర వేశాయి. వీటి ప్రాముఖ్యతను కనుగొన్న [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ]] ఈ గుహలను '''మనిషి పరిణామ క్రమం యొక్క సజీవ ప్రయోగశాల'''గా అభివర్ణించింది. కళ, సాంకేతికత, ఆలోచనా సరళుల అరుదైన నిరంతర ప్రవాహంగా వీటిని పేర్కొంది. 2003లో ఈ గుహలను [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా యునెస్కో గుర్తించింది.<ref name="klostermaier1989">{{Citation | title=A survey of Hinduism | author=Klaus K. Klostermaier | authorlink = Klaus Klostermaier | year=1989 | isbn=0-88706-807-3 | publisher=SUNY Press | url=https://books.google.com/books?id=ltn3OuF_i4sC | quote=''... prehistoric cave paintings at Bhimbetka (ca. 30000 BCE) ...''}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Raviya|first=Hitesh|date=2026-01-30|title=SubscriberWrites: India, Etched in Stone: 100,000 Years of Human Imagination at Bhimbetka|url=https://theprint.in/yourturn/subscriberwrites-india-etched-in-stone-100000-years-of-human-imagination-at-bhimbetka/2840899/|access-date=2026-06-13|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> మనం ఎవరం? మన ప్రయాణం ఎక్కడి నుండి మొదలైంది? అనే ప్రశ్నలకు ఉపఖండంలోని ఈ గుహలు సమాధానాలు చెబుతోన్నవి.<ref name=":5" /> == వ్యుత్పత్తి == భీమ్‌బేట్కా (भीमबेटका) అనే పేరు మహా భారతంలోని భీముడి వలన వచ్చింది.<ref name="mathpal">[[Yashodhar Mathpal|Mathpal, Yashodhar]]. ''Prehistoric Painting Of Bhimbetka''. 1984, page 25</ref> భీమ్‌బేట్కా అనే పదం భీమ్ బైఠకా (भीमबैठका) నుంచి వచ్చింది. దీని అర్థం భీముడు కూర్చున్న ప్రదేశం.<ref name="mathpal" /> == ప్రదేశం == స్థానిక ఆదివాసీల కథనం ప్రకారం 1888 లో పురావస్తు శాఖ పూర్వం ఈ గుహలు బౌద్ధారామాలని నమోదు చేసింది. తరువాత ప్రముఖ భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేతైన [[విష్ణు శ్రీధర్ వాకణ్కర్]] రైలులో భోపాల్ వెళ్తూ తాను స్పెయిన్, ఫ్రాన్స్ లో చూసిన గుహలను పోలిన వాటిని ఇక్కడ చూసాడు. తరువాత 1957లో వాకణ్కర్ అదే పనిగా తమ బృందంతో కలసి ఈ ప్రదేశంలో పర్యటించి గుహలను కనుగొన్నాడు.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=World Heritage Site |accessdate=2007-02-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070308082739/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925| archivedate= 8 March 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> === వివరాలు === 10 కి.మీ పొడవు, 3 కి.మీ వెడల్పుగల ప్రాంతంలో మొత్తం 750 గుహలు కనుగొనగా అందులో 243 భీమ్‌బేట్కా వర్గానికి, 178 లకర్ జువార్ వర్గానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. వీటిలో 400 గుహలలో [[చిత్రకళ]]<nowiki/>లు కలవు.<ref name=":1">{{Cite web|title=Archaeological Survey of India|url=https://asi.nic.in/pages/WorldHeritageBhimbetka|access-date=2026-06-12|website=asi.nic.in}}</ref> ఈ చిత్రకళ వలన భారతదేశం లోనే అతిపెద్ద [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] సముదాయంగా పరిగణించబడుతోంది.<ref name=":2" /> గుహలోని ఏకశిలపై ఉపయోగించిన రంగుల ముడిసరుకును సమీపంలోని బార్ఖేడా ప్రాంతం నుంచి తెచ్చినట్టు గుర్తించారు.<ref>{{cite web | url = http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/925.pdf | title = Bhimbetka (India) No. 925 | publisher = UNESCO World Heritage Centre | accessdate = 2012-04-28 }}</ref> == చారిత్రక వివరణ == భీంబేట్కా చరిత్ర పలు శిలాయుగాలుగా వ్యాపించి ఉంది. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం === [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం]] లో మొరటుగా రూపొందించిన గొడ్డళ్ళు కత్తిరించే పరికరాలు మానవుల తొట్టతొలి ఆవిష్కరణలు. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం తో పోలిస్తే [[భారతదేశంలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం|మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం]]లో పనిముట్లు చిన్నవి కావటం, కొత్త పరికరాలు కనబడం, చెక్క/ఎముకలతో చేయబడిన చేతి పిడులు, విల్లంబుల తయారీ మేధస్సుకు, ముందు చూపుకు, వేట, ప్రాణరక్షణలలో సహకారానికి నిదర్శనం.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగంలో మరిన్ని సరిక్రొత్త పనిముట్లు ఉద్భవించాయి. [[మధ్య రాతియుగం]] లో వాడబడిన రాయి, పనిముట్ల ఆకారాలలో ప్రస్ఫుటమైన మార్పులు తెలిసాయి.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === తామ్ర శిలా యుగం === [[తామ్ర శిలా యుగం]] నాటికి కుండల/ఆభరణాల తయారీ, మొదలయ్యింది. సబ్బురాయి, గవ్వలను పూసలుగా గుచ్చిన హారాలతో సంస్కృతి విలసిల్లింది. సమీప వ్యవసాయదారులతో వ్యాపారం పరిఢవిల్లింది. , రాగితో చేసిన పనిముట్లు, నాణేలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అవతరించింది. నాగరికత స్థాపించబడింది.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == చిత్రకళ == భీంబేట్కా గుహలలోని చిత్రకళ మానవ పరిణామ క్రమానికి మచ్చుతునక. వేటగాళ్ళుగా మొదలై, వ్యవసాయదారులుగా స్థిరపడి, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్ళిన ఒక గొప్ప నాగరికతకు అరుదైన జ్ఞాపిక. ఈ శిలాగుహ చిత్రలేఖనాలు మానవజాతి యొక్క ప్రప్రథమ ఆలోచనలకు, భయాలకు, స్వప్నాలకు తార్కాణాలు. సాంప్రదాయాలను, భావోద్వేగాలను ప్రతిబింబించే ఈ చిత్రలేఖనాలు, భారతదేశం యొక్క ప్రాచీన కళా వారసత్వ సంపదకు ఉదాహరణలు.<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> === అంశాలు === ఈ గుహలలో వేటగాళ్ళు, జింకలు, పులులు, నెమలి, అడవి పంది, పాము, ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు, ఎలుగు బంట్లు, ఇతర జంతువులు, ఖడ్గాలు, ఈటెలు, విల్లంబులతో యుద్ధం, కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. గుర్రం/ఏనుగుల పై స్వారీ, తేనె సేకరణ, ఆహారం కోసం వేట, వ్యవసాయం, వంట-వార్పు, భుజించటం, సంగీతం, దేవతా వృక్షాలు, మంత్ర రథాలు, పిల్లల పెంపకం, నృత్యం/సామూహిక నృత్యం అత్యంత సూక్షమైన వివరాలతో చిత్రీకరించబడ్డాయి.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Bhimbetka-rock-shelters|title=Bhimbetka rock shelters {{!}} Facts, India, Location, & Map {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-12|language=en}}</ref><ref name=":4" /> === రంగులు === ఖనిజాల నుండి, మట్టి నుండి, కాయగూరల నుండి వెలికి తీయబడ్డ సహజమైన రంగులు ఈ చిత్రకళలో వాడబడినవి. [[ఎరుపు]], [[తెలుపు]], [[పసుపు (రంగు)]], [[ఆకుపచ్చ]] రంగులు ప్రధానంగా కనబడతాయి. వీటిని జంతువుల కొవ్వు, లేదా మొక్కల గుజ్జు పదార్థాలతో కలిపి వాడటం జరిగింది. కాలం పెట్టిన పరీక్షలకు కొంత నష్టం జరిగినా, వాటిని ఎదుర్కొని కొన్ని చిత్రలేఖనాలు ఈ నాటికీ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. పొడి వాతావరణం, రాళ్ళే తోరణాలుగా ఉండటం వలన యుగాలు గడిచినా ఇక్కడి చిత్రకళ ఇంకా ఉనికిలో ఉండటం అదృష్టకరం.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> === ప్రధాన ఆకర్షణలు === Zoo Rock ([[జంతుశాస్త్రం|జంతుశాస్త్ర]] శిలాగుహ) పై ఉన్న వివిధ జంతువుల చిత్రలేఖనాలు ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణలో మొదటిది. ఇది ఆదిమ కాలపు వన్యప్రాణుల గురించి చెక్కబడిన శిలాశాసనం. ఒక్కడిగా దొరికిపోయిన ఒక మానవుణ్ణి ఒక అడవిదున్న వెంటాడుతూ ఉండటం, నిస్సహాయులైన అతని సహచరులు చేష్టలుడిగి చోద్యం చూస్తూ ఉండటం, రెండవది. భావోద్రేకం, మానవత్వం తొణికిసలాడే ఈ చిత్రం ఎరుపు రంగులో చిత్రీకరించబడి ఉంది. త్రిశూలం చేతిలో పట్టుకొని, నర్తిస్తున్న మానవాకారపు రూపం మూడవది. వాకణ్ణర్ స్వయానా కనుగొని దీనికి [[నటరాజు]]<nowiki/>గా నామకరణం చేయటం విశేషం. సాంప్రదాయం, లయ, అప్పటి ఆధ్యాత్మికతకు ఇది చిహ్నం.<ref name=":5" /> === పనిముట్లు === రాతితో చేయబడిన గొడ్డళ్ళు, కత్తెరలు, గులకరాళ్ళతో చేయబడిన ఇతర పనిముట్లకు ఈ గుహలు సాక్ష్యాలు.<ref name=":1" /> === ఇతర ప్రదేశాల శిలాగుహ చిత్రకళతో సామ్యం === [[ఆస్ట్రేలియా]] లోని కాకడు జాతీయ ఉద్యానవనం లోని చిత్రకళకు, [[కలహరి ఎడారి]] లోని ఒక ఆదివాసి తెగకు సంబంధించిన శిలాగుహ చిత్రకళకు, [[ఫ్రాన్స్]] లోని లసాక్స్ శిలాగుహ చిత్రకళకు, భీంబేట్కా శిలాగుహ చిత్రకళకు స్పష్టమైన పోలికలు ఉన్నవి. <ref name=":2">{{Cite web|title=Bhimbetka: A rocky canvas, thirty thousands years old|url=https://artsandculture.google.com/story/0114/SAVRwtSgp-yFJQ|access-date=2026-06-12|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> ఈ పోలికలు మానవ భావాలలోని, సృజనాత్మకత లోని సార్వత్రికతను సూచిస్తాయి.<ref name=":4">{{Cite web|title=Explore the Ancient Bhimbetka Caves in Bhopal|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/madhya-pradesh/bhopal/bhimbetka-rock-shelters|access-date=2026-06-12|website=Incredible India|language=en}}</ref> === నేటి సంస్కృతి-సంప్రదాయలతో సంబంధం === ఈ చిత్రలేఖనాలలో చూపిన సంస్కృతి-సంప్రదాయలు చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలలో ఇప్పటికీ కూడా పాటించబడటం గమనించబడింది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Rock Shelters of Bhimbetka {{!}} Ministry of Culture|url=https://culture.gov.in/rock-shelters-bhimbetka|access-date=2026-06-12|website=culture.gov.in}}</ref> == కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు == భీమ్‌బేట్కాలోని ఒక గుహలో చేతిలో త్రిశూలం కలిగి నృత్య భంగిమలో ఉన్న చిత్రం ఉంది. దీనికి డాక్టర్ వాకణ్కర్ '''నటరాజు''' అని నామకరణం చేసారు. ఈ గుహల్లోని చిత్రాలు వాతావరణ అవపాతానికి గురై కోంతమేర చెరిగిపోయాయి. వీటిని సంరక్షించడానికి భారత పురావస్తు శాఖ రసాయనాలు, మైనాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |title=Natraj painting in Bhimbetka caves said by wakankar |website= |access-date=2016-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005044056/http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |archive-date=2016-10-05 |url-status=dead }}</ref> == శిల్పకళ == భోరన్వాలి, బినేకా, లఖాజువర్ వంటి కొన్ని ప్రదేశాల పరిసరాలలో చిన్నపాటి స్థూపాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడే కొన్ని గోడలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇతర ఆకారాలు చెక్కబడ్డాయి.<ref name=":1" /> == వాస్తు == ఈ గుహలలో రాతితోనే నిర్మించిన గోడలు, రాతిపై మలచిన మెట్లు, రాతిని చదును చేసి నేలగా వాడటం వంటివి వాస్తు శాస్త్రానికి తొలి భాష్యం పలికాయి.<ref name=":5" /> == సాహిత్యం == [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]]/[[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] కాలాలలో కొని శాసనాలు చెక్కబడ్డాయి. శంఖ లిపిలో కూడా కొన్ని శాసనాలు కలవు.<ref name=":1" /> == రాతిపై చెక్కిన అర్థగోళాకార గుంతలు == ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న రాతిపై అర్థగోళాకార గుంతలు చెక్కబడ్డాయి. ఇవి లిపి, వ్యవసాయం, నాగరికత కంటే ముందు కాలం నాటివి. ఏదైన సాంప్రదాయాన్ని అనుసరించి చేశారా, వారి గణితంలో ఇవి ఒక భాగమా లేక తమ ఉనికిని చాటుతూ చేశారా, వీటి వెనుక మర్మం ఇంకా తెలియరాలేదు. ఏదేమైనా ఈ గుంతలు చిహ్నాత్మక చిహ్నాత్మక ఆలోచనను, మానవత యొక్క అంతర్ముఖ జీవిత ప్రారంభాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name=":5" /> == సంరక్షణ == కాలం, సమయం వలన సంభవించే క్షీణత, కాలుష్యం, పర్యాటకుల అజాగ్రత్త వలన ఈ సున్నితమైన చిత్రలేఖనాలకు ముప్పు పొంచి ఉంది. భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ/[[యునెస్కో]] కలసి కట్టుగా వీటి సంరక్షణ బాధ్యతలు చేపట్టాయి.<ref name=":5" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జ్వాలాపురం పురాతత్వ స్థలం]] - ఆంధ్రప్రదేశ్, నంద్యాల జిల్లాలో 75 వేల యేళ్ళ నాడు మానవులు నివసించిన స్థలం * [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] * [[అజంతా గుహలలో బౌద్ధ చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] * [[చిత్రలేఖన చరిత్ర]] * [[ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{Reflist}} [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని పురాతత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] [[వర్గం:చిత్రకళ చరిత్ర]] i3dg9q2vk3ap6d0azz8e2r237qqhbrx 4936763 4936762 2026-08-16T18:01:19Z Veera.sj 9700 /* అంశాలు */ శుద్ధి 4936763 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు | Image = [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|250px|భీమ్‌బేట్కా శిలా చిత్రాలు]] | State Party = [[భారతదేశం]] | Type = సాంస్క్రతిక | Criteria = (iii)(v) | ID = 925 | Region = [[దక్షిణ ఆషియా]] | Year = 2003 | Session = | Link = http://whc.unesco.org/en/list/925 | locmapin = India Madhya Pradesh | latitude = 22.92778 | longitude = 77.5833 }} {{coord|22|56|14|N|77|36|45|E|display=title}}'''భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు [[ప్రాచీన శిలా యుగం]]''' (పేలియోలిథిక్) నాటి [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[గుహలు]]. ఈ గుహలు [[భారతదేశం]]<nowiki/>లో [[ఆదిమానవులు]] ఉనికినీ, [[దక్షిణాసియా]]<nowiki/>లో [[రాతి యుగము]] యొక్క ఆరంభాన్నీ చాటుతున్నాయి. ఈ గుహలు [[మధ్య ప్రదేశ్]] రాష్ట్రం రైసేన్ జిల్లా ఒబైదుల్లాగంజ్ పట్టణానికి సమీపంలోని [[రాతాపానీ పులుల అభయారణ్యం|రాతాపానీ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి. ఇందులో కొన్ని గుహల్లో లక్ష సంవత్సరాలకు పూర్వం [[హోమో ఎరెక్టస్]] అనే ఆది మానవ జాతికి చెందిన వారు నివసించిన ఆధారాలు దొరికాయి.<ref>Javid, Ali and Javeed, Tabassum. ''World Heritage Monuments and Related Edifices in India''. 2008, page 19</ref><ref name=":0">http://originsnet.org/bimb1gallery/index.htm</ref> ఈ గుహలలోని కొన్ని [[పెట్రోగ్లిఫ్|రాతి చిత్రాలు]] 30,000 సంవత్సరాలకు పై బడినవి. అప్పటి [[చిత్రలేఖనం]], [[నాట్యం]], [[సాహిత్యం]], [[శిల్పకళ]], [[వాస్తు శాస్త్రం]], సాంప్రదాయాలు, వంటి వాటికి ఈ గుహలు చరిత్రలో చెరగని ముద్ర వేశాయి. వీటి ప్రాముఖ్యతను కనుగొన్న [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ]] ఈ గుహలను '''మనిషి పరిణామ క్రమం యొక్క సజీవ ప్రయోగశాల'''గా అభివర్ణించింది. కళ, సాంకేతికత, ఆలోచనా సరళుల అరుదైన నిరంతర ప్రవాహంగా వీటిని పేర్కొంది. 2003లో ఈ గుహలను [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా యునెస్కో గుర్తించింది.<ref name="klostermaier1989">{{Citation | title=A survey of Hinduism | author=Klaus K. Klostermaier | authorlink = Klaus Klostermaier | year=1989 | isbn=0-88706-807-3 | publisher=SUNY Press | url=https://books.google.com/books?id=ltn3OuF_i4sC | quote=''... prehistoric cave paintings at Bhimbetka (ca. 30000 BCE) ...''}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Raviya|first=Hitesh|date=2026-01-30|title=SubscriberWrites: India, Etched in Stone: 100,000 Years of Human Imagination at Bhimbetka|url=https://theprint.in/yourturn/subscriberwrites-india-etched-in-stone-100000-years-of-human-imagination-at-bhimbetka/2840899/|access-date=2026-06-13|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> మనం ఎవరం? మన ప్రయాణం ఎక్కడి నుండి మొదలైంది? అనే ప్రశ్నలకు ఉపఖండంలోని ఈ గుహలు సమాధానాలు చెబుతోన్నవి.<ref name=":5" /> == వ్యుత్పత్తి == భీమ్‌బేట్కా (भीमबेटका) అనే పేరు మహా భారతంలోని భీముడి వలన వచ్చింది.<ref name="mathpal">[[Yashodhar Mathpal|Mathpal, Yashodhar]]. ''Prehistoric Painting Of Bhimbetka''. 1984, page 25</ref> భీమ్‌బేట్కా అనే పదం భీమ్ బైఠకా (भीमबैठका) నుంచి వచ్చింది. దీని అర్థం భీముడు కూర్చున్న ప్రదేశం.<ref name="mathpal" /> == ప్రదేశం == స్థానిక ఆదివాసీల కథనం ప్రకారం 1888 లో పురావస్తు శాఖ పూర్వం ఈ గుహలు బౌద్ధారామాలని నమోదు చేసింది. తరువాత ప్రముఖ భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేతైన [[విష్ణు శ్రీధర్ వాకణ్కర్]] రైలులో భోపాల్ వెళ్తూ తాను స్పెయిన్, ఫ్రాన్స్ లో చూసిన గుహలను పోలిన వాటిని ఇక్కడ చూసాడు. తరువాత 1957లో వాకణ్కర్ అదే పనిగా తమ బృందంతో కలసి ఈ ప్రదేశంలో పర్యటించి గుహలను కనుగొన్నాడు.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=World Heritage Site |accessdate=2007-02-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070308082739/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925| archivedate= 8 March 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> === వివరాలు === 10 కి.మీ పొడవు, 3 కి.మీ వెడల్పుగల ప్రాంతంలో మొత్తం 750 గుహలు కనుగొనగా అందులో 243 భీమ్‌బేట్కా వర్గానికి, 178 లకర్ జువార్ వర్గానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. వీటిలో 400 గుహలలో [[చిత్రకళ]]<nowiki/>లు కలవు.<ref name=":1">{{Cite web|title=Archaeological Survey of India|url=https://asi.nic.in/pages/WorldHeritageBhimbetka|access-date=2026-06-12|website=asi.nic.in}}</ref> ఈ చిత్రకళ వలన భారతదేశం లోనే అతిపెద్ద [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] సముదాయంగా పరిగణించబడుతోంది.<ref name=":2" /> గుహలోని ఏకశిలపై ఉపయోగించిన రంగుల ముడిసరుకును సమీపంలోని బార్ఖేడా ప్రాంతం నుంచి తెచ్చినట్టు గుర్తించారు.<ref>{{cite web | url = http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/925.pdf | title = Bhimbetka (India) No. 925 | publisher = UNESCO World Heritage Centre | accessdate = 2012-04-28 }}</ref> == చారిత్రక వివరణ == భీంబేట్కా చరిత్ర పలు శిలాయుగాలుగా వ్యాపించి ఉంది. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం === [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం]] లో మొరటుగా రూపొందించిన గొడ్డళ్ళు కత్తిరించే పరికరాలు మానవుల తొట్టతొలి ఆవిష్కరణలు. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం తో పోలిస్తే [[భారతదేశంలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం|మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం]]లో పనిముట్లు చిన్నవి కావటం, కొత్త పరికరాలు కనబడం, చెక్క/ఎముకలతో చేయబడిన చేతి పిడులు, విల్లంబుల తయారీ మేధస్సుకు, ముందు చూపుకు, వేట, ప్రాణరక్షణలలో సహకారానికి నిదర్శనం.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగంలో మరిన్ని సరిక్రొత్త పనిముట్లు ఉద్భవించాయి. [[మధ్య రాతియుగం]] లో వాడబడిన రాయి, పనిముట్ల ఆకారాలలో ప్రస్ఫుటమైన మార్పులు తెలిసాయి.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === తామ్ర శిలా యుగం === [[తామ్ర శిలా యుగం]] నాటికి కుండల/ఆభరణాల తయారీ, మొదలయ్యింది. సబ్బురాయి, గవ్వలను పూసలుగా గుచ్చిన హారాలతో సంస్కృతి విలసిల్లింది. సమీప వ్యవసాయదారులతో వ్యాపారం పరిఢవిల్లింది. , రాగితో చేసిన పనిముట్లు, నాణేలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అవతరించింది. నాగరికత స్థాపించబడింది.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == చిత్రకళ == భీంబేట్కా గుహలలోని చిత్రకళ మానవ పరిణామ క్రమానికి మచ్చుతునక. వేటగాళ్ళుగా మొదలై, వ్యవసాయదారులుగా స్థిరపడి, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్ళిన ఒక గొప్ప నాగరికతకు అరుదైన జ్ఞాపిక. ఈ శిలాగుహ చిత్రలేఖనాలు మానవజాతి యొక్క ప్రప్రథమ ఆలోచనలకు, భయాలకు, స్వప్నాలకు తార్కాణాలు. సాంప్రదాయాలను, భావోద్వేగాలను ప్రతిబింబించే ఈ చిత్రలేఖనాలు, భారతదేశం యొక్క ప్రాచీన కళా వారసత్వ సంపదకు ఉదాహరణలు.<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> === అంశాలు === ఈ గుహలలో వేటగాళ్ళు, జింకలు, పులులు, నెమలి, అడవి పంది, పాము, ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు, ఎలుగు బంట్లు, మరిన్ని ఇతర జంతువులతో బాటు, ఖడ్గాలు, ఈటెలు, విల్లంబుల వంటి ఆయుధాలతో యుద్ధం, కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. గుర్రం/ఏనుగుల పై స్వారీ వంటి వినోదాలు, ఆహారం కోసం వేట, వ్యవసాయం, వంట-వార్పు, తేనె సేకరణ వంటి వృత్తులు, భుజించటం, సంగీతం, దేవతా వృక్షాలు, మంత్ర రథాలు, పిల్లల పెంపకం, నృత్యం/సామూహిక నృత్యం వంటివి అత్యంత సూక్షమైన వివరాలతో చిత్రీకరించబడ్డాయి.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Bhimbetka-rock-shelters|title=Bhimbetka rock shelters {{!}} Facts, India, Location, & Map {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-12|language=en}}</ref><ref name=":4" /> === రంగులు === ఖనిజాల నుండి, మట్టి నుండి, కాయగూరల నుండి వెలికి తీయబడ్డ సహజమైన రంగులు ఈ చిత్రకళలో వాడబడినవి. [[ఎరుపు]], [[తెలుపు]], [[పసుపు (రంగు)]], [[ఆకుపచ్చ]] రంగులు ప్రధానంగా కనబడతాయి. వీటిని జంతువుల కొవ్వు, లేదా మొక్కల గుజ్జు పదార్థాలతో కలిపి వాడటం జరిగింది. కాలం పెట్టిన పరీక్షలకు కొంత నష్టం జరిగినా, వాటిని ఎదుర్కొని కొన్ని చిత్రలేఖనాలు ఈ నాటికీ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. పొడి వాతావరణం, రాళ్ళే తోరణాలుగా ఉండటం వలన యుగాలు గడిచినా ఇక్కడి చిత్రకళ ఇంకా ఉనికిలో ఉండటం అదృష్టకరం.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> === ప్రధాన ఆకర్షణలు === Zoo Rock ([[జంతుశాస్త్రం|జంతుశాస్త్ర]] శిలాగుహ) పై ఉన్న వివిధ జంతువుల చిత్రలేఖనాలు ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణలో మొదటిది. ఇది ఆదిమ కాలపు వన్యప్రాణుల గురించి చెక్కబడిన శిలాశాసనం. <ref name=":5" /> ఒక్కడిగా దొరికిపోయిన ఒక మానవుణ్ణి ఒక అడవిదున్న వెంటాడుతూ ఉండటం, నిస్సహాయులైన అతని సహచరులు చేష్టలుడిగి చోద్యం చూస్తూ ఉండటం, రెండవది. <ref name=":5" /> భావోద్రేకం, మానవత్వం తొణికిసలాడే ఈ చిత్రం ఎరుపు రంగులో చిత్రీకరించబడి ఉంది. త్రిశూలం చేతిలో పట్టుకొని, నర్తిస్తున్న మానవాకారపు రూపం మూడవది. వాకణ్ణర్ స్వయానా కనుగొని దీనికి [[నటరాజు]]<nowiki/>గా నామకరణం చేయటం విశేషం. సాంప్రదాయం, లయ, అప్పటి ఆధ్యాత్మికతకు ఇది చిహ్నం.<ref name=":5" /> === పనిముట్లు === రాతితో చేయబడిన గొడ్డళ్ళు, కత్తెరలు, గులకరాళ్ళతో చేయబడిన ఇతర పనిముట్లకు ఈ గుహలు సాక్ష్యాలు.<ref name=":1" /> === ఇతర ప్రదేశాల శిలాగుహ చిత్రకళతో సామ్యం === [[ఆస్ట్రేలియా]] లోని కాకడు జాతీయ ఉద్యానవనం లోని చిత్రకళకు, [[కలహరి ఎడారి]] లోని ఒక ఆదివాసి తెగకు సంబంధించిన శిలాగుహ చిత్రకళకు, [[ఫ్రాన్స్]] లోని లసాక్స్ శిలాగుహ చిత్రకళకు, భీంబేట్కా శిలాగుహ చిత్రకళకు స్పష్టమైన పోలికలు ఉన్నవి. <ref name=":2">{{Cite web|title=Bhimbetka: A rocky canvas, thirty thousands years old|url=https://artsandculture.google.com/story/0114/SAVRwtSgp-yFJQ|access-date=2026-06-12|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> ఈ పోలికలు మానవ భావాలలోని, సృజనాత్మకత లోని సార్వత్రికతను సూచిస్తాయి.<ref name=":4">{{Cite web|title=Explore the Ancient Bhimbetka Caves in Bhopal|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/madhya-pradesh/bhopal/bhimbetka-rock-shelters|access-date=2026-06-12|website=Incredible India|language=en}}</ref> === నేటి సంస్కృతి-సంప్రదాయలతో సంబంధం === ఈ చిత్రలేఖనాలలో చూపిన సంస్కృతి-సంప్రదాయలు చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలలో ఇప్పటికీ కూడా పాటించబడటం గమనించబడింది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Rock Shelters of Bhimbetka {{!}} Ministry of Culture|url=https://culture.gov.in/rock-shelters-bhimbetka|access-date=2026-06-12|website=culture.gov.in}}</ref> == కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు == భీమ్‌బేట్కాలోని ఒక గుహలో చేతిలో త్రిశూలం కలిగి నృత్య భంగిమలో ఉన్న చిత్రం ఉంది. దీనికి డాక్టర్ వాకణ్కర్ '''నటరాజు''' అని నామకరణం చేసారు. ఈ గుహల్లోని చిత్రాలు వాతావరణ అవపాతానికి గురై కోంతమేర చెరిగిపోయాయి. వీటిని సంరక్షించడానికి భారత పురావస్తు శాఖ రసాయనాలు, మైనాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |title=Natraj painting in Bhimbetka caves said by wakankar |website= |access-date=2016-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005044056/http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |archive-date=2016-10-05 |url-status=dead }}</ref> == శిల్పకళ == భోరన్వాలి, బినేకా, లఖాజువర్ వంటి కొన్ని ప్రదేశాల పరిసరాలలో చిన్నపాటి స్థూపాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడే కొన్ని గోడలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇతర ఆకారాలు చెక్కబడ్డాయి.<ref name=":1" /> == వాస్తు == ఈ గుహలలో రాతితోనే నిర్మించిన గోడలు, రాతిపై మలచిన మెట్లు, రాతిని చదును చేసి నేలగా వాడటం వంటివి వాస్తు శాస్త్రానికి తొలి భాష్యం పలికాయి.<ref name=":5" /> == సాహిత్యం == [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]]/[[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] కాలాలలో కొని శాసనాలు చెక్కబడ్డాయి. శంఖ లిపిలో కూడా కొన్ని శాసనాలు కలవు.<ref name=":1" /> == రాతిపై చెక్కిన అర్థగోళాకార గుంతలు == ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న రాతిపై అర్థగోళాకార గుంతలు చెక్కబడ్డాయి. ఇవి లిపి, వ్యవసాయం, నాగరికత కంటే ముందు కాలం నాటివి. ఏదైన సాంప్రదాయాన్ని అనుసరించి చేశారా, వారి గణితంలో ఇవి ఒక భాగమా లేక తమ ఉనికిని చాటుతూ చేశారా, వీటి వెనుక మర్మం ఇంకా తెలియరాలేదు. ఏదేమైనా ఈ గుంతలు చిహ్నాత్మక చిహ్నాత్మక ఆలోచనను, మానవత యొక్క అంతర్ముఖ జీవిత ప్రారంభాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name=":5" /> == సంరక్షణ == కాలం, సమయం వలన సంభవించే క్షీణత, కాలుష్యం, పర్యాటకుల అజాగ్రత్త వలన ఈ సున్నితమైన చిత్రలేఖనాలకు ముప్పు పొంచి ఉంది. భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ/[[యునెస్కో]] కలసి కట్టుగా వీటి సంరక్షణ బాధ్యతలు చేపట్టాయి.<ref name=":5" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జ్వాలాపురం పురాతత్వ స్థలం]] - ఆంధ్రప్రదేశ్, నంద్యాల జిల్లాలో 75 వేల యేళ్ళ నాడు మానవులు నివసించిన స్థలం * [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] * [[అజంతా గుహలలో బౌద్ధ చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] * [[చిత్రలేఖన చరిత్ర]] * [[ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{Reflist}} [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని పురాతత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] [[వర్గం:చిత్రకళ చరిత్ర]] clkpdr8t7xg49nlffmagr54v7uj56aq 4936764 4936763 2026-08-16T18:02:22Z Veera.sj 9700 /* కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు */ శుద్ధి 4936764 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు | Image = [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|250px|భీమ్‌బేట్కా శిలా చిత్రాలు]] | State Party = [[భారతదేశం]] | Type = సాంస్క్రతిక | Criteria = (iii)(v) | ID = 925 | Region = [[దక్షిణ ఆషియా]] | Year = 2003 | Session = | Link = http://whc.unesco.org/en/list/925 | locmapin = India Madhya Pradesh | latitude = 22.92778 | longitude = 77.5833 }} {{coord|22|56|14|N|77|36|45|E|display=title}}'''భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు [[ప్రాచీన శిలా యుగం]]''' (పేలియోలిథిక్) నాటి [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[గుహలు]]. ఈ గుహలు [[భారతదేశం]]<nowiki/>లో [[ఆదిమానవులు]] ఉనికినీ, [[దక్షిణాసియా]]<nowiki/>లో [[రాతి యుగము]] యొక్క ఆరంభాన్నీ చాటుతున్నాయి. ఈ గుహలు [[మధ్య ప్రదేశ్]] రాష్ట్రం రైసేన్ జిల్లా ఒబైదుల్లాగంజ్ పట్టణానికి సమీపంలోని [[రాతాపానీ పులుల అభయారణ్యం|రాతాపానీ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి. ఇందులో కొన్ని గుహల్లో లక్ష సంవత్సరాలకు పూర్వం [[హోమో ఎరెక్టస్]] అనే ఆది మానవ జాతికి చెందిన వారు నివసించిన ఆధారాలు దొరికాయి.<ref>Javid, Ali and Javeed, Tabassum. ''World Heritage Monuments and Related Edifices in India''. 2008, page 19</ref><ref name=":0">http://originsnet.org/bimb1gallery/index.htm</ref> ఈ గుహలలోని కొన్ని [[పెట్రోగ్లిఫ్|రాతి చిత్రాలు]] 30,000 సంవత్సరాలకు పై బడినవి. అప్పటి [[చిత్రలేఖనం]], [[నాట్యం]], [[సాహిత్యం]], [[శిల్పకళ]], [[వాస్తు శాస్త్రం]], సాంప్రదాయాలు, వంటి వాటికి ఈ గుహలు చరిత్రలో చెరగని ముద్ర వేశాయి. వీటి ప్రాముఖ్యతను కనుగొన్న [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ]] ఈ గుహలను '''మనిషి పరిణామ క్రమం యొక్క సజీవ ప్రయోగశాల'''గా అభివర్ణించింది. కళ, సాంకేతికత, ఆలోచనా సరళుల అరుదైన నిరంతర ప్రవాహంగా వీటిని పేర్కొంది. 2003లో ఈ గుహలను [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా యునెస్కో గుర్తించింది.<ref name="klostermaier1989">{{Citation | title=A survey of Hinduism | author=Klaus K. Klostermaier | authorlink = Klaus Klostermaier | year=1989 | isbn=0-88706-807-3 | publisher=SUNY Press | url=https://books.google.com/books?id=ltn3OuF_i4sC | quote=''... prehistoric cave paintings at Bhimbetka (ca. 30000 BCE) ...''}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Raviya|first=Hitesh|date=2026-01-30|title=SubscriberWrites: India, Etched in Stone: 100,000 Years of Human Imagination at Bhimbetka|url=https://theprint.in/yourturn/subscriberwrites-india-etched-in-stone-100000-years-of-human-imagination-at-bhimbetka/2840899/|access-date=2026-06-13|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> మనం ఎవరం? మన ప్రయాణం ఎక్కడి నుండి మొదలైంది? అనే ప్రశ్నలకు ఉపఖండంలోని ఈ గుహలు సమాధానాలు చెబుతోన్నవి.<ref name=":5" /> == వ్యుత్పత్తి == భీమ్‌బేట్కా (भीमबेटका) అనే పేరు మహా భారతంలోని భీముడి వలన వచ్చింది.<ref name="mathpal">[[Yashodhar Mathpal|Mathpal, Yashodhar]]. ''Prehistoric Painting Of Bhimbetka''. 1984, page 25</ref> భీమ్‌బేట్కా అనే పదం భీమ్ బైఠకా (भीमबैठका) నుంచి వచ్చింది. దీని అర్థం భీముడు కూర్చున్న ప్రదేశం.<ref name="mathpal" /> == ప్రదేశం == స్థానిక ఆదివాసీల కథనం ప్రకారం 1888 లో పురావస్తు శాఖ పూర్వం ఈ గుహలు బౌద్ధారామాలని నమోదు చేసింది. తరువాత ప్రముఖ భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేతైన [[విష్ణు శ్రీధర్ వాకణ్కర్]] రైలులో భోపాల్ వెళ్తూ తాను స్పెయిన్, ఫ్రాన్స్ లో చూసిన గుహలను పోలిన వాటిని ఇక్కడ చూసాడు. తరువాత 1957లో వాకణ్కర్ అదే పనిగా తమ బృందంతో కలసి ఈ ప్రదేశంలో పర్యటించి గుహలను కనుగొన్నాడు.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=World Heritage Site |accessdate=2007-02-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070308082739/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925| archivedate= 8 March 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> === వివరాలు === 10 కి.మీ పొడవు, 3 కి.మీ వెడల్పుగల ప్రాంతంలో మొత్తం 750 గుహలు కనుగొనగా అందులో 243 భీమ్‌బేట్కా వర్గానికి, 178 లకర్ జువార్ వర్గానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. వీటిలో 400 గుహలలో [[చిత్రకళ]]<nowiki/>లు కలవు.<ref name=":1">{{Cite web|title=Archaeological Survey of India|url=https://asi.nic.in/pages/WorldHeritageBhimbetka|access-date=2026-06-12|website=asi.nic.in}}</ref> ఈ చిత్రకళ వలన భారతదేశం లోనే అతిపెద్ద [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] సముదాయంగా పరిగణించబడుతోంది.<ref name=":2" /> గుహలోని ఏకశిలపై ఉపయోగించిన రంగుల ముడిసరుకును సమీపంలోని బార్ఖేడా ప్రాంతం నుంచి తెచ్చినట్టు గుర్తించారు.<ref>{{cite web | url = http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/925.pdf | title = Bhimbetka (India) No. 925 | publisher = UNESCO World Heritage Centre | accessdate = 2012-04-28 }}</ref> == చారిత్రక వివరణ == భీంబేట్కా చరిత్ర పలు శిలాయుగాలుగా వ్యాపించి ఉంది. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం === [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం]] లో మొరటుగా రూపొందించిన గొడ్డళ్ళు కత్తిరించే పరికరాలు మానవుల తొట్టతొలి ఆవిష్కరణలు. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం తో పోలిస్తే [[భారతదేశంలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం|మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం]]లో పనిముట్లు చిన్నవి కావటం, కొత్త పరికరాలు కనబడం, చెక్క/ఎముకలతో చేయబడిన చేతి పిడులు, విల్లంబుల తయారీ మేధస్సుకు, ముందు చూపుకు, వేట, ప్రాణరక్షణలలో సహకారానికి నిదర్శనం.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగంలో మరిన్ని సరిక్రొత్త పనిముట్లు ఉద్భవించాయి. [[మధ్య రాతియుగం]] లో వాడబడిన రాయి, పనిముట్ల ఆకారాలలో ప్రస్ఫుటమైన మార్పులు తెలిసాయి.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === తామ్ర శిలా యుగం === [[తామ్ర శిలా యుగం]] నాటికి కుండల/ఆభరణాల తయారీ, మొదలయ్యింది. సబ్బురాయి, గవ్వలను పూసలుగా గుచ్చిన హారాలతో సంస్కృతి విలసిల్లింది. సమీప వ్యవసాయదారులతో వ్యాపారం పరిఢవిల్లింది. , రాగితో చేసిన పనిముట్లు, నాణేలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అవతరించింది. నాగరికత స్థాపించబడింది.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == చిత్రకళ == భీంబేట్కా గుహలలోని చిత్రకళ మానవ పరిణామ క్రమానికి మచ్చుతునక. వేటగాళ్ళుగా మొదలై, వ్యవసాయదారులుగా స్థిరపడి, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్ళిన ఒక గొప్ప నాగరికతకు అరుదైన జ్ఞాపిక. ఈ శిలాగుహ చిత్రలేఖనాలు మానవజాతి యొక్క ప్రప్రథమ ఆలోచనలకు, భయాలకు, స్వప్నాలకు తార్కాణాలు. సాంప్రదాయాలను, భావోద్వేగాలను ప్రతిబింబించే ఈ చిత్రలేఖనాలు, భారతదేశం యొక్క ప్రాచీన కళా వారసత్వ సంపదకు ఉదాహరణలు.<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> === అంశాలు === ఈ గుహలలో వేటగాళ్ళు, జింకలు, పులులు, నెమలి, అడవి పంది, పాము, ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు, ఎలుగు బంట్లు, మరిన్ని ఇతర జంతువులతో బాటు, ఖడ్గాలు, ఈటెలు, విల్లంబుల వంటి ఆయుధాలతో యుద్ధం, కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. గుర్రం/ఏనుగుల పై స్వారీ వంటి వినోదాలు, ఆహారం కోసం వేట, వ్యవసాయం, వంట-వార్పు, తేనె సేకరణ వంటి వృత్తులు, భుజించటం, సంగీతం, దేవతా వృక్షాలు, మంత్ర రథాలు, పిల్లల పెంపకం, నృత్యం/సామూహిక నృత్యం వంటివి అత్యంత సూక్షమైన వివరాలతో చిత్రీకరించబడ్డాయి.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Bhimbetka-rock-shelters|title=Bhimbetka rock shelters {{!}} Facts, India, Location, & Map {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-12|language=en}}</ref><ref name=":4" /> === రంగులు === ఖనిజాల నుండి, మట్టి నుండి, కాయగూరల నుండి వెలికి తీయబడ్డ సహజమైన రంగులు ఈ చిత్రకళలో వాడబడినవి. [[ఎరుపు]], [[తెలుపు]], [[పసుపు (రంగు)]], [[ఆకుపచ్చ]] రంగులు ప్రధానంగా కనబడతాయి. వీటిని జంతువుల కొవ్వు, లేదా మొక్కల గుజ్జు పదార్థాలతో కలిపి వాడటం జరిగింది. కాలం పెట్టిన పరీక్షలకు కొంత నష్టం జరిగినా, వాటిని ఎదుర్కొని కొన్ని చిత్రలేఖనాలు ఈ నాటికీ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. పొడి వాతావరణం, రాళ్ళే తోరణాలుగా ఉండటం వలన యుగాలు గడిచినా ఇక్కడి చిత్రకళ ఇంకా ఉనికిలో ఉండటం అదృష్టకరం.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> === ప్రధాన ఆకర్షణలు === Zoo Rock ([[జంతుశాస్త్రం|జంతుశాస్త్ర]] శిలాగుహ) పై ఉన్న వివిధ జంతువుల చిత్రలేఖనాలు ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణలో మొదటిది. ఇది ఆదిమ కాలపు వన్యప్రాణుల గురించి చెక్కబడిన శిలాశాసనం. <ref name=":5" /> ఒక్కడిగా దొరికిపోయిన ఒక మానవుణ్ణి ఒక అడవిదున్న వెంటాడుతూ ఉండటం, నిస్సహాయులైన అతని సహచరులు చేష్టలుడిగి చోద్యం చూస్తూ ఉండటం, రెండవది. <ref name=":5" /> భావోద్రేకం, మానవత్వం తొణికిసలాడే ఈ చిత్రం ఎరుపు రంగులో చిత్రీకరించబడి ఉంది. త్రిశూలం చేతిలో పట్టుకొని, నర్తిస్తున్న మానవాకారపు రూపం మూడవది. వాకణ్ణర్ స్వయానా కనుగొని దీనికి [[నటరాజు]]<nowiki/>గా నామకరణం చేయటం విశేషం. సాంప్రదాయం, లయ, అప్పటి ఆధ్యాత్మికతకు ఇది చిహ్నం.<ref name=":5" /> === పనిముట్లు === రాతితో చేయబడిన గొడ్డళ్ళు, కత్తెరలు, గులకరాళ్ళతో చేయబడిన ఇతర పనిముట్లకు ఈ గుహలు సాక్ష్యాలు.<ref name=":1" /> === ఇతర ప్రదేశాల శిలాగుహ చిత్రకళతో సామ్యం === [[ఆస్ట్రేలియా]] లోని కాకడు జాతీయ ఉద్యానవనం లోని చిత్రకళకు, [[కలహరి ఎడారి]] లోని ఒక ఆదివాసి తెగకు సంబంధించిన శిలాగుహ చిత్రకళకు, [[ఫ్రాన్స్]] లోని లసాక్స్ శిలాగుహ చిత్రకళకు, భీంబేట్కా శిలాగుహ చిత్రకళకు స్పష్టమైన పోలికలు ఉన్నవి. <ref name=":2">{{Cite web|title=Bhimbetka: A rocky canvas, thirty thousands years old|url=https://artsandculture.google.com/story/0114/SAVRwtSgp-yFJQ|access-date=2026-06-12|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> ఈ పోలికలు మానవ భావాలలోని, సృజనాత్మకత లోని సార్వత్రికతను సూచిస్తాయి.<ref name=":4">{{Cite web|title=Explore the Ancient Bhimbetka Caves in Bhopal|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/madhya-pradesh/bhopal/bhimbetka-rock-shelters|access-date=2026-06-12|website=Incredible India|language=en}}</ref> === నేటి సంస్కృతి-సంప్రదాయలతో సంబంధం === ఈ చిత్రలేఖనాలలో చూపిన సంస్కృతి-సంప్రదాయలు చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలలో ఇప్పటికీ కూడా పాటించబడటం గమనించబడింది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Rock Shelters of Bhimbetka {{!}} Ministry of Culture|url=https://culture.gov.in/rock-shelters-bhimbetka|access-date=2026-06-12|website=culture.gov.in}}</ref> == కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు == భీమ్‌బేట్కాలోని ఒక గుహలో చేతిలో త్రిశూలం కలిగి నృత్య భంగిమలో ఉన్న చిత్రం ఉంది. దీనికి డాక్టర్ వాకణ్కర్ '''నటరాజు''' అని నామకరణం చేసారు. ఈ గుహల్లోని చిత్రాలు వాతావరణ అవపాతానికి గురై కొంతమేర చెరిగిపోయాయి. వీటిని సంరక్షించడానికి భారత పురావస్తు శాఖ రసాయనాలు, మైనాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |title=Natraj painting in Bhimbetka caves said by wakankar |website= |access-date=2016-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005044056/http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |archive-date=2016-10-05 |url-status=dead }}</ref> == శిల్పకళ == భోరన్వాలి, బినేకా, లఖాజువర్ వంటి కొన్ని ప్రదేశాల పరిసరాలలో చిన్నపాటి స్థూపాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడే కొన్ని గోడలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇతర ఆకారాలు చెక్కబడ్డాయి.<ref name=":1" /> == వాస్తు == ఈ గుహలలో రాతితోనే నిర్మించిన గోడలు, రాతిపై మలచిన మెట్లు, రాతిని చదును చేసి నేలగా వాడటం వంటివి వాస్తు శాస్త్రానికి తొలి భాష్యం పలికాయి.<ref name=":5" /> == సాహిత్యం == [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]]/[[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] కాలాలలో కొని శాసనాలు చెక్కబడ్డాయి. శంఖ లిపిలో కూడా కొన్ని శాసనాలు కలవు.<ref name=":1" /> == రాతిపై చెక్కిన అర్థగోళాకార గుంతలు == ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న రాతిపై అర్థగోళాకార గుంతలు చెక్కబడ్డాయి. ఇవి లిపి, వ్యవసాయం, నాగరికత కంటే ముందు కాలం నాటివి. ఏదైన సాంప్రదాయాన్ని అనుసరించి చేశారా, వారి గణితంలో ఇవి ఒక భాగమా లేక తమ ఉనికిని చాటుతూ చేశారా, వీటి వెనుక మర్మం ఇంకా తెలియరాలేదు. ఏదేమైనా ఈ గుంతలు చిహ్నాత్మక చిహ్నాత్మక ఆలోచనను, మానవత యొక్క అంతర్ముఖ జీవిత ప్రారంభాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name=":5" /> == సంరక్షణ == కాలం, సమయం వలన సంభవించే క్షీణత, కాలుష్యం, పర్యాటకుల అజాగ్రత్త వలన ఈ సున్నితమైన చిత్రలేఖనాలకు ముప్పు పొంచి ఉంది. భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ/[[యునెస్కో]] కలసి కట్టుగా వీటి సంరక్షణ బాధ్యతలు చేపట్టాయి.<ref name=":5" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జ్వాలాపురం పురాతత్వ స్థలం]] - ఆంధ్రప్రదేశ్, నంద్యాల జిల్లాలో 75 వేల యేళ్ళ నాడు మానవులు నివసించిన స్థలం * [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] * [[అజంతా గుహలలో బౌద్ధ చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] * [[చిత్రలేఖన చరిత్ర]] * [[ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{Reflist}} [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని పురాతత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] [[వర్గం:చిత్రకళ చరిత్ర]] l2yr5ndg7n5anf4vk9ruh02bco5hrfv 4936765 4936764 2026-08-16T18:04:55Z Veera.sj 9700 /* రాతిపై చెక్కిన అర్థగోళాకార గుంతలు */ శుద్ధి 4936765 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు | Image = [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|250px|భీమ్‌బేట్కా శిలా చిత్రాలు]] | State Party = [[భారతదేశం]] | Type = సాంస్క్రతిక | Criteria = (iii)(v) | ID = 925 | Region = [[దక్షిణ ఆషియా]] | Year = 2003 | Session = | Link = http://whc.unesco.org/en/list/925 | locmapin = India Madhya Pradesh | latitude = 22.92778 | longitude = 77.5833 }} {{coord|22|56|14|N|77|36|45|E|display=title}}'''భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు [[ప్రాచీన శిలా యుగం]]''' (పేలియోలిథిక్) నాటి [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[గుహలు]]. ఈ గుహలు [[భారతదేశం]]<nowiki/>లో [[ఆదిమానవులు]] ఉనికినీ, [[దక్షిణాసియా]]<nowiki/>లో [[రాతి యుగము]] యొక్క ఆరంభాన్నీ చాటుతున్నాయి. ఈ గుహలు [[మధ్య ప్రదేశ్]] రాష్ట్రం రైసేన్ జిల్లా ఒబైదుల్లాగంజ్ పట్టణానికి సమీపంలోని [[రాతాపానీ పులుల అభయారణ్యం|రాతాపానీ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి. ఇందులో కొన్ని గుహల్లో లక్ష సంవత్సరాలకు పూర్వం [[హోమో ఎరెక్టస్]] అనే ఆది మానవ జాతికి చెందిన వారు నివసించిన ఆధారాలు దొరికాయి.<ref>Javid, Ali and Javeed, Tabassum. ''World Heritage Monuments and Related Edifices in India''. 2008, page 19</ref><ref name=":0">http://originsnet.org/bimb1gallery/index.htm</ref> ఈ గుహలలోని కొన్ని [[పెట్రోగ్లిఫ్|రాతి చిత్రాలు]] 30,000 సంవత్సరాలకు పై బడినవి. అప్పటి [[చిత్రలేఖనం]], [[నాట్యం]], [[సాహిత్యం]], [[శిల్పకళ]], [[వాస్తు శాస్త్రం]], సాంప్రదాయాలు, వంటి వాటికి ఈ గుహలు చరిత్రలో చెరగని ముద్ర వేశాయి. వీటి ప్రాముఖ్యతను కనుగొన్న [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ]] ఈ గుహలను '''మనిషి పరిణామ క్రమం యొక్క సజీవ ప్రయోగశాల'''గా అభివర్ణించింది. కళ, సాంకేతికత, ఆలోచనా సరళుల అరుదైన నిరంతర ప్రవాహంగా వీటిని పేర్కొంది. 2003లో ఈ గుహలను [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా యునెస్కో గుర్తించింది.<ref name="klostermaier1989">{{Citation | title=A survey of Hinduism | author=Klaus K. Klostermaier | authorlink = Klaus Klostermaier | year=1989 | isbn=0-88706-807-3 | publisher=SUNY Press | url=https://books.google.com/books?id=ltn3OuF_i4sC | quote=''... prehistoric cave paintings at Bhimbetka (ca. 30000 BCE) ...''}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Raviya|first=Hitesh|date=2026-01-30|title=SubscriberWrites: India, Etched in Stone: 100,000 Years of Human Imagination at Bhimbetka|url=https://theprint.in/yourturn/subscriberwrites-india-etched-in-stone-100000-years-of-human-imagination-at-bhimbetka/2840899/|access-date=2026-06-13|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> మనం ఎవరం? మన ప్రయాణం ఎక్కడి నుండి మొదలైంది? అనే ప్రశ్నలకు ఉపఖండంలోని ఈ గుహలు సమాధానాలు చెబుతోన్నవి.<ref name=":5" /> == వ్యుత్పత్తి == భీమ్‌బేట్కా (भीमबेटका) అనే పేరు మహా భారతంలోని భీముడి వలన వచ్చింది.<ref name="mathpal">[[Yashodhar Mathpal|Mathpal, Yashodhar]]. ''Prehistoric Painting Of Bhimbetka''. 1984, page 25</ref> భీమ్‌బేట్కా అనే పదం భీమ్ బైఠకా (भीमबैठका) నుంచి వచ్చింది. దీని అర్థం భీముడు కూర్చున్న ప్రదేశం.<ref name="mathpal" /> == ప్రదేశం == స్థానిక ఆదివాసీల కథనం ప్రకారం 1888 లో పురావస్తు శాఖ పూర్వం ఈ గుహలు బౌద్ధారామాలని నమోదు చేసింది. తరువాత ప్రముఖ భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేతైన [[విష్ణు శ్రీధర్ వాకణ్కర్]] రైలులో భోపాల్ వెళ్తూ తాను స్పెయిన్, ఫ్రాన్స్ లో చూసిన గుహలను పోలిన వాటిని ఇక్కడ చూసాడు. తరువాత 1957లో వాకణ్కర్ అదే పనిగా తమ బృందంతో కలసి ఈ ప్రదేశంలో పర్యటించి గుహలను కనుగొన్నాడు.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=World Heritage Site |accessdate=2007-02-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070308082739/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925| archivedate= 8 March 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> === వివరాలు === 10 కి.మీ పొడవు, 3 కి.మీ వెడల్పుగల ప్రాంతంలో మొత్తం 750 గుహలు కనుగొనగా అందులో 243 భీమ్‌బేట్కా వర్గానికి, 178 లకర్ జువార్ వర్గానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. వీటిలో 400 గుహలలో [[చిత్రకళ]]<nowiki/>లు కలవు.<ref name=":1">{{Cite web|title=Archaeological Survey of India|url=https://asi.nic.in/pages/WorldHeritageBhimbetka|access-date=2026-06-12|website=asi.nic.in}}</ref> ఈ చిత్రకళ వలన భారతదేశం లోనే అతిపెద్ద [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] సముదాయంగా పరిగణించబడుతోంది.<ref name=":2" /> గుహలోని ఏకశిలపై ఉపయోగించిన రంగుల ముడిసరుకును సమీపంలోని బార్ఖేడా ప్రాంతం నుంచి తెచ్చినట్టు గుర్తించారు.<ref>{{cite web | url = http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/925.pdf | title = Bhimbetka (India) No. 925 | publisher = UNESCO World Heritage Centre | accessdate = 2012-04-28 }}</ref> == చారిత్రక వివరణ == భీంబేట్కా చరిత్ర పలు శిలాయుగాలుగా వ్యాపించి ఉంది. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం === [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం]] లో మొరటుగా రూపొందించిన గొడ్డళ్ళు కత్తిరించే పరికరాలు మానవుల తొట్టతొలి ఆవిష్కరణలు. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం తో పోలిస్తే [[భారతదేశంలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం|మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం]]లో పనిముట్లు చిన్నవి కావటం, కొత్త పరికరాలు కనబడం, చెక్క/ఎముకలతో చేయబడిన చేతి పిడులు, విల్లంబుల తయారీ మేధస్సుకు, ముందు చూపుకు, వేట, ప్రాణరక్షణలలో సహకారానికి నిదర్శనం.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగంలో మరిన్ని సరిక్రొత్త పనిముట్లు ఉద్భవించాయి. [[మధ్య రాతియుగం]] లో వాడబడిన రాయి, పనిముట్ల ఆకారాలలో ప్రస్ఫుటమైన మార్పులు తెలిసాయి.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === తామ్ర శిలా యుగం === [[తామ్ర శిలా యుగం]] నాటికి కుండల/ఆభరణాల తయారీ, మొదలయ్యింది. సబ్బురాయి, గవ్వలను పూసలుగా గుచ్చిన హారాలతో సంస్కృతి విలసిల్లింది. సమీప వ్యవసాయదారులతో వ్యాపారం పరిఢవిల్లింది. , రాగితో చేసిన పనిముట్లు, నాణేలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అవతరించింది. నాగరికత స్థాపించబడింది.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == చిత్రకళ == భీంబేట్కా గుహలలోని చిత్రకళ మానవ పరిణామ క్రమానికి మచ్చుతునక. వేటగాళ్ళుగా మొదలై, వ్యవసాయదారులుగా స్థిరపడి, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్ళిన ఒక గొప్ప నాగరికతకు అరుదైన జ్ఞాపిక. ఈ శిలాగుహ చిత్రలేఖనాలు మానవజాతి యొక్క ప్రప్రథమ ఆలోచనలకు, భయాలకు, స్వప్నాలకు తార్కాణాలు. సాంప్రదాయాలను, భావోద్వేగాలను ప్రతిబింబించే ఈ చిత్రలేఖనాలు, భారతదేశం యొక్క ప్రాచీన కళా వారసత్వ సంపదకు ఉదాహరణలు.<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> === అంశాలు === ఈ గుహలలో వేటగాళ్ళు, జింకలు, పులులు, నెమలి, అడవి పంది, పాము, ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు, ఎలుగు బంట్లు, మరిన్ని ఇతర జంతువులతో బాటు, ఖడ్గాలు, ఈటెలు, విల్లంబుల వంటి ఆయుధాలతో యుద్ధం, కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. గుర్రం/ఏనుగుల పై స్వారీ వంటి వినోదాలు, ఆహారం కోసం వేట, వ్యవసాయం, వంట-వార్పు, తేనె సేకరణ వంటి వృత్తులు, భుజించటం, సంగీతం, దేవతా వృక్షాలు, మంత్ర రథాలు, పిల్లల పెంపకం, నృత్యం/సామూహిక నృత్యం వంటివి అత్యంత సూక్షమైన వివరాలతో చిత్రీకరించబడ్డాయి.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Bhimbetka-rock-shelters|title=Bhimbetka rock shelters {{!}} Facts, India, Location, & Map {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-12|language=en}}</ref><ref name=":4" /> === రంగులు === ఖనిజాల నుండి, మట్టి నుండి, కాయగూరల నుండి వెలికి తీయబడ్డ సహజమైన రంగులు ఈ చిత్రకళలో వాడబడినవి. [[ఎరుపు]], [[తెలుపు]], [[పసుపు (రంగు)]], [[ఆకుపచ్చ]] రంగులు ప్రధానంగా కనబడతాయి. వీటిని జంతువుల కొవ్వు, లేదా మొక్కల గుజ్జు పదార్థాలతో కలిపి వాడటం జరిగింది. కాలం పెట్టిన పరీక్షలకు కొంత నష్టం జరిగినా, వాటిని ఎదుర్కొని కొన్ని చిత్రలేఖనాలు ఈ నాటికీ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. పొడి వాతావరణం, రాళ్ళే తోరణాలుగా ఉండటం వలన యుగాలు గడిచినా ఇక్కడి చిత్రకళ ఇంకా ఉనికిలో ఉండటం అదృష్టకరం.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> === ప్రధాన ఆకర్షణలు === Zoo Rock ([[జంతుశాస్త్రం|జంతుశాస్త్ర]] శిలాగుహ) పై ఉన్న వివిధ జంతువుల చిత్రలేఖనాలు ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణలో మొదటిది. ఇది ఆదిమ కాలపు వన్యప్రాణుల గురించి చెక్కబడిన శిలాశాసనం. <ref name=":5" /> ఒక్కడిగా దొరికిపోయిన ఒక మానవుణ్ణి ఒక అడవిదున్న వెంటాడుతూ ఉండటం, నిస్సహాయులైన అతని సహచరులు చేష్టలుడిగి చోద్యం చూస్తూ ఉండటం, రెండవది. <ref name=":5" /> భావోద్రేకం, మానవత్వం తొణికిసలాడే ఈ చిత్రం ఎరుపు రంగులో చిత్రీకరించబడి ఉంది. త్రిశూలం చేతిలో పట్టుకొని, నర్తిస్తున్న మానవాకారపు రూపం మూడవది. వాకణ్ణర్ స్వయానా కనుగొని దీనికి [[నటరాజు]]<nowiki/>గా నామకరణం చేయటం విశేషం. సాంప్రదాయం, లయ, అప్పటి ఆధ్యాత్మికతకు ఇది చిహ్నం.<ref name=":5" /> === పనిముట్లు === రాతితో చేయబడిన గొడ్డళ్ళు, కత్తెరలు, గులకరాళ్ళతో చేయబడిన ఇతర పనిముట్లకు ఈ గుహలు సాక్ష్యాలు.<ref name=":1" /> === ఇతర ప్రదేశాల శిలాగుహ చిత్రకళతో సామ్యం === [[ఆస్ట్రేలియా]] లోని కాకడు జాతీయ ఉద్యానవనం లోని చిత్రకళకు, [[కలహరి ఎడారి]] లోని ఒక ఆదివాసి తెగకు సంబంధించిన శిలాగుహ చిత్రకళకు, [[ఫ్రాన్స్]] లోని లసాక్స్ శిలాగుహ చిత్రకళకు, భీంబేట్కా శిలాగుహ చిత్రకళకు స్పష్టమైన పోలికలు ఉన్నవి. <ref name=":2">{{Cite web|title=Bhimbetka: A rocky canvas, thirty thousands years old|url=https://artsandculture.google.com/story/0114/SAVRwtSgp-yFJQ|access-date=2026-06-12|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> ఈ పోలికలు మానవ భావాలలోని, సృజనాత్మకత లోని సార్వత్రికతను సూచిస్తాయి.<ref name=":4">{{Cite web|title=Explore the Ancient Bhimbetka Caves in Bhopal|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/madhya-pradesh/bhopal/bhimbetka-rock-shelters|access-date=2026-06-12|website=Incredible India|language=en}}</ref> === నేటి సంస్కృతి-సంప్రదాయలతో సంబంధం === ఈ చిత్రలేఖనాలలో చూపిన సంస్కృతి-సంప్రదాయలు చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలలో ఇప్పటికీ కూడా పాటించబడటం గమనించబడింది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Rock Shelters of Bhimbetka {{!}} Ministry of Culture|url=https://culture.gov.in/rock-shelters-bhimbetka|access-date=2026-06-12|website=culture.gov.in}}</ref> == కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు == భీమ్‌బేట్కాలోని ఒక గుహలో చేతిలో త్రిశూలం కలిగి నృత్య భంగిమలో ఉన్న చిత్రం ఉంది. దీనికి డాక్టర్ వాకణ్కర్ '''నటరాజు''' అని నామకరణం చేసారు. ఈ గుహల్లోని చిత్రాలు వాతావరణ అవపాతానికి గురై కొంతమేర చెరిగిపోయాయి. వీటిని సంరక్షించడానికి భారత పురావస్తు శాఖ రసాయనాలు, మైనాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |title=Natraj painting in Bhimbetka caves said by wakankar |website= |access-date=2016-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005044056/http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |archive-date=2016-10-05 |url-status=dead }}</ref> == శిల్పకళ == భోరన్వాలి, బినేకా, లఖాజువర్ వంటి కొన్ని ప్రదేశాల పరిసరాలలో చిన్నపాటి స్థూపాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడే కొన్ని గోడలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇతర ఆకారాలు చెక్కబడ్డాయి.<ref name=":1" /> == వాస్తు == ఈ గుహలలో రాతితోనే నిర్మించిన గోడలు, రాతిపై మలచిన మెట్లు, రాతిని చదును చేసి నేలగా వాడటం వంటివి వాస్తు శాస్త్రానికి తొలి భాష్యం పలికాయి.<ref name=":5" /> == సాహిత్యం == [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]]/[[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] కాలాలలో కొని శాసనాలు చెక్కబడ్డాయి. శంఖ లిపిలో కూడా కొన్ని శాసనాలు కలవు.<ref name=":1" /> == రాతిపై చెక్కిన అర్థగోళాకార గుంతలు == ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న రాతిపై అర్థగోళాకార గుంతలు చెక్కబడ్డాయి. ఇవి లిపి, వ్యవసాయం, నాగరికత కంటే ముందు కాలం నాటివి. ఏదైన సాంప్రదాయాన్ని అనుసరించి చేశారా, వారి గణితంలో ఇవి ఒక భాగమా లేక తమ ఉనికిని చాటుతూ చేశారా, వీటి వెనుక మర్మం ఇంకా తెలియరాలేదు. ఏదేమైనా ఈ గుంతలు చిహ్నాత్మక ఆలోచనను, మానవత యొక్క అంతర్ముఖ జీవిత ప్రారంభాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name=":5" /> == సంరక్షణ == కాలం, సమయం వలన సంభవించే క్షీణత, కాలుష్యం, పర్యాటకుల అజాగ్రత్త వలన ఈ సున్నితమైన చిత్రలేఖనాలకు ముప్పు పొంచి ఉంది. భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ/[[యునెస్కో]] కలసి కట్టుగా వీటి సంరక్షణ బాధ్యతలు చేపట్టాయి.<ref name=":5" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జ్వాలాపురం పురాతత్వ స్థలం]] - ఆంధ్రప్రదేశ్, నంద్యాల జిల్లాలో 75 వేల యేళ్ళ నాడు మానవులు నివసించిన స్థలం * [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] * [[అజంతా గుహలలో బౌద్ధ చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] * [[చిత్రలేఖన చరిత్ర]] * [[ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{Reflist}} [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని పురాతత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] [[వర్గం:చిత్రకళ చరిత్ర]] e9nkx5ukixxegvz9ycqup1w4ienx6cx 4936766 4936765 2026-08-16T18:12:22Z Veera.sj 9700 /* కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు */ ప్రభావం 4936766 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు | Image = [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|250px|భీమ్‌బేట్కా శిలా చిత్రాలు]] | State Party = [[భారతదేశం]] | Type = సాంస్క్రతిక | Criteria = (iii)(v) | ID = 925 | Region = [[దక్షిణ ఆషియా]] | Year = 2003 | Session = | Link = http://whc.unesco.org/en/list/925 | locmapin = India Madhya Pradesh | latitude = 22.92778 | longitude = 77.5833 }} {{coord|22|56|14|N|77|36|45|E|display=title}}'''భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు [[ప్రాచీన శిలా యుగం]]''' (పేలియోలిథిక్) నాటి [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[గుహలు]]. ఈ గుహలు [[భారతదేశం]]<nowiki/>లో [[ఆదిమానవులు]] ఉనికినీ, [[దక్షిణాసియా]]<nowiki/>లో [[రాతి యుగము]] యొక్క ఆరంభాన్నీ చాటుతున్నాయి. ఈ గుహలు [[మధ్య ప్రదేశ్]] రాష్ట్రం రైసేన్ జిల్లా ఒబైదుల్లాగంజ్ పట్టణానికి సమీపంలోని [[రాతాపానీ పులుల అభయారణ్యం|రాతాపానీ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి. ఇందులో కొన్ని గుహల్లో లక్ష సంవత్సరాలకు పూర్వం [[హోమో ఎరెక్టస్]] అనే ఆది మానవ జాతికి చెందిన వారు నివసించిన ఆధారాలు దొరికాయి.<ref>Javid, Ali and Javeed, Tabassum. ''World Heritage Monuments and Related Edifices in India''. 2008, page 19</ref><ref name=":0">http://originsnet.org/bimb1gallery/index.htm</ref> ఈ గుహలలోని కొన్ని [[పెట్రోగ్లిఫ్|రాతి చిత్రాలు]] 30,000 సంవత్సరాలకు పై బడినవి. అప్పటి [[చిత్రలేఖనం]], [[నాట్యం]], [[సాహిత్యం]], [[శిల్పకళ]], [[వాస్తు శాస్త్రం]], సాంప్రదాయాలు, వంటి వాటికి ఈ గుహలు చరిత్రలో చెరగని ముద్ర వేశాయి. వీటి ప్రాముఖ్యతను కనుగొన్న [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ]] ఈ గుహలను '''మనిషి పరిణామ క్రమం యొక్క సజీవ ప్రయోగశాల'''గా అభివర్ణించింది. కళ, సాంకేతికత, ఆలోచనా సరళుల అరుదైన నిరంతర ప్రవాహంగా వీటిని పేర్కొంది. 2003లో ఈ గుహలను [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా యునెస్కో గుర్తించింది.<ref name="klostermaier1989">{{Citation | title=A survey of Hinduism | author=Klaus K. Klostermaier | authorlink = Klaus Klostermaier | year=1989 | isbn=0-88706-807-3 | publisher=SUNY Press | url=https://books.google.com/books?id=ltn3OuF_i4sC | quote=''... prehistoric cave paintings at Bhimbetka (ca. 30000 BCE) ...''}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Raviya|first=Hitesh|date=2026-01-30|title=SubscriberWrites: India, Etched in Stone: 100,000 Years of Human Imagination at Bhimbetka|url=https://theprint.in/yourturn/subscriberwrites-india-etched-in-stone-100000-years-of-human-imagination-at-bhimbetka/2840899/|access-date=2026-06-13|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> మనం ఎవరం? మన ప్రయాణం ఎక్కడి నుండి మొదలైంది? అనే ప్రశ్నలకు ఉపఖండంలోని ఈ గుహలు సమాధానాలు చెబుతోన్నవి.<ref name=":5" /> == వ్యుత్పత్తి == భీమ్‌బేట్కా (भीमबेटका) అనే పేరు మహా భారతంలోని భీముడి వలన వచ్చింది.<ref name="mathpal">[[Yashodhar Mathpal|Mathpal, Yashodhar]]. ''Prehistoric Painting Of Bhimbetka''. 1984, page 25</ref> భీమ్‌బేట్కా అనే పదం భీమ్ బైఠకా (भीमबैठका) నుంచి వచ్చింది. దీని అర్థం భీముడు కూర్చున్న ప్రదేశం.<ref name="mathpal" /> == ప్రదేశం == స్థానిక ఆదివాసీల కథనం ప్రకారం 1888 లో పురావస్తు శాఖ పూర్వం ఈ గుహలు బౌద్ధారామాలని నమోదు చేసింది. తరువాత ప్రముఖ భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేతైన [[విష్ణు శ్రీధర్ వాకణ్కర్]] రైలులో భోపాల్ వెళ్తూ తాను స్పెయిన్, ఫ్రాన్స్ లో చూసిన గుహలను పోలిన వాటిని ఇక్కడ చూసాడు. తరువాత 1957లో వాకణ్కర్ అదే పనిగా తమ బృందంతో కలసి ఈ ప్రదేశంలో పర్యటించి గుహలను కనుగొన్నాడు.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=World Heritage Site |accessdate=2007-02-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070308082739/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925| archivedate= 8 March 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> === వివరాలు === 10 కి.మీ పొడవు, 3 కి.మీ వెడల్పుగల ప్రాంతంలో మొత్తం 750 గుహలు కనుగొనగా అందులో 243 భీమ్‌బేట్కా వర్గానికి, 178 లకర్ జువార్ వర్గానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. వీటిలో 400 గుహలలో [[చిత్రకళ]]<nowiki/>లు కలవు.<ref name=":1">{{Cite web|title=Archaeological Survey of India|url=https://asi.nic.in/pages/WorldHeritageBhimbetka|access-date=2026-06-12|website=asi.nic.in}}</ref> ఈ చిత్రకళ వలన భారతదేశం లోనే అతిపెద్ద [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] సముదాయంగా పరిగణించబడుతోంది.<ref name=":2" /> గుహలోని ఏకశిలపై ఉపయోగించిన రంగుల ముడిసరుకును సమీపంలోని బార్ఖేడా ప్రాంతం నుంచి తెచ్చినట్టు గుర్తించారు.<ref>{{cite web | url = http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/925.pdf | title = Bhimbetka (India) No. 925 | publisher = UNESCO World Heritage Centre | accessdate = 2012-04-28 }}</ref> == చారిత్రక వివరణ == భీంబేట్కా చరిత్ర పలు శిలాయుగాలుగా వ్యాపించి ఉంది. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం === [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం]] లో మొరటుగా రూపొందించిన గొడ్డళ్ళు కత్తిరించే పరికరాలు మానవుల తొట్టతొలి ఆవిష్కరణలు. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం తో పోలిస్తే [[భారతదేశంలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం|మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం]]లో పనిముట్లు చిన్నవి కావటం, కొత్త పరికరాలు కనబడం, చెక్క/ఎముకలతో చేయబడిన చేతి పిడులు, విల్లంబుల తయారీ మేధస్సుకు, ముందు చూపుకు, వేట, ప్రాణరక్షణలలో సహకారానికి నిదర్శనం.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగంలో మరిన్ని సరిక్రొత్త పనిముట్లు ఉద్భవించాయి. [[మధ్య రాతియుగం]] లో వాడబడిన రాయి, పనిముట్ల ఆకారాలలో ప్రస్ఫుటమైన మార్పులు తెలిసాయి.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === తామ్ర శిలా యుగం === [[తామ్ర శిలా యుగం]] నాటికి కుండల/ఆభరణాల తయారీ, మొదలయ్యింది. సబ్బురాయి, గవ్వలను పూసలుగా గుచ్చిన హారాలతో సంస్కృతి విలసిల్లింది. సమీప వ్యవసాయదారులతో వ్యాపారం పరిఢవిల్లింది. , రాగితో చేసిన పనిముట్లు, నాణేలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అవతరించింది. నాగరికత స్థాపించబడింది.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == చిత్రకళ == భీంబేట్కా గుహలలోని చిత్రకళ మానవ పరిణామ క్రమానికి మచ్చుతునక. వేటగాళ్ళుగా మొదలై, వ్యవసాయదారులుగా స్థిరపడి, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్ళిన ఒక గొప్ప నాగరికతకు అరుదైన జ్ఞాపిక. ఈ శిలాగుహ చిత్రలేఖనాలు మానవజాతి యొక్క ప్రప్రథమ ఆలోచనలకు, భయాలకు, స్వప్నాలకు తార్కాణాలు. సాంప్రదాయాలను, భావోద్వేగాలను ప్రతిబింబించే ఈ చిత్రలేఖనాలు, భారతదేశం యొక్క ప్రాచీన కళా వారసత్వ సంపదకు ఉదాహరణలు.<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> === అంశాలు === ఈ గుహలలో వేటగాళ్ళు, జింకలు, పులులు, నెమలి, అడవి పంది, పాము, ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు, ఎలుగు బంట్లు, మరిన్ని ఇతర జంతువులతో బాటు, ఖడ్గాలు, ఈటెలు, విల్లంబుల వంటి ఆయుధాలతో యుద్ధం, కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. గుర్రం/ఏనుగుల పై స్వారీ వంటి వినోదాలు, ఆహారం కోసం వేట, వ్యవసాయం, వంట-వార్పు, తేనె సేకరణ వంటి వృత్తులు, భుజించటం, సంగీతం, దేవతా వృక్షాలు, మంత్ర రథాలు, పిల్లల పెంపకం, నృత్యం/సామూహిక నృత్యం వంటివి అత్యంత సూక్షమైన వివరాలతో చిత్రీకరించబడ్డాయి.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Bhimbetka-rock-shelters|title=Bhimbetka rock shelters {{!}} Facts, India, Location, & Map {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-12|language=en}}</ref><ref name=":4" /> === రంగులు === ఖనిజాల నుండి, మట్టి నుండి, కాయగూరల నుండి వెలికి తీయబడ్డ సహజమైన రంగులు ఈ చిత్రకళలో వాడబడినవి. [[ఎరుపు]], [[తెలుపు]], [[పసుపు (రంగు)]], [[ఆకుపచ్చ]] రంగులు ప్రధానంగా కనబడతాయి. వీటిని జంతువుల కొవ్వు, లేదా మొక్కల గుజ్జు పదార్థాలతో కలిపి వాడటం జరిగింది. కాలం పెట్టిన పరీక్షలకు కొంత నష్టం జరిగినా, వాటిని ఎదుర్కొని కొన్ని చిత్రలేఖనాలు ఈ నాటికీ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. పొడి వాతావరణం, రాళ్ళే తోరణాలుగా ఉండటం వలన యుగాలు గడిచినా ఇక్కడి చిత్రకళ ఇంకా ఉనికిలో ఉండటం అదృష్టకరం.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> === ప్రధాన ఆకర్షణలు === Zoo Rock ([[జంతుశాస్త్రం|జంతుశాస్త్ర]] శిలాగుహ) పై ఉన్న వివిధ జంతువుల చిత్రలేఖనాలు ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణలో మొదటిది. ఇది ఆదిమ కాలపు వన్యప్రాణుల గురించి చెక్కబడిన శిలాశాసనం. <ref name=":5" /> ఒక్కడిగా దొరికిపోయిన ఒక మానవుణ్ణి ఒక అడవిదున్న వెంటాడుతూ ఉండటం, నిస్సహాయులైన అతని సహచరులు చేష్టలుడిగి చోద్యం చూస్తూ ఉండటం, రెండవది. <ref name=":5" /> భావోద్రేకం, మానవత్వం తొణికిసలాడే ఈ చిత్రం ఎరుపు రంగులో చిత్రీకరించబడి ఉంది. త్రిశూలం చేతిలో పట్టుకొని, నర్తిస్తున్న మానవాకారపు రూపం మూడవది. వాకణ్ణర్ స్వయానా కనుగొని దీనికి [[నటరాజు]]<nowiki/>గా నామకరణం చేయటం విశేషం. సాంప్రదాయం, లయ, అప్పటి ఆధ్యాత్మికతకు ఇది చిహ్నం.<ref name=":5" /> === పనిముట్లు === రాతితో చేయబడిన గొడ్డళ్ళు, కత్తెరలు, గులకరాళ్ళతో చేయబడిన ఇతర పనిముట్లకు ఈ గుహలు సాక్ష్యాలు.<ref name=":1" /> === ఇతర ప్రదేశాల శిలాగుహ చిత్రకళతో సామ్యం === [[ఆస్ట్రేలియా]] లోని కాకడు జాతీయ ఉద్యానవనం లోని చిత్రకళకు, [[కలహరి ఎడారి]] లోని ఒక ఆదివాసి తెగకు సంబంధించిన శిలాగుహ చిత్రకళకు, [[ఫ్రాన్స్]] లోని లసాక్స్ శిలాగుహ చిత్రకళకు, భీంబేట్కా శిలాగుహ చిత్రకళకు స్పష్టమైన పోలికలు ఉన్నవి. <ref name=":2">{{Cite web|title=Bhimbetka: A rocky canvas, thirty thousands years old|url=https://artsandculture.google.com/story/0114/SAVRwtSgp-yFJQ|access-date=2026-06-12|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> ఈ పోలికలు మానవ భావాలలోని, సృజనాత్మకత లోని సార్వత్రికతను సూచిస్తాయి.<ref name=":4">{{Cite web|title=Explore the Ancient Bhimbetka Caves in Bhopal|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/madhya-pradesh/bhopal/bhimbetka-rock-shelters|access-date=2026-06-12|website=Incredible India|language=en}}</ref> === నేటి సంస్కృతి-సంప్రదాయలతో సంబంధం === ఈ చిత్రలేఖనాలలో చూపిన సంస్కృతి-సంప్రదాయలు చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలలో ఇప్పటికీ కూడా పాటించబడటం గమనించబడింది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Rock Shelters of Bhimbetka {{!}} Ministry of Culture|url=https://culture.gov.in/rock-shelters-bhimbetka|access-date=2026-06-12|website=culture.gov.in}}</ref> == ప్రభావం == భీంబేట్కా సమీపంలో ఉన్న పలుగ్రామాలలోని సంస్కృతీ-సంప్రదాయాలు ఈ శిలాగుహచిత్రలేఖనాలు దగ్గరగా ఉన్నవి.<ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Rock Shelters of Bhimbetka|url=https://whc.unesco.org/en/list/925/|access-date=2026-08-16|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> == కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు == భీమ్‌బేట్కాలోని ఒక గుహలో చేతిలో త్రిశూలం కలిగి నృత్య భంగిమలో ఉన్న చిత్రం ఉంది. దీనికి డాక్టర్ వాకణ్కర్ '''నటరాజు''' అని నామకరణం చేసారు. ఈ గుహల్లోని చిత్రాలు వాతావరణ అవపాతానికి గురై కొంతమేర చెరిగిపోయాయి. వీటిని సంరక్షించడానికి భారత పురావస్తు శాఖ రసాయనాలు, మైనాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |title=Natraj painting in Bhimbetka caves said by wakankar |website= |access-date=2016-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005044056/http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |archive-date=2016-10-05 |url-status=dead }}</ref> == శిల్పకళ == భోరన్వాలి, బినేకా, లఖాజువర్ వంటి కొన్ని ప్రదేశాల పరిసరాలలో చిన్నపాటి స్థూపాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడే కొన్ని గోడలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇతర ఆకారాలు చెక్కబడ్డాయి.<ref name=":1" /> == వాస్తు == ఈ గుహలలో రాతితోనే నిర్మించిన గోడలు, రాతిపై మలచిన మెట్లు, రాతిని చదును చేసి నేలగా వాడటం వంటివి వాస్తు శాస్త్రానికి తొలి భాష్యం పలికాయి.<ref name=":5" /> == సాహిత్యం == [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]]/[[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] కాలాలలో కొని శాసనాలు చెక్కబడ్డాయి. శంఖ లిపిలో కూడా కొన్ని శాసనాలు కలవు.<ref name=":1" /> == రాతిపై చెక్కిన అర్థగోళాకార గుంతలు == ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న రాతిపై అర్థగోళాకార గుంతలు చెక్కబడ్డాయి. ఇవి లిపి, వ్యవసాయం, నాగరికత కంటే ముందు కాలం నాటివి. ఏదైన సాంప్రదాయాన్ని అనుసరించి చేశారా, వారి గణితంలో ఇవి ఒక భాగమా లేక తమ ఉనికిని చాటుతూ చేశారా, వీటి వెనుక మర్మం ఇంకా తెలియరాలేదు. ఏదేమైనా ఈ గుంతలు చిహ్నాత్మక ఆలోచనను, మానవత యొక్క అంతర్ముఖ జీవిత ప్రారంభాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name=":5" /> == సంరక్షణ == కాలం, సమయం వలన సంభవించే క్షీణత, కాలుష్యం, పర్యాటకుల అజాగ్రత్త వలన ఈ సున్నితమైన చిత్రలేఖనాలకు ముప్పు పొంచి ఉంది. భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ/[[యునెస్కో]] కలసి కట్టుగా వీటి సంరక్షణ బాధ్యతలు చేపట్టాయి.<ref name=":5" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జ్వాలాపురం పురాతత్వ స్థలం]] - ఆంధ్రప్రదేశ్, నంద్యాల జిల్లాలో 75 వేల యేళ్ళ నాడు మానవులు నివసించిన స్థలం * [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] * [[అజంతా గుహలలో బౌద్ధ చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] * [[చిత్రలేఖన చరిత్ర]] * [[ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{Reflist}} [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని పురాతత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] [[వర్గం:చిత్రకళ చరిత్ర]] eqvl8iujeq5skizc5fxav61tdk9oiz5 4936770 4936766 2026-08-16T18:32:40Z Veera.sj 9700 /* శిల్పకళ */ విస్తరణ 4936770 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు | Image = [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|250px|భీమ్‌బేట్కా శిలా చిత్రాలు]] | State Party = [[భారతదేశం]] | Type = సాంస్క్రతిక | Criteria = (iii)(v) | ID = 925 | Region = [[దక్షిణ ఆషియా]] | Year = 2003 | Session = | Link = http://whc.unesco.org/en/list/925 | locmapin = India Madhya Pradesh | latitude = 22.92778 | longitude = 77.5833 }} {{coord|22|56|14|N|77|36|45|E|display=title}}'''భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు [[ప్రాచీన శిలా యుగం]]''' (పేలియోలిథిక్) నాటి [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[గుహలు]]. ఈ గుహలు [[భారతదేశం]]<nowiki/>లో [[ఆదిమానవులు]] ఉనికినీ, [[దక్షిణాసియా]]<nowiki/>లో [[రాతి యుగము]] యొక్క ఆరంభాన్నీ చాటుతున్నాయి. ఈ గుహలు [[మధ్య ప్రదేశ్]] రాష్ట్రం రైసేన్ జిల్లా ఒబైదుల్లాగంజ్ పట్టణానికి సమీపంలోని [[రాతాపానీ పులుల అభయారణ్యం|రాతాపానీ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి. ఇందులో కొన్ని గుహల్లో లక్ష సంవత్సరాలకు పూర్వం [[హోమో ఎరెక్టస్]] అనే ఆది మానవ జాతికి చెందిన వారు నివసించిన ఆధారాలు దొరికాయి.<ref>Javid, Ali and Javeed, Tabassum. ''World Heritage Monuments and Related Edifices in India''. 2008, page 19</ref><ref name=":0">http://originsnet.org/bimb1gallery/index.htm</ref> ఈ గుహలలోని కొన్ని [[పెట్రోగ్లిఫ్|రాతి చిత్రాలు]] 30,000 సంవత్సరాలకు పై బడినవి. అప్పటి [[చిత్రలేఖనం]], [[నాట్యం]], [[సాహిత్యం]], [[శిల్పకళ]], [[వాస్తు శాస్త్రం]], సాంప్రదాయాలు, వంటి వాటికి ఈ గుహలు చరిత్రలో చెరగని ముద్ర వేశాయి. వీటి ప్రాముఖ్యతను కనుగొన్న [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ]] ఈ గుహలను '''మనిషి పరిణామ క్రమం యొక్క సజీవ ప్రయోగశాల'''గా అభివర్ణించింది. కళ, సాంకేతికత, ఆలోచనా సరళుల అరుదైన నిరంతర ప్రవాహంగా వీటిని పేర్కొంది. 2003లో ఈ గుహలను [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా యునెస్కో గుర్తించింది.<ref name="klostermaier1989">{{Citation | title=A survey of Hinduism | author=Klaus K. Klostermaier | authorlink = Klaus Klostermaier | year=1989 | isbn=0-88706-807-3 | publisher=SUNY Press | url=https://books.google.com/books?id=ltn3OuF_i4sC | quote=''... prehistoric cave paintings at Bhimbetka (ca. 30000 BCE) ...''}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Raviya|first=Hitesh|date=2026-01-30|title=SubscriberWrites: India, Etched in Stone: 100,000 Years of Human Imagination at Bhimbetka|url=https://theprint.in/yourturn/subscriberwrites-india-etched-in-stone-100000-years-of-human-imagination-at-bhimbetka/2840899/|access-date=2026-06-13|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> మనం ఎవరం? మన ప్రయాణం ఎక్కడి నుండి మొదలైంది? అనే ప్రశ్నలకు ఉపఖండంలోని ఈ గుహలు సమాధానాలు చెబుతోన్నవి.<ref name=":5" /> == వ్యుత్పత్తి == భీమ్‌బేట్కా (भीमबेटका) అనే పేరు మహా భారతంలోని భీముడి వలన వచ్చింది.<ref name="mathpal">[[Yashodhar Mathpal|Mathpal, Yashodhar]]. ''Prehistoric Painting Of Bhimbetka''. 1984, page 25</ref> భీమ్‌బేట్కా అనే పదం భీమ్ బైఠకా (भीमबैठका) నుంచి వచ్చింది. దీని అర్థం భీముడు కూర్చున్న ప్రదేశం.<ref name="mathpal" /> == ప్రదేశం == స్థానిక ఆదివాసీల కథనం ప్రకారం 1888 లో పురావస్తు శాఖ పూర్వం ఈ గుహలు బౌద్ధారామాలని నమోదు చేసింది. తరువాత ప్రముఖ భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేతైన [[విష్ణు శ్రీధర్ వాకణ్కర్]] రైలులో భోపాల్ వెళ్తూ తాను స్పెయిన్, ఫ్రాన్స్ లో చూసిన గుహలను పోలిన వాటిని ఇక్కడ చూసాడు. తరువాత 1957లో వాకణ్కర్ అదే పనిగా తమ బృందంతో కలసి ఈ ప్రదేశంలో పర్యటించి గుహలను కనుగొన్నాడు.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=World Heritage Site |accessdate=2007-02-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070308082739/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925| archivedate= 8 March 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> === వివరాలు === 10 కి.మీ పొడవు, 3 కి.మీ వెడల్పుగల ప్రాంతంలో మొత్తం 750 గుహలు కనుగొనగా అందులో 243 భీమ్‌బేట్కా వర్గానికి, 178 లకర్ జువార్ వర్గానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. వీటిలో 400 గుహలలో [[చిత్రకళ]]<nowiki/>లు కలవు.<ref name=":1">{{Cite web|title=Archaeological Survey of India|url=https://asi.nic.in/pages/WorldHeritageBhimbetka|access-date=2026-06-12|website=asi.nic.in}}</ref> ఈ చిత్రకళ వలన భారతదేశం లోనే అతిపెద్ద [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] సముదాయంగా పరిగణించబడుతోంది.<ref name=":2" /> గుహలోని ఏకశిలపై ఉపయోగించిన రంగుల ముడిసరుకును సమీపంలోని బార్ఖేడా ప్రాంతం నుంచి తెచ్చినట్టు గుర్తించారు.<ref>{{cite web | url = http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/925.pdf | title = Bhimbetka (India) No. 925 | publisher = UNESCO World Heritage Centre | accessdate = 2012-04-28 }}</ref> == చారిత్రక వివరణ == భీంబేట్కా చరిత్ర పలు శిలాయుగాలుగా వ్యాపించి ఉంది. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం === [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం]] లో మొరటుగా రూపొందించిన గొడ్డళ్ళు కత్తిరించే పరికరాలు మానవుల తొట్టతొలి ఆవిష్కరణలు. <ref name=":5" /><ref name=":1" /> === మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం === పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం తో పోలిస్తే [[భారతదేశంలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం|మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం]]లో పనిముట్లు చిన్నవి కావటం, కొత్త పరికరాలు కనబడం, చెక్క/ఎముకలతో చేయబడిన చేతి పిడులు, విల్లంబుల తయారీ మేధస్సుకు, ముందు చూపుకు, వేట, ప్రాణరక్షణలలో సహకారానికి నిదర్శనం.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం === ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగంలో మరిన్ని సరిక్రొత్త పనిముట్లు ఉద్భవించాయి. [[మధ్య రాతియుగం]] లో వాడబడిన రాయి, పనిముట్ల ఆకారాలలో ప్రస్ఫుటమైన మార్పులు తెలిసాయి.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> === తామ్ర శిలా యుగం === [[తామ్ర శిలా యుగం]] నాటికి కుండల/ఆభరణాల తయారీ, మొదలయ్యింది. సబ్బురాయి, గవ్వలను పూసలుగా గుచ్చిన హారాలతో సంస్కృతి విలసిల్లింది. సమీప వ్యవసాయదారులతో వ్యాపారం పరిఢవిల్లింది. , రాగితో చేసిన పనిముట్లు, నాణేలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అవతరించింది. నాగరికత స్థాపించబడింది.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == చిత్రకళ == భీంబేట్కా గుహలలోని చిత్రకళ మానవ పరిణామ క్రమానికి మచ్చుతునక. వేటగాళ్ళుగా మొదలై, వ్యవసాయదారులుగా స్థిరపడి, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్ళిన ఒక గొప్ప నాగరికతకు అరుదైన జ్ఞాపిక. ఈ శిలాగుహ చిత్రలేఖనాలు మానవజాతి యొక్క ప్రప్రథమ ఆలోచనలకు, భయాలకు, స్వప్నాలకు తార్కాణాలు. సాంప్రదాయాలను, భావోద్వేగాలను ప్రతిబింబించే ఈ చిత్రలేఖనాలు, భారతదేశం యొక్క ప్రాచీన కళా వారసత్వ సంపదకు ఉదాహరణలు.<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> === అంశాలు === ఈ గుహలలో వేటగాళ్ళు, జింకలు, పులులు, నెమలి, అడవి పంది, పాము, ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు, ఎలుగు బంట్లు, మరిన్ని ఇతర జంతువులతో బాటు, ఖడ్గాలు, ఈటెలు, విల్లంబుల వంటి ఆయుధాలతో యుద్ధం, కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. గుర్రం/ఏనుగుల పై స్వారీ వంటి వినోదాలు, ఆహారం కోసం వేట, వ్యవసాయం, వంట-వార్పు, తేనె సేకరణ వంటి వృత్తులు, భుజించటం, సంగీతం, దేవతా వృక్షాలు, మంత్ర రథాలు, పిల్లల పెంపకం, నృత్యం/సామూహిక నృత్యం వంటివి అత్యంత సూక్షమైన వివరాలతో చిత్రీకరించబడ్డాయి.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Bhimbetka-rock-shelters|title=Bhimbetka rock shelters {{!}} Facts, India, Location, & Map {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-12|language=en}}</ref><ref name=":4" /> === రంగులు === ఖనిజాల నుండి, మట్టి నుండి, కాయగూరల నుండి వెలికి తీయబడ్డ సహజమైన రంగులు ఈ చిత్రకళలో వాడబడినవి. [[ఎరుపు]], [[తెలుపు]], [[పసుపు (రంగు)]], [[ఆకుపచ్చ]] రంగులు ప్రధానంగా కనబడతాయి. వీటిని జంతువుల కొవ్వు, లేదా మొక్కల గుజ్జు పదార్థాలతో కలిపి వాడటం జరిగింది. కాలం పెట్టిన పరీక్షలకు కొంత నష్టం జరిగినా, వాటిని ఎదుర్కొని కొన్ని చిత్రలేఖనాలు ఈ నాటికీ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. పొడి వాతావరణం, రాళ్ళే తోరణాలుగా ఉండటం వలన యుగాలు గడిచినా ఇక్కడి చిత్రకళ ఇంకా ఉనికిలో ఉండటం అదృష్టకరం.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> === ప్రధాన ఆకర్షణలు === Zoo Rock ([[జంతుశాస్త్రం|జంతుశాస్త్ర]] శిలాగుహ) పై ఉన్న వివిధ జంతువుల చిత్రలేఖనాలు ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణలో మొదటిది. ఇది ఆదిమ కాలపు వన్యప్రాణుల గురించి చెక్కబడిన శిలాశాసనం. <ref name=":5" /> ఒక్కడిగా దొరికిపోయిన ఒక మానవుణ్ణి ఒక అడవిదున్న వెంటాడుతూ ఉండటం, నిస్సహాయులైన అతని సహచరులు చేష్టలుడిగి చోద్యం చూస్తూ ఉండటం, రెండవది. <ref name=":5" /> భావోద్రేకం, మానవత్వం తొణికిసలాడే ఈ చిత్రం ఎరుపు రంగులో చిత్రీకరించబడి ఉంది. త్రిశూలం చేతిలో పట్టుకొని, నర్తిస్తున్న మానవాకారపు రూపం మూడవది. వాకణ్ణర్ స్వయానా కనుగొని దీనికి [[నటరాజు]]<nowiki/>గా నామకరణం చేయటం విశేషం. సాంప్రదాయం, లయ, అప్పటి ఆధ్యాత్మికతకు ఇది చిహ్నం.<ref name=":5" /> === పనిముట్లు === రాతితో చేయబడిన గొడ్డళ్ళు, కత్తెరలు, గులకరాళ్ళతో చేయబడిన ఇతర పనిముట్లకు ఈ గుహలు సాక్ష్యాలు.<ref name=":1" /> === ఇతర ప్రదేశాల శిలాగుహ చిత్రకళతో సామ్యం === [[ఆస్ట్రేలియా]] లోని కాకడు జాతీయ ఉద్యానవనం లోని చిత్రకళకు, [[కలహరి ఎడారి]] లోని ఒక ఆదివాసి తెగకు సంబంధించిన శిలాగుహ చిత్రకళకు, [[ఫ్రాన్స్]] లోని లసాక్స్ శిలాగుహ చిత్రకళకు, భీంబేట్కా శిలాగుహ చిత్రకళకు స్పష్టమైన పోలికలు ఉన్నవి. <ref name=":2">{{Cite web|title=Bhimbetka: A rocky canvas, thirty thousands years old|url=https://artsandculture.google.com/story/0114/SAVRwtSgp-yFJQ|access-date=2026-06-12|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> ఈ పోలికలు మానవ భావాలలోని, సృజనాత్మకత లోని సార్వత్రికతను సూచిస్తాయి.<ref name=":4">{{Cite web|title=Explore the Ancient Bhimbetka Caves in Bhopal|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/madhya-pradesh/bhopal/bhimbetka-rock-shelters|access-date=2026-06-12|website=Incredible India|language=en}}</ref> === నేటి సంస్కృతి-సంప్రదాయలతో సంబంధం === ఈ చిత్రలేఖనాలలో చూపిన సంస్కృతి-సంప్రదాయలు చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలలో ఇప్పటికీ కూడా పాటించబడటం గమనించబడింది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Rock Shelters of Bhimbetka {{!}} Ministry of Culture|url=https://culture.gov.in/rock-shelters-bhimbetka|access-date=2026-06-12|website=culture.gov.in}}</ref> == ప్రభావం == భీంబేట్కా సమీపంలో ఉన్న పలుగ్రామాలలోని సంస్కృతీ-సంప్రదాయాలు ఈ శిలాగుహచిత్రలేఖనాలు దగ్గరగా ఉన్నవి.<ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Rock Shelters of Bhimbetka|url=https://whc.unesco.org/en/list/925/|access-date=2026-08-16|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> == కోతకు గురైన రాతి చిత్రాలు == భీమ్‌బేట్కాలోని ఒక గుహలో చేతిలో త్రిశూలం కలిగి నృత్య భంగిమలో ఉన్న చిత్రం ఉంది. దీనికి డాక్టర్ వాకణ్కర్ '''నటరాజు''' అని నామకరణం చేసారు. ఈ గుహల్లోని చిత్రాలు వాతావరణ అవపాతానికి గురై కొంతమేర చెరిగిపోయాయి. వీటిని సంరక్షించడానికి భారత పురావస్తు శాఖ రసాయనాలు, మైనాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |title=Natraj painting in Bhimbetka caves said by wakankar |website= |access-date=2016-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005044056/http://bharathkumaran.blogspot.com/2012_03_01_archive.html?m=1 |archive-date=2016-10-05 |url-status=dead }}</ref> == రెండు కొమ్ములున్న ఖడ్గమృగం చిత్రపటం వేసిన చిక్కుప్రశ్నలు == ఈ శిలాగుహచిత్రలేఖనాలలో ఒకటైన సుమాత్రా ఖడ్గమృగం యొక్క చిత్రపటం పలు ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది. [[అసోం]], [[బంగ్లాదేశ్]] ను దాటని ఈ ఖడ్గమృగం మధ్యప్రదేశ్ లో ఎలా చిత్రంచబడింది? ఇది కేవలం వారి కల్పనా? లేక అటువంటి మృగాన్ని వారు చూశారా? లేక తమ పూర్వీకులు వేసిన చిత్రన్నే వీరు కూడా అలాగే వేసారా?<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/human-migration-decoded-in-bhimbetka-cave-rhino-riddle/article38252979.ece|title=Human migration decoded in Bhimbetka cave rhino riddle|last=Karmakar|first=Rahul|date=2022-01-12|work=The Hindu|access-date=2026-08-16|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == శిల్పకళ == భోరన్వాలి, బినేకా, లఖాజువర్ వంటి కొన్ని ప్రదేశాల పరిసరాలలో చిన్నపాటి స్థూపాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడే కొన్ని గోడలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇతర ఆకారాలు చెక్కబడ్డాయి.<ref name=":1" /> == వాస్తు == ఈ గుహలలో రాతితోనే నిర్మించిన గోడలు, రాతిపై మలచిన మెట్లు, రాతిని చదును చేసి నేలగా వాడటం వంటివి వాస్తు శాస్త్రానికి తొలి భాష్యం పలికాయి.<ref name=":5" /> == సాహిత్యం == [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]]/[[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] కాలాలలో కొని శాసనాలు చెక్కబడ్డాయి. శంఖ లిపిలో కూడా కొన్ని శాసనాలు కలవు.<ref name=":1" /> == రాతిపై చెక్కిన అర్థగోళాకార గుంతలు == ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న రాతిపై అర్థగోళాకార గుంతలు చెక్కబడ్డాయి. ఇవి లిపి, వ్యవసాయం, నాగరికత కంటే ముందు కాలం నాటివి. ఏదైన సాంప్రదాయాన్ని అనుసరించి చేశారా, వారి గణితంలో ఇవి ఒక భాగమా లేక తమ ఉనికిని చాటుతూ చేశారా, వీటి వెనుక మర్మం ఇంకా తెలియరాలేదు. ఏదేమైనా ఈ గుంతలు చిహ్నాత్మక ఆలోచనను, మానవత యొక్క అంతర్ముఖ జీవిత ప్రారంభాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name=":5" /> == సంరక్షణ == కాలం, సమయం వలన సంభవించే క్షీణత, కాలుష్యం, పర్యాటకుల అజాగ్రత్త వలన ఈ సున్నితమైన చిత్రలేఖనాలకు ముప్పు పొంచి ఉంది. భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ/[[యునెస్కో]] కలసి కట్టుగా వీటి సంరక్షణ బాధ్యతలు చేపట్టాయి.<ref name=":5" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జ్వాలాపురం పురాతత్వ స్థలం]] - ఆంధ్రప్రదేశ్, నంద్యాల జిల్లాలో 75 వేల యేళ్ళ నాడు మానవులు నివసించిన స్థలం * [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] * [[అజంతా గుహలలో బౌద్ధ చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] * [[చిత్రలేఖన చరిత్ర]] * [[ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{Reflist}} [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని పురాతత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] [[వర్గం:చిత్రకళ చరిత్ర]] p9lzqw1y25ybtjfgnt1u0ynxp64cee5 సంబరం 0 230373 4936906 4083973 2026-08-17T11:19:42Z Kopparthi janardhan1965 124192 పాత్రలు _ పాత్రధారులు 4936906 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}} {{Infobox film | name = సంబరం | image = | image_size = | caption = | director = [[దశరథ్]] | producer = [[తేజ]] | writer = తేజ | starring = [[నితిన్]]<br>[[నిఖిత]]<br>[[సీత (నటి)|సీత]]<br>[[బెనర్జీ (నటుడు)|బెనర్జీ]]<br>[[గిరిబాబు]]<br>[[ఎస్. వి. కృష్ణారెడ్డి]]<br>[[పరుచూరి వెంకటేశ్వరరావు]]<br>[[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]]<br>[[సుమన్ శెట్టి]] | music = [[ఆర్. పి. పట్నాయక్]] | cinematography = ప్రసాద్ | editing = కె. వి. కృష్ణారెడ్డి | distributor = చిత్రం మూవీస్ | released = 31 జూలై 2003 |year = 2003 | runtime = 172 నిమిషాలు. | country = భారతదేశం | language = తెలుగు | budget = | preceded_by = | followed_by = }} '''సంబరం''' 2003 లో [[దశరథ్]] దర్శకత్వంలో వచ్చిన ప్రేమకథా చిత్రం.<ref name=idlebrain>{{cite web|last1=GV|title=Telugu cinema Review - Sambaram|url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-sambaram.html|website=idlebrain.com|publisher=GV|accessdate=22 September 2016}}</ref> [[నితిన్]], నిఖిత ఇందులో ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు.<ref name=filmibeat>{{cite web|title=Sambaram Telugu Movie|url=http://www.filmibeat.com/telugu/movies/sambaram.html|website=filmibeat.com|accessdate=22 September 2016}}</ref> దర్శకుడు తేజ తన స్వంత నిర్మాణ సంస్థ చిత్రం మూవీస్ బ్యానర్ పై నిర్మించగా ఆర్. పి. పట్నాయక్ సంగీతాన్నందించాడు. బాల్య స్నేహితులు, కుటుంబ స్నేహితులైన నాయకా నాయికలు తమ ప్రేమను ఎలా గెలిపించుకున్నారనేది కథాంశం. == కథ == రవి, గీత చిన్ననాటి స్నేహితులు. రవి చదువుమీద పెద్దగా శ్రద్ధ చూపకుండా స్నేహితులతో బలాదూర్ తిరుగుతుంటాడు. గీత మాత్రం కష్టపడి చదివి ఇంజనీరింగ్ లో చేరుతుంది. రవి గీతను ప్రేమిస్తుంటాడు. ఈ విషయం ఊర్లో అందరికీ తెలిసినా గీత మాత్రం పట్టించుకోదు. రవి వదిన గీతతో రవితో పెళ్ళి గురించి ప్రస్తావన తేగా ఆమె వాళ్ళు స్నేహితులు మాత్రమే నని చెబుతుంది. తనకు కాబోయే భర్త చదువులో, సంపాదనలో తనకన్నా మిన్నగా ఉండాలని చెబుతుంది. ఆమె మాటలు విని రవి తీవ్ర నిరాశకు లోనవుతాడు. మొట్టమొదటిసారిగా జీవితంలో స్థిరపడాలనే ఆలోచన అతనికి వస్తుంది. మెకానిక్ గా చిన్న ఉద్యోగం మొదలుపెడతాడు. నెమ్మదిగా తన వృత్తిలో రాణించి దుబాయ్ వెళ్ళడానికి వీసా సంపాదిస్తాడు. అలా వెళితే తాను గీతకు దూరంగా ఉండచ్చనీ, ఆర్థికంగా కూడా ఎదగచ్చనీ అనుకుంటాడు రవి. ఈ లోపు గీత తండ్రి మరణిస్తాడు. ఆమెకు ఆ సమయంలో సరైన తోడు అవసరమని అనిపిస్తుంది. మంచి భర్తగా ఉండటానికి కేవలం విద్యార్హతలు, ఆర్థిక సంపాదన మాత్రమే సరిపోవని ఆమెకు అనిపిస్తుంది. అప్పటికే రవి దుబాయ్ వెళ్ళడం కోసం విమానాశ్రయం చేరుకుని ఉంటాడు. రవి ఆమెను ఎంతగా ప్రేమించిందీ తెలుసుకుని అతనితో తన ప్రేమను వ్యక్తపరడంతో కథ సుఖాంతమవుతుంది. == తారాగణం == * [[నితిన్]]_ రవి * [[నిఖిత]]_ గీత * [[బెనర్జీ (నటుడు)|బెనర్జీ]] * [[సీత (నటి)|సీత]]_ సత్య, రవి వదిన * [[గిరిబాబు]]_ రామచంద్రమూర్తి , గీత తండ్రి * [[సుమన్ శెట్టి]]_ సుమన్ * [[ఎం. ఎస్. నారాయణ]]_ నారాయణ * [[ఎస్. వి. కృష్ణారెడ్డి]]_ లెక్చరర్ * [[పరుచూరి వెంకటేశ్వరరావు]]_ వెంకటాచలం , రవి తండ్రి * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]]_ అంజిబాబు, రవి ఫ్రెండ్ బావ * [[దువ్వాసి మోహన్]]_ దువ్వాసి * సనా_ పార్వతి, గీత తల్లి * సుధ_ రాజ్యలక్ష్మి, రవి తల్లి * సత్యం రాజేష్_ రాజేష్, రవి ఆత్మీయ స్నేహితుడు * కొండవలస లక్ష్మణరావు_ కృష్ణారావు * వేణుమాధవ్_ రవి ఫ్రెండ్ బావ * నిఖిల్ సిద్ధార్ద్_ కారు డ్రైవర్. == సాంకేతిక వర్గం == * == పాటలు == ఈ చిత్రానికి [[ఆర్. పి. పట్నాయక్]] సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. పాటలు ఆదిత్య మ్యూజిక్ ద్వారా విడుదలయ్యాయి. [[కులశేఖర్]], [[సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి]] పాటలు రాశారు. {| class="wikitable" |- ! పాట !! పాడిన వారు !! రాసిన వారు |- | ఎర్ర గులాబీ తల్లో పెట్టుకున్నాది|| మల్లి, రవివర్మ || కులశేఖర్ |- | నక్క తోక తొక్కావురో || బాలాజీ, రవివర్మ, శ్రీరామ్ || కులశేఖర్ |- | పిట్ట నడుం పిల్ల బలేగుందిరో || ఆర్.పి, ఉష || కులశేఖర్ |- | దేవుడిచ్చిన || టిప్పు|| కులశేఖర్ |} ఎందుకులెల్ల, గానం . ఆర్. పి పట్నాయక్, రచన:సిరివెన్నెల మధురం మధురం, గానం.రాజేష్ కృష్ణన్, రచన: కులశేఖర్ నీ స్నేహం , గానం.ఆర్ పి పట్నాయక్, రచన: కులశేఖర్. పట్టుదలతో, గానం.మల్లిఖార్జున్, రచన: సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి ప్రేమను , ప్రేమించా , గానం.ఆర్ పి పట్నాయక్, రచన: కులశేఖర్ సంబరం థీమ్ , ఇన్స్ట్రుమెంటల్. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * {{IMDb title|tt0377132}} [[వర్గం:రాళ్ళపల్లి నటించిన సినిమాలు]] jtyhbv9gu6vqjht7rs907zu1w81sgmm 4936910 4936906 2026-08-17T11:27:21Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4936910 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}} {{Infobox film | name = సంబరం | image = | image_size = | caption = | director = [[దశరథ్]] | producer = [[తేజ]] | writer = తేజ | starring = [[నితిన్]]<br>[[నిఖిత]]<br>[[సీత (నటి)|సీత]]<br>[[బెనర్జీ (నటుడు)|బెనర్జీ]]<br>[[గిరిబాబు]]<br>[[ఎస్. వి. కృష్ణారెడ్డి]]<br>[[పరుచూరి వెంకటేశ్వరరావు]]<br>[[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]]<br>[[సుమన్ శెట్టి]] | music = [[ఆర్. పి. పట్నాయక్]] | cinematography = ప్రసాద్ | editing = కె. వి. కృష్ణారెడ్డి | distributor = చిత్రం మూవీస్ | released = 31 జూలై 2003 |year = 2003 | runtime = 172 నిమిషాలు. | country = భారతదేశం | language = తెలుగు | budget = | preceded_by = | followed_by = }} '''సంబరం''' 2003 లో [[దశరథ్]] దర్శకత్వంలో వచ్చిన ప్రేమకథా చిత్రం.<ref name=idlebrain>{{cite web|last1=GV|title=Telugu cinema Review - Sambaram|url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-sambaram.html|website=idlebrain.com|publisher=GV|accessdate=22 September 2016}}</ref> [[నితిన్]], నిఖిత ఇందులో ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు.<ref name=filmibeat>{{cite web|title=Sambaram Telugu Movie|url=http://www.filmibeat.com/telugu/movies/sambaram.html|website=filmibeat.com|accessdate=22 September 2016}}</ref> దర్శకుడు తేజ తన స్వంత నిర్మాణ సంస్థ చిత్రం మూవీస్ బ్యానర్ పై నిర్మించగా ఆర్. పి. పట్నాయక్ సంగీతాన్నందించాడు. బాల్య స్నేహితులు, కుటుంబ స్నేహితులైన నాయకా నాయికలు తమ ప్రేమను ఎలా గెలిపించుకున్నారనేది కథాంశం. == కథ == రవి, గీత చిన్ననాటి స్నేహితులు. రవి చదువుమీద పెద్దగా శ్రద్ధ చూపకుండా స్నేహితులతో బలాదూర్ తిరుగుతుంటాడు. గీత మాత్రం కష్టపడి చదివి ఇంజనీరింగ్ లో చేరుతుంది. రవి గీతను ప్రేమిస్తుంటాడు. ఈ విషయం ఊర్లో అందరికీ తెలిసినా గీత మాత్రం పట్టించుకోదు. రవి వదిన గీతతో రవితో పెళ్ళి గురించి ప్రస్తావన తేగా ఆమె వాళ్ళు స్నేహితులు మాత్రమే నని చెబుతుంది. తనకు కాబోయే భర్త చదువులో, సంపాదనలో తనకన్నా మిన్నగా ఉండాలని చెబుతుంది. ఆమె మాటలు విని రవి తీవ్ర నిరాశకు లోనవుతాడు. మొట్టమొదటిసారిగా జీవితంలో స్థిరపడాలనే ఆలోచన అతనికి వస్తుంది. మెకానిక్ గా చిన్న ఉద్యోగం మొదలుపెడతాడు. నెమ్మదిగా తన వృత్తిలో రాణించి దుబాయ్ వెళ్ళడానికి వీసా సంపాదిస్తాడు. అలా వెళితే తాను గీతకు దూరంగా ఉండచ్చనీ, ఆర్థికంగా కూడా ఎదగచ్చనీ అనుకుంటాడు రవి. ఈ లోపు గీత తండ్రి మరణిస్తాడు. ఆమెకు ఆ సమయంలో సరైన తోడు అవసరమని అనిపిస్తుంది. మంచి భర్తగా ఉండటానికి కేవలం విద్యార్హతలు, ఆర్థిక సంపాదన మాత్రమే సరిపోవని ఆమెకు అనిపిస్తుంది. అప్పటికే రవి దుబాయ్ వెళ్ళడం కోసం విమానాశ్రయం చేరుకుని ఉంటాడు. రవి ఆమెను ఎంతగా ప్రేమించిందీ తెలుసుకుని అతనితో తన ప్రేమను వ్యక్తపరడంతో కథ సుఖాంతమవుతుంది. == తారాగణం == * [[నితిన్]]_ రవి * [[నిఖిత]]_ గీత * [[బెనర్జీ (నటుడు)|బెనర్జీ]] * [[సీత (నటి)|సీత]]_ సత్య, రవి వదిన * [[గిరిబాబు]]_ రామచంద్రమూర్తి , గీత తండ్రి * [[సుమన్ శెట్టి]]_ సుమన్ * [[ఎం. ఎస్. నారాయణ]]_ నారాయణ * [[ఎస్. వి. కృష్ణారెడ్డి]]_ లెక్చరర్ * [[పరుచూరి వెంకటేశ్వరరావు]]_ వెంకటాచలం , రవి తండ్రి * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]]_ అంజిబాబు, రవి ఫ్రెండ్ బావ * [[దువ్వాసి మోహన్]]_ దువ్వాసి * సనా_ పార్వతి, గీత తల్లి * సుధ_ రాజ్యలక్ష్మి, రవి తల్లి * సత్యం రాజేష్_ రాజేష్, రవి ఆత్మీయ స్నేహితుడు * కొండవలస లక్ష్మణరావు_ కృష్ణారావు * వేణుమాధవ్_ రవి ఫ్రెండ్ బావ * నిఖిల్ సిద్ధార్ద్_ కారు డ్రైవర్. == సాంకేతిక వర్గం == *దర్శకుడు: దశరథ్ *రచన: తేజ *సంగీతం: ఆర్.పి.పట్నాయక్ *గీత రచయితలు: కులశేఖర్, చెంబోలు( సిరివెన్నెల) సీతారామశాస్త్రి *గాయనీ గాయకులు: బాలాజీ, శ్రీరామ్, మల్లి, రవివర్మ, ఆర్.పి.పట్నాయక్, ఉష, టిప్పు, రాజేష్ కృష్ణన్, మల్లిఖార్జున్ *ఫోటోగ్రఫీ: ప్రసాద్ *కూర్పు: కె.వి.కృష్ణారెడ్డి *నిర్మాత: తేజ *నిర్మాణ సంస్థ: చిత్రం మూవీస్ *విడుదల: 31:07:2003. == పాటలు == ఈ చిత్రానికి [[ఆర్. పి. పట్నాయక్]] సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. పాటలు ఆదిత్య మ్యూజిక్ ద్వారా విడుదలయ్యాయి. [[కులశేఖర్]], [[సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి]] పాటలు రాశారు. {| class="wikitable" |- ! పాట !! పాడిన వారు !! రాసిన వారు |- | ఎర్ర గులాబీ తల్లో పెట్టుకున్నాది|| మల్లి, రవివర్మ || కులశేఖర్ |- | నక్క తోక తొక్కావురో || బాలాజీ, రవివర్మ, శ్రీరామ్ || కులశేఖర్ |- | పిట్ట నడుం పిల్ల బలేగుందిరో || ఆర్.పి, ఉష || కులశేఖర్ |- | దేవుడిచ్చిన || టిప్పు|| కులశేఖర్ |} ఎందుకులెల్ల, గానం . ఆర్. పి పట్నాయక్, రచన:సిరివెన్నెల మధురం మధురం, గానం.రాజేష్ కృష్ణన్, రచన: కులశేఖర్ నీ స్నేహం , గానం.ఆర్ పి పట్నాయక్, రచన: కులశేఖర్. పట్టుదలతో, గానం.మల్లిఖార్జున్, రచన: సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి ప్రేమను , ప్రేమించా , గానం.ఆర్ పి పట్నాయక్, రచన: కులశేఖర్ సంబరం థీమ్ , ఇన్స్ట్రుమెంటల్. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * {{IMDb title|tt0377132}} [[వర్గం:రాళ్ళపల్లి నటించిన సినిమాలు]] 04zmor3ujnno2m9cy0s37qel0ksmdvq కళ్యాణ రాముడు (2003 సినిమా) 0 233081 4936694 4212869 2026-08-16T13:27:35Z Kopparthi janardhan1965 124192 పాత్రలు _ పాత్రధారులు 4936694 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = కళ్యాణ రాముడు | image = | caption = | image_size = | director = జి. రాంప్రసాద్ | producer = వెంకట శ్యాం ప్రసాద్ | writer = | screenplay = | story = జెన్నీ | starring = [[తొట్టెంపూడి వేణు]]<br/>[[నిఖిత]]<br/>[[ప్రభుదేవా]] | music =[[మణిశర్మ]] | cinematography = | editing = గౌతంరాజు | studio = [[ఎస్. పి. ఎంటర్టైన్మెంట్స్]] | released = {{Film date|df=yes|2003|7|18}} | country = భారతదేశం | runtime = | language = తెలుగు | budget = | gross = }} '''[[కళ్యాణ రాముడు]]''' 2003 లో జి. రాంప్రసాద్ దర్శకత్వంలో విడుదలైన తెలుగు సినిమా.<ref name=idlebrain>{{cite web|title=ఐడిల్ బ్రెయిన్ లో కళ్యాణ రాముడు చిత్ర సమీక్ష|url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-kalyanaramudu.html|website=idlebrain.com|publisher=ఐడిల్ బ్రెయిన్|accessdate=16 November 2016}}</ref> ఇందులో [[తొట్టెంపూడి వేణు|వేణు]], [[నికిత|నిఖిత]] ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు. [[సుమన్ తల్వార్|సుమన్]], [[నాజర్ (నటుడు)|నాజర్]], [[ప్రభుదేవా|ప్రభు దేవా]], [[రాజా రవీంద్ర]] ఇతర ముఖ్య పాత్రల్లో నటించారు. [[మణిశర్మ]] సంగీతం అందించాడు. == కథ == రాము (వేణు) పెళ్ళిళ్ళకు అన్ని ఏర్పాట్లు చేసే ఒక ''వెడ్డింగ్ ప్లానర్''. కళ్యాణ మండపం నిర్మించడం దగ్గర్నుంచి మండపాన్ని అలంకరించడం, సంగీత విభావరులు ఏర్పాటు చేయడం, వంటలు వండటం లాంటి అన్ని పనులూ చూస్తుంటాడు. అలా అతను ఏర్పాట్లు చేస్తున్న ఓ పెళ్ళిలో పెళ్ళికొడుకు తన కిష్టమైన అమ్మాయిని [[పెళ్ళి]] చేసుకోవడానికి పారిపోతాడు. పెళ్ళి కూతురు మాటలు రాని అమ్మాయి. దాంతో వాళ్ళ బంధువుల్లో కూడా ఆమెను పెళ్ళి చేసుకోవడానికి ఎవరూ ముందుకురారు. అప్పుడు రాము ముందుకు వచ్చి డాక్టరైన తన అన్నను (రాజా రవీంద్ర) ఆ అమ్మాయిని పెళ్ళి చేసుకునేలా ఒప్పిస్తాడు. అదే సమయంలో పెళ్ళి కూతురు చెల్లెలు కళ్యాణి (నిఖిత) తో ప్రేమలో పడతాడు. ఆమె కూడా అతన్ని ప్రేమిస్తుంది కానీ అతన్ని ఆటపట్టించడం కోసం తన బావయైన రాజేష్ (ప్రభుదేవా) ను ప్రేమిస్తున్నట్లు చెబుతుంది. ఆమెను మనస్ఫూరిగా ప్రేమించిన రాము రాజేష్ ను ఏదో విధంగా దూరం చేయాలని రకరకాలుగా ప్రయత్నించి భంగపడుతుంటాడు. వాళ్ళిద్దది ప్రేమను గురించి తెలుసుకున్న రాజేష్ అసలు విషయం చెప్పడంతో రాము ఊపిరి పీల్చుకుంటాడు. అందరూ కలిసి రాము కల్యాణి పెళ్ళిని గురించి మాట్లాడుకుంటూ ఉంటారు. అంతా బాగుందనుకుంటున్న తరుణంలో కల్యాణి అక్క అకస్మాత్తుగా మరణిస్తుంది. ఒక జ్యోతిష్కుడు రాము కుటుంబానికి ఓ శాపం ఉందనీ, అందువల్ల ఆ ఇంట్లోకి కోడలుగా వెళ్ళిన వాళ్ళు చిన్న వయసులోనే చనిపోతున్నారని చెబుతాడు. దాంతో కల్యాణి తండ్రి తన కూతుర్ని రాముకిచ్చి పెళ్ళి చేయడానికి అంగీకరించడు. చివరికి రాము ఆయన్ను ఒప్పించి కల్యాణి ఎలా పెళ్ళి చేసుకున్నాడన్నది మిగతా కథ. == తారాగణం == * [[తొట్టెంపూడి వేణు]]_ కళ్యాణ రాముడు "రాము" * [[నికిత|నిఖిత]]_కల్యాణి * [[సుమన్ తల్వార్|సుమన్]]_ శివ * [[నాజర్ (నటుడు)|నాజర్]]_ కల్యాణి తండ్రి * [[ప్రభుదేవా]]_ రాజేష్ * [[అల్లు రామలింగయ్య]]_ కళ్యాణ రాముడు తాత * [[సునీల్ (నటుడు)|సునీల్]]_ చారి * [[రాజా రవీంద్ర]]_ మదన్ * [[ఎం. ఎస్. నారాయణ|ఎమ్మెస్ నారాయణ]]_ పహిల్వాన్ * [[లక్ష్మీపతి (నటుడు)|లక్ష్మీపతి]] * [[రఘుబాబు]]_ సుబ్బు * [[సన]]_ కల్యాణి తల్లి * [[గిరిధర్]]_విద్యార్థి * [[ఆర్.సుబ్బలక్ష్మి]] * గుండు ప్రసాద్ * ఉమాశంకరి_ కల్యాణి సిస్టర్ * జె.వి.సోమయాజులు * దేవిచరణ్ . == పాటలు == మణిశర్మ ఈ చిత్రానికి సంగీతాన్నందించగా సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి, చంద్రబోస్, సాయి శ్రీహర్ష, విజయ్ కుమార్ సాహిత్యాన్నందించారు. కె. జె. యేసుదాసు, శంకర్ మహదేవన్, మనో, ఉదిత్ నారాయణ్, కల్పన తదితరులు గానం చేశారు. {| class="wikitable" |- !సంఖ్య!! పాట!! రచయిత!! పాడినవారు !! గమనికలు |- | 1 || "డోలు బాజా సన్నాయి" || విజయ్ కుమార్ ||[[మనో]] || |- | 2 || "వినవే చెలీ" ||[[సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి]]||[[శంకర్ మహదేవన్]] || |- | 3 || "గుత్తొంకాయ గుత్తొంకాయ" ||[[చంద్రబోస్ (రచయిత)]]||శంకర్ మహదేవన్, [[సుజాత మోహన్]] || |- | 4 || "కథలో రాజకుమారుడు" ||[[సాయి శ్రీహర్ష]]||[[కె. జె. యేసుదాసు]] || || |- | 5 || "ప్రేమించుకున్న వాళ్ళు" ||చంద్రబోస్||ఉదిత్ నారాయణ్, కల్పన || |- | 6 || "సీతాకోకమ్మ నా రంగుల మొలకమ్మ" ||చంద్రబోస్|||[[ఎస్. పి. చరణ్]], శంకర్ మహదేవన్ || || |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * {{IMDb title|tt0375886}} [[వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు ప్రేమకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:వేణు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సుమన్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:నాజర్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రభుదేవా నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అల్లు రామలింగయ్య నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సునీల్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఎం.ఎస్.నారాయణ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రఘుబాబు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు హాస్య సినిమాలు]] [[వర్గం:హాస్య భరితమైన సినిమాలు]] [[వర్గం:2003 తెలుగు సినిమాలు]] s0bh3fi3nheu7np5vd18z89r7k2schf 4936697 4936694 2026-08-16T13:39:48Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4936697 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = కళ్యాణ రాముడు | image = | caption = | image_size = | director = జి. రాంప్రసాద్ | producer = వెంకట శ్యాం ప్రసాద్ | writer = | screenplay = | story = జెన్నీ | starring = [[తొట్టెంపూడి వేణు]]<br/>[[నిఖిత]]<br/>[[ప్రభుదేవా]] | music =[[మణిశర్మ]] | cinematography = | editing = గౌతంరాజు | studio = [[ఎస్. పి. ఎంటర్టైన్మెంట్స్]] | released = {{Film date|df=yes|2003|7|18}} | country = భారతదేశం | runtime = | language = తెలుగు | budget = | gross = }} '''[[కళ్యాణ రాముడు]]''' 2003 లో జి. రాంప్రసాద్ దర్శకత్వంలో విడుదలైన తెలుగు సినిమా.<ref name=idlebrain>{{cite web|title=ఐడిల్ బ్రెయిన్ లో కళ్యాణ రాముడు చిత్ర సమీక్ష|url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-kalyanaramudu.html|website=idlebrain.com|publisher=ఐడిల్ బ్రెయిన్|accessdate=16 November 2016}}</ref> ఇందులో [[తొట్టెంపూడి వేణు|వేణు]], [[నికిత|నిఖిత]] ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు. [[సుమన్ తల్వార్|సుమన్]], [[నాజర్ (నటుడు)|నాజర్]], [[ప్రభుదేవా|ప్రభు దేవా]], [[రాజా రవీంద్ర]] ఇతర ముఖ్య పాత్రల్లో నటించారు. [[మణిశర్మ]] సంగీతం అందించాడు. == కథ == రాము (వేణు) పెళ్ళిళ్ళకు అన్ని ఏర్పాట్లు చేసే ఒక ''వెడ్డింగ్ ప్లానర్''. కళ్యాణ మండపం నిర్మించడం దగ్గర్నుంచి మండపాన్ని అలంకరించడం, సంగీత విభావరులు ఏర్పాటు చేయడం, వంటలు వండటం లాంటి అన్ని పనులూ చూస్తుంటాడు. అలా అతను ఏర్పాట్లు చేస్తున్న ఓ పెళ్ళిలో పెళ్ళికొడుకు తన కిష్టమైన అమ్మాయిని [[పెళ్ళి]] చేసుకోవడానికి పారిపోతాడు. పెళ్ళి కూతురు మాటలు రాని అమ్మాయి. దాంతో వాళ్ళ బంధువుల్లో కూడా ఆమెను పెళ్ళి చేసుకోవడానికి ఎవరూ ముందుకురారు. అప్పుడు రాము ముందుకు వచ్చి డాక్టరైన తన అన్నను (రాజా రవీంద్ర) ఆ అమ్మాయిని పెళ్ళి చేసుకునేలా ఒప్పిస్తాడు. అదే సమయంలో పెళ్ళి కూతురు చెల్లెలు కళ్యాణి (నిఖిత) తో ప్రేమలో పడతాడు. ఆమె కూడా అతన్ని ప్రేమిస్తుంది కానీ అతన్ని ఆటపట్టించడం కోసం తన బావయైన రాజేష్ (ప్రభుదేవా) ను ప్రేమిస్తున్నట్లు చెబుతుంది. ఆమెను మనస్ఫూరిగా ప్రేమించిన రాము రాజేష్ ను ఏదో విధంగా దూరం చేయాలని రకరకాలుగా ప్రయత్నించి భంగపడుతుంటాడు. వాళ్ళిద్దది ప్రేమను గురించి తెలుసుకున్న రాజేష్ అసలు విషయం చెప్పడంతో రాము ఊపిరి పీల్చుకుంటాడు. అందరూ కలిసి రాము కల్యాణి పెళ్ళిని గురించి మాట్లాడుకుంటూ ఉంటారు. అంతా బాగుందనుకుంటున్న తరుణంలో కల్యాణి అక్క అకస్మాత్తుగా మరణిస్తుంది. ఒక జ్యోతిష్కుడు రాము కుటుంబానికి ఓ శాపం ఉందనీ, అందువల్ల ఆ ఇంట్లోకి కోడలుగా వెళ్ళిన వాళ్ళు చిన్న వయసులోనే చనిపోతున్నారని చెబుతాడు. దాంతో కల్యాణి తండ్రి తన కూతుర్ని రాముకిచ్చి పెళ్ళి చేయడానికి అంగీకరించడు. చివరికి రాము ఆయన్ను ఒప్పించి కల్యాణి ఎలా పెళ్ళి చేసుకున్నాడన్నది మిగతా కథ. == తారాగణం == * [[తొట్టెంపూడి వేణు]]_ కళ్యాణ రాముడు "రాము" * [[నికిత|నిఖిత]]_కల్యాణి * [[సుమన్ తల్వార్|సుమన్]]_ శివ * [[నాజర్ (నటుడు)|నాజర్]]_ కల్యాణి తండ్రి * [[ప్రభుదేవా]]_ రాజేష్ * [[అల్లు రామలింగయ్య]]_ కళ్యాణ రాముడు తాత * [[సునీల్ (నటుడు)|సునీల్]]_ చారి * [[రాజా రవీంద్ర]]_ మదన్ * [[ఎం. ఎస్. నారాయణ|ఎమ్మెస్ నారాయణ]]_ పహిల్వాన్ * [[లక్ష్మీపతి (నటుడు)|లక్ష్మీపతి]] * [[రఘుబాబు]]_ సుబ్బు * [[సన]]_ కల్యాణి తల్లి * [[గిరిధర్]]_విద్యార్థి * [[ఆర్.సుబ్బలక్ష్మి]] * గుండు ప్రసాద్ * ఉమాశంకరి_ కల్యాణి సిస్టర్ * జె.వి.సోమయాజులు * దేవిచరణ్ . == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: జి.రాంప్రసాద్ * చిత్రానువాదం: జి.రాంప్రసాద్ * కథ: జెన్నీ * సంగీతం: మణిశర్మ * గీత రచయితలు: చిర్రావూరి విజయ్ కుమార్, చంద్రబోస్,సాయిశ్రీహర్ష, చెంబోలు (సిరివెన్నెల ) సీతారామశాస్త్రి * నేపథ్య గాయకులు: శ్రీపతి పండితారాధ్యుల చరణ్, మనో, సుజాత మోహన్, ఉదిత్ నారాయణ్, కె.జె.యేసుదాస్, శంకర్ మహదేవన్, కల్పన * కూర్పు: గౌతంరాజు * నిర్మాత: వెంకట శ్యామ్ ప్రసాద్ * నిర్మాణ సంస్థ: ఎస్.పి.ఎంటర్ టైన్మెంట్ * విడుదల: 18:07:2003. == పాటలు == మణిశర్మ ఈ చిత్రానికి సంగీతాన్నందించగా సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి, చంద్రబోస్, సాయి శ్రీహర్ష, విజయ్ కుమార్ సాహిత్యాన్నందించారు. కె. జె. యేసుదాసు, శంకర్ మహదేవన్, మనో, ఉదిత్ నారాయణ్, కల్పన తదితరులు గానం చేశారు. {| class="wikitable" |- !సంఖ్య!! పాట!! రచయిత!! పాడినవారు !! గమనికలు |- | 1 || "డోలు బాజా సన్నాయి" || విజయ్ కుమార్ ||[[మనో]] || |- | 2 || "వినవే చెలీ" ||[[సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి]]||[[శంకర్ మహదేవన్]] || |- | 3 || "గుత్తొంకాయ గుత్తొంకాయ" ||[[చంద్రబోస్ (రచయిత)]]||శంకర్ మహదేవన్, [[సుజాత మోహన్]] || |- | 4 || "కథలో రాజకుమారుడు" ||[[సాయి శ్రీహర్ష]]||[[కె. జె. యేసుదాసు]] || || |- | 5 || "ప్రేమించుకున్న వాళ్ళు" ||చంద్రబోస్||ఉదిత్ నారాయణ్, కల్పన || |- | 6 || "సీతాకోకమ్మ నా రంగుల మొలకమ్మ" ||చంద్రబోస్|||[[ఎస్. పి. చరణ్]], శంకర్ మహదేవన్ || || |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * {{IMDb title|tt0375886}} [[వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు ప్రేమకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:వేణు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సుమన్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:నాజర్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రభుదేవా నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అల్లు రామలింగయ్య నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సునీల్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఎం.ఎస్.నారాయణ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రఘుబాబు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు హాస్య సినిమాలు]] [[వర్గం:హాస్య భరితమైన సినిమాలు]] [[వర్గం:2003 తెలుగు సినిమాలు]] f5aj7q2gjulbdm3htjxl6go5se5gpf2 ధమ్ 0 252329 4936883 4679749 2026-08-17T10:52:20Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4936883 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ధమ్ | image = | caption = ధమ్ సినిమా క్యాసెట్ కవర్ | writer = నాగరాజు <br> సంపత్ {{small|(మాటలు)}} | story = రాజు వూపాటి | screenplay = రాజు వూపాటి | producer = మోహనరాధ <br>కిషోర్ బాబు <br>[[రాధిక శరత్‌కుమార్]] {{small|(సమర్పణ)}} | director = రాజు వూపాటి | starring = [[జగపతి బాబు]], [[సోనియా అగర్వాల్]], [[సోని రాజ్]], [[చలపతి రావు]], [[కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం|బ్రహ్మానందం]], [[ఆలీ (నటుడు)|ఆలీ]], [[వేణుమాధవ్]] | music = [[రమణ గోగుల]] | cinematography = ఎస్. అరుణ్ కుమార్ | editing = [[మార్తాండ్ కె. వెంకటేష్]] | studio = రాడన్ మీడియావర్క్స్ ప్రై. లి. | released = {{Film date|df=y|2003|7|25}} | runtime = 157 నిముషాలు | country = భారతదేశం | language = తెలుగు | budget = }} '''ధమ్''' 2003 జూలై 25న విడుదలైన [[తెలుగు]] [[చలనచిత్రం]]. రాజు వూపాటి దర్శకత్వం వహించిన ఈ చిత్రంలో [[జగపతి బాబు]], [[సోనియా అగర్వాల్]], [[సోని రాజ్]], [[చలపతి రావు]], [[కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం|బ్రహ్మానందం]], [[ఆలీ (నటుడు)|ఆలీ]], [[వేణుమాధవ్]] ముఖ్యపాత్రలలో నటించగా, [[రమణ గోగుల]] సంగీతం అందించారు.<ref name="ధమ్">{{cite web|last1=తెలుగు ఫిల్మీబీట్|title=ధమ్|url=https://telugu.filmibeat.com/movies/dham.html|website=telugu.filmibeat.com|accessdate=4 March 2018|archive-date=28 అక్టోబరు 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028191805/https://telugu.filmibeat.com/movies/dham.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Heading">{{cite web |url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-dham.html |title=Heading |publisher=idlebrain}}</ref><ref name="Heading-2">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1579755/?ref_=nm_flmg_act_34 |title=Heading-2 |publisher=IMDb}}</ref><ref name="Heading-3">{{cite web |url=http://www.gomolo.com/dham-movie/18965 |title=Heading-3 |publisher=gomolo |access-date=2020-08-12 |website= |archive-date=2018-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204210/http://www.gomolo.com/dham-movie/18965 |url-status=deviated |archivedate=2018-06-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618204210/http://www.gomolo.com/dham-movie/18965 }}</ref> == నటవర్గం == {{colbegin}} * [[జగపతి బాబు]] * [[సోనియా అగర్వాల్]] - పూజ * [[నేహా మెహతా]] * నందమూరి చైతన్య కృష్ణ * అనిల్ * రవితేజ్ * విక్రం * [[కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం|బ్రహ్మానందం]] * [[ఆలీ (నటుడు)|ఆలీ]] * [[వేణుమాధవ్]] * అవినాష్ (నీలకంఠం) * [[చలపతి రావు]] * సత్య ప్రకాష్ (సత్య) * [[మల్లికార్జునరావు]] * [[సుమన్ శెట్టి]] * [[నర్సింగ్ యాదవ్]] * [[జూనియర్ రేలంగి]] - పూజ తండ్రి * సోని రాజ్ * [[మధుమిత]] * ఉమ * రాధికా వర్మ * [[కవిత (నటి)|కవిత]] * [[పావలా శ్యామల]] {{colend}} == పాటల జాబితా == 1 :చల్లగాలికి, రచన: సురేంద్ర కృష్ణ, గానం. హరిహరన్ , నందిత 2 :అయ్యోరామా, రచన: ఆర్.డీ.ఎస్.ప్రకాష్ , గానం.కౌసల్య 3 :నెల్లూరు నెరజాన , రచన: కందికొండ , గానం.రమణ గోగుల , నందిత 4 :మారు మారు మల్లెలు, (బిట్) రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి, గానం.రాజేష్ 5 :చల్లగాలికి (బిట్) రచన: సురేంద్ర కృష్ణ, గానం.హరిహరన్, నందిత 6 :ఫ్రెండ్ షిప్, రచన: సురేంద్ర కృష్ణ,గానం. రమణ గోగుల 7 :అద్దిరబన్న, రచన: సురేంద్ర కృష్ణ, గానం.శంకర్ మహదేవన్ , కె ఎస్ చిత్ర 8 :ఫ్రెండ్ షిప్ , రచన: సురేంద్ర కృష్ణ, గానం.రాజేష్ కృష్ణన్ , నందిత. == సాంకేతిక వర్గం == * కథ, చిత్రానువాదం, దర్శకత్వం:రాజు వూపాటి * నిర్మాత: మోహనరాధ, కిషోర్ బాబు, రాధిక శరత్‌కుమార్ (సమర్పణ) * రచన: నాగరాజు, సంపత్ (మాటలు) * సంగీతం: [[రమణ గోగుల]] * ఛాయాగ్రహణం: ఎస్. అరుణ్ కుమార్ * కూర్పు: [[మార్తాండ్ కె. వెంకటేష్]] * నిర్మాణ సంస్థ: రాడన్ మీడియావర్క్స్ ప్రై. లి. * గీత రచయితలు: సురేంద్ర కృష్ణ, ఆర్.డి.ఎస్.ప్రకాష్, వేటూరి సుందరరామమూర్తి, కందికొండ యాదగిరి * గాయనీ గాయకులు: శంకర్ మహదేవన్, నందిత, హరిహరన్, కౌసల్య, రమణ గోగుల, రాజేష్, శంకర్ మహదేవన్, కె.ఎస్.చిత్ర, రాజేష్ కృష్ణన్ * విడుదల: 25:07:2003. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు ప్రేమకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:జగపతి బాబు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:చలపతి రావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:బ్రహ్మానందం నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఆలీ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:వేణుమాధవ్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:2003 తెలుగు సినిమాలు]] b080ybf8b6jt1yuvn35biq46jevxfvc ఘంటసాల మండలం 0 271877 4936683 4790542 2026-08-16T13:07:32Z యర్రా రామారావు 28161 4936683 wikitext text/x-wiki {{Infobox India AP Mandal}} '''ఘంటసాల మండలం''', [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[కృష్ణా జిల్లా|కృష్ణా]] జిల్లాకు చెందిన ఒక మండలం.<ref>{{Cite web|title=Villages & Towns in Ghantasala Mandal of Krishna, Andhra Pradesh|url=https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/5033-ghantasala-krishna-andhra-pradesh.html|access-date=2022-05-12|website=www.census2011.co.in}}</ref> ఈ మండలంలో 21 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి.అందులో ఒకటి నిర్జన గ్రామం.<ref>{{Cite web|title=Villages and Towns in Ghantasala Mandal of Krishna, Andhra Pradesh - Census India|url=https://www.censusindia.co.in/villagestowns/ghantasala-mandal-krishna-andhra-pradesh-5033|access-date=2022-05-12|website=www.censusindia.co.in|language=en-US}}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==మండల జనాభా== 2001 భారత జనాభా లెక్కలు ప్రకారం మండల పరిధిలోని జనాభా మొత్తం 43,869.వారిలో పురుషులు 21,761 కాగా, స్త్రీలు 22,108మంది ఉన్నారు.మండల అక్షరాస్యత మొత్తం 69.79%. పురుషులు అక్షరాస్యత 74.00%, స్త్రీలు అక్షరాస్యత 65.68% ==మండలం లోని గ్రామాలు== === రెవెన్యూ గ్రామాలు === #[[ఎండకుదుర్|ఎండకుదురు]] #[[బిరుదుగడ్డ]] #[[బొల్లపాడు (ఘంటసాల)|బొల్లపాడు]] #[[చిలకలపూడి (ఘంటసాల)|చిలకలపూడి]] #[[చినకళ్ళేపల్లి]] #[[చిట్టూర్పు]] #[[చిట్టూరు]] #[[దాలిపర్రు]] #[[దేవరకోట]] #[[ఘంటసాల (కృష్ణా జిల్లా)|ఘంటసాల]] #[[కొడాలి]] #[[కొత్తపల్లి (ఘంటసాల)|కొత్తపల్లి]] #[[లంకపల్లి (ఘంటసాల)|లంకపల్లి]] #[[మల్లంపల్లి (ఘంటసాల)|మల్లంపల్లి]] #[[పుషాదం]] #[[శ్రీకాకుళం (ఘంటసాల)|శ్రీకాకుళం]] #[[తాడేపల్లి (ఘంటసాల)|తాడేపల్లి]] #[[తెలుగురావుపాలెం]] #[[వి.రుద్రవరం]] #[[వేములపల్లి (ఘంటసాల)|వేములపల్లి]] ====నిర్జన గ్రామాలు ==== # Elikala Kuduru (Q12416688) === రెవెన్యూయేతర గ్రామాలు === #[[ఘంటసాలపాలెం]] #[[పాపవినాశనం (ఘంటసాల మండలం)|పాపవినాశనం]] #[[గోగినేనివారిపాలెం (ఘంటసాల)|గోగినేనివారిపాలెం]] #[[సూరపనేనివారిపాలెం]] #[[శీలంవారి పాలెం]] ==జనాభా== * 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మండలంలోని గ్రామాల జనాభా వివరాలు: {| class="wikitable" |- ! క్రమ సంఖ్య!!ఊరి పేరు!!గడపల సంఖ్య!!మొత్తం జనాభా!!పురుషుల సంఖ్య!!స్త్రీలు |- |1. || [[బిరుదుగడ్డ]] || 31 || 100 || 51 || 49 |- |2. || [[బొల్లపాడు (ఘంటసాల)|బొల్లపాడు]] || 84 || 329 || 169 || 160 |- |3. || [[చిలకలపూడి (ఘంటసాల)|చిలకలపూడి]] || 256 || 913 || 455 || 458 |- |4. || [[చినకళ్ళేపల్లి]] || 387 || 1,378 || 673 || 705 |- |5. || [[చిట్టూర్పు]] || 777 || 2,730 || 1,355 || 1,375 |- |6. || [[చిట్టూరు]] || 318 || 1,132 || 582 || 550 |- |7. || [[దాలిపర్రు]] || 445 || 1,451 || 698 || 753 |- |8. || [[దేవరకోట]] || 415 || 1,537 || 763 || 774 |- |9. || [[ఎండకుదురు]] || 355 || 1,344 || 671 || 673 |- |10. || ఘంటసాల || 2,949 || 10,421 || 5,127 || 5,294 |- |11. || [[కొడాలి]] || 959 || 3,407 || 1,695 || 1,712 |- |12. || [[కొత్తపల్లి (ఘంటసాల)|కొత్తపల్లి]] || 322 || 1,021 || 495 || 526 |- |13. || [[లంకపల్లి (ఘంటసాల)|లంకపల్లి]] || 726 || 2,454 || 1,244 || 1,210 |- |14. || [[మల్లంపల్లి (ఘంటసాల)|మల్లంపల్లి]] || 619 || 1,999 || 998 || 1,001 |- |15. || [[పుషాదం]] || 285 || 1,087 || 547 || 540 |- |16. || [[శ్రీకాకుళం (ఘంటసాల)|శ్రీకాకుళం]] || 1,976 || 7,835 || 3,877 || 3,958 |- |17. || [[తాడేపల్లి (ఘంటసాల)|తాడేపల్లి]] || 446 || 1,646 || 794 || 852 |- |18. || [[తెలుగురావుపాలెం]] || 345 || 1,247 || 642 || 605 |- |19. || [[వి.రుద్రవరం]] || 270 || 822 || 417 || 405 |- |20. || [[వేములపల్లి (ఘంటసాల)|వేములపల్లి]] || 263 || 1,016 || 508 || 508 |} == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == {{కృష్ణా జిల్లా మండలాలు}} 10ranxw7uusrk3u9d01ltedd4gve9ok 4936684 4936683 2026-08-16T13:08:13Z యర్రా రామారావు 28161 4936684 wikitext text/x-wiki {{Infobox India AP Mandal}} '''ఘంటసాల మండలం''', [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[కృష్ణా జిల్లా|కృష్ణా]] జిల్లాకు చెందిన ఒక మండలం.<ref>{{Cite web|title=Villages & Towns in Ghantasala Mandal of Krishna, Andhra Pradesh|url=https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/5033-ghantasala-krishna-andhra-pradesh.html|access-date=2022-05-12|website=www.census2011.co.in}}</ref> ఈ మండలంలో 21 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి.అందులో ఒకటి నిర్జన గ్రామం.<ref>{{Cite web|title=Villages and Towns in Ghantasala Mandal of Krishna, Andhra Pradesh - Census India|url=https://www.censusindia.co.in/villagestowns/ghantasala-mandal-krishna-andhra-pradesh-5033|access-date=2022-05-12|website=www.censusindia.co.in|language=en-US}}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==మండల జనాభా== 2001 భారత జనాభా లెక్కలు ప్రకారం మండల పరిధిలోని జనాభా మొత్తం 43,869.వారిలో పురుషులు 21,761 కాగా, స్త్రీలు 22,108మంది ఉన్నారు.మండల అక్షరాస్యత మొత్తం 69.79%. పురుషులు అక్షరాస్యత 74.00%, స్త్రీలు అక్షరాస్యత 65.68% ==మండలం లోని గ్రామాలు== === రెవెన్యూ గ్రామాలు === #[[ఎండకుదుర్]] #[[బిరుదుగడ్డ]] #[[బొల్లపాడు (ఘంటసాల)|బొల్లపాడు]] #[[చిలకలపూడి (ఘంటసాల)|చిలకలపూడి]] #[[చినకళ్ళేపల్లి]] #[[చిట్టూర్పు]] #[[చిట్టూరు]] #[[దాలిపర్రు]] #[[దేవరకోట]] #[[ఘంటసాల (కృష్ణా జిల్లా)|ఘంటసాల]] #[[కొడాలి]] #[[కొత్తపల్లి (ఘంటసాల)|కొత్తపల్లి]] #[[లంకపల్లి (ఘంటసాల)|లంకపల్లి]] #[[మల్లంపల్లి (ఘంటసాల)|మల్లంపల్లి]] #[[పుషాదం]] #[[శ్రీకాకుళం (ఘంటసాల)|శ్రీకాకుళం]] #[[తాడేపల్లి (ఘంటసాల)|తాడేపల్లి]] #[[తెలుగురావుపాలెం]] #[[వి.రుద్రవరం]] #[[వేములపల్లి (ఘంటసాల)|వేములపల్లి]] ====నిర్జన గ్రామాలు ==== # Elikala Kuduru (Q12416688) === రెవెన్యూయేతర గ్రామాలు === #[[ఘంటసాలపాలెం]] #[[పాపవినాశనం (ఘంటసాల మండలం)|పాపవినాశనం]] #[[గోగినేనివారిపాలెం (ఘంటసాల)|గోగినేనివారిపాలెం]] #[[సూరపనేనివారిపాలెం]] #[[శీలంవారి పాలెం]] ==జనాభా== * 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మండలంలోని గ్రామాల జనాభా వివరాలు: {| class="wikitable" |- ! క్రమ సంఖ్య!!ఊరి పేరు!!గడపల సంఖ్య!!మొత్తం జనాభా!!పురుషుల సంఖ్య!!స్త్రీలు |- |1. || [[బిరుదుగడ్డ]] || 31 || 100 || 51 || 49 |- |2. || [[బొల్లపాడు (ఘంటసాల)|బొల్లపాడు]] || 84 || 329 || 169 || 160 |- |3. || [[చిలకలపూడి (ఘంటసాల)|చిలకలపూడి]] || 256 || 913 || 455 || 458 |- |4. || [[చినకళ్ళేపల్లి]] || 387 || 1,378 || 673 || 705 |- |5. || [[చిట్టూర్పు]] || 777 || 2,730 || 1,355 || 1,375 |- |6. || [[చిట్టూరు]] || 318 || 1,132 || 582 || 550 |- |7. || [[దాలిపర్రు]] || 445 || 1,451 || 698 || 753 |- |8. || [[దేవరకోట]] || 415 || 1,537 || 763 || 774 |- |9. || [[ఎండకుదురు]] || 355 || 1,344 || 671 || 673 |- |10. || ఘంటసాల || 2,949 || 10,421 || 5,127 || 5,294 |- |11. || [[కొడాలి]] || 959 || 3,407 || 1,695 || 1,712 |- |12. || [[కొత్తపల్లి (ఘంటసాల)|కొత్తపల్లి]] || 322 || 1,021 || 495 || 526 |- |13. || [[లంకపల్లి (ఘంటసాల)|లంకపల్లి]] || 726 || 2,454 || 1,244 || 1,210 |- |14. || [[మల్లంపల్లి (ఘంటసాల)|మల్లంపల్లి]] || 619 || 1,999 || 998 || 1,001 |- |15. || [[పుషాదం]] || 285 || 1,087 || 547 || 540 |- |16. || [[శ్రీకాకుళం (ఘంటసాల)|శ్రీకాకుళం]] || 1,976 || 7,835 || 3,877 || 3,958 |- |17. || [[తాడేపల్లి (ఘంటసాల)|తాడేపల్లి]] || 446 || 1,646 || 794 || 852 |- |18. || [[తెలుగురావుపాలెం]] || 345 || 1,247 || 642 || 605 |- |19. || [[వి.రుద్రవరం]] || 270 || 822 || 417 || 405 |- |20. || [[వేములపల్లి (ఘంటసాల)|వేములపల్లి]] || 263 || 1,016 || 508 || 508 |} == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == {{కృష్ణా జిల్లా మండలాలు}} 9h16m0wx9w4czia18fxpc19t54ke5mb 4936706 4936684 2026-08-16T14:42:59Z యర్రా రామారావు 28161 [[Special:Contributions/యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[User talk:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) చేసిన మార్పులను [[User:Arjunaraocbot|Arjunaraocbot]] చివరి కూర్పు వరకు తిరగ్గొట్టారు. 4790542 wikitext text/x-wiki {{Infobox India AP Mandal}} '''ఘంటసాల మండలం''', [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[కృష్ణా జిల్లా|కృష్ణా]] జిల్లాకు చెందిన ఒక మండలం.<ref>{{Cite web|title=Villages & Towns in Ghantasala Mandal of Krishna, Andhra Pradesh|url=https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/5033-ghantasala-krishna-andhra-pradesh.html|access-date=2022-05-12|website=www.census2011.co.in}}</ref> ఈ మండలంలో 21 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి.అందులో ఒకటి నిర్జన గ్రామం.<ref>{{Cite web|title=Villages and Towns in Ghantasala Mandal of Krishna, Andhra Pradesh - Census India|url=https://www.censusindia.co.in/villagestowns/ghantasala-mandal-krishna-andhra-pradesh-5033|access-date=2022-05-12|website=www.censusindia.co.in|language=en-US}}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==మండల జనాభా== 2001 భారత జనాభా లెక్కలు ప్రకారం మండల పరిధిలోని జనాభా మొత్తం 43,869.వారిలో పురుషులు 21,761 కాగా, స్త్రీలు 22,108మంది ఉన్నారు.మండల అక్షరాస్యత మొత్తం 69.79%. పురుషులు అక్షరాస్యత 74.00%, స్త్రీలు అక్షరాస్యత 65.68% ==మండలం లోని గ్రామాలు== === రెవెన్యూ గ్రామాలు === #[[ఎండకుదురు]] #[[బిరుదుగడ్డ]] #[[బొల్లపాడు (ఘంటసాల)|బొల్లపాడు]] #[[చిలకలపూడి (ఘంటసాల)|చిలకలపూడి]] #[[చినకళ్ళేపల్లి]] #[[చిట్టూర్పు]] #[[చిట్టూరు]] #[[దాలిపర్రు]] #[[దేవరకోట]] #[[ఘంటసాల (కృష్ణా జిల్లా)|ఘంటసాల]] #[[కొడాలి]] #[[కొత్తపల్లి (ఘంటసాల)|కొత్తపల్లి]] #[[లంకపల్లి (ఘంటసాల)|లంకపల్లి]] #[[మల్లంపల్లి (ఘంటసాల)|మల్లంపల్లి]] #[[పుషాదం]] #[[శ్రీకాకుళం (ఘంటసాల)|శ్రీకాకుళం]] #[[తాడేపల్లి (ఘంటసాల)|తాడేపల్లి]] #[[తెలుగురావుపాలెం]] #[[వి.రుద్రవరం]] #[[వేములపల్లి (ఘంటసాల)|వేములపల్లి]] ====నిర్జన గ్రామాలు ==== # Elikala Kuduru (Q12416688) === రెవెన్యూయేతర గ్రామాలు === #[[ఘంటసాలపాలెం]] #[[పాపవినాశనం (ఘంటసాల మండలం)|పాపవినాశనం]] #[[గోగినేనివారిపాలెం (ఘంటసాల)|గోగినేనివారిపాలెం]] #[[సూరపనేనివారిపాలెం]] #[[శీలంవారి పాలెం]] ==జనాభా== * 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మండలంలోని గ్రామాల జనాభా వివరాలు: {| class="wikitable" |- ! క్రమ సంఖ్య!!ఊరి పేరు!!గడపల సంఖ్య!!మొత్తం జనాభా!!పురుషుల సంఖ్య!!స్త్రీలు |- |1. || [[బిరుదుగడ్డ]] || 31 || 100 || 51 || 49 |- |2. || [[బొల్లపాడు (ఘంటసాల)|బొల్లపాడు]] || 84 || 329 || 169 || 160 |- |3. || [[చిలకలపూడి (ఘంటసాల)|చిలకలపూడి]] || 256 || 913 || 455 || 458 |- |4. || [[చినకళ్ళేపల్లి]] || 387 || 1,378 || 673 || 705 |- |5. || [[చిట్టూర్పు]] || 777 || 2,730 || 1,355 || 1,375 |- |6. || [[చిట్టూరు]] || 318 || 1,132 || 582 || 550 |- |7. || [[దాలిపర్రు]] || 445 || 1,451 || 698 || 753 |- |8. || [[దేవరకోట]] || 415 || 1,537 || 763 || 774 |- |9. || [[ఎండకుదురు]] || 355 || 1,344 || 671 || 673 |- |10. || ఘంటసాల || 2,949 || 10,421 || 5,127 || 5,294 |- |11. || [[కొడాలి]] || 959 || 3,407 || 1,695 || 1,712 |- |12. || [[కొత్తపల్లి (ఘంటసాల)|కొత్తపల్లి]] || 322 || 1,021 || 495 || 526 |- |13. || [[లంకపల్లి (ఘంటసాల)|లంకపల్లి]] || 726 || 2,454 || 1,244 || 1,210 |- |14. || [[మల్లంపల్లి (ఘంటసాల)|మల్లంపల్లి]] || 619 || 1,999 || 998 || 1,001 |- |15. || [[పుషాదం]] || 285 || 1,087 || 547 || 540 |- |16. || [[శ్రీకాకుళం (ఘంటసాల)|శ్రీకాకుళం]] || 1,976 || 7,835 || 3,877 || 3,958 |- |17. || [[తాడేపల్లి (ఘంటసాల)|తాడేపల్లి]] || 446 || 1,646 || 794 || 852 |- |18. || [[తెలుగురావుపాలెం]] || 345 || 1,247 || 642 || 605 |- |19. || [[వి.రుద్రవరం]] || 270 || 822 || 417 || 405 |- |20. || [[వేములపల్లి (ఘంటసాల)|వేములపల్లి]] || 263 || 1,016 || 508 || 508 |} == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == {{కృష్ణా జిల్లా మండలాలు}} g609tt82cgkxlmw3wii5srzw1ytarrr వర్గం:పేరు మార్చుకున్న తెలంగాణ వ్యక్తులు 14 281565 4936896 2672554 2026-08-17T11:09:40Z Chaduvari 97 [[వర్గం:పేరు మార్చుకున్న భారతీయులు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936896 wikitext text/x-wiki <br /> [[వర్గం:మారుపేరు కలిగిన తెలంగాణ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:పేరు మార్చుకున్న భారతీయులు]] 2jo430ch210symrq3pw8h5w5fpskkxz 4936899 4936896 2026-08-17T11:10:06Z Chaduvari 97 క్రమానుగత పదమార్పు [[వర్గం:పేరు మార్చుకున్న భారతీయులు]]: "తెలంగాణ వ్యక్తులు" (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936899 wikitext text/x-wiki <br /> [[వర్గం:మారుపేరు కలిగిన తెలంగాణ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:పేరు మార్చుకున్న భారతీయులు|తెలంగాణ వ్యక్తులు]] 004vt6q32edbynger6uheurnl87y70w వర్గం:పేరు మార్చుకున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు 14 281741 4936897 2674769 2026-08-17T11:09:56Z Chaduvari 97 [[వర్గం:పేరు మార్చుకున్న భారతీయులు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936897 wikitext text/x-wiki <br /> [[వర్గం:మారుపేరు కలిగిన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:పేరు మార్చుకున్న భారతీయులు|ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] hu6u8gmdv4n8qj7e2raf5gvrasvdg3f మహమ్మద్ బాజి 0 286144 4936769 4931877 2026-08-16T18:22:02Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936769 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Mohammed Baji | native_name = محمد باجی | other_names = Mohammed Bazi, Md. Baji | image = Mohammed bazi.jpg | caption = Mohammed Baji | birth_date = {{Birth date|1917|1|28}} | birth_place = Nabarangpur, Odisha, India | home_town = Nabarangpur, Odisha | death_date = {{Death date and age|2019|6|27|1917|1|28}} | death_place = Nabarangpur, Odisha, India | known_for = Indian independence movement; Bhoodan Movement; Gandhian social work | occupation = Freedom fighter, social worker | spouse = Never married }} '''Mohammed Baji''' (28 January 1917 – 27 June 2019), also known as '''Md. Bazi''', was an Indian independence activist, Gandhian and social worker from [[Nabarangpur]], [[Odisha]]. He participated in the [[Indian independence movement]], including the [[Quit India Movement]], and later became associated with the [[Bhoodan movement]] and the [[Sarvodaya movement]]. == Early life == Mohammed Baji was born on 28 January 1917 in Nabarangpur, Odisha. He studied at [[Jeypore]] and left school while studying in Class X after becoming influenced by the Indian independence movement. He remained a lifelong bachelor and was a vegetarian. He came into contact with several leaders of the freedom movement in the Nabarangpur region. In 1936, Baji and [[Laxmi Chandra Das]] helped organise a large Congress meeting in Nabarangpur during the visit of [[Nilakantha Das]] and Dibakar Patnaik. Baji addressed the gathering and encouraged people to resist British rule and oppose practices such as ''Bethi'' and ''Gadam'', forms of compulsory labour and exploitation prevalent in the region. == Indian independence movement == Baji became involved with the [[Indian National Congress]] during the 1930s and received training in Congress principles at a training centre at Nuaput. He subsequently travelled through villages in the Nabarangpur region to spread the message of the independence movement and non-violence. In 1941, Baji and his friend [[Laxman Sahu]] travelled approximately 350 kilometres by bicycle from Nabarangpur to [[Raipur]], travelling through forests and hilly terrain. From Raipur they travelled by train to [[Wardha]] and went to [[Sevagram Ashram]], where Baji met [[Mahatma Gandhi]]. He subsequently returned to Nabarangpur and, following Gandhi's advice, organised an individual [[Satyagraha]] campaign against the British war effort. Baji was arrested during the freedom movement and spent periods in [[Nabarangpur Jail]] and [[Koraput Jail]]. During the [[Individual Satyagraha]] movement, he was imprisoned again along with leaders including [[Sadasiva Tripathy]]. === Quit India Movement === Baji took part in the [[Quit India Movement]] of 1942. He was arrested during the movement and spent a prolonged period in prison. He was also associated with [[Laxman Nayak]], the prominent tribal leader of the freedom movement in southern Odisha. Baji witnessed and experienced the repression of the movement in the Nabarangpur and Koraput regions. During the disturbances of 1942, Baji suffered a serious injury to his shoulder during police action against protesters. He was subsequently transferred to [[Cuttack Jail]], where he was imprisoned alongside [[Biju Patnaik]]. He was released from prison on 12 August 1947, shortly before [[Indian independence]]. == Post-independence work == After independence, Baji chose not to pursue electoral politics. During the [[1952 Indian general election]], his contemporaries, including the then Chief Minister of Odisha [[Sadasiva Tripathy]], encouraged him to enter electoral politics, but he declined. Instead, Baji continued to follow Gandhian principles of social service. From 1955 to 1967, he served as an adviser to the [[Koraput district]] Bhoodan Board. He played an important role in the [[Bhoodan movement]], helping to mobilise and distribute approximately four lakh acres of land among landless people. He also donated approximately 14 acres of his own land during the movement. In 1968, Baji established an ashram at [[Bijapur]] to provide education and accommodation for students from [[Adivasi]] and [[Dalit]] communities. He also participated in social campaigns, including movements against cow slaughter, and remained active in Gandhian and Sarvodaya activities for the rest of his life. Baji remained a bachelor throughout his life and lived an austere, Gandhian lifestyle. He was a strict vegetarian. Although he initially declined the freedom fighter's pension, he later accepted it after being persuaded by his friend Biju Patnaik and used part of the pension for social work. In his later years, Baji continued to participate in peace and communal-harmony activities. He took part in peace efforts in [[Ayodhya]] during the Ram Janmabhoomi-Babri Masjid dispute and later led peace marches in Nabarangpur following communal violence, including after the [[2008 Kandhamal violence]]. == Death == Mohammed Baji died on 27 June 2019 at his residence in Sunari Sahi, Nabarangpur, Odisha. He was 102 years old according to his documented date of birth. His death was mourned by political leaders including [[Naveen Patnaik]], then Chief Minister of Odisha. The state government conducted his last rites with national honours. == Legacy == Mohammed Baji is remembered in Nabarangpur and Odisha as a Gandhian freedom fighter, social worker and Bhoodan activist. His life combined participation in the Indian independence movement with decades of post-independence work for landless and disadvantaged communities. == References == {{Reflist}} == External links == * [https://odishabytes.com/no-hatred-in-his-heart-mohammed-baji-1917-2019/ Mohammed Baji: A True Gandhian Who Lived For The Nation], OdishaBytes * [https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/freedom-fighter-diesat-103-in-nabarangpur/articleshow/69980316.cms Freedom fighter dies at 103 in Nabarangpur], The Times of India * [https://nabarangpur.odisha.gov.in/sites/default/files/2023-07/Nabarangpur%20District%20Gazetteer.pdf Nabarangpur District Gazetteer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240625172350/https://nabarangpur.odisha.gov.in/sites/default/files/2023-07/Nabarangpur%20District%20Gazetteer.pdf |date=2024-06-25 }}, Government of Odisha [[Category:1917 births]] [[Category:2019 deaths]] [[Category:Indian independence activists from Odisha]] [[Category:Indian independence activists]] [[Category:Gandhians]] [[Category:People from Nabarangpur district]] [[Category:Bhoodan movement]] [[Category:Indian social workers]] 8cj945lno8zfjwj8dcrk97dkmygen1d సుందర్‌బన్స్ జాతీయ ఉద్యానవనం 0 288663 4936758 3884506 2026-08-16T17:47:09Z Nagarani Bethi 60383 4936758 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = సుందర్‌బన్స్‌ జాతీయ ఉద్యానవనం | alt_name = | iucn_category = II | photo = Sundarban Tiger.jpg | photo_width = | photo_caption = Tiger from Sundarbans Tiger Reserve | map = India West Bengal#India | map_caption = Location in West Bengal, India | relief = yes | location = సౌత్ 24 పరగనాస్, పశ్చిమ బెంగాల్, భారతదేశం | nearest_city = కోల్ కత్తా | coordinates = {{coord|21.8380|N|88.8852|E|region:IN|format=dms|display=inline,title}} | coords_ref = | established = 1984 | visitation_num = | visitation_year = |visitation_ref= Important Events : 1973 : Project Tiger 1977 : Wildlife Sanctuary 1984 : National Park 1987 : UNESCO World Heritage Site 1989 : Indian Biosphere Reserve 2001 : World Network of Biosphere Reserve (Man and Biosphere Reserve) | governing_body = [[Government of India]] | world_heritage_site = | website= | embedded = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | criteria = {{UNESCO WHS type|(ix), (x)}}(ix), (x) | ID = 452 | year = 1987 | area = {{convert|133,010|ha|sqmi|abbr=on}} }} }} '''సుందర్‌బన్స్‌ జాతీయ ఉద్యానవనం''' [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రంలోని సౌత్ 24 పరగనాస్ అనే ప్రాంతంలో ఉంది. దీనిని [[యునెస్కో]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]<nowiki/>గా గుర్తించింది.<ref>UNDP (1998). [http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm Integrated resource development of the Sundarbans Reserved Forests, Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523051219/http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm |date=2017-05-23 }}. Volume I Project BGD/84/056, United Nations Development Programme, Food and Agriculture Organization of the United Nations, Dhaka, The People's Republic of Bangladesh.</ref> ఇది సుందర్‌బన్స్ టైగర్ రిజర్వ్, సుందర్‌బన్స్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లలో ప్రధాన భాగంగా ఉంది. ఇది గంగా డెల్టా ప్రాంతంలోని సుందర్‌బన్స్‌లో భాగం, [[బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్‌]]<nowiki/>లోని సుందర్‌బన్ రిజర్వ్ అడవికి ఆనుకుని ఉంది. ఇది బంగ్లాదేశ్‌కు నైరుతి దిశలో ఉంది. ఈ డెల్టా ప్రాంతం దట్టమైన మడ అడవులతో నిండి ఉంటుంది. [[బెంగాలీ పులి|బెంగాల్ పులు]]<nowiki/>లకు అతిపెద్ద ఆవాసాలలో ఒకటిగా ఉంది. ఉప్పునీటి [[మొసలి]]<nowiki/>తో సహా అనేక రకాల పక్షులు, సరీసృపాలు, అకశేరుకాలకు ఇది నిలయం. ప్రస్తుతం ఉన్న సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనం 1973లో సుందర్‌బన్ టైగర్ రిజర్వ్ ప్రధాన ప్రాంతంగా, 1977లో వన్యప్రాణుల అభయారణ్యంగా ప్రకటించబడింది. 1984 మే 4న ఇది జాతీయ ఉద్యానవనంగా ప్రకటించబడింది. ఇది 1987లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Sundarbans National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/452|access-date=2010-11-06|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sundarbans National Park|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/452.pdf|access-date=2010-11-06|publisher=Unesco}}</ref> 2019 నుండి రామ్‌సర్ సైట్‌గా హోదా పొందింది. 2001 నవంబర్ 10 నుండి ఇది 'వరల్డ్ నెట్‌వర్క్ ఆఫ్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్' (మాన్ అండ్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్)లో భాగంగా పరిగణించబడుతోంది. సుందర్‌బన్స్‌పై అధికార పరిధిని కలిగి ఉన్న మొదటి అటవీ నిర్వహణ విభాగం 1869లో స్థాపించబడింది. 1875లో, 1865 నాటి అటవీ చట్టం ప్రకారం మడ అడవులలోని ఒక పెద్ద భాగాన్ని 'రిజర్వ్డ్ ఫారెస్ట్' గా ప్రకటించారు. తరువాతి సంవత్సరంలో, అడవిలోని మిగిలిన భాగాలను 'రిజర్వ్ ఫారెస్ట్')గా ప్రకటించారు; అప్పటివరకు పౌర పరిపాలనా విభాగం ఆధ్వర్యంలో ఉన్న ఈ అడవిని అటవీ శాఖ నియంత్రణలోకి మార్చారు. అటవీ నిర్వహణ, పరిపాలనకు సంబంధించిన ప్రాథమిక విభాగమైన 'అటవీ డివిజన్' 1879లో ఏర్పాటు చేయబడింది, దీని ప్రధాన కార్యాలయం బంగ్లాదేశ్‌లోని [[ఖుల్నా]]<nowiki/>లో ఉండేది. 1893–1898 కాలానికి గాను దీనికి సంబంధించిన మొదటి నిర్వహణ ప్రణాళిక రూపొందించబడింది.<ref name="hussain2">{{cite book|title=Mangroves of the Sundarbans|date=1994|publisher=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|editor-last1=Hussain|editor-first1=Z.|volume=2|location=Bangkok|oclc=773534471|editor-last2=Acharya|editor-first2=G.}}</ref><ref>UNDP (1998). [http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm Integrated resource development of the Sundarbans Reserved Forests, Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523051219/http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm|date=23 May 2017}}. Volume I Project BGD/84/056, [[United Nations Development Programme]], [[Food and Agriculture Organization]] of the United Nations, [[Dhaka]], The [[People's Republic of Bangladesh]].</ref> 1911లో, దీనిని ఎటువంటి సర్వే లేదా పరిశీలన జరగని నివాసయోగ్యం కాని ప్రాంతంగా పేర్కొన్నారు, జనాభా గణన పరిధి నుండి దీనిని మినహాయించారు. అప్పట్లో ఇది హుగ్లీ నదీ ముఖద్వారం నుండి [[మేఘనా నది|మేఘనా నదీ]] ముఖద్వారం వరకు సుమారు 165 మైళ్ల (సుమారు 265 కి.మీ.) మేర విస్తరించి ఉండేది; దీనికి భూభాగం వైపున 24 పరగణాలు, ఖుల్నా, బకర్గంజ్ అనే మూడు నివాసిత జిల్లాలు సరిహద్దులుగా ఉండేవి. దీని మొత్తం వైశాల్యం (జలభాగంతో కలిపి) సుమారు 16,902 చదరపు కిలోమీటర్లుగా అంచనా వేయబడింది. ఇది పులులు, ఇతర అడవి మృగాలు అధికంగా ఉండే, నీటితో నిండిన అటవీ ప్రాంతం. దీనిని సాగుకు అనుకూలంగా మార్చే ప్రయత్నాలు పెద్దగా విజయవంతం కాలేదు. సుందర్‌బన్స్ ప్రాంతం అంతటా అనేక నదీ పాయలు, కాలువలు విస్తరించి ఉన్నాయి; వీటిలో కొన్ని స్టీమర్లు, స్థానిక నౌకల రాకపోకలకు వీలుగా బెంగాల్ ప్రాంతం అంతటా జల రవాణా మార్గాలుగా ఉపయోగపడేవి. ఈ డెల్టాలో అత్యధిక భాగం బంగ్లాదేశ్‌లో ఉంది. == పరిపాలన == భారత సుందర్‌బన్‌లోని సంరక్షిత ప్రాంతాల పటం, ఇందులో పులి సంరక్షణ కేంద్రం, జాతీయ ఉద్యానవనం, మూడు వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాల సరిహద్దులు, సంరక్షణ, వసతి కేంద్రాలు, జీవనాధార పట్టణాలు, ప్రవేశ మార్గాలు చూపబడ్డాయి. మొత్తం అటవీ (ముదురు ఆకుపచ్చ) ప్రాంతం బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌గా పరిగణించబడుతుంది, జాతీయ ఉద్యానవనం, వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాల వెలుపల ఉన్న మిగిలిన అడవులకు ప్రాథమిక రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ హోదా ఇవ్వబడింది. సుందర్‌బన్స్ పరిపాలన, నిర్వహణకు అటవీ శాఖ డైరెక్టరేట్ బాధ్యత వహిస్తుంది. పశ్చిమ బెంగాల్‌కు చెందిన ప్రిన్సిపల్ చీఫ్ కన్జర్వేటర్ ఆఫ్ ఫారెస్ట్స్, వైల్డ్‌లైఫ్ & బయో-డైవర్సిటీ, ఎక్స్-అఫీషియో చీఫ్ వైల్డ్‌లైఫ్ వార్డెన్, ఈ ఉద్యానవనం పరిపాలనను పర్యవేక్షించే అత్యున్నత కార్యనిర్వాహక అధికారి. చీఫ్ కన్జర్వేటర్ ఆఫ్ ఫారెస్ట్స్ (సౌత్) & డైరెక్టర్, సుందర్‌బన్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్ స్థానిక స్థాయిలో ఉద్యానవనం పరిపాలనా అధిపతిగా ఉంటారు. ఈయనకు ఒక డిప్యూటీ ఫీల్డ్ డైరెక్టర్, ఒక అసిస్టెంట్ ఫీల్డ్ డైరెక్టర్ సహాయం అందిస్తారు. ఉద్యానవన ప్రాంతం రెండు రేంజ్‌లుగా విభజించబడింది, వీటిని రేంజ్ ఫారెస్ట్ ఆఫీసర్లు పర్యవేక్షిస్తారు. ప్రతి రేంజ్ బీట్‌లుగా ఉపవిభజన చేయబడింది. వేటగాళ్ల నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని రక్షించడానికి, ఈ పార్కులో తేలియాడే పర్యవేక్షణ కేంద్రాలు, శిబిరాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ పార్కుకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నుండి, అలాగే పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ శాఖ నుండి వివిధ ప్రణాళికా, ప్రణాళికేతర బడ్జెట్ల కింద ఆర్థిక సహాయం అందుతుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం నుండి ప్రాజెక్ట్ టైగర్ కింద అదనపు నిధులు అందుతాయి. 2001లో, ప్రపంచ వారసత్వ నిధి నుండి భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ మధ్య ప్రోత్సాహం కోసం సన్నాహక సహాయంగా 20,000 అమెరికన్ డాలర్ల గ్రాంటు లభించింది. ==చరిత్ర== ఈ ఉద్యానవనాన్ని 1984 లో జాతీయ ఉద్యనవనంగా ప్రకటించారు. ఈ ఉద్యానవనం 1973 లో సుందర్బన్ పులుల సంరక్షణ కేంద్రంగా, 1977 లో వన్యప్రాణుల సంరక్షణ ప్రాంతంగా, మే 4, 1984 న దీనిని జాతీయ ఉద్యానవనంగా ప్రకటించారు. 1987 లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం గుర్తించింది. 2001 నుండి వరల్డ్ నెట్‌వర్క్ ఆఫ్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్ (మ్యాన్ అండ్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్) గా ఉంది. ఇందులో కొంత భాగం గంగా డెల్టా ప్రాంతం కిందికి వస్తుంది. ఈ డెల్టా ప్రాంతం మడ అడవులతో నిండి ఉంటుంది.<ref name=hussain>{{cite book |editor-last1=Hussain |editor-first1=Z. |editor-last2=Acharya |editor-first2=G. |date=1994 |title=Mangroves of the Sundarbans |volume=2|location=Bangkok |publisher=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |oclc=773534471}}</ref> ==జంతు సంరక్షణ== ఈ ఉద్యానవనంలో 400 కి పైగా పులులు ఉన్నాయి. ఇందులో బెంగాల్ పులులు సంరక్షణలో ఉంటాయి. నవంబర్, ఫిబ్రవరి మధ్య నది ఒడ్డున పులుల సంచారాన్ని ఇక్కడ చూడవచ్చు. ఈ ఉద్యానవనంలో బెంగాల్ పులులతో పాటు, ఫిషింగ్ పిల్లులు, చిరుతపులులు, అడవి పంది, నక్క, జంగిల్ క్యాట్, ఫ్లయింగ్ ఫాక్స్ వంటి అనేక జాతులకు జంతువులు సంరక్షణలో ఉన్నాయి. ==మరిన్ని విశేషాలు== ఈ ఉద్యావనానికి సుందర్బన్ అని నామకరణానికి గల కారణం సుందర్బన్ అనే మడ చెట్టు నుండి వచ్చింది. == భౌగోళికం == సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనం ఉత్తర అక్షాంశం 21° 43′ – 21° 55′, తూర్పు రేఖాంశం 88° 42′ – 89° 04′ మధ్య విస్తరించి ఉంది. సముద్ర మట్టం నుండి ఈ ఉద్యానవనం సగటు ఎత్తు 7.5 మీటర్లు. ఈ ఉద్యానవనం 54 చిన్న ద్వీపాలతో కూడి ఉంది, దీని గుండా గంగా నదికి చెందిన అనేక ఉపనదులు (శాఖానదులు) ప్రవహిస్తాయి. === వాతావరణం === ఇక్కడ నమోదయ్యే సగటు కనిష్ట, గరిష్ట ఉష్ణోగ్రతలు వరుసగా 20°C, 48°C. బంగాళాఖాతానికి దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఇక్కడ భారీ వర్షపాతం, 80% వరకు అధిక తేమ ఉంటాయి. రుతుపవనాల కాలం జూన్ మధ్య నుండి సెప్టెంబర్ మధ్య వరకు ఉంటుంది. అక్టోబర్ నుండి మార్చి మధ్య వరకు ఉత్తర, ఈశాన్య దిశల నుండి గాలులు వీస్తాయి, అలాగే మార్చి మధ్య నుండి సెప్టెంబర్ వరకు నైరుతి గాలులు వీస్తాయి. మే నుండి అక్టోబర్ నెలల మధ్య తుఫానులు (కొన్నిసార్లు తీవ్రమైన తుఫానులుగా లేదా 'సైక్లోన్‌'లుగా మారేవి) సంభవించడం సాధారణం. === పర్యావరణ-భౌగోళికం, నదులు, జలమార్గాలు === ఈ నదీ ముఖద్వార డెల్టా ప్రాంతంలో ఏడు ప్రధాన నదులు, లెక్కలేనన్ని జలమార్గాలు కలిసి ఒక జలమార్గాల వ్యవస్థను ఏర్పరుస్తాయి. నదులన్నీ సముద్రం వైపు దక్షిణ దిశగా ప్రవహిస్తాయి. ఈ ప్రాంత పర్యావరణ-భౌగోళిక స్థితి పూర్తిగా ఆటుపోట్ల (అలల రాకపోకల) ప్రభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది; 24 గంటల వ్యవధిలో రెండుసార్లు ఆటు, రెండుసార్లు పోటు సంభవిస్తాయి. సాధారణ ఆటుపోట్ల సమయంలో నీటి మట్టం వ్యత్యాసం 3–5 మీటర్ల వరకు ఉంటుంది, అయితే 'స్ప్రింగ్ టైడ్' (అమావాస్య లేదా పౌర్ణమి సమయాల్లో వచ్చే బలమైన ఆటుపోట్లు) సమయంలో ఇది 8 మీటర్ల వరకు చేరి, సుందర్‌బన్ ప్రాంతం మొత్తాన్ని వివిధ లోతులలో నీట ముంచుతుంది. అలల కదలికల వల్ల జలమార్గాలలో ఒండ్రుమట్టి పేరుకుపోయి నదీగర్భం ఎత్తు పెరుగుతుంది; దీనివల్ల కొత్త దీవులు, చిన్న కాలువలు ఏర్పడి, ఆ ప్రాంత భూస్వరూపంలో అనిశ్చితికి దారితీస్తుంది. బంగాళాఖాతంలో 21°00' నుండి 21°22' ఉత్తర అక్షాంశాల మధ్య 'స్వాచ్ ఆఫ్ నో గ్రౌండ్' అనే ఒక భారీ సహజ అగాధం ఉంది; ఇక్కడ నీటి లోతు అకస్మాత్తుగా 20 మీటర్ల నుండి 500 మీటర్లకు మారుతుంది.<ref name="Ghosh" /><ref name="Fergusson" /> ఈ రహస్యమైన అగాధం ఒండ్రుమట్టిని దక్షిణం వైపు లేదా తూర్పు వైపునకు నెట్టివేసి, కొత్త దీవులు ఏర్పడటానికి కారణమవుతుంది. [[దస్త్రం:Sundarban_Mudflats_during_low_tide,_Sundarban_Tiger_Reserve,_West_Bengal,_India_02.jpg|ఎడమ|thumb|అల్ప స్థాయి సమయంలో సుందర్‌బన్ బురద మైదానాలు]] === బురద మైదానాలు === [[దస్త్రం:UNESCO_World_Heritage_Site_Board_at_Netidhopani_Camp_in_Sundarban_National_Park.jpg|thumb|'''సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనంలోని నెటిధోపాని క్యాంప్ వద్ద యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం బోర్డు.''']] సుందర్‌బన్ బురద మైదానాలు<ref name="Banerjee" /> నదీ ముఖద్వారాల వద్ద, నదీ ప్రవాహం, అలల వేగం తక్కువగా ఉండే డెల్టా దీవులలో కనిపిస్తాయి. అల్పస్థాయి సమయంలో ఈ మైదానాలు బయటపడతాయి. అధికస్థాయి సమయంలో నీటిలో మునిగిపోతాయి; తద్వారా ఒకే అలల చక్రంలో కూడా వీటి ఆకృతి మారుతూ ఉంటుంది. ఈ బురద మైదానాల అంతర్గత ప్రాంతాలు మడ అడవుల పెరుగుదలకు అనువైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంటాయి. సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనం వెలుపల కూడా అనేక బురద మైదానాలు ఉన్నాయి, ఇవి భవిష్యత్తులో పర్యాటక ప్రాంతాలుగా అభివృద్ధి చెందే అవకాశం ఉంది. పర్యాటకులు వీటిని సందర్శించి, అల్పస్థాయి సమయంలో ఆ ప్రాంత అందాలను ఆస్వాదించవచ్చు. అదృష్టం ఉంటే, ఇక్కడ సముద్రపు ఎనిమోన్లు, హార్స్‌షూ పీతలు (ఇవి అంతరించిపోయే దశలో ఉన్నాయి). చిన్న ఆక్టోపస్‌లను చూడవచ్చు. === వృక్ష, జంతుజాలం === [[దస్త్రం:Tiger_Palm_in_Sundarban.jpg|thumb|సుందర్‌బన్‌లోని మడ అడవిలో (మాంగ్రోవ్ డేట్ పామ్స్) ఒక పులి కనిపిస్తోంది.]] [[దస్త్రం:Leopard_cat_India.jpg|thumb|భారతదేశంలోని సుందర్‌బన్‌లో ఫోటో తీయబడిన చిరుత పిల్లి (Leopard cat).]] బంగ్లాదేశ్‌లోని బంగాళాఖాతం ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న సుందర్‌బన్ తీరప్రాంత డెల్టా, సంక్లిష్టమైన భౌగోళిక, జలసంబంధ లక్షణాలను, అలాగే వాతావరణపరమైన సవాళ్లను కలిగి ఉంది. ఇది విభిన్న వృక్ష, జంతుజాలంతో కూడిన విశిష్టమైన పర్యావరణ వ్యవస్థను, విస్తారమైన మడ అడవులను (మాంగ్రోవ్ అడవులు) కలిగి ఉంది. శాస్త్రీయత లేని, అధిక మానవ జోక్యం కారణంగా, ఈ బయోస్పియర్ రిజర్వ్, ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం సహజ పర్యావరణం, తీరప్రాంత పర్యావరణ వ్యవస్థ భౌతిక విపత్తుల ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఈ విశిష్టమైన తీరప్రాంత జీవావరణాన్ని, పర్యావరణ వ్యవస్థను రక్షించడానికి సంరక్షణ, పర్యావరణ నిర్వహణ ప్రణాళిక అత్యవసరం. ==== వృక్షజాలం ==== సుందర్‌బన్ తన పేరును 'సుందరి' చెట్టు నుండి పొందింది. "సుందరి" అనే పదం సంస్కృత పదం "సుందర" నుండి ఉద్భవించింది. ఇది ఈ ప్రాంతంలో కనిపించే అత్యంత అద్భుతమైన చెట్టు రకం, ఒక ప్రత్యేకమైన మడ అడవి (మాంగ్రోవ్) చెట్టు. దీనికి 'న్యూమాటోఫోర్స్' (గాలి వేర్లు) అని పిలువబడే ప్రత్యేక వేర్లు ఉంటాయి; ఇవి భూమి పైకి వచ్చి వాయు మార్పిడికి, అంటే శ్వాసక్రియకు సహాయపడతాయి. వర్షాకాలంలో అడవి అంతా నీటితో నిండినప్పుడు, భూమి నుండి పైకి లేచే ఈ మొనదేలిన వేర్లు గాలిలో ఉండి శ్వాసక్రియ ప్రక్రియకు తోడ్పడతాయి. ==== అంతరించిపోతున్న జాతులు ==== సుందర్‌బన్‌లో నివసించే అంతరించిపోతున్న జాతులలో రాయల్ బెంగాల్ పులి, ఉప్పునీటి మొసలి, రివర్ టెరాపిన్ (నదీ తాబేలు), ఆలివ్ రిడ్లీ తాబేలు, గంగా నది డాల్ఫిన్, హాక్స్‌బిల్ తాబేలు, మడ అడవుల హార్స్‌షూ పీత ఉన్నాయి. ==== సముద్ర క్షీరదాలు ==== ప్రతిపాదిత 'సుందర్‌బన్స్ సెటేసియన్ వైవిధ్య సంరక్షిత ప్రాంతం',<ref>[http://us.whales.org/wdc-in-action/sundarbans-bay-of-bengal Sundarbans, Bay Of Bengal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222101729/http://us.whales.org/wdc-in-action/sundarbans-bay-of-bengal|date=22 December 2015}}. whales.org</ref> సుందర్‌బన్స్ తీరప్రాంత జలాలను కలిగి ఉంది; ఇవి అంతరించిపోతున్న జీవులకు కీలకమైన ఆవాసాలుగా ఉన్నాయి.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Mb2IpLZacmU&index=38&list=PL21AB7F821330536C Whale and Dolphins Of Sundarban]. youtube.com</ref> సెటేసియన్లు (తిమింగలాలు, డాల్ఫిన్లు); బ్రైడ్స్ తిమింగలాల స్థానిక సమూహాలు, ఇటీవల తిరిగి గుర్తించబడిన అత్యంత కీలకమైన ఇరావడి డాల్ఫిన్ల జనాభా, స్పిన్నర్ డాల్ఫిన్లు, గంగా నదీ డాల్ఫిన్లు,<ref>Alastair Lawson, 2009, [https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7981772.stm Bangladesh dolphins 'back from dead'], BBC</ref><ref>Anbarasan Ethirajan, 2011, [https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-15517214 Bangladesh dolphins get Sundarbans sanctuaries]. BBC</ref> చైనీస్ వైట్ డాల్ఫిన్లు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QiEK_7D0e08C&pg=PA278|title=Marine Protected Areas for Whales, Dolphins and Porpoises: A World Handbook for Cetacean Habitat Conservation and Planning|author=[[Erich Hoyt]]|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-53830-8|pages=278–}}</ref> ఇండో-పసిఫిక్ ఫిన్‌లెస్ పోర్‌పోయిస్, ఇండో-పసిఫిక్ బాటిల్‌నోస్ డాల్ఫిన్, పాన్‌ట్రోపికల్ స్పాటెడ్ డాల్ఫిన్లు కూడా ఈ ప్రాంతంలో తరచుగా కనిపిస్తుంటాయి; అయితే మింకే తిమింగలం, రఫ్-టూత్డ్ డాల్ఫిన్. ఫాల్స్ కిల్లర్ వేల్ వంటివి ఇక్కడ అరుదుగా కనిపిస్తాయి.<ref>Bangladesh Cetacean Diversity Project of the [[Wildlife Conservation Society]]. 2015. [https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/ebsaws-2015-01/other/ebsaws-2015-01-gobi-submission6-en.pdf Proposal to establish a marine protected area in the Swatch-of-No-Ground submarine canyon and surrounding coastal waters in the Bay of Bengal] (pdf). Retrieved 2 March 2017</ref><ref name="Khan2017">Anisuzzaman Khan, 2017, ''[https://www.thedailystar.net/backpage/swatch-no-ground-treasure-trove-marine-lives-1407508 Swatch of No-ground: A treasure trove of marine lives]''</ref> == నిర్వహణ, ప్రత్యేక ప్రాజెక్టులు == [[దస్త్రం:Sundarban_police_boat.jpg|thumb|సుందర్‌బన్స్‌లో గస్తీ పడవ]] ఈ పార్కులో సాధారణంగా కనిపించే జాతి [[బెంగాల్ పులి]]. ఇది ఏర్పాటైనప్పటి నుండి రక్షణ కలిగి ఉండటం వల్ల, దీని ప్రధాన ప్రాంతం కట్టెలు, తేనె సేకరణ, చేపల వేట, ఇతర అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ వంటి మానవ కార్యకలాపాల జోక్యం లేకుండా ఉంటుంది. అయితే, బఫర్ ప్రాంతంలో (పరిధి అంచున ఉండే ప్రాంతం) ఈ కార్యకలాపాలకు పరిమిత స్థాయిలో అనుమతి ఉంటుంది. అటవీ సిబ్బంది మోటారు పడవలు, లాంచ్‌లను ఉపయోగించి, అక్రమ వేట, దొంగతనాల నుండి పార్కును రక్షిస్తారు. పార్కులోని అనేక ముఖ్యమైన ప్రాంతాలలో అటవీ కార్యాలయాలు, శిబిరాలు ఉన్నాయి. ఒక రేంజ్ ఆఫీసర్ పర్యవేక్షణలో, ఇద్దరు లేదా ముగ్గురు అనుభవజ్ఞులైన సిబ్బంది అక్రమ వేట నిరోధక శిబిరాలను నిర్వహిస్తారు. పర్యావరణ పరిరక్షణ, పర్యావరణ అభివృద్ధి, శిక్షణ, విద్య, పరిశోధనల ద్వారా వన్యప్రాణుల ఆవాసాలు నిర్వహించబడతాయి. ఈ విషయంలో సహాయపడటానికి సుందర్‌బన్స్ టైగర్ రిజర్వ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పది అటవీ రక్షణ కమిటీలు, 14 పర్యావరణ అభివృద్ధి కమిటీలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. పర్యావరణ పరిరక్షణ, పర్యావరణ అభివృద్ధి, ఇతర అంశాలపై ప్రజలకు అవగాహన కల్పించడానికి పార్కు పరిసరాల్లో సదస్సులు, కార్యశాలలు, అవగాహన శిబిరాలు నిర్వహించబడతాయి. సుమారు 1000 గ్రామాలకు అవసరమైన వంట చెక్క (ఇంధనం) అవసరాలను తీర్చడానికి, బఫర్ ప్రాంతాన్ని సంరక్షించడానికి సరిహద్దు ప్రాంతంలో మడ అడవుల మొక్కలు, ఇతర మొక్కలు నాటబడతాయి. పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటానికి నేల సంరక్షణ చర్యలు చేపట్టబడతాయి. అటవీ జంతువులకు తాగునీరు అందించేందుకు పార్కులో అనేక మంచినీటి చెరువులు తవ్వబడ్డాయి. మనుషులను వేటాడే పులులను అదుపు చేయడం మరొక ముఖ్యమైన కార్యకలాపం. దీనివల్ల ఏటా సంభవించే మరణాల సంఖ్య 40 నుండి 10కి తగ్గింది. పులుల సంరక్షణ ప్రాంతంలో ప్రజల కదలికలపై కఠినమైన నియంత్రణ, ప్రత్యామ్నాయ ఆదాయ మార్గాల కల్పన, ప్రజలలో అవగాహన పెంచడం వంటి చర్యల ఫలితంగా ఈ మరణాల సంఖ్య తగ్గింది. మనుషుల ముఖం ఉన్న మాస్క్‌లు, మనిషి ఆకారంలో ఉండే విద్యుత్ బొమ్మలను ఉపయోగించడం వల్ల పులులు మనుషులకు దూరంగా ఉంటాయని కూడా భావిస్తున్నారు. నైలాన్ వలల కంచెలు, గ్రామాల్లో సోలార్ లైటింగ్ వంటి చర్యల ద్వారా పులులు సమీప గ్రామాల్లోకి రాకుండా నిరోధించబడుతున్నాయి. పులులు గ్రామాల్లోకి రాకుండా అడ్డుకోవడంలో స్థానిక యువతకు శిక్షణ ఇవ్వబడుతోంది. ప్రకృతి సంరక్షణ ప్రాముఖ్యత గురించి, ముఖ్యంగా మడ అడవుల పర్యావరణ వ్యవస్థల గురించి స్థానిక ప్రజలకు, పర్యాటకులకు అవగాహన కల్పించడానికి 'సాజ్నేఖాలి' వద్ద 'మడ అడవుల అవగాహన కేంద్రం' ఏర్పాటు చేయబడింది. === పరిమితులు === పార్కులో రక్షణ ఏర్పాట్లు ఉన్నప్పటికీ, కొన్ని లోపాలు ఉన్నాయి. అనేక నదులు, వాటి ఉపనదులతో కూడిన కఠినమైన భౌగోళిక స్వరూపం, బంగ్లాదేశ్‌తో ఉన్న సుదీర్ఘ అంతర్జాతీయ సరిహద్దు, అలాగే చేపల వేట పడవలు (ట్రాలర్లు), లాంచ్‌ల రాకపోకలు వంటి అంశాలు అక్రమ వేట, చెట్ల నరికివేతకు అవకాశం కల్పిస్తున్నాయి, తద్వారా మడ అడవులు దెబ్బతింటున్నాయి. సిబ్బంది, మౌలిక సదుపాయాలు, నిధుల కొరత ఈ పరిస్థితిని మరింత క్లిష్టతరం చేస్తున్నాయి. == పార్కుకు సంబంధించిన సమాచారం == [[దస్త్రం:Dobanki_Camp.JPG|thumb|డోబాంకి క్యాంప్ ప్రవేశద్వారం]] ఈ పార్కులో ప్రయాణించడానికి ఉన్న ఏకైక మార్గం పడవ ద్వారా మాత్రమే; ప్రవహించే అనేక నదుల గుండా ఏర్పడిన జలమార్గాల ద్వారా ప్రయాణించాల్సి ఉంటుంది. స్థానిక పడవలు లేదా వెస్ట్ బెంగాల్ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ద్వారా నడపబడే 'ఎం.వి. చిత్రరేఖ' , 'ఎం.వి. సర్బజయ' వంటి నౌకలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. భూమిపై వసతి అనేక ప్రైవేట్ రిసార్ట్‌లు, టూర్ ఆపరేటర్లు క్రూయిజ్ సఫారీలను అందిస్తారు. చాలా మంది టూర్ ఆపరేటర్లు సంవత్సరం పొడవునా కోల్‌కతా నుండి నిర్ణీత ప్రయాణాలను, ప్రైవేట్ పర్యటనలను నిర్వహిస్తారు. [[దస్త్రం:Sudhanyakhali_Jetty.JPG|thumb|సుధన్యఖాలి మూసివేసిన జెట్టీ]] బోట్ సఫారీల ద్వారా వన్యప్రాణులను చూడటమే కాకుండా, సందర్శకులు సుధన్యఖాలి వాచ్ టవర్, దోబంకి వాచ్ టవర్, బురిర్దాబ్రి వాచ్ టవర్, నెటిధోపాని వాచ్ టవర్, సజ్నేఖాలి పక్షి సంరక్షణ కేంద్రం, భాగబత్‌పూర్ మొసళ్ల ప్రాజెక్ట్ (ఒక మొసళ్ల పెంపక కేంద్రం), [[సాగర్ ద్వీపం]], జంబుద్వీప్, హాలిడే ద్వీపం, కనక్‌లను కూడా సందర్శిస్తారు. == సుందర్‌బన్ పులి సంరక్షణ కేంద్రం == === నేపథ్యం === సుందర్‌బన్ పులి సంరక్షణ కేంద్రం భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని [[దక్షిణ 24 పరగణాల జిల్లా]]<nowiki/>లో ఉంది. దీని మొత్తం భౌగోళిక విస్తీర్ణం 2585 చదరపు కిలోమీటర్లు. ఇందులో 1437.4 చదరపు కిలోమీటర్లు జనావాస ప్రాంతాలు కాగా, మిగిలిన 1474 చదరపు కిలోమీటర్లు అడవులతో నిండి ఉంది. సుందర్‌బన్ ప్రాంతం బంగ్లాదేశ్‌లోని మడ అడవుల ఆవాసంతో సరిహద్దులను పంచుకుంటుంది. సుందర్‌బన్ మడ అడవులు [[భారత ఉపఖండం|భారత ఉపఖండంలోని]] అతిపెద్ద మడ అడవుల వ్యవస్థలో ఒక భాగం. ఇక్కడి పులుల జనాభా ఒక ప్రత్యేకమైన పర్యావరణ అమరికలో నివసిస్తుంది. ఈ అడవులలో ఉప్పునీటి మొసళ్ళు, ఉప్పునీటి, సముద్ర తాబేళ్ళు, ఇంకా అనేక పక్షి జాతులు ఉన్నాయి. ఈ అభయారణ్యంలో చేపల పిల్లి, మచ్చల జింక, రీసస్ కోతి, అడవి పంది వంటి జాతులు కూడా ఉన్నాయి. పులులు నివసించే ఇతర ప్రధాన భూభాగాలతో అటవీ సంబంధం లేకుండా సుందర్‌బన్ ఏకాంతంగా ఉంటుంది. దీని కారణంగా, అటవీ వనరులపై జీవరాశి ఒత్తిడి ఎక్కువగా ఉంటుంది. సగటున, స్థానికులు ప్రతి సంవత్సరం భారత అటవీ శాఖ (ఇండియన్ ఫారెస్ట్ సర్వీస్) నుండి లైసెన్స్ పొంది 50 మెట్రిక్ టన్నుల తేనెను, 3 మెట్రిక్ టన్నుల మైనాన్ని సేకరిస్తారు. ఈ ఆవాసంలో చిన్న నుండి పెద్ద ద్వీపాలను ఏర్పరిచే అనేక ఇరుకైన అలల కాలువలు ఉన్నాయి. పులులు ఈ ద్వీపాలను సులభంగా దాటుతాయి, మానవ-పులి పరస్పర చర్యలు సర్వసాధారణం. మెరుగైన పద్ధతులను ఉపయోగించి నిర్వహించే అఖిల భారత పులుల గణనలో భాగంగా సుందర్‌బన్‌లో పులుల సంఖ్యను అంచనా వేయడం సాధ్యం కాలేదు; దీనికి కారణం అక్కడి ప్రత్యేకమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, సముద్రపు పోటు-పాటుల కారణంగా పులుల ఉనికికి సంబంధించిన ఆధారాలు చెరిగిపోవడం. మొదటి దశ డేటా సేకరణ పూర్తయింది; ప్రస్తుతం రేడియో టెలిమెట్రీ, తెలిసిన పులుల పాదముద్రల ఆధారంగా పులుల సంఖ్యను అంచనా వేసే ప్రక్రియ కొనసాగుతోంది. నేషనల్ టైగర్ కన్జర్వేషన్ అథారిటీ (NTCA) 2022లో నిర్వహించిన సర్వేలో 100 ప్రత్యేక పులుల చిత్రాలను నమోదు చేశారు.<ref>{{Cite web|title=Status of Tigers 2022|url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/Reports/AITM/Status_Tigers_2022_Summary-1.pdf|access-date=12 March 2024|website=National Tiger Conservation Authority|language=en-US}}</ref> === అయిలా తుఫాను వల్ల కలిగిన నష్టం === 2009 మే 25న సుందర్‌బన్‌ను 'అయిలా' తుఫాను తాకడం వల్ల, రిజర్వ్ అటవీ ప్రాంతానికి ఆనుకుని ఉన్న గ్రామాల్లోనూ, అటవీ శాఖ ఫీల్డ్ క్యాంపులలోనూ నష్టం వాటిల్లింది. గ్రామాల వైపు ఉన్న రక్షణ కట్టలు తెగిపోవడంతో భారీగా వరదలు వచ్చి, లక్షలాది మంది ప్రజలు ఆ ప్రాంతంలో చిక్కుకుపోయారు. ఫీల్డ్ క్యాంపులు సుమారు ఏడు గంటల పాటు 12 నుండి 15 అడుగుల నీటిలో మునిగిపోవడం వల్ల నేల కోతకు గురవ్వడమే కాకుండా, సిబ్బంది నివాసాలు, జనరేటర్లు, వెదురు స్తంభాల నిర్మాణాలు దెబ్బతిన్నాయి. ఒక గ్రామంలోని పాడుబడిన పశువుల కొట్టంలో ఒక పులి సంచరిస్తున్నట్లు సమాచారం అందగా, దానిని పట్టుకుని తిరిగి అడవిలో వదిలిపెట్టారు. రెండు మచ్చల జింకలు మరణించడం తప్ప, పులులేవీ చనిపోయినట్లు నివేదికలు రాలేదు. సహాయక చర్యల్లో అనేక స్వచ్ఛంద సంస్థలు పాల్గొన్నాయి. రాష్ట్ర అటవీ శాఖ ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేసి, జరిగిన నష్టాన్ని దాదాపు రూ. 1,11,50,000గా అంచనా వేసింది. మౌలిక సదుపాయాలకు జరిగిన నష్టాన్ని పునరుద్ధరించేందుకు 'ప్రాజెక్ట్ టైగర్' కింద కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రానికి రూ. 10 మిలియన్ల (ఒక కోటి రూపాయల) ఆర్థిక సహాయాన్ని అందించింది. === అంఫన్ తుఫాను వల్ల కలిగిన నష్టం === 2020 మే 20న అంఫన్ తుఫాను [[దక్షిణ 24 పరగణాల జిల్లా|దక్షిణ 24 పరగణాల జిల్లాలోని]] సాగర్ ద్వీపం సమీపంలో తీరాన్ని తాకింది. దీనివల్ల ప్రాణనష్టం, మౌలిక సదుపాయాలకు నష్టం వాటిల్లింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/cyclone-amphan-batters-west-bengal-odisha/article31634110.ece|title=Cyclone Amphan batters West Bengal, Odisha|last1=Singh|first1=Shiv Sahay|date=2020-05-20|work=The Hindu|access-date=2020-11-28|last2=Barik|first2=Satyasundar|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> అడవి అంచున ఉన్న గ్రామాల్లోకి పులులు ప్రవేశించకుండా అడ్డుకోవడం ద్వారా మనుషులు-జంతువుల మధ్య సంఘర్షణను నివారించే అటవీ ప్రాంతపు "నైలాన్ కంచె దాదాపు పూర్తిగా" ఈ తుఫాను వల్ల దెబ్బతింది. కంచెతో పాటు, "అనేక అటవీ క్యాంప్ కార్యాలయాలు, గుడారాలు, వాచ్ టవర్లు, సిబ్బంది నివాసాలు" కూడా తుఫాను వల్ల దెబ్బతిన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Cyclone Amphan rips off tiger fence in Sunderbans|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/cyclone-amphan-rips-off-tiger-fence-in-sunderbans/cid/1775363|access-date=2020-11-28|website=www.telegraphindia.com}}</ref> తుఫాను కారణంగా పులులకు హాని కలగవచ్చని లేదా అవి చనిపోవచ్చని పశ్చిమ బెంగాల్ అటవీ శాఖ మొదట్లో ఆందోళన చెందింది, కానీ తుఫాను అనంతరం జరిపిన గస్తీలో పులుల మృతదేహాలేవీ కనిపించలేదు, పైగా అడవిలో పులులు స్వేచ్ఛగా సంచరించడం కనిపించింది.<ref>{{Cite web|date=2020-05-27|title=Forest dept happy to see Sundarbans tigers unharmed post Amphan|url=https://www.deccanherald.com/national/east-and-northeast/forest-dept-happy-to-section-sundarbans-tigers-unharmed-post-amphan-842437.html|access-date=2020-11-28|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> === సవాళ్లు === సుందర్‌బన్ టైగర్ రిజర్వ్ భవిష్యత్తు కార్యకలాపాలకు సంబంధించి అనేక సవాళ్లు ఉన్నాయి. పులులు సంచరిస్తుండటం వల్ల, మనుషులు, పులుల మధ్య సంఘర్షణ ఒక సమస్యగా కొనసాగుతోంది. సుందర్‌బన్ పులులు మనుషులపై దాడి చేసి వేటాడుతుంటాయి; గత నాలుగు దశాబ్దాలలో వెయ్యి మందికి పైగా స్థానిక ప్రజలు పులుల దాడిలో మరణించారని అంచనా.<ref>{{Cite web|title=- YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=zHfSTt1tcj0|website=[[YouTube]]}}</ref> మెరుగైన పద్ధతిని ఉపయోగించి రిజర్వ్‌లోని పులుల సంఖ్యను అంచనా వేసే ప్రక్రియ ఇంకా పూర్తి కాలేదు. పులుల సంరక్షణ ప్రణాళికతో పాటు, ముఖ్యమంత్రి అధ్యక్షతన రాష్ట్ర స్థాయి స్టీరింగ్ కమిటీ, రిజర్వ్-నిర్దిష్ట 'టైగర్ కన్జర్వేషన్ ఫౌండేషన్' ఏర్పాటు కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. == సుందర్‌బన్ రవాణా == '''విమాన మార్గం''': సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా అంతర్జాతీయ విమాన సేవలను అందించే 'నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం' నుండి 140 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. '''రైలు మార్గం''': సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనానికి అత్యంత సమీపంలోని రైల్వే స్టేషన్ 'కానింగ్ రైల్వే స్టేషన్'. ఇది సుందర్‌బన్ ప్రవేశ ద్వారం (అంటే గోద్‌ఖాలి) నుండి 29 కి.మీ దూరంలో ఉంది. '''రోడ్డు మార్గం''': కోల్‌కతా నుండి పశ్చిమ బెంగాల్ 'స్టేట్ హైవే 3' (రాష్ట్ర రహదారి 3) ద్వారా ఈ జాతీయ ఉద్యానవనాన్ని చేరుకోవచ్చు. == పర్యావరణ వ్యవస్థ విలువ == సుందర్‌బన్స్ జాతీయ ఉద్యానవనం ఏటా ₹12.8 బిలియన్ల (హెక్టారుకు సుమారు ₹50,000) విలువైన ప్రయోజనాలను సమకూరుస్తుందని 2015 నాటి ఒక ఆర్థిక అంచనా అధ్యయనం పేర్కొంది. ముఖ్యమైన పర్యావరణ వ్యవస్థ సేవలు, వాటి వార్షిక విలువలలో ఇవి ఉన్నాయి: నర్సరీ లేదా పెంపక కేంద్రంగా పనిచేయడం (₹5.17 బిలియన్లు), జన్యు నిధి రక్షణ (₹2.87 బిలియన్లు), చేపల లభ్యత (₹1.6 బిలియన్లు), వ్యర్థాల నిర్వీర్య సేవలు (₹1.5 బిలియన్లు). స్థానిక ప్రజలకు ఉపాధి కల్పన (₹36 మిలియన్లు), తుఫానుల తీవ్రతను తగ్గించడం (₹275 మిలియన్లు), వన్యప్రాణులకు ఆవాసం, రక్షణ కల్పించడం (₹360 మిలియన్లు), కార్బన్ శోషణ (₹462 మిలియన్లు) వంటి సేవలను కూడా ఈ అధ్యయనం ప్రస్తావించింది.<ref>{{cite web|title=IIFM NTCA REPORT|url=http://www.iifm.ac.in/sites/default/files/Newspdf/IIFM-NTCA-REPORT.compressed-min.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826050803/http://www.iifm.ac.in/sites/default/files/Newspdf/IIFM-NTCA-REPORT.compressed-min.pdf|archive-date=26 August 2016|access-date=14 August 2016|df=dmy-all}}</ref> ==మూలాలు== {{Reflist}} == అదనపు పఠనం == * Gautam Kumar Das. 2015. Estuarine Morphodynamics of the Sunderbans (సుందర్‌బన్ ముఖద్వార ప్రాంత భూస్వరూప గతిశీలత), Springer, Switzerland, 211 పేజీలు. {{doi|10.1007/978-3-319-11343-2}} * Gautam Kumar Das. 2017. Tidal Sedimentation in the Sunderban’s Thakuran Basin (సుందర్‌బన్ థాకురాన్ బేసిన్‌లో ఆటుపోట్ల వల్ల ఏర్పడే అవక్షేపణ), Springer, Switzerland, 151 పేజీలు. {{doi|10.1007/978-3-319-44191-7}} * Gautam Kumar Das. 2023. Coastal Environments of India, A Coastal West Bengal Perspective (భారతదేశ తీరప్రాంత పర్యావరణాలు: పశ్చిమ బెంగాల్ తీరప్రాంత దృక్పథం), Springer, Switzerland, {{ISBN|978-3-031-18845-9}}, 232 పేజీలు. {{doi|10.1007/978-3-031-18846-6}} * Gautam Kumar Das. 2021. Forests and Forestry of West Bengal – Survey and Analysis (పశ్చిమ బెంగాల్ అడవులు, అటవీ నిర్వహణ – సర్వే, విశ్లేషణ), Springer, 231 పేజీలు, http://www.springer.com/{{ISBN|978-3-030-80705-4}}, {{doi|10.1007/978-3-030-80706-1}} * Gautam Kumar Das. 2024. River Systems of West Bengal: Water Quality and Environment (పశ్చిమ బెంగాల్ నదీ వ్యవస్థలు: నీటి నాణ్యత, పర్యావరణం). ఇందులో: River Systems of West Bengal. Springer Water. Springer, Cham. 180p. {{doi|10.1007/978-3-031-53480-5-1}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category|Sundarbans National Park}} * [https://whc.unesco.org/en/list/452 అధికారిక యునెస్కో వెబ్‌సైట్ నమోదు] * [https://web.archive.org/web/20110106010326/http://projecttiger.nic.in/sundarbans.htm బంగ్లాదేశ్‌లోని ప్రాజెక్ట్ టైగర్ రిజర్వ్‌లు – సుందర్‌బన్స్] * [https://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/APA/cycle01/section2/452.pdf UNE] [[వర్గం:భారతదేశ ఉద్యానవనాలు]] [[వర్గం:పశ్చిమబెంగాల్ పర్యాటక ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:పర్యాటక ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:ఉద్యానవనాలు]] [[వర్గం:పర్యాటక ఆకర్షణలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] eyxxrsv4gvdroomrwpp0wx8niy5m4ko 4936759 4936758 2026-08-16T17:49:02Z Nagarani Bethi 60383 /* పర్యావరణ-భౌగోళికం, నదులు, జలమార్గాలు */ 4936759 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = సుందర్‌బన్స్‌ జాతీయ ఉద్యానవనం | alt_name = | iucn_category = II | photo = Sundarban Tiger.jpg | photo_width = | photo_caption = Tiger from Sundarbans Tiger Reserve | map = India West Bengal#India | map_caption = Location in West Bengal, India | relief = yes | location = సౌత్ 24 పరగనాస్, పశ్చిమ బెంగాల్, భారతదేశం | nearest_city = కోల్ కత్తా | coordinates = {{coord|21.8380|N|88.8852|E|region:IN|format=dms|display=inline,title}} | coords_ref = | established = 1984 | visitation_num = | visitation_year = |visitation_ref= Important Events : 1973 : Project Tiger 1977 : Wildlife Sanctuary 1984 : National Park 1987 : UNESCO World Heritage Site 1989 : Indian Biosphere Reserve 2001 : World Network of Biosphere Reserve (Man and Biosphere Reserve) | governing_body = [[Government of India]] | world_heritage_site = | website= | embedded = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | criteria = {{UNESCO WHS type|(ix), (x)}}(ix), (x) | ID = 452 | year = 1987 | area = {{convert|133,010|ha|sqmi|abbr=on}} }} }} '''సుందర్‌బన్స్‌ జాతీయ ఉద్యానవనం''' [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రంలోని సౌత్ 24 పరగనాస్ అనే ప్రాంతంలో ఉంది. దీనిని [[యునెస్కో]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]<nowiki/>గా గుర్తించింది.<ref>UNDP (1998). [http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm Integrated resource development of the Sundarbans Reserved Forests, Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523051219/http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm |date=2017-05-23 }}. Volume I Project BGD/84/056, United Nations Development Programme, Food and Agriculture Organization of the United Nations, Dhaka, The People's Republic of Bangladesh.</ref> ఇది సుందర్‌బన్స్ టైగర్ రిజర్వ్, సుందర్‌బన్స్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లలో ప్రధాన భాగంగా ఉంది. ఇది గంగా డెల్టా ప్రాంతంలోని సుందర్‌బన్స్‌లో భాగం, [[బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్‌]]<nowiki/>లోని సుందర్‌బన్ రిజర్వ్ అడవికి ఆనుకుని ఉంది. ఇది బంగ్లాదేశ్‌కు నైరుతి దిశలో ఉంది. ఈ డెల్టా ప్రాంతం దట్టమైన మడ అడవులతో నిండి ఉంటుంది. [[బెంగాలీ పులి|బెంగాల్ పులు]]<nowiki/>లకు అతిపెద్ద ఆవాసాలలో ఒకటిగా ఉంది. ఉప్పునీటి [[మొసలి]]<nowiki/>తో సహా అనేక రకాల పక్షులు, సరీసృపాలు, అకశేరుకాలకు ఇది నిలయం. ప్రస్తుతం ఉన్న సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనం 1973లో సుందర్‌బన్ టైగర్ రిజర్వ్ ప్రధాన ప్రాంతంగా, 1977లో వన్యప్రాణుల అభయారణ్యంగా ప్రకటించబడింది. 1984 మే 4న ఇది జాతీయ ఉద్యానవనంగా ప్రకటించబడింది. ఇది 1987లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Sundarbans National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/452|access-date=2010-11-06|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sundarbans National Park|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/452.pdf|access-date=2010-11-06|publisher=Unesco}}</ref> 2019 నుండి రామ్‌సర్ సైట్‌గా హోదా పొందింది. 2001 నవంబర్ 10 నుండి ఇది 'వరల్డ్ నెట్‌వర్క్ ఆఫ్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్' (మాన్ అండ్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్)లో భాగంగా పరిగణించబడుతోంది. సుందర్‌బన్స్‌పై అధికార పరిధిని కలిగి ఉన్న మొదటి అటవీ నిర్వహణ విభాగం 1869లో స్థాపించబడింది. 1875లో, 1865 నాటి అటవీ చట్టం ప్రకారం మడ అడవులలోని ఒక పెద్ద భాగాన్ని 'రిజర్వ్డ్ ఫారెస్ట్' గా ప్రకటించారు. తరువాతి సంవత్సరంలో, అడవిలోని మిగిలిన భాగాలను 'రిజర్వ్ ఫారెస్ట్')గా ప్రకటించారు; అప్పటివరకు పౌర పరిపాలనా విభాగం ఆధ్వర్యంలో ఉన్న ఈ అడవిని అటవీ శాఖ నియంత్రణలోకి మార్చారు. అటవీ నిర్వహణ, పరిపాలనకు సంబంధించిన ప్రాథమిక విభాగమైన 'అటవీ డివిజన్' 1879లో ఏర్పాటు చేయబడింది, దీని ప్రధాన కార్యాలయం బంగ్లాదేశ్‌లోని [[ఖుల్నా]]<nowiki/>లో ఉండేది. 1893–1898 కాలానికి గాను దీనికి సంబంధించిన మొదటి నిర్వహణ ప్రణాళిక రూపొందించబడింది.<ref name="hussain2">{{cite book|title=Mangroves of the Sundarbans|date=1994|publisher=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|editor-last1=Hussain|editor-first1=Z.|volume=2|location=Bangkok|oclc=773534471|editor-last2=Acharya|editor-first2=G.}}</ref><ref>UNDP (1998). [http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm Integrated resource development of the Sundarbans Reserved Forests, Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523051219/http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm|date=23 May 2017}}. Volume I Project BGD/84/056, [[United Nations Development Programme]], [[Food and Agriculture Organization]] of the United Nations, [[Dhaka]], The [[People's Republic of Bangladesh]].</ref> 1911లో, దీనిని ఎటువంటి సర్వే లేదా పరిశీలన జరగని నివాసయోగ్యం కాని ప్రాంతంగా పేర్కొన్నారు, జనాభా గణన పరిధి నుండి దీనిని మినహాయించారు. అప్పట్లో ఇది హుగ్లీ నదీ ముఖద్వారం నుండి [[మేఘనా నది|మేఘనా నదీ]] ముఖద్వారం వరకు సుమారు 165 మైళ్ల (సుమారు 265 కి.మీ.) మేర విస్తరించి ఉండేది; దీనికి భూభాగం వైపున 24 పరగణాలు, ఖుల్నా, బకర్గంజ్ అనే మూడు నివాసిత జిల్లాలు సరిహద్దులుగా ఉండేవి. దీని మొత్తం వైశాల్యం (జలభాగంతో కలిపి) సుమారు 16,902 చదరపు కిలోమీటర్లుగా అంచనా వేయబడింది. ఇది పులులు, ఇతర అడవి మృగాలు అధికంగా ఉండే, నీటితో నిండిన అటవీ ప్రాంతం. దీనిని సాగుకు అనుకూలంగా మార్చే ప్రయత్నాలు పెద్దగా విజయవంతం కాలేదు. సుందర్‌బన్స్ ప్రాంతం అంతటా అనేక నదీ పాయలు, కాలువలు విస్తరించి ఉన్నాయి; వీటిలో కొన్ని స్టీమర్లు, స్థానిక నౌకల రాకపోకలకు వీలుగా బెంగాల్ ప్రాంతం అంతటా జల రవాణా మార్గాలుగా ఉపయోగపడేవి. ఈ డెల్టాలో అత్యధిక భాగం బంగ్లాదేశ్‌లో ఉంది. == పరిపాలన == భారత సుందర్‌బన్‌లోని సంరక్షిత ప్రాంతాల పటం, ఇందులో పులి సంరక్షణ కేంద్రం, జాతీయ ఉద్యానవనం, మూడు వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాల సరిహద్దులు, సంరక్షణ, వసతి కేంద్రాలు, జీవనాధార పట్టణాలు, ప్రవేశ మార్గాలు చూపబడ్డాయి. మొత్తం అటవీ (ముదురు ఆకుపచ్చ) ప్రాంతం బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌గా పరిగణించబడుతుంది, జాతీయ ఉద్యానవనం, వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాల వెలుపల ఉన్న మిగిలిన అడవులకు ప్రాథమిక రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ హోదా ఇవ్వబడింది. సుందర్‌బన్స్ పరిపాలన, నిర్వహణకు అటవీ శాఖ డైరెక్టరేట్ బాధ్యత వహిస్తుంది. పశ్చిమ బెంగాల్‌కు చెందిన ప్రిన్సిపల్ చీఫ్ కన్జర్వేటర్ ఆఫ్ ఫారెస్ట్స్, వైల్డ్‌లైఫ్ & బయో-డైవర్సిటీ, ఎక్స్-అఫీషియో చీఫ్ వైల్డ్‌లైఫ్ వార్డెన్, ఈ ఉద్యానవనం పరిపాలనను పర్యవేక్షించే అత్యున్నత కార్యనిర్వాహక అధికారి. చీఫ్ కన్జర్వేటర్ ఆఫ్ ఫారెస్ట్స్ (సౌత్) & డైరెక్టర్, సుందర్‌బన్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్ స్థానిక స్థాయిలో ఉద్యానవనం పరిపాలనా అధిపతిగా ఉంటారు. ఈయనకు ఒక డిప్యూటీ ఫీల్డ్ డైరెక్టర్, ఒక అసిస్టెంట్ ఫీల్డ్ డైరెక్టర్ సహాయం అందిస్తారు. ఉద్యానవన ప్రాంతం రెండు రేంజ్‌లుగా విభజించబడింది, వీటిని రేంజ్ ఫారెస్ట్ ఆఫీసర్లు పర్యవేక్షిస్తారు. ప్రతి రేంజ్ బీట్‌లుగా ఉపవిభజన చేయబడింది. వేటగాళ్ల నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని రక్షించడానికి, ఈ పార్కులో తేలియాడే పర్యవేక్షణ కేంద్రాలు, శిబిరాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ పార్కుకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నుండి, అలాగే పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ శాఖ నుండి వివిధ ప్రణాళికా, ప్రణాళికేతర బడ్జెట్ల కింద ఆర్థిక సహాయం అందుతుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం నుండి ప్రాజెక్ట్ టైగర్ కింద అదనపు నిధులు అందుతాయి. 2001లో, ప్రపంచ వారసత్వ నిధి నుండి భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ మధ్య ప్రోత్సాహం కోసం సన్నాహక సహాయంగా 20,000 అమెరికన్ డాలర్ల గ్రాంటు లభించింది. ==చరిత్ర== ఈ ఉద్యానవనాన్ని 1984 లో జాతీయ ఉద్యనవనంగా ప్రకటించారు. ఈ ఉద్యానవనం 1973 లో సుందర్బన్ పులుల సంరక్షణ కేంద్రంగా, 1977 లో వన్యప్రాణుల సంరక్షణ ప్రాంతంగా, మే 4, 1984 న దీనిని జాతీయ ఉద్యానవనంగా ప్రకటించారు. 1987 లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం గుర్తించింది. 2001 నుండి వరల్డ్ నెట్‌వర్క్ ఆఫ్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్ (మ్యాన్ అండ్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్) గా ఉంది. ఇందులో కొంత భాగం గంగా డెల్టా ప్రాంతం కిందికి వస్తుంది. ఈ డెల్టా ప్రాంతం మడ అడవులతో నిండి ఉంటుంది.<ref name=hussain>{{cite book |editor-last1=Hussain |editor-first1=Z. |editor-last2=Acharya |editor-first2=G. |date=1994 |title=Mangroves of the Sundarbans |volume=2|location=Bangkok |publisher=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |oclc=773534471}}</ref> ==జంతు సంరక్షణ== ఈ ఉద్యానవనంలో 400 కి పైగా పులులు ఉన్నాయి. ఇందులో బెంగాల్ పులులు సంరక్షణలో ఉంటాయి. నవంబర్, ఫిబ్రవరి మధ్య నది ఒడ్డున పులుల సంచారాన్ని ఇక్కడ చూడవచ్చు. ఈ ఉద్యానవనంలో బెంగాల్ పులులతో పాటు, ఫిషింగ్ పిల్లులు, చిరుతపులులు, అడవి పంది, నక్క, జంగిల్ క్యాట్, ఫ్లయింగ్ ఫాక్స్ వంటి అనేక జాతులకు జంతువులు సంరక్షణలో ఉన్నాయి. ==మరిన్ని విశేషాలు== ఈ ఉద్యావనానికి సుందర్బన్ అని నామకరణానికి గల కారణం సుందర్బన్ అనే మడ చెట్టు నుండి వచ్చింది. == భౌగోళికం == సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనం ఉత్తర అక్షాంశం 21° 43′ – 21° 55′, తూర్పు రేఖాంశం 88° 42′ – 89° 04′ మధ్య విస్తరించి ఉంది. సముద్ర మట్టం నుండి ఈ ఉద్యానవనం సగటు ఎత్తు 7.5 మీటర్లు. ఈ ఉద్యానవనం 54 చిన్న ద్వీపాలతో కూడి ఉంది, దీని గుండా గంగా నదికి చెందిన అనేక ఉపనదులు (శాఖానదులు) ప్రవహిస్తాయి. === వాతావరణం === ఇక్కడ నమోదయ్యే సగటు కనిష్ట, గరిష్ట ఉష్ణోగ్రతలు వరుసగా 20°C, 48°C. బంగాళాఖాతానికి దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఇక్కడ భారీ వర్షపాతం, 80% వరకు అధిక తేమ ఉంటాయి. రుతుపవనాల కాలం జూన్ మధ్య నుండి సెప్టెంబర్ మధ్య వరకు ఉంటుంది. అక్టోబర్ నుండి మార్చి మధ్య వరకు ఉత్తర, ఈశాన్య దిశల నుండి గాలులు వీస్తాయి, అలాగే మార్చి మధ్య నుండి సెప్టెంబర్ వరకు నైరుతి గాలులు వీస్తాయి. మే నుండి అక్టోబర్ నెలల మధ్య తుఫానులు (కొన్నిసార్లు తీవ్రమైన తుఫానులుగా లేదా 'సైక్లోన్‌'లుగా మారేవి) సంభవించడం సాధారణం. === పర్యావరణ-భౌగోళికం, నదులు, జలమార్గాలు === ఈ నదీ ముఖద్వార డెల్టా ప్రాంతంలో ఏడు ప్రధాన నదులు, లెక్కలేనన్ని జలమార్గాలు కలిసి ఒక జలమార్గాల వ్యవస్థను ఏర్పరుస్తాయి. నదులన్నీ సముద్రం వైపు దక్షిణ దిశగా ప్రవహిస్తాయి. ఈ ప్రాంత పర్యావరణ-భౌగోళిక స్థితి పూర్తిగా ఆటుపోట్ల (అలల రాకపోకల) ప్రభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది; 24 గంటల వ్యవధిలో రెండుసార్లు ఆటు, రెండుసార్లు పోటు సంభవిస్తాయి. సాధారణ ఆటుపోట్ల సమయంలో నీటి మట్టం వ్యత్యాసం 3–5 మీటర్ల వరకు ఉంటుంది, అయితే 'స్ప్రింగ్ టైడ్' (అమావాస్య లేదా పౌర్ణమి సమయాల్లో వచ్చే బలమైన ఆటుపోట్లు) సమయంలో ఇది 8 మీటర్ల వరకు చేరి, సుందర్‌బన్ ప్రాంతం మొత్తాన్ని వివిధ లోతులలో నీట ముంచుతుంది. అలల కదలికల వల్ల జలమార్గాలలో ఒండ్రుమట్టి పేరుకుపోయి నదీగర్భం ఎత్తు పెరుగుతుంది; దీనివల్ల కొత్త దీవులు, చిన్న కాలువలు ఏర్పడి, ఆ ప్రాంత భూస్వరూపంలో అనిశ్చితికి దారితీస్తుంది. బంగాళాఖాతంలో 21°00' నుండి 21°22' ఉత్తర అక్షాంశాల మధ్య 'స్వాచ్ ఆఫ్ నో గ్రౌండ్' అనే ఒక భారీ సహజ అగాధం ఉంది; ఇక్కడ నీటి లోతు అకస్మాత్తుగా 20 మీటర్ల నుండి 500 మీటర్లకు మారుతుంది. ఈ రహస్యమైన అగాధం ఒండ్రుమట్టిని దక్షిణం వైపు లేదా తూర్పు వైపునకు నెట్టివేసి, కొత్త దీవులు ఏర్పడటానికి కారణమవుతుంది. [[దస్త్రం:Sundarban_Mudflats_during_low_tide,_Sundarban_Tiger_Reserve,_West_Bengal,_India_02.jpg|ఎడమ|thumb|అల్ప స్థాయి సమయంలో సుందర్‌బన్ బురద మైదానాలు]] === బురద మైదానాలు === [[దస్త్రం:UNESCO_World_Heritage_Site_Board_at_Netidhopani_Camp_in_Sundarban_National_Park.jpg|thumb|'''సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనంలోని నెటిధోపాని క్యాంప్ వద్ద యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం బోర్డు.''']] సుందర్‌బన్ బురద మైదానాలు నదీ ముఖద్వారాల వద్ద, నదీ ప్రవాహం, అలల వేగం తక్కువగా ఉండే డెల్టా దీవులలో కనిపిస్తాయి. అల్పస్థాయి సమయంలో ఈ మైదానాలు బయటపడతాయి. అధికస్థాయి సమయంలో నీటిలో మునిగిపోతాయి; తద్వారా ఒకే అలల చక్రంలో కూడా వీటి ఆకృతి మారుతూ ఉంటుంది. ఈ బురద మైదానాల అంతర్గత ప్రాంతాలు మడ అడవుల పెరుగుదలకు అనువైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంటాయి. సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనం వెలుపల కూడా అనేక బురద మైదానాలు ఉన్నాయి, ఇవి భవిష్యత్తులో పర్యాటక ప్రాంతాలుగా అభివృద్ధి చెందే అవకాశం ఉంది. పర్యాటకులు వీటిని సందర్శించి, అల్పస్థాయి సమయంలో ఆ ప్రాంత అందాలను ఆస్వాదించవచ్చు. అదృష్టం ఉంటే, ఇక్కడ సముద్రపు ఎనిమోన్లు, హార్స్‌షూ పీతలు (ఇవి అంతరించిపోయే దశలో ఉన్నాయి). చిన్న ఆక్టోపస్‌లను చూడవచ్చు. === వృక్ష, జంతుజాలం === [[దస్త్రం:Tiger_Palm_in_Sundarban.jpg|thumb|సుందర్‌బన్‌లోని మడ అడవిలో (మాంగ్రోవ్ డేట్ పామ్స్) ఒక పులి కనిపిస్తోంది.]] [[దస్త్రం:Leopard_cat_India.jpg|thumb|భారతదేశంలోని సుందర్‌బన్‌లో ఫోటో తీయబడిన చిరుత పిల్లి (Leopard cat).]] బంగ్లాదేశ్‌లోని బంగాళాఖాతం ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న సుందర్‌బన్ తీరప్రాంత డెల్టా, సంక్లిష్టమైన భౌగోళిక, జలసంబంధ లక్షణాలను, అలాగే వాతావరణపరమైన సవాళ్లను కలిగి ఉంది. ఇది విభిన్న వృక్ష, జంతుజాలంతో కూడిన విశిష్టమైన పర్యావరణ వ్యవస్థను, విస్తారమైన మడ అడవులను (మాంగ్రోవ్ అడవులు) కలిగి ఉంది. శాస్త్రీయత లేని, అధిక మానవ జోక్యం కారణంగా, ఈ బయోస్పియర్ రిజర్వ్, ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం సహజ పర్యావరణం, తీరప్రాంత పర్యావరణ వ్యవస్థ భౌతిక విపత్తుల ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఈ విశిష్టమైన తీరప్రాంత జీవావరణాన్ని, పర్యావరణ వ్యవస్థను రక్షించడానికి సంరక్షణ, పర్యావరణ నిర్వహణ ప్రణాళిక అత్యవసరం. ==== వృక్షజాలం ==== సుందర్‌బన్ తన పేరును 'సుందరి' చెట్టు నుండి పొందింది. "సుందరి" అనే పదం సంస్కృత పదం "సుందర" నుండి ఉద్భవించింది. ఇది ఈ ప్రాంతంలో కనిపించే అత్యంత అద్భుతమైన చెట్టు రకం, ఒక ప్రత్యేకమైన మడ అడవి (మాంగ్రోవ్) చెట్టు. దీనికి 'న్యూమాటోఫోర్స్' (గాలి వేర్లు) అని పిలువబడే ప్రత్యేక వేర్లు ఉంటాయి; ఇవి భూమి పైకి వచ్చి వాయు మార్పిడికి, అంటే శ్వాసక్రియకు సహాయపడతాయి. వర్షాకాలంలో అడవి అంతా నీటితో నిండినప్పుడు, భూమి నుండి పైకి లేచే ఈ మొనదేలిన వేర్లు గాలిలో ఉండి శ్వాసక్రియ ప్రక్రియకు తోడ్పడతాయి. ==== అంతరించిపోతున్న జాతులు ==== సుందర్‌బన్‌లో నివసించే అంతరించిపోతున్న జాతులలో రాయల్ బెంగాల్ పులి, ఉప్పునీటి మొసలి, రివర్ టెరాపిన్ (నదీ తాబేలు), ఆలివ్ రిడ్లీ తాబేలు, గంగా నది డాల్ఫిన్, హాక్స్‌బిల్ తాబేలు, మడ అడవుల హార్స్‌షూ పీత ఉన్నాయి. ==== సముద్ర క్షీరదాలు ==== ప్రతిపాదిత 'సుందర్‌బన్స్ సెటేసియన్ వైవిధ్య సంరక్షిత ప్రాంతం',<ref>[http://us.whales.org/wdc-in-action/sundarbans-bay-of-bengal Sundarbans, Bay Of Bengal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222101729/http://us.whales.org/wdc-in-action/sundarbans-bay-of-bengal|date=22 December 2015}}. whales.org</ref> సుందర్‌బన్స్ తీరప్రాంత జలాలను కలిగి ఉంది; ఇవి అంతరించిపోతున్న జీవులకు కీలకమైన ఆవాసాలుగా ఉన్నాయి.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Mb2IpLZacmU&index=38&list=PL21AB7F821330536C Whale and Dolphins Of Sundarban]. youtube.com</ref> సెటేసియన్లు (తిమింగలాలు, డాల్ఫిన్లు); బ్రైడ్స్ తిమింగలాల స్థానిక సమూహాలు, ఇటీవల తిరిగి గుర్తించబడిన అత్యంత కీలకమైన ఇరావడి డాల్ఫిన్ల జనాభా, స్పిన్నర్ డాల్ఫిన్లు, గంగా నదీ డాల్ఫిన్లు,<ref>Alastair Lawson, 2009, [https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7981772.stm Bangladesh dolphins 'back from dead'], BBC</ref><ref>Anbarasan Ethirajan, 2011, [https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-15517214 Bangladesh dolphins get Sundarbans sanctuaries]. BBC</ref> చైనీస్ వైట్ డాల్ఫిన్లు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QiEK_7D0e08C&pg=PA278|title=Marine Protected Areas for Whales, Dolphins and Porpoises: A World Handbook for Cetacean Habitat Conservation and Planning|author=[[Erich Hoyt]]|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-53830-8|pages=278–}}</ref> ఇండో-పసిఫిక్ ఫిన్‌లెస్ పోర్‌పోయిస్, ఇండో-పసిఫిక్ బాటిల్‌నోస్ డాల్ఫిన్, పాన్‌ట్రోపికల్ స్పాటెడ్ డాల్ఫిన్లు కూడా ఈ ప్రాంతంలో తరచుగా కనిపిస్తుంటాయి; అయితే మింకే తిమింగలం, రఫ్-టూత్డ్ డాల్ఫిన్. ఫాల్స్ కిల్లర్ వేల్ వంటివి ఇక్కడ అరుదుగా కనిపిస్తాయి.<ref>Bangladesh Cetacean Diversity Project of the [[Wildlife Conservation Society]]. 2015. [https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/ebsaws-2015-01/other/ebsaws-2015-01-gobi-submission6-en.pdf Proposal to establish a marine protected area in the Swatch-of-No-Ground submarine canyon and surrounding coastal waters in the Bay of Bengal] (pdf). Retrieved 2 March 2017</ref><ref name="Khan2017">Anisuzzaman Khan, 2017, ''[https://www.thedailystar.net/backpage/swatch-no-ground-treasure-trove-marine-lives-1407508 Swatch of No-ground: A treasure trove of marine lives]''</ref> == నిర్వహణ, ప్రత్యేక ప్రాజెక్టులు == [[దస్త్రం:Sundarban_police_boat.jpg|thumb|సుందర్‌బన్స్‌లో గస్తీ పడవ]] ఈ పార్కులో సాధారణంగా కనిపించే జాతి [[బెంగాల్ పులి]]. ఇది ఏర్పాటైనప్పటి నుండి రక్షణ కలిగి ఉండటం వల్ల, దీని ప్రధాన ప్రాంతం కట్టెలు, తేనె సేకరణ, చేపల వేట, ఇతర అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ వంటి మానవ కార్యకలాపాల జోక్యం లేకుండా ఉంటుంది. అయితే, బఫర్ ప్రాంతంలో (పరిధి అంచున ఉండే ప్రాంతం) ఈ కార్యకలాపాలకు పరిమిత స్థాయిలో అనుమతి ఉంటుంది. అటవీ సిబ్బంది మోటారు పడవలు, లాంచ్‌లను ఉపయోగించి, అక్రమ వేట, దొంగతనాల నుండి పార్కును రక్షిస్తారు. పార్కులోని అనేక ముఖ్యమైన ప్రాంతాలలో అటవీ కార్యాలయాలు, శిబిరాలు ఉన్నాయి. ఒక రేంజ్ ఆఫీసర్ పర్యవేక్షణలో, ఇద్దరు లేదా ముగ్గురు అనుభవజ్ఞులైన సిబ్బంది అక్రమ వేట నిరోధక శిబిరాలను నిర్వహిస్తారు. పర్యావరణ పరిరక్షణ, పర్యావరణ అభివృద్ధి, శిక్షణ, విద్య, పరిశోధనల ద్వారా వన్యప్రాణుల ఆవాసాలు నిర్వహించబడతాయి. ఈ విషయంలో సహాయపడటానికి సుందర్‌బన్స్ టైగర్ రిజర్వ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పది అటవీ రక్షణ కమిటీలు, 14 పర్యావరణ అభివృద్ధి కమిటీలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. పర్యావరణ పరిరక్షణ, పర్యావరణ అభివృద్ధి, ఇతర అంశాలపై ప్రజలకు అవగాహన కల్పించడానికి పార్కు పరిసరాల్లో సదస్సులు, కార్యశాలలు, అవగాహన శిబిరాలు నిర్వహించబడతాయి. సుమారు 1000 గ్రామాలకు అవసరమైన వంట చెక్క (ఇంధనం) అవసరాలను తీర్చడానికి, బఫర్ ప్రాంతాన్ని సంరక్షించడానికి సరిహద్దు ప్రాంతంలో మడ అడవుల మొక్కలు, ఇతర మొక్కలు నాటబడతాయి. పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటానికి నేల సంరక్షణ చర్యలు చేపట్టబడతాయి. అటవీ జంతువులకు తాగునీరు అందించేందుకు పార్కులో అనేక మంచినీటి చెరువులు తవ్వబడ్డాయి. మనుషులను వేటాడే పులులను అదుపు చేయడం మరొక ముఖ్యమైన కార్యకలాపం. దీనివల్ల ఏటా సంభవించే మరణాల సంఖ్య 40 నుండి 10కి తగ్గింది. పులుల సంరక్షణ ప్రాంతంలో ప్రజల కదలికలపై కఠినమైన నియంత్రణ, ప్రత్యామ్నాయ ఆదాయ మార్గాల కల్పన, ప్రజలలో అవగాహన పెంచడం వంటి చర్యల ఫలితంగా ఈ మరణాల సంఖ్య తగ్గింది. మనుషుల ముఖం ఉన్న మాస్క్‌లు, మనిషి ఆకారంలో ఉండే విద్యుత్ బొమ్మలను ఉపయోగించడం వల్ల పులులు మనుషులకు దూరంగా ఉంటాయని కూడా భావిస్తున్నారు. నైలాన్ వలల కంచెలు, గ్రామాల్లో సోలార్ లైటింగ్ వంటి చర్యల ద్వారా పులులు సమీప గ్రామాల్లోకి రాకుండా నిరోధించబడుతున్నాయి. పులులు గ్రామాల్లోకి రాకుండా అడ్డుకోవడంలో స్థానిక యువతకు శిక్షణ ఇవ్వబడుతోంది. ప్రకృతి సంరక్షణ ప్రాముఖ్యత గురించి, ముఖ్యంగా మడ అడవుల పర్యావరణ వ్యవస్థల గురించి స్థానిక ప్రజలకు, పర్యాటకులకు అవగాహన కల్పించడానికి 'సాజ్నేఖాలి' వద్ద 'మడ అడవుల అవగాహన కేంద్రం' ఏర్పాటు చేయబడింది. === పరిమితులు === పార్కులో రక్షణ ఏర్పాట్లు ఉన్నప్పటికీ, కొన్ని లోపాలు ఉన్నాయి. అనేక నదులు, వాటి ఉపనదులతో కూడిన కఠినమైన భౌగోళిక స్వరూపం, బంగ్లాదేశ్‌తో ఉన్న సుదీర్ఘ అంతర్జాతీయ సరిహద్దు, అలాగే చేపల వేట పడవలు (ట్రాలర్లు), లాంచ్‌ల రాకపోకలు వంటి అంశాలు అక్రమ వేట, చెట్ల నరికివేతకు అవకాశం కల్పిస్తున్నాయి, తద్వారా మడ అడవులు దెబ్బతింటున్నాయి. సిబ్బంది, మౌలిక సదుపాయాలు, నిధుల కొరత ఈ పరిస్థితిని మరింత క్లిష్టతరం చేస్తున్నాయి. == పార్కుకు సంబంధించిన సమాచారం == [[దస్త్రం:Dobanki_Camp.JPG|thumb|డోబాంకి క్యాంప్ ప్రవేశద్వారం]] ఈ పార్కులో ప్రయాణించడానికి ఉన్న ఏకైక మార్గం పడవ ద్వారా మాత్రమే; ప్రవహించే అనేక నదుల గుండా ఏర్పడిన జలమార్గాల ద్వారా ప్రయాణించాల్సి ఉంటుంది. స్థానిక పడవలు లేదా వెస్ట్ బెంగాల్ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ద్వారా నడపబడే 'ఎం.వి. చిత్రరేఖ' , 'ఎం.వి. సర్బజయ' వంటి నౌకలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. భూమిపై వసతి అనేక ప్రైవేట్ రిసార్ట్‌లు, టూర్ ఆపరేటర్లు క్రూయిజ్ సఫారీలను అందిస్తారు. చాలా మంది టూర్ ఆపరేటర్లు సంవత్సరం పొడవునా కోల్‌కతా నుండి నిర్ణీత ప్రయాణాలను, ప్రైవేట్ పర్యటనలను నిర్వహిస్తారు. [[దస్త్రం:Sudhanyakhali_Jetty.JPG|thumb|సుధన్యఖాలి మూసివేసిన జెట్టీ]] బోట్ సఫారీల ద్వారా వన్యప్రాణులను చూడటమే కాకుండా, సందర్శకులు సుధన్యఖాలి వాచ్ టవర్, దోబంకి వాచ్ టవర్, బురిర్దాబ్రి వాచ్ టవర్, నెటిధోపాని వాచ్ టవర్, సజ్నేఖాలి పక్షి సంరక్షణ కేంద్రం, భాగబత్‌పూర్ మొసళ్ల ప్రాజెక్ట్ (ఒక మొసళ్ల పెంపక కేంద్రం), [[సాగర్ ద్వీపం]], జంబుద్వీప్, హాలిడే ద్వీపం, కనక్‌లను కూడా సందర్శిస్తారు. == సుందర్‌బన్ పులి సంరక్షణ కేంద్రం == === నేపథ్యం === సుందర్‌బన్ పులి సంరక్షణ కేంద్రం భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని [[దక్షిణ 24 పరగణాల జిల్లా]]<nowiki/>లో ఉంది. దీని మొత్తం భౌగోళిక విస్తీర్ణం 2585 చదరపు కిలోమీటర్లు. ఇందులో 1437.4 చదరపు కిలోమీటర్లు జనావాస ప్రాంతాలు కాగా, మిగిలిన 1474 చదరపు కిలోమీటర్లు అడవులతో నిండి ఉంది. సుందర్‌బన్ ప్రాంతం బంగ్లాదేశ్‌లోని మడ అడవుల ఆవాసంతో సరిహద్దులను పంచుకుంటుంది. సుందర్‌బన్ మడ అడవులు [[భారత ఉపఖండం|భారత ఉపఖండంలోని]] అతిపెద్ద మడ అడవుల వ్యవస్థలో ఒక భాగం. ఇక్కడి పులుల జనాభా ఒక ప్రత్యేకమైన పర్యావరణ అమరికలో నివసిస్తుంది. ఈ అడవులలో ఉప్పునీటి మొసళ్ళు, ఉప్పునీటి, సముద్ర తాబేళ్ళు, ఇంకా అనేక పక్షి జాతులు ఉన్నాయి. ఈ అభయారణ్యంలో చేపల పిల్లి, మచ్చల జింక, రీసస్ కోతి, అడవి పంది వంటి జాతులు కూడా ఉన్నాయి. పులులు నివసించే ఇతర ప్రధాన భూభాగాలతో అటవీ సంబంధం లేకుండా సుందర్‌బన్ ఏకాంతంగా ఉంటుంది. దీని కారణంగా, అటవీ వనరులపై జీవరాశి ఒత్తిడి ఎక్కువగా ఉంటుంది. సగటున, స్థానికులు ప్రతి సంవత్సరం భారత అటవీ శాఖ (ఇండియన్ ఫారెస్ట్ సర్వీస్) నుండి లైసెన్స్ పొంది 50 మెట్రిక్ టన్నుల తేనెను, 3 మెట్రిక్ టన్నుల మైనాన్ని సేకరిస్తారు. ఈ ఆవాసంలో చిన్న నుండి పెద్ద ద్వీపాలను ఏర్పరిచే అనేక ఇరుకైన అలల కాలువలు ఉన్నాయి. పులులు ఈ ద్వీపాలను సులభంగా దాటుతాయి, మానవ-పులి పరస్పర చర్యలు సర్వసాధారణం. మెరుగైన పద్ధతులను ఉపయోగించి నిర్వహించే అఖిల భారత పులుల గణనలో భాగంగా సుందర్‌బన్‌లో పులుల సంఖ్యను అంచనా వేయడం సాధ్యం కాలేదు; దీనికి కారణం అక్కడి ప్రత్యేకమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, సముద్రపు పోటు-పాటుల కారణంగా పులుల ఉనికికి సంబంధించిన ఆధారాలు చెరిగిపోవడం. మొదటి దశ డేటా సేకరణ పూర్తయింది; ప్రస్తుతం రేడియో టెలిమెట్రీ, తెలిసిన పులుల పాదముద్రల ఆధారంగా పులుల సంఖ్యను అంచనా వేసే ప్రక్రియ కొనసాగుతోంది. నేషనల్ టైగర్ కన్జర్వేషన్ అథారిటీ (NTCA) 2022లో నిర్వహించిన సర్వేలో 100 ప్రత్యేక పులుల చిత్రాలను నమోదు చేశారు.<ref>{{Cite web|title=Status of Tigers 2022|url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/Reports/AITM/Status_Tigers_2022_Summary-1.pdf|access-date=12 March 2024|website=National Tiger Conservation Authority|language=en-US}}</ref> === అయిలా తుఫాను వల్ల కలిగిన నష్టం === 2009 మే 25న సుందర్‌బన్‌ను 'అయిలా' తుఫాను తాకడం వల్ల, రిజర్వ్ అటవీ ప్రాంతానికి ఆనుకుని ఉన్న గ్రామాల్లోనూ, అటవీ శాఖ ఫీల్డ్ క్యాంపులలోనూ నష్టం వాటిల్లింది. గ్రామాల వైపు ఉన్న రక్షణ కట్టలు తెగిపోవడంతో భారీగా వరదలు వచ్చి, లక్షలాది మంది ప్రజలు ఆ ప్రాంతంలో చిక్కుకుపోయారు. ఫీల్డ్ క్యాంపులు సుమారు ఏడు గంటల పాటు 12 నుండి 15 అడుగుల నీటిలో మునిగిపోవడం వల్ల నేల కోతకు గురవ్వడమే కాకుండా, సిబ్బంది నివాసాలు, జనరేటర్లు, వెదురు స్తంభాల నిర్మాణాలు దెబ్బతిన్నాయి. ఒక గ్రామంలోని పాడుబడిన పశువుల కొట్టంలో ఒక పులి సంచరిస్తున్నట్లు సమాచారం అందగా, దానిని పట్టుకుని తిరిగి అడవిలో వదిలిపెట్టారు. రెండు మచ్చల జింకలు మరణించడం తప్ప, పులులేవీ చనిపోయినట్లు నివేదికలు రాలేదు. సహాయక చర్యల్లో అనేక స్వచ్ఛంద సంస్థలు పాల్గొన్నాయి. రాష్ట్ర అటవీ శాఖ ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేసి, జరిగిన నష్టాన్ని దాదాపు రూ. 1,11,50,000గా అంచనా వేసింది. మౌలిక సదుపాయాలకు జరిగిన నష్టాన్ని పునరుద్ధరించేందుకు 'ప్రాజెక్ట్ టైగర్' కింద కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రానికి రూ. 10 మిలియన్ల (ఒక కోటి రూపాయల) ఆర్థిక సహాయాన్ని అందించింది. === అంఫన్ తుఫాను వల్ల కలిగిన నష్టం === 2020 మే 20న అంఫన్ తుఫాను [[దక్షిణ 24 పరగణాల జిల్లా|దక్షిణ 24 పరగణాల జిల్లాలోని]] సాగర్ ద్వీపం సమీపంలో తీరాన్ని తాకింది. దీనివల్ల ప్రాణనష్టం, మౌలిక సదుపాయాలకు నష్టం వాటిల్లింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/cyclone-amphan-batters-west-bengal-odisha/article31634110.ece|title=Cyclone Amphan batters West Bengal, Odisha|last1=Singh|first1=Shiv Sahay|date=2020-05-20|work=The Hindu|access-date=2020-11-28|last2=Barik|first2=Satyasundar|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> అడవి అంచున ఉన్న గ్రామాల్లోకి పులులు ప్రవేశించకుండా అడ్డుకోవడం ద్వారా మనుషులు-జంతువుల మధ్య సంఘర్షణను నివారించే అటవీ ప్రాంతపు "నైలాన్ కంచె దాదాపు పూర్తిగా" ఈ తుఫాను వల్ల దెబ్బతింది. కంచెతో పాటు, "అనేక అటవీ క్యాంప్ కార్యాలయాలు, గుడారాలు, వాచ్ టవర్లు, సిబ్బంది నివాసాలు" కూడా తుఫాను వల్ల దెబ్బతిన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Cyclone Amphan rips off tiger fence in Sunderbans|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/cyclone-amphan-rips-off-tiger-fence-in-sunderbans/cid/1775363|access-date=2020-11-28|website=www.telegraphindia.com}}</ref> తుఫాను కారణంగా పులులకు హాని కలగవచ్చని లేదా అవి చనిపోవచ్చని పశ్చిమ బెంగాల్ అటవీ శాఖ మొదట్లో ఆందోళన చెందింది, కానీ తుఫాను అనంతరం జరిపిన గస్తీలో పులుల మృతదేహాలేవీ కనిపించలేదు, పైగా అడవిలో పులులు స్వేచ్ఛగా సంచరించడం కనిపించింది.<ref>{{Cite web|date=2020-05-27|title=Forest dept happy to see Sundarbans tigers unharmed post Amphan|url=https://www.deccanherald.com/national/east-and-northeast/forest-dept-happy-to-section-sundarbans-tigers-unharmed-post-amphan-842437.html|access-date=2020-11-28|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> === సవాళ్లు === సుందర్‌బన్ టైగర్ రిజర్వ్ భవిష్యత్తు కార్యకలాపాలకు సంబంధించి అనేక సవాళ్లు ఉన్నాయి. పులులు సంచరిస్తుండటం వల్ల, మనుషులు, పులుల మధ్య సంఘర్షణ ఒక సమస్యగా కొనసాగుతోంది. సుందర్‌బన్ పులులు మనుషులపై దాడి చేసి వేటాడుతుంటాయి; గత నాలుగు దశాబ్దాలలో వెయ్యి మందికి పైగా స్థానిక ప్రజలు పులుల దాడిలో మరణించారని అంచనా.<ref>{{Cite web|title=- YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=zHfSTt1tcj0|website=[[YouTube]]}}</ref> మెరుగైన పద్ధతిని ఉపయోగించి రిజర్వ్‌లోని పులుల సంఖ్యను అంచనా వేసే ప్రక్రియ ఇంకా పూర్తి కాలేదు. పులుల సంరక్షణ ప్రణాళికతో పాటు, ముఖ్యమంత్రి అధ్యక్షతన రాష్ట్ర స్థాయి స్టీరింగ్ కమిటీ, రిజర్వ్-నిర్దిష్ట 'టైగర్ కన్జర్వేషన్ ఫౌండేషన్' ఏర్పాటు కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. == సుందర్‌బన్ రవాణా == '''విమాన మార్గం''': సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా అంతర్జాతీయ విమాన సేవలను అందించే 'నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం' నుండి 140 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. '''రైలు మార్గం''': సుందర్‌బన్ జాతీయ ఉద్యానవనానికి అత్యంత సమీపంలోని రైల్వే స్టేషన్ 'కానింగ్ రైల్వే స్టేషన్'. ఇది సుందర్‌బన్ ప్రవేశ ద్వారం (అంటే గోద్‌ఖాలి) నుండి 29 కి.మీ దూరంలో ఉంది. '''రోడ్డు మార్గం''': కోల్‌కతా నుండి పశ్చిమ బెంగాల్ 'స్టేట్ హైవే 3' (రాష్ట్ర రహదారి 3) ద్వారా ఈ జాతీయ ఉద్యానవనాన్ని చేరుకోవచ్చు. == పర్యావరణ వ్యవస్థ విలువ == సుందర్‌బన్స్ జాతీయ ఉద్యానవనం ఏటా ₹12.8 బిలియన్ల (హెక్టారుకు సుమారు ₹50,000) విలువైన ప్రయోజనాలను సమకూరుస్తుందని 2015 నాటి ఒక ఆర్థిక అంచనా అధ్యయనం పేర్కొంది. ముఖ్యమైన పర్యావరణ వ్యవస్థ సేవలు, వాటి వార్షిక విలువలలో ఇవి ఉన్నాయి: నర్సరీ లేదా పెంపక కేంద్రంగా పనిచేయడం (₹5.17 బిలియన్లు), జన్యు నిధి రక్షణ (₹2.87 బిలియన్లు), చేపల లభ్యత (₹1.6 బిలియన్లు), వ్యర్థాల నిర్వీర్య సేవలు (₹1.5 బిలియన్లు). స్థానిక ప్రజలకు ఉపాధి కల్పన (₹36 మిలియన్లు), తుఫానుల తీవ్రతను తగ్గించడం (₹275 మిలియన్లు), వన్యప్రాణులకు ఆవాసం, రక్షణ కల్పించడం (₹360 మిలియన్లు), కార్బన్ శోషణ (₹462 మిలియన్లు) వంటి సేవలను కూడా ఈ అధ్యయనం ప్రస్తావించింది.<ref>{{cite web|title=IIFM NTCA REPORT|url=http://www.iifm.ac.in/sites/default/files/Newspdf/IIFM-NTCA-REPORT.compressed-min.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826050803/http://www.iifm.ac.in/sites/default/files/Newspdf/IIFM-NTCA-REPORT.compressed-min.pdf|archive-date=26 August 2016|access-date=14 August 2016|df=dmy-all}}</ref> ==మూలాలు== {{Reflist}} == అదనపు పఠనం == * Gautam Kumar Das. 2015. Estuarine Morphodynamics of the Sunderbans (సుందర్‌బన్ ముఖద్వార ప్రాంత భూస్వరూప గతిశీలత), Springer, Switzerland, 211 పేజీలు. {{doi|10.1007/978-3-319-11343-2}} * Gautam Kumar Das. 2017. Tidal Sedimentation in the Sunderban’s Thakuran Basin (సుందర్‌బన్ థాకురాన్ బేసిన్‌లో ఆటుపోట్ల వల్ల ఏర్పడే అవక్షేపణ), Springer, Switzerland, 151 పేజీలు. {{doi|10.1007/978-3-319-44191-7}} * Gautam Kumar Das. 2023. Coastal Environments of India, A Coastal West Bengal Perspective (భారతదేశ తీరప్రాంత పర్యావరణాలు: పశ్చిమ బెంగాల్ తీరప్రాంత దృక్పథం), Springer, Switzerland, {{ISBN|978-3-031-18845-9}}, 232 పేజీలు. {{doi|10.1007/978-3-031-18846-6}} * Gautam Kumar Das. 2021. Forests and Forestry of West Bengal – Survey and Analysis (పశ్చిమ బెంగాల్ అడవులు, అటవీ నిర్వహణ – సర్వే, విశ్లేషణ), Springer, 231 పేజీలు, http://www.springer.com/{{ISBN|978-3-030-80705-4}}, {{doi|10.1007/978-3-030-80706-1}} * Gautam Kumar Das. 2024. River Systems of West Bengal: Water Quality and Environment (పశ్చిమ బెంగాల్ నదీ వ్యవస్థలు: నీటి నాణ్యత, పర్యావరణం). ఇందులో: River Systems of West Bengal. Springer Water. Springer, Cham. 180p. {{doi|10.1007/978-3-031-53480-5-1}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category|Sundarbans National Park}} * [https://whc.unesco.org/en/list/452 అధికారిక యునెస్కో వెబ్‌సైట్ నమోదు] * [https://web.archive.org/web/20110106010326/http://projecttiger.nic.in/sundarbans.htm బంగ్లాదేశ్‌లోని ప్రాజెక్ట్ టైగర్ రిజర్వ్‌లు – సుందర్‌బన్స్] * [https://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/APA/cycle01/section2/452.pdf UNE] [[వర్గం:భారతదేశ ఉద్యానవనాలు]] [[వర్గం:పశ్చిమబెంగాల్ పర్యాటక ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:పర్యాటక ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:ఉద్యానవనాలు]] [[వర్గం:పర్యాటక ఆకర్షణలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] 0kwzoop1iuvmg0qrcz4j2l1rj0chml7 కుంబల్‌ఘర్ 0 320801 4936786 4797396 2026-08-16T23:56:04Z Xqbot 9652 Fixing double redirect from [[కుంబాల్‌గఢ్ కోట]] to [[కుంబల్‌గఢ్]] 4936786 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[కుంబల్‌గఢ్]] 95jfx5oixbpzrw0rcerlwrhsupk1q14 వాడుకరి చర్చ:Kasyap 3 322169 4936867 4926384 2026-08-17T08:04:07Z Kasyap 1606 /* Sainani8727 అడుగుతున్న ప్రశ్న (17:28, 8 ఆగస్టు 2026) */ సమాధానం 4936867 wikitext text/x-wiki మునపటి చర్చలు ఇక్కడ ఉన్నయ్ [[వాడుకరి చర్చ:Kasyap/పాతవి2]] == స్వాగతం == {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="line-height: 15px; background: #DDDDEE; border: 1px solid #6688AA;" |- | colspan="4" style="background:#800080;" |<big><span style="color:#F5F5F5 ">'' తెవికీకి స్వాగతం ! మీరూ వికీలో చేరండి. మీ స్నేహితులనూ చేర్పించండి. చరిత్ర సంస్కృతి, , పర్యాటక ప్రదేశాలు , ప్రముఖ వ్యక్తులు, సినిమా, భాష, నగరాలు, ఆహారం, పురాణాలు, సంగీతం, పట్టణాలు, గ్రామాలు, రచయితలు, కంప్యూటర్లు, సైన్సు, రాజ్యాంగ వ్యవస్థ, నదులు..ఇలా ఎన్నో విషయాలపై భావితరాల వారికి ఒక ఉచిత విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని అందించడంలో చేయి కలపండి. '' |- | colspan="4" |" '''తెలుగు వికిపీడియా లో మీ ఆసక్తికి ధన్యవాదాలు, నేను మీ తదుపరి రచనల కోసం ఎదురు చూస్తున్నాము ." "ఈ క్రింది పేజీలు మీకు సహాయపడతాయి, కాబట్టి దయచేసి వాటిని చదవడానికి కొంత సమయం కేటాయించండి.'''" |- | colspan="4" |మీ సవరణలకు సహాయపడేందుకు దిగువ పేజీలు డిజైన్ చేయబడ్డాయి. కాబట్టి వాటిని చదవడానికి కొంత సమయం తీసుకోండి! ఇవి మీ మార్గాన్ని వేగంగా కనుగొనడానికి సహాయపడతాయి. |- | align="right" |వికీపీడియా:ప్రాథమిక సూత్రాలు | width="38%" |[[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|'''1. వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము''']] | align="right" |వికీపీడియా:తెవికీలో వ్యాసాల దిద్దుబాటు |[[వికీపీడియా:పరిచయము 2|6'''.వికీపీడియా:పరిచయము 2''']][[వికీపీడియా:పరిచయము 2|తరచుగా పరిహరించదగ్గ దోషాలు]] |- | align="right" |వికీపీడియా:మార్గదర్శకాలు |[[వికీపీడియా:తెలుగులో రచనలు చెయ్యడం|'''2. వికీపీడియా:తెలుగులో రచనలు చెయ్యడం''']][[వికీపీడియా:తెలుగులో రచనలు చెయ్యడం|కమ్యూనిటీ ద్వారా స్వీకరించబడ్డ ప్రమాణాలు, ఆదేశాలు]] | width="8%" align="right" |వికీపీడియా:ప్లేగ్రౌండ్ | width="38%" |[[వికీపీడియా:5 నిమిషాల్లో వికీ|7'''. వికీపీడియా:5 నిమిషాల్లో వికీ''']][[వికీపీడియా:5 నిమిషాల్లో వికీ|వికీపీడియా ఎడిటింగ్ విధులను పరీక్షించడానికి]] |- | align="right" |సహాయం:ట్యుటోరియల్ |[[సహాయం:సూచిక|'''3.సహాయం:సూచిక''']][[సహాయం:సూచిక|బిగినర్స్ కొరకు దశలవారీ గైడ్]] | align="right" |వికీపీడియా మెంటారింగ్ ప్రోగ్రాం |[[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/గ్రోత్ ప్రాజెక్టు|8'''. మెంటారింగ్ ప్రోగ్రాం'''.]][[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/గ్రోత్ ప్రాజెక్టు|మీ మొదటి దశలతో వ్యక్తిగత సాయం]] |- | align="right" |వికీపీడియా సంప్రదింపు |[[వికీపీడియా:ప్రశ్నలు|'''4. వికీపీడియా:ప్రశ్నలు''']] | align="right" |సహాయం:FAQ |[[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|9'''. వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం''']] |- | align="right" |సహాయం:పరిచయం |[[సహాయం:పరిచయం|'''5.సహాయం:పరిచయం''']] | width="8%" align="right" |తెలుగులో టైపింగు సహాయం |[[వికీపీడియా:టైపింగు_సహాయం| '''10.తెలుగులో టైపింగు''']] |} == [[User:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (03:43, 23 జూన్ 2022) == గురువుగారు నమస్కారం. గ్రామ పటం చేర్చడానికి సలహా ఇవ్వండి. రెఫెరెన్స్ నోట్స్ కావాలి. ధన్యవాదాలు --[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 03:43, 23 జూన్ 2022 (UTC) == ఆహ్వానం: '''వికీపీడియా పేజస్ వాంటింగ్ ఫోటోస్ (WPWP) 2022''' == '''వికీపీడియా పేజస్ వాంటింగ్ ఫోటోస్ (WPWP)''' అనేది ప్రతి యేటా నిర్వహించే ఉద్యమం. దీనిలో పాల్గొనే వాడుకరులు బొమ్మలు లేని వ్యాసాలలో బొమ్మలను చేరుస్తారు. వికీమీడియా నిర్వహించే అనేక ఫోటోగ్రఫీ పోటీలద్వారా, ఫోటో వాక్‌ల ద్వారా సేకరించిన ఫోటోలను వికీపీడియా వ్యాసాలలో ఉపయోగించడాన్ని ప్రోత్సహించడమే ఈ ఉద్యమం ఉద్దేశం. బొమ్మలు పాఠకుల దృష్టిని అక్షరాలకన్నా ఎక్కువగా ఆకర్షిస్తాయి. సచిత్ర వ్యాసాలు బొమ్మలు లేని వ్యాసాలతో పోలిస్తే ఆకర్షణీయంగా ఉండి పాఠకుల మనసును ఆకట్టుకుంటాయి. [[వికీ లవ్స్ మాన్యుమెంట్స్]], వికీ లవ్స్ ఆఫ్రికా, వికీ లవ్స్ ఎర్త్, వికీ లవ్స్ ఫోక్‌లోర్ వంటి అనేక అంతర్జాతీయ పోటీలద్వారా, ఇతర అనేక మార్గాల ద్వారా వికీమీడియా కామన్స్లో ఎన్నో వేల చిత్రాలను చేర్చారు. ఐతే వీటిలో కొన్ని మాత్రమే వికీపీడియా వ్యాసాలలో ఉపయోగించబడ్డాయి. ఈ ఖాళీని పూరించడమే ఈ ప్రాజెక్టు లక్ష్యం. ఈ ప్రాజెక్టుని ఘనంగా జరుపుకోవడానికి మన తెలుగు వికీపీడియా సభ్యులందరూ చొరవ తీసుకుంటారని ఆశిస్తున్నాము. ఆసక్తి గల సభ్యులు, మరిన్ని వివరాలకు , పాల్గొనటానికి ప్రాజెక్టు పేజీ [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/వికీపీడియా పేజస్ వాంటింగ్ ఫోటోస్ 2022|వికీపీడియా పేజస్ వాంటింగ్ ఫోటోస్ 2022]] ని చూడగలరు. మీ <span style="background:Gainsboro">[[User:Nskjnv|<font color="#FF9933">'''Nsk'''</font><font color="white">'''jnv'''</font> ]][[User Talk:Nskjnv|<font color="#128807"><sub>☚╣✉╠☛</sub></font>]] </span> 18:24, 28 జూన్ 2022 (UTC) == [[User:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (04:17, 4 ఆగస్టు 2022) == హాయ్ సర్.. మీ ఆశీర్వాదం, అందరి సహకారంతో 100 రోజులు 100+ వ్యాసాలు (2022 ఏప్రిల్ 25 నుంచి 2022 ఆగస్టు 3) పూర్తిచేసాను. ధన్యవాదాలు. --[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 04:17, 4 ఆగస్టు 2022 (UTC) [[వాడుకరి:Muralikrishna m|మురళీ కృష్ణ]]గారు, అభినందనలు మీ కృషి ఇలాగే కొనసాగించగలరని మనవి: [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 08:28, 4 ఆగస్టు 2022 (UTC) :ధన్యవాదాలు గురువుగారు.. [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 08:34, 4 ఆగస్టు 2022 (UTC) == [[మతం]] గురించి [[User:Pravallika theeti|Pravallika theeti]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (00:26, 13 సెప్టెంబరు 2022) == Could you please tell me about "kulam matham"? --[[వాడుకరి:Pravallika theeti|Pravallika theeti]] ([[వాడుకరి చర్చ:Pravallika theeti|చర్చ]]) 00:26, 13 సెప్టెంబరు 2022 (UTC) :@[[వాడుకరి:Pravallika theeti|Pravallika theeti]] గారు ఇక్కడ [[కులం]] , [[మతం]] వికీ వ్యాసాలు చదవగలరు :'''కులం''' అనేది సమాజంలో ఏ వ్యక్తినైనా తేలికగా గుర్తించడానికి ఆర్యులు రూపొందించిన ఒక వ్యవస్థ. తమలో తాము వివాహాలు చేసుకుంటూ, ఒక విధమైన జీవన సరళిని కొనసాగిస్తూ వచ్చిన సామాజిక వర్గాలకు కులాలు అని పేరు. [[వృత్తి]], ఆచారాలు, సామాజిక స్థాయి వంటి అనేకాంశాలు కులాల్లో పరంపరాగతంగా కొనసాగేవి. :'''మతం''' అంటే యేమిటో నిర్వచించటం కష్టం. మతం అంటే ఏమిటో వివరించవచ్చు గాని నిర్వచించటం అసాధ్యం. ఎందుకంటే నిర్వచనం జ్ఞానానికి ఆది, తుది. పైగా అన్ని మతాలకు సమానంగా అనువర్తించే నిర్వచనం అసలు సాధ్యమే కాదు. "అతి ప్రాకృతిక శక్తులపై విశ్వాసం, ఆ విశ్వాసాన్ని ప్రదర్శించే ఆచరణే మతం" అన్నారు కొందరు. ఆ అతి ప్రాకృతిక శక్తులు దేవత కావచ్చు, దయ్యం కావచ్చు, మరేదైనా కావచ్చు. అయితే ఈ దేవత దయ్యాలు అన్ని మతాలకు సామాన్యం కావు. ఉదాహరణకు బౌద్ధానికి, మానవవాద మతానికి ఇది లేదు [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 08:52, 13 సెప్టెంబరు 2022 (UTC) == [[User:Praveenguduri|Praveenguduri]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (10:00, 13 సెప్టెంబరు 2022) == Hi Kashyap, I see the name I am creating a page is in English, can I change that to Telugu? --[[వాడుకరి:Praveenguduri|Praveenguduri]] ([[వాడుకరి చర్చ:Praveenguduri|చర్చ]]) 10:00, 13 సెప్టెంబరు 2022 (UTC) == [[User:యస్.సెందిల్ కుమార్|యస్.సెందిల్ కుమార్]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (10:39, 2 నవంబరు 2022) == స్వామి ప్రతి దేవాలయం చిత్తూరు జిల్లా కు సంబంధించినది వివరాలు కావలి --[[వాడుకరి:యస్.సెందిల్ కుమార్|యస్.సెందిల్ కుమార్]] ([[వాడుకరి చర్చ:యస్.సెందిల్ కుమార్|చర్చ]]) 10:39, 2 నవంబరు 2022 (UTC) == WPWPTE ముగింపు వేడుక == నమస్కారం ! [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/వికీపీడియా పేజస్ వాంటింగ్ ఫోటోస్ 2022|వికీపీడియా పేజస్ వాంటింగ్ ఫోటోస్ 2022]] ప్రాజెక్టులో మీ కృషికి ధన్యవాదాలు. నవంబరు 12 (రెండవ శనివారం) నాడు హైద్రాబాద్ రవీంద్ర భారతిలో WPWPTE ముగింపు వేడుక నిర్వహిస్తున్నాము. ఆరోజు పోటీలో గెలుపొందిన వారిని సత్కరించుకుందాం, అలాగే ఇటీవల మన సముదాయం కోల్పోయిన వికీపీడియను ఎల్లంకి భాస్కర్ నాయుడు గారిని స్మరించుకుందాం. కావున మీరు తప్పక హాజరవ్వగలరని నా మనవి. వేడుకకి హాజరయ్యే వారు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/వికీపీడియా పేజస్ వాంటింగ్ ఫోటోస్ 2022/వేడుక| వేడుక]] పేజీలో పాల్గొనేవారు అనే శీర్షిక కింద మీ సంతకం చేయగలరు. పోటీలో పాల్గొన్న వారందరికీ సావనీర్లు అందించాలని తలుస్తున్నాము, వీటికోసం ఈ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfCDfrUhfsynvNUeKCPR2V49fUr1rOwbghR5-t4ML1RWnn69A/viewform?usp=sf_link] ఫారంలో మీ వివరాలు చేర్చగలరు. ధన్యవాదాలు. <span style="background:Gainsboro">[[వాడుకరి:Nskjnv|<font color="green">'''Nsk'''</font><font color="blue">'''Jnv'''</font>]] </span> 05:43, 5 నవంబరు 2022 (UTC) == [[User:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (11:36, 13 నవంబరు 2022) == నమస్కారం గురువుగారు..! 200 రోజులు 200+ వ్యాసాలు (2022 ఏప్రిల్ 25 నుంచి 2022 నవంబరు 7) పూర్తిచేసాను. ధన్యవాదాలు. --[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 11:36, 13 నవంబరు 2022 (UTC) :[[వాడుకరి:Muralikrishna m|@Muralikrishna m]] అభినందనలు మురళీకృష్ణ గారు 🙏 [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 12:07, 13 నవంబరు 2022 (UTC) == WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open == Dear Wikimedian, We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. We also have exciting updates about the Program and Scholarships. The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. ‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. Regards [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 11:25, 16 నవంబరు 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24082246 --> == WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline == Dear Wikimedian, Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]]. COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call * '''WCI 2023 Open Community Call''' * '''Date''': 3rd December 2022 * '''Time''': 1800-1900 (IST) * '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 16:21, 2 డిసెంబరు 2022 (UTC) On Behalf of, WCI 2023 Core organizing team. <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24083503 --> == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 == Dear Wikimedian, Glad to inform you that CIS-A2K is going to conduct an event, Indic Wiki improve-a-thon 2022, for the Indic language. It will run from 15 December to 5 January 2023. It will be an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon that would also be welcomed. The event has its own theme '''Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. We invite you to plan a short activity under this event and work on the content on your local Wikis. The event is not restricted to a project, anyone can edit any project by following the theme. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. The list is under preparation and will be updated soon. The community can also prepare their list for this improve-a-thon. If you have question or concern please write on [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 07:35, 12 డిసెంబరు 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 has started == Dear Wikimedians, As you already know, Indic Wiki improve-a-thon 2022 has started today. It runs from 15 December (today) to 5 January 2023. This is an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon please let us know at program@cis-india.org. Please note the event has a theme ''' Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. The event is not restricted to a particular project. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]] please add your name in the participant's section. A few lists are there and we will add more. The community can also prepare their list for this improve-a-thon but we suggest you list stub articles from your Wiki. If you have a question or concern please write [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 08:30, 15 డిసెంబరు 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == Scholarship Invitation for Wikimedia Technology Summit (WTS) == Greetings, we would like to announce that Scholarship applications are now being accepted for the 2nd Wikimedia Technology Summit, proposed event dates are the 3rd, and 4th of March 2023 (Friday & Saturday)  at The International Institute of Information Technology - Hyderabad, India. The scholarships will primarily support active Wikimedia Technology developers and other stakeholders to participate in the summit. Wikimedia Technology Summit (WTS) aims to share and discuss state-of-the-art tools, technologies, knowledge, and ongoing research within Wikimedia and its sister projects.   The scholarship applications will be open from 11 December 2022 to 31 December 2022. The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for the scholarship '''[[metawiki:2nd_Wikimedia_Technology_Summit/Scholarships|2nd Wikimedia Technology Summit.]]''' Please post a message on the [[metawiki:Talk:2nd_Wikimedia_Technology_Summit/Scholarships|talk page]] [2] for any questions. Thanks in advance, and many greetings, On behalf of the organizing committee, '''2nd Wikimedia Technology Summit.''' [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 06:07, 26 డిసెంబరు 2022 (UTC) == Translations for Wikimania 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hi {{ROOTPAGENAME}}, You are receiving this notification because you have listed yourself as a volunteer for Wikimania 2023 either [[m:Wikimania 2023/Volunteers|on Meta]] or [[wikimania:2023:Volunteer|on Wikimania wiki]]. We already have a few pages related to Wikimania 2023 available for translation on Wikimania wiki. Your help with translating these pages in your languages would be highly appreciated. Currently the following pages are available for translation: *[[wikimania:2023:Contact]] *[[wikimania:2023:Expo space]] *[[wikimania:2023:Glossary]] *[[wikimania:2023:Ideas]] *[[wikimania:2023:Ideas/Globe]] *[[wikimania:2023:Organizers]] *[[wikimania:2023:Program]] *[[wikimania:2023:Travel]] *[[wikimania:2023:Updates]] *[[wikimania:2023:Volunteer]] *[[wikimania:2023:Volunteer signup]] *[[wikimania:2023:Wikimania]] *[[wikimania:Template:Wikimania 2023 header]] If you do not want to reiceive further notifications about pages related to Wikimania 2023, which are available for translation, you may remove your name from [[m:Global message delivery/Targets/Wikimania 2023 translations|this list]]. Thanks for your help! --[[User:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[User talk:Ameisenigel|talk]]) <small>This message was delivered through [[<tvar name="mass-delivery">Special:MyLanguage/Global message delivery</tvar>|Global message delivery]]</small> --[[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 14:14, 28 డిసెంబరు 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Ameisenigel@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimania_2023_translations&oldid=24285311 --> == Translations for Wikimania 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hi {{ROOTPAGENAME}}, You are receiving this notification because you have listed yourself as a volunteer for Wikimania 2023 either [[m:Wikimania 2023/Volunteers|on Meta]] or [[wikimania:2023:Volunteer|on Wikimania wiki]] or because you have [[m:Global message delivery/Targets/Wikimania 2023 translations|subscribed on Meta]]. We already have a few pages related to Wikimania 2023 available for translation on Wikimania wiki. Your help with translating the following pages in your languages would be highly appreciated: *[[wikimania:2023:Health]] *[[wikimania:2023:Scholarship Questions]] *[[wikimania:2023:Scholarships]] *[[wikimania:2023:Scholarships/FAQ]] *[[wikimania:2023:Scholarships/Samples]] *[[wikimania:2023:Scholarships/Travel Scholarship application]] *[[wikimania:2023:Tech Subcommittee]] *[[wikimania:2023:Tech Subcommittee/Request for Proposal]] *[[wikimania:2023:Visas]] If you do not want to reiceive further notifications about pages related to Wikimania 2023, which are available for translation, you may remove your name from [[m:Global message delivery/Targets/Wikimania 2023 translations|this list]]. Thanks for your help! --[[User:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[User talk:Ameisenigel|talk]]) <small>This message was delivered through [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery|Global message delivery]]</small> --[[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 14:50, 22 జనవరి 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Ameisenigel@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimania_2023_translations&oldid=24413464 --> == [[User:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (16:31, 24 ఫిబ్రవరి 2023) == హాయ్ సర్.. చిన్న హెల్ప్ చేసి పెట్టండి..! ప్రస్తుతం [[జానపద సాహిత్యం]] వ్యాసం నుంచి [[జానపద గీతాలు]] వ్యాసానికి దారిమార్పు ఉంది. దీంతో [[జానపద సాహిత్యం]] వ్యాసం సృష్టించడం కుదరడం లేదు. పరిశీలించగలరు. --[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 16:31, 24 ఫిబ్రవరి 2023 (UTC) :గురువుగారు.... :దారిమార్పు నేను తొలగించాను.. ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 06:49, 25 ఫిబ్రవరి 2023 (UTC) == Translations for Wikimania 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hi {{ROOTPAGENAME}}, You are receiving this notification because you have listed yourself as a volunteer for Wikimania 2023 either [[m:Wikimania 2023/Volunteers|on Meta]] or [[wikimania:2023:Volunteer|on Wikimania wiki]] or because you have [[m:Global message delivery/Targets/Wikimania 2023 translations|subscribed on Meta]]. Your help with translating the following pages on Wikimania wiki in your languages would be highly appreciated: *[[wikimania:2023:Attendees]] *[[wikimania:2023:Program Subcommittee]] *[[wikimania:2023:Program/FAQ]] *[[wikimania:2023:Program/Form Questions]] *[[wikimania:2023:Program/Submissions]] *[[wikimania:2023:Satellite events]] *[[wikimania:2023:Scholarship Subcommittee]] *[[wikimania:2023:Socialize]] *[[wikimania:2023:Travel Coordination]] If you do not want to reiceive further notifications about pages related to Wikimania 2023, which are available for translation, you may remove your name from [[m:Global message delivery/Targets/Wikimania 2023 translations|this list]]. Thanks for your help! --[[User:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[User talk:Ameisenigel|talk]]) <small>This message was delivered through [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery|Global message delivery]]</small> --[[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 09:40, 4 మార్చి 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Ameisenigel@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimania_2023_translations&oldid=24656834 --> == Women's Month Datathon on Commons == Dear Wikimedian, Hope you are doing well. CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have planned an online activity for March. The activity will focus on Wikimedia Commons and it will begin on 21 March and end on 31 March 2023. During this campaign, the participants will work on structure data, categories and descriptions of the existing images. We will provide you with the list of the photographs that were uploaded under those campaigns, conducted for Women’s Month. You can find the event page link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event and make it successful. There will be at least one online session to demonstrate the tasks of the event. We will come back to you with the date and time. If you have any questions please write to us at the event [[:m:Talk:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|talk page]] Regards [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 18:09, 12 మార్చి 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Women's Month Datathon on Commons Online Session == Dear Wikimedian, Hope you are doing well. As we mentioned in a previous message, CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have been starting an online activity for March from 21 March to 31 March 2023. The activity already started yesterday and will end on 31 March 2023. During this campaign, the participants are working on structure data, categories and descriptions of the existing images. The event page link is [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event. There is an online session to demonstrate the tasks of the event that is going to happen tonight after one hour from 8:00 pm to 9:00 pm. You can find the meeting link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons/Online Session|here]]. We will wait for you. Regards [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:38, 22 మార్చి 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == [[తెలుగు వికీపీడియా]] గురించి [[User:నల్లమోతు వసంత కుమార్|నల్లమోతు వసంత కుమార్]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (16:19, 20 జూన్ 2023) == Hiii --[[వాడుకరి:నల్లమోతు వసంత కుమార్|నల్లమోతు వసంత కుమార్]] ([[వాడుకరి చర్చ:నల్లమోతు వసంత కుమార్|చర్చ]]) 16:19, 20 జూన్ 2023 (UTC) == [[User:Vijay.nuthakki|Vijay.nuthakki]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (16:46, 13 జూలై 2023) == Hello sir how are you sir --[[వాడుకరి:Vijay.nuthakki|Vijay.nuthakki]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vijay.nuthakki|చర్చ]]) 16:46, 13 జూలై 2023 (UTC) :@[[వాడుకరి:Vijay.nuthakki|Vijay.nuthakki]] మంచిగున్న, మీరు ఎలా ఉన్నరు వికీపీడియాలో ఎమైనా సందేహాలు వుంటే నాకు తెలియచేయండి. [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 05:22, 14 జూలై 2023 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/40&oldid=25451578 --> == [[User:Kkkranthi|Kkkranthi]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (09:50, 10 సెప్టెంబరు 2023) == how add photo to Article --[[వాడుకరి:Kkkranthi|Kkkranthi]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kkkranthi|చర్చ]]) 09:50, 10 సెప్టెంబరు 2023 (UTC) :@[[వాడుకరి:Kkkranthi|Kkkranthi]]<nowiki/>వికీమీడియా కామన్స్‌లో ఖాతాను సృష్టించండి, ఇక్కడ వికీపీడియా లో వాడే చిత్రాలు నిల్వ చేయబడతాయి. మీరు ఈ లింక్‌పై క్లిక్ చేయడం ద్వారా దీన్ని చేయవచ్చు: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:CreateAccount</nowiki> :మీరు ఖాతాను సృష్టించిన తర్వాత, ఎడమవైపు మెనులోని "ఫైల్‌ను అప్‌లోడ్ చేయి" లింక్‌పై క్లిక్ చేయడం ద్వారా "ఫైల్‌ను అప్‌లోడ్ చేయి" పేజీకి వెళ్లండి. :ఫైల్‌ను అప్‌లోడ్ చేయడానికి సూచనలను అనుసరించండి. ఫైల్ తప్పనిసరిగా JPEG, PNG లేదా SVG వంటి మద్దతు ఉన్న ఫార్మాట్‌లో ఉండాలి.ఫైల్ అప్‌లోడ్ చేయబడిన తర్వాత, మీరు వివరణ ఇంకా లైసెన్సింగ్ సమాచారాన్ని జోడించాలి. వివరణ చిత్రం సంక్షిప్త సారాంశం అయి ఉండాలి ,లైసెన్సింగ్ సమాచారం చిత్రాన్ని ఉపయోగించగల నిబంధనలను సూచించాలి. వికీపీడియా కథనానికి చిత్రాన్ని జోడించడానికి, మీరు వ్యాసంలో క్రింది కోడ్‌ను చొప్పించవలసి ఉంటుంది[[File:Image name.jpg|alt text|శీర్షిక]] [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 04:31, 11 సెప్టెంబరు 2023 (UTC) == Image Description Month in India Campaign == Dear Wikimedian, A2K has conducted an online activity or campaign which is an ongoing Image Description Month in India description-a-thon, a collaborative effort known as [[:m:Image Description Month|Image Description Month]]. This initiative aims to enhance image-related content across Wikimedia projects and is currently underway, running from October 1st to October 31st, 2023. Throughout this event, our focus remains centered on three primary areas: Wikipedia, Wikidata, and Wikimedia Commons. We have outlined several tasks, including the addition of captions to images on Wikipedia, the association of images with relevant Wikidata items, and improvements in the organization, categorization, and captions of media files on Wikimedia Commons. To participate, please visit our dedicated [[:m:CIS-A2K/Events/Image Description Month in India|event page]]. We encourage you to sign up on the respective meta page and generously contribute your time and expertise to make essential and impactful edits. Should you have any questions or require further information, please do not hesitate to reach out to me at nitesh@cis-india.org or [[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]]. Your active participation will play a significant role in enriching Wikimedia content, making it more accessible and informative for users worldwide. Join us in this ongoing journey of improvement and collaboration. Regards [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 16:09, 10 అక్టోబరు 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == తెలుగు వికీపీడియా 20వ వార్షికోత్సవం గురించిన ఆన్లైన్ సమావేశం నివేదిక == నమస్తే, [[వికీపీడియా:సమావేశం/తెలుగు వికీపీడియా 20వ వార్షికోత్సవం గురించిన ఆన్లైన్ సమావేశం]]<nowiki/>లో పాల్గొన్నందుకు ధన్యవాదాలు. సమావేశంలో మీరు వ్యక్తపరిచిన అభిప్రాయాలు, ఆలోచనలను సారాంశప్రాయంగా నివేదికలో రాశాను. మీరు వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయాల సారాంశం మీ ఉద్దేశానికీ, ఆనాడు మీరు మాట్లాడినదానికీ సరిపోలుతున్నదో లేదో పరిశీలించి అవసరమైతే మీ మాటలవరకూ మార్చమని కోరుతున్నాను. నివేదిక చూశాకా మార్చడం పూర్తిచేసినా, మార్చాల్సిన అవసరం కనిపించకపోయినా ఏ సంగతీ ఇక్కడ ప్రతిస్పందనగా నాకు చెప్పండి. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Pavan (CIS-A2K)|పవన్ సంతోష్ (సీఐఎస్‌-ఎ2కె)]] ([[వాడుకరి చర్చ:Pavan (CIS-A2K)|చర్చ]]) 14:52, 8 నవంబరు 2023 (UTC) == క్రికెట్ 2023 ప్రాజెక్టులో మీ కృషికి అభినందనలు == {{Cricket Barnstar|1=[[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/క్రికెట్ 2023|క్రికెట్ 2023 ప్రాజెక్టులో]] కృషి చేసి ప్రాజెక్టు విజయంలో పాలుపంచుకున్నందుకు అభినందనలతో__[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 14:10, 21 నవంబరు 2023 (UTC)|2=alt}} == తెవికీ 20వ వార్షికోత్సవం స్కాలర్‌షిప్ దరఖాస్తులకు ఆహ్వానం == నమస్కారం, [[తెలుగు వికీపీడియా]] 20వ ఏట అడుగు పెట్టిన సందర్భంగా 2024, జనవరి 26 నుండి 28 వరకు [[విశాఖపట్నం]] వేదికగా [[వికీపీడియా:తెవికీ 20 వ వార్షికోత్సవం|20వ వార్షికోత్సవం]] జరపాలని సముదాయం నిశ్చయించింది. తెవికీ 20వ వార్షికోత్సవ ఉపకారవేతనం కోసం [[వికీపీడియా:తెవికీ 20 వ వార్షికోత్సవం/స్కాలర్‌షిప్స్|తెవికీ 20 వ వార్షికోత్సవం/స్కాలర్‌షిప్స్]] పేజీలో దరఖాస్తు ఫారానికి లింకు ఇచ్చాము. 10 రోజులపాటు (అంటే డిసెంబరు 21, 2023 దాకా) ఈ దరఖాస్తు ఫారం అందుబాటులో ఉంటుంది. ఈ లోపు మీ దరఖాస్తులు సమర్పించగలరు. ధన్యవాదాలు.--<font color="RED" face="Segoe Script" size="3"><b>[[User:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ వంగరి]] </b></font><sup><font face="Andalus"> ([[User talk:Pranayraj1985|Talk2Me]]&#124;[[Special:Contributions/Pranayraj1985|Contribs]]) </font></sup> 14:28, 11 డిసెంబరు 2023 (UTC) (సభ్యుడు, తెవికీ 20వ వార్షికోత్సవ కమ్యూనికేషన్స్ కమిటీ) ==[[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/స్త్రీవాదము - జానపదము 2024| స్త్రీవాదము - జానపదము 2024 ప్రాజెక్టు]]== నమస్కారం @ [[వాడుకరి:Kasyap|కశ్యప్]] గారు, స్త్రీవాదము - జానపదము అనేది ప్రతి సంవత్సరం ఫిబ్రవరి, మార్చి నెలలలో వికీపీడియాలో జరిగే అంతర్జాతీయ రచనల పోటీ. వికీపీడియాలో ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు చెందిన జానపద సంస్కృతి, జానపద కథలతో సంబంధం ఉన్న స్త్రీలకు సంబంధించిన అనేక అంశాలను డాక్యుమెంట్ చేయడం దీని ఉద్దేశం. ఈ ప్రాజెక్ట్ ప్రపంచవ్యాప్తంగా జానపద వారసత్వాన్ని డాక్యుమెంట్ చేయడానికి వికీమీడియా కామన్స్‌లో నిర్వహించబడిన వికీ లవ్స్ ఫోక్‌లోర్ (WLF) ఫోటోగ్రఫీ ప్రచారానికి వికీపీడియా మరోరూపం. ఈ ప్రాజెక్టులో జానపద ఉత్సవాలు, జానపద నృత్యాలు, జానపద సంగీతం, జానపద మహిళలు, విచిత్రమైన జానపద కథలు, జానపద ఆటల క్రీడాకారులు, పురాణాలలో మహిళలు, జానపద కథలలో మహిళా యోధులకు గురించిన కొత్త వ్యాసాలను రాయడం లేదా వికీలో ఉన్న వ్యాసాలను మెరుగుపరచవచ్చు. 2024 గాను ఫిబ్రవరి మార్చి రెండు నెలల్లో స్త్రీవాదం- జానపదం ప్రాజెక్టును నిర్వహించడం జరుగుతుంది. ఈ ప్రాజెక్టులో విజేతలుగా నిలిచిన వారికి బహుమతులు కూడ అందిస్తున్నాము. వెంటనే [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/స్త్రీవాదము - జానపదము 2024| స్త్రీవాదము-జానపదము]] ప్రాజెక్టు పేజీ సందర్శించి మీ వంతు సహకారం అందించగలరు. ధన్యవాదాలు. ఇట్లు [[వాడుకరి:Tmamatha|Tmamatha]] ([[వాడుకరి చర్చ:Tmamatha|చర్చ]]) 17:26, 3 ఫిబ్రవరి 2024 (UTC) == నిర్వాహకత్వ హక్కులు పొందటానికి కొత్త మార్గదర్శకాలు పేజీలో స్పందించండి == [[వాడుకరి:Kasyap|కశ్యప్]] గారూ, నిర్వాహకత్వ బాధ్యతలు స్వీకరించుటకు కావలిసిన కనీస మార్గదర్శకాలు సూచించటానికి [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (పాలసీలు)/నిర్వాహకత్వ హక్కులు పొందటానికి మార్గదర్శకాలు|తయారుచేసిన కొత్త మార్గదర్శకాల ప్రతిపాదనల పేజీలో మీరు 2024 మార్చి 31 లోపు స్పందించవలసిందిగా కోరుచున్నాను]]. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 13:33, 25 మార్చి 2024 (UTC) :@[[వాడుకరి:Kasyap|కశ్యప్]] గారూ పై లింకులోని నిర్వాహకత్వ హక్కులు పొందటానికి కొత్త మార్గదర్శకాలు పేజీలోని మధ్యంతర ప్రతిపాదనల విభాగంలో కూడా స్పందించగలరు. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:45, 29 మార్చి 2024 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 22:54, 2 మే 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == మీరు రాసిన వ్యాసం సమీక్షించబడ్డది. == చివరి మార్పు తరువాత కొన్ని కొత్త వ్యాసాలు సమీక్షించబడ్డాయి: * [[అన్నీ డోవ్ డెన్మార్క్]] (evaluated by Nskjnv; స్థితి = approved) * [[తిరుమల రాజమ్మ]] (evaluated by Nskjnv; స్థితి = approved) ఇది క్యాంప్విజ్ బాటు ద్వారా అందజేయబడ్డ సందేశం. - [[వాడుకరి:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[వాడుకరి చర్చ:CampWiz Bot|చర్చ]]) 08:06, 11 జూన్ 2024 (UTC) == మీరు రాసిన వ్యాసం సమీక్షించబడ్డది. == చివరి మార్పు తరువాత కొన్ని కొత్త వ్యాసాలు సమీక్షించబడ్డాయి: * [[రాసా క్లోరిండా]] (evaluated by Nskjnv; స్థితి = approved) ఇది క్యాంప్విజ్ బాటు ద్వారా అందజేయబడ్డ సందేశం. - [[వాడుకరి:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[వాడుకరి చర్చ:CampWiz Bot|చర్చ]]) 04:00, 15 జూన్ 2024 (UTC) == ఇండిక్ మీడియావికి డెవలపర్స్ యూజర్ గ్రూప్ - టెక్నికల్ సంప్రదింపులు 2024 == నమస్తే, [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|ఇండిక్ మీడియావికీ డెవలపర్స్ యూజర్ గ్రూప్]] వికీమీడియా ప్రాజెక్ట్‌లకు సహకరిస్తున్నప్పుడు వివిధ సాంకేతిక సమస్యలపై సభ్యుల అవసరాలను అర్థం చేసుకోవడానికి కమ్యూనిటీ టెక్నికల్ కన్సల్టేషన్ ప్రక్రియను ప్రారంభించారు. వీటి లక్ష్యం కమ్యూనిటీలలోని సవాళ్లను బాగా అర్థం చేసుకోవడం, సాధారణ సమస్యలను అర్థం చేసుకోవడం మరియు భవిష్యత్ సాంకేతిక అభివృద్ధి కార్యకలాపాలను క్రమబద్ధీకరించడం. మొదటి దశ మీ సాధారణ సమస్యలు, ఆలోచనలు మొదలైనవాటిని ఎక్కడ నివేదించాలనే సర్వే. దయచేసి సర్వేను (మీకు నచ్చిన భాషలో) ఇక్కడ పూరించండి. https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link చివరి తేదీ 20 సెప్టెంబర్ 2024. మీరు బహుళ సమస్యలు లేదా ఆలోచనలను నివేదించాలనుకుంటే, మీరు సర్వేను ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు పూరించవచ్చు. కార్యాచరణ గురించి మరింత చదవడానికి, దయచేసి సందర్శించండి: https://w.wiki/AV78 సర్వే తెలుగులో పైన పేజీలో ఉన్నాయ్. ధన్యవాదాలు! [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:29, 9 సెప్టెంబరు 2024 (UTC), ఇండిక్ మీడియావికీ డెవలపర్స్ తరపున <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/te&oldid=27434535 --> ==[[సుంకర వాసిరెడ్డి]] వ్యాసం తొలగింపు ప్రతిపాదన== [[Image:Ambox warning yellow.svg|left|link=|48px|]] [[సుంకర వాసిరెడ్డి]] వ్యాసాన్ని ఈ దిగువ కారణం వలన తొలగింపు కొరకు ప్రతిపాదించాను&#32; : :'''సుంకర సత్యనారాయణ , వాసిరెడ్డి భాస్కరరావు పేర్లతో రెండు వ్యాసాలున్నందున ఈ వ్యాసం విస్తరించనవసరం లేదని నా అభిప్రాయం. ఆయా వ్యక్తుల వ్యాసాలలో ఈ ద్వయం "సుంకర వాసిరెడ్డి" గా సుపరితులు అని చేర్చితే సరిపోతుంది. కనుక తొలగించాలి.''' వికీపీడియాలో నిర్మాణాత్మకమైన రచనలన్నీ స్వాగతించబడినప్పటికీ, [[WP:DEL|వివిధ కారణాల రీత్యా]] కొన్ని వ్యాసాలు లేదా రచనలను తొలగించాల్సిన అవసరం పడవచ్చు. ఈ వ్యాసాన్ని తొలగించకూడదని మీరు భావిస్తే, ఈ ప్రతిపాదనకు వ్యతిరేకంగా మీ వాదనను [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/సుంకర వాసిరెడ్డి]] పేజీలో రాయవచ్చు. లేదా [[చర్చ:సుంకర వాసిరెడ్డి|వ్యాసపు చర్చా పేజీలో]] నైనా రాయవచ్చు. తొలగింపులో ఎత్తిచూపిన కారణాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని వ్యాసాన్ని మెరుగుపరచండి. ఏ మార్పూ చెయ్యకుండా, ఏ చర్చా లేకుండా తొలగింపు నోటీసును దయచేసి తీసెయ్యకండి. ➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:23, 12 అక్టోబరు 2024 (UTC) <!-- Template:Proposed deletion notify --> ➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:23, 12 అక్టోబరు 2024 (UTC) == కృష్ణశాస్త్రి ప్రూఫ్ రీడథాన్ == నమస్కారం! వికీపీడియాలో మనందరం సమిష్టిగా చేస్తున్న కృషి అమోఘం. ఈ చురుకుదనాన్నిసోదర ప్రాజెక్టులలోకి సైతం తీసుకువెళ్లడానికి ఈ నవంబర్ 1న తెలుగు సాహిత్యంలో ఎంతో కృషి చేసిన భావకవి అయిన [[దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి]] గారి జన్మదినాన్ని పురస్కరించుకొని వికీసోర్సులో ప్రూఫ్ రీడథాన్ ను నిర్వహించడం జరుగుతుంది. ఈ [[s:వికీసోర్సు:వికీప్రాజెక్టు/కృష్ణశాస్త్రి_ప్రూఫ్_రీడథాన్|ప్రాజెక్టు పేజీ]] ని గమనించి పాల్గొనగలరు. --[[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 13:40, 7 నవంబరు 2024 (UTC) == వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/స్త్రీవాదము - జానపదము 2025 == @[[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] గారూ నమస్కారం! గత సంవత్సరం నిర్వహించిన [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/స్త్రీవాదము - జానపదము 2024]] ప్రాజెక్టులో పాల్గొని తెవికీ ఖ్యాతిని అంతర్జాతీయ స్థానంలో నిలబెట్టే ప్రయత్నంలో భాగస్వామ్యం అయ్యారు. ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా తెవికీ అంతర్జాతీయ ఖ్యాతిని పొందింది. అంతటి మహా యజ్ఞంలో మీరూ ఒక సమిధగా మారి మీ వంతు కృషిని చేశారు అందుకు మనందరం గర్వించాలి. భారత మహిళా సాధికారతను, జానపద విజ్ఞానాన్ని దశ దిశలా చాటే అవకాశం [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/స్త్రీవాదము - జానపదము 2025]] ప్రాజెక్టు రూపంలో మళ్ళీ మన ముందుకు వచ్చింది. కాబట్టి దీని ద్వారా మీ వంతు కృషి చేయగలరని మనవి. ఇట్లు ప్రాజెక్టు సహ నిర్వహకుడు--[[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 13:56, 7 ఫిబ్రవరి 2025 (UTC) == ధన్యవాదాలు సర్ == ధన్యవాదాలు సర్ [[వాడుకరి:RATHOD SRAVAN|RATHOD SRAVAN]] ([[వాడుకరి చర్చ:RATHOD SRAVAN|చర్చ]]) 14:44, 24 ఫిబ్రవరి 2025 (UTC) == [[User:Kavya vanga|Kavya vanga]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (15:13, 18 నవంబరు 2025) == vyasam ela rayali --[[వాడుకరి:Kavya vanga|Kavya vanga]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kavya vanga|చర్చ]]) 15:13, 18 నవంబరు 2025 (UTC) :* మీ ప్రయోగశాలలో ఉపపేజీ సృష్టించండి: <code>వాడుకరి:మీపేరు/ప్రయోగశాల/వ్యాస_పేరు</code> :* "మార్చు" బటన్ క్లిక్ చేసి వ్యాసం రాయడం ప్రారంభించండి :* సూచనలు, మూలాలు, వర్గాలు జోడించండి :* మార్పులను భద్రపరచండి '''తరలించే ముందు తనిఖీ:''' :** వ్యాసం పూర్తయిందా, తగిన సమాచారం ఉందా :** విశ్వసనీయ మూలాలు (references) జోడించారా :** వికీపీడియా మార్గదర్శకాలకు అనుగుణంగా ఉందా :** వర్గాలు, లింకులు సరిగ్గా ఉన్నాయా :* '''విధానం : తరలించు సాధనం (Move tool)''' :*# మీ ప్రయోగశాల పేజీ పైన "మరిన్ని" (More) మెను క్లిక్ చేయండి :*# "తరలించు" (Move) ఎంచుకోండి :*# కొత్త పేరు పెట్టెలో వ్యాసం పేరు టైప్ చేయండి (వాడుకరి: ప్రిఫిక్స్ లేకుండా) :*# తరలింపు కారణం పేర్కోండి :*# "పేజీని తరలించు" క్లిక్ చేయండి :* '''గమనిక:''' కొత్త వాడుకరులకు పేజీలను తరలించే అనుమతి లేకపోవచ్చు (సాధారణంగా 4 రోజులు, 10 సవరణల తర్వాత లభిస్తుంది) :[[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 04:10, 19 నవంబరు 2025 (UTC) == [[వాడుకరి:Nrgullapalli]] గురించి [[User:Nagaraju ekula|Nagaraju ekula]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (06:59, 27 డిసెంబరు 2025) == గురువుగారు నా ఇన్ఫర్మేషన్ ఎప్పుడు పబ్లిష్ అవుతుంది --[[వాడుకరి:Nagaraju ekula|Nagaraju ekula]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nagaraju ekula|చర్చ]]) 06:59, 27 డిసెంబరు 2025 (UTC) :మీరు వికీపీడియా వ్యాసంలో మార్పులు చేర్చి 'Save' లేదా 'Publish changes' నొక్కిన వెంటనే,పబ్లిష్ అవుతుంది [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 09:09, 21 జనవరి 2026 (UTC) == వికీపీడియా @ 25 – హైదరాబాద్‌లో ప్రత్యేక వేడుకకు ఆహ్వానం ! == స్వేచ్ఛా విజ్ఞానాన్ని అందరికీ చేరువ చేసిన మహా ఉద్యమమైన వికీపీడియా 25 ఏళ్ల ప్రయాణాన్ని ఘనంగా జరుపుకుంటున్న శుభసందర్భంలో, ఐఐఐటీ–హైదరాబాద్ క్యాంపస్‌లో 2026 జనవరి 18వ తేదీ ఆదివారం సాయంత్రం నిర్వహిస్తున్న ప్రత్యేక వేడుకకు మిమ్మల్ని హృదయపూర్వకంగా ఆహ్వానిస్తున్నాం. మన నగరంలో వికీపీడియా ఎలా ఎదిగిందో, స్వచ్ఛందకర్తల అంకితభావం, వారి విజయగాథలు, అనుభవాలు— అన్నింటినీ కలిసి గుర్తుచేసుకుంటూ, ఈ జ్ఞానోత్సవాన్ని మనమందరం కలిసి సంబరంగా జరుపుకుందాం! నమోదుకు , వివరాలకు [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Events/2025/Wikipedia_25th_Birthday:_Celebrating_Wikimedia_in_Hyderabad ఈవెంట్ పేజీ] చూడండి. [[వాడుకరి:Krupal (OKI)|Krupal (OKI)]] ([[వాడుకరి చర్చ:Krupal (OKI)|చర్చ]]) 11:51, 16 జనవరి 2026 (UTC) == [[వికీమీడియా కామన్స్]] గురించి [[User:Akshaya27|Akshaya27]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (07:11, 21 జనవరి 2026) == photos ala add cheyyali --[[వాడుకరి:Akshaya27|Akshaya27]] ([[వాడుకరి చర్చ:Akshaya27|చర్చ]]) 07:11, 21 జనవరి 2026 (UTC) :కొన్ని ప్రత్యేక సందర్బాలలో తప్పితే వికీపీడియాలో ఫోటోలు నేరుగా అప్‌లోడ్ చేయరు. ముందుగా '''వికీమీడియా కామన్స్ (Wikimedia Commons)''' లో అప్‌లోడ్ చేసి, ఆ తర్వాత వికీపీడియా వ్యాసంలో వాడాలి. :'''ముఖ్య గమనిక:''' : మీరు అప్‌లోడ్ చేసే ఫోటో మీరు స్వయంగా తీసినదై ఉండాలి. ఇతరుల ఫోటోలు లేదా ఇంటర్నెట్ నుండి డౌన్‌లోడ్ చేసినవి అప్‌లోడ్ చేయకూడదు. :స్టెప్ 1: లాగిన్ అవ్వండి :* [https://commons.wikimedia.org commons.wikimedia.org] వెబ్‌సైట్‌కు వెళ్లండి. :* మీ వికీపీడియా యూజర్‌నేమ్, పాస్‌వర్డ్‌తో లాగిన్ అవ్వండి. :స్టెప్ 2: ఫోటోను ఎంచుకోండి :* పైన ఉన్న '''Upload''' (అప్‌లోడ్) బటన్ నొక్కండి. :* '''Select media files''' మీద క్లిక్ చేసి, మీ మొబైల్ లేదా కంప్యూటర్ లో ఉన్న ఫోటోను ఎంచుకోండి. :* తర్వాత '''Continue''' నొక్కండి. :స్టెప్ 3: హక్కులు (Rights) :* అక్కడ '''"This file is my own work"''' (ఇది నా సొంత ఫోటో) అనే ఆప్షన్‌ను ఎంచుకోండి. :* కింద ఉన్న '''Next''' నొక్కండి. :స్టెప్ 4: వివరాలు నింపండి (చాలా ముఖ్యం) :* '''File name (పేరు):''' ఫోటో దేని గురించి ఉందో అర్థమయ్యేలా చిన్న పేరు ఇవ్వండి. (ఉదా: <code>Charminar_Hyderabad.jpg</code>) :* '''Description (వివరణ):''' ఆ ఫోటో దేని గురించి ఉందో తెలుగులో లేదా ఇంగ్లీషులో ఒక వాక్యం రాయండి. :* '''Date (తేదీ):''' ఫోటో తీసిన తేదీని ఇవ్వండి. :* '''Category (వర్గం):''' ఆ ఫోటో ఏ రకానికి చెందినదో రాయండి. (ఉదా: <code>Temples in Telangana</code>) :స్టెప్ 5: పూర్తి చేయండి :* చివరగా '''Publish files''' మీద క్లిక్ చేయండి. మీ ఫోటో అప్‌లోడ్ అయిపోతుంది. :వికీపీడియా వ్యాసంలో ఫోటోను చేర్చడం: :# ఏ వ్యాసంలో అయితే ఫోటో పెట్టాలో ఆ వ్యాసానికి వెళ్లండి. :# '''Edit''' (సవరించు) బటన్ నొక్కండి. :# మీకు ఎక్కడ ఫోటో కావాలో అక్కడ కర్సర్ ఉంచి, పైన ఉన్న '''Insert''' (చేర్చు) మెనూలో '''Media''' ఎంచుకోండి. :# మీరు అప్‌లోడ్ చేసిన ఫోటో పేరును టైప్ చేసి, దాన్ని ఎంచుకుని సేవ్ చేయండి. :[[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 09:07, 21 జనవరి 2026 (UTC) == ఎడిటథాన్-2 ను విజయవంతం చేసినందుకు అభినందనలతో == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | {{SAFESUBST:<noinclude />#ifeq:{{{2|}}}|alt|[[File:Editor_Growth_and_Contribution_Program_keywords.png|100px]]|[[File:Editor_Growth_and_Contribution_Program_keywords.png|100px]]}} |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''2026 జనవరి ఎడిటథాన్-2 ను విజయవంతం చేసినందుకు అభినందనలు''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | {{{1|}}} [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:55, 24 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |} == <span lang="en" dir="ltr">You may be eligible to vote in the U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:35, 20 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569740 --> == [[User:Anuragpriyatamg|Anuragpriyatamg]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (07:55, 23 జూన్ 2026) == పది రొజులొ ఒక సారి వస్తె ఎలా గురువు --[[వాడుకరి:Anuragpriyatamg|Anuragpriyatamg]] ([[వాడుకరి చర్చ:Anuragpriyatamg|చర్చ]]) 07:55, 23 జూన్ 2026 (UTC) :గతవారం యమా బిజీగా ఉన్నాను .. మీకు ఏ విధముగా సహాయ శయపడగల? ను చ==ne [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 03:52, 1 జూలై 2026 (UTC) == [[User:Sainani8727|Sainani8727]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (08:47, 6 ఆగస్టు 2026) == “క్రొత్త సభ్యులకు సలహాలు , సహాయాన్ని అందించడం.మొదటి దశలో మీతో కలసి నేర్పుతూ , నేర్చుకోవటానికి నేను సిద్ధం. ” --[[వాడుకరి:Sainani8727|Sainani8727]] ([[వాడుకరి చర్చ:Sainani8727|చర్చ]]) 08:47, 6 ఆగస్టు 2026 (UTC) == [[User:Sainani8727|Sainani8727]] అడుగుతున్న ప్రశ్న (17:28, 8 ఆగస్టు 2026) == గురువు గారు ఎలా ఉన్నారు నమస్తే. నాకు అనువాదాలు గురించి కొన్ని డౌట్స్ ఉన్నాయి. అది ఎలా ఏంటి అనేది మొదటి నుంచి కొంచెం చెప్పండి నేర్చుకుంటాను. ధన్యవాదములు గురువు గారు --[[వాడుకరి:Sainani8727|Sainani8727]] ([[వాడుకరి చర్చ:Sainani8727|చర్చ]]) 17:28, 8 ఆగస్టు 2026 (UTC) :ఈ [[వికీపీడియా:తెవికీ ప్రాజెక్టుల వీడియో పాఠ్యాంశాలు|వీడియో పాఠ్యాంశాలు]] చూశారా ప్రాధమిక అవగాహనకు ఇవి భలే ఉంటాయి , మన వికీలో అనువాదాలు చేయటానికి [[ప్రత్యేక:ContentTranslation|అనువాద ఉపకరణం]] అనేదోకటుంది , ఇంకొన్ని వివరాలు [[mw:Content_translation/te|ఇక్కడ]] ఉన్నాయి. నెనర్లు ! [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 08:04, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) 7wtwboe7z5lgsbc9hfaqpz1rjra3pae రామమోహన గ్రంథాలయం 0 323430 4936839 4566092 2026-08-17T05:50:49Z Vjsuseela 35888 /* కార్యక్రమాలు */ 4936839 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Ram mohan library, vijayawada.jpg|right|thumb|300px|విజయవాడలోని రామమోహన గ్రంథాలయం]] '''రామమోహన గ్రంథాలయం''' [[విజయవాడ]]లోని ఒక చారిత్రాత్మకమైన [[గ్రంథాలయం]]. దీనికి శతాబ్దంపైగా చరిత్ర గలదు. ==చరిత్ర== [[బ్రహ్మసమాజం]] వారు 1903 లో ఆస్తిక పుస్తక భాండాగారం అను పేర ఒక గ్రంథాలయాన్ని నెలకొల్పారు. ఇందుకు ఈ. సుబ్బుకృష్ణయ్యగారు, కలకత్తాకు చెందిన బాబు హేమచంద్ర సర్కార్, లండన్ నగరంలో గల బ్రిటిష్ అండ్ ఫారన్ యూనిటేరియన్ సంఘం 200 పుస్తకాలను ఉచితంగా ఇచ్చారు. కానీ కొన్ని కారణాలవలన ఒక దశాబ్దంలోపలే అది మూతపడే పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాయి. ఆకాలంలో [[అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య]], [[అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు]], గోపరాజు బ్రహ్మానందం, పాటిబండ్ల సుబ్రహ్మణ్యం మొదలైన కొందరు యువకులు దానిని పునర్నించింది దీనికి ప్రముఖ సంస్కర్త [[రామ్మోహన్ రాయ్|రాజా రామమోహన రాయ్]] పేరన "రామమోహన ధర్మ పుస్తక భాండాగారమ"ని 1911 లో నామకరణం చేశారు. అయ్యంకి వారు దానికి కార్యదర్శిగా అన్నీ తానే చూసుకున్నారు.<ref>గ్రంథాలయ పితామహ అయ్యంకి వెంకట రమణయ్య, డాక్టర్. వెలగా వెంకటప్పయ్య, పాతూరి విజయకుమార్, వాహినీ పబ్లిషింగ్ హౌస్, విజయవాడ, 1982. పేజీ. 54</ref> ==భవన నిర్మాణం== 1912లో బందరు రోడ్డులో ఈ గ్రంథాలయం గల స్థలం వేలానికి వస్తే పురపాలక సంఘం వారినుండి దీనిని కొన్నారు. దానికి అవసరమైన ధనాన్ని చందాలు ప్రోగుచేశారు. కొంత ఖర్చును మునగాల రాజా [[నాయని వెంకట రంగారావు]] బహద్దరు, పాటిబండ సుబ్రహ్మణ్య, బొడ్డపాటి వెంకటప్పయ్య గార్లు అందించారు. 1913 నూతన గ్రంథాలయ భవనానికి అప్పటి మద్రాసు ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక సభా సభ్యులుగానున్న వి. ఎస్. శివస్వామి అయ్యర్ శంకుస్థాపన చేశారు. భవన ప్రవేశ మహోత్సవం [[పింగళి వెంకట రామారెడ్డి]] ద్వారా జరుపబడింది. భవనానికి పై అంతస్తును కౌతా సూర్యనారాయణ నిర్మించారు. ==కార్యక్రమాలు== విజయవాడలో వెలసిన అనేక సంస్థలకు, సంఘాలకు, ఉద్యమాలకు ఈ గ్రంథాలయం కార్యస్థానంగా తోడ్పడింది. * ఈ గ్రంథాలయం పక్షాన అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు హరిజనులకు పాఠశాల నొకదానిని ఒక పాకలో నిర్వహించి వారిలో విద్యావికాసాలకు తోడ్పడ్డారు. * ఈ గ్రంథాలయ ఆదరణ క్రింద 1914లో ప్రథమ ఆంధ్రప్రదేశ్ గ్రంథ భాండాగారుల మహాసభ జరుపబడింది. * 1917లో ఈ గ్రంథాలయంలో [[రాయసం వెంకటశివుడు]] బాలల విభాగాన్ని స్థాపించారు. * భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమ కాలంలో రహస్య పోరాటాలకు ఈ గ్రంథాలయం విప్లవకేంద్రంగా పనిచేసింది. * నోరి వెంకటేశ్వర్లు తమ "ఫూల్స్ క్లబ్"ను ఇందులోనే స్థాపించారు. * గొప్ప ఉపన్యాసకులను, కళాకారులను, కవులను రప్పించి ఉత్సవాలు, వేడుకలు, సభలు గావించి వారిని ఈ గ్రంథాలయ ప్రాంగణంలో సన్మానించేవారు. ==వికీసోర్స్ లో వ్యాసాలు== # [[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_1/శ్రీ_రామమోహన_ధర్మపుస్తక_భాండాగారము|శ్రీ రామమోహన ధర్మపుస్తక భాండాగారము]] # [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/రామమోహన ధర్మపుస్తక భాండాగారము-బెజవాడ| రామమోహన ధర్మపుస్తక భాండాగారము-బెజవాడ]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{వికీసోర్స్}} [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] [[వర్గం:1911 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:తెలుగు గ్రంథాలయం]] 9a3av1fw5agzyuedqspkfa55zx7noey భూరి బాయి 0 339415 4936701 4344350 2026-08-16T14:11:15Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936701 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = భూరి బాయి | image = Bhuri Bai receiving Padma Shri award (cropped).jpg | caption = రాష్ట్రపతి రామ్ నాథ్ కోవింద్ నుండి పద్మశ్రీ అవార్డును అందుకుంటున్న భూరి బాయి | birth_place = పిటోల్, ఝబువా,[[మధ్య ప్రదేశ్]] | nationality = భారతీయురాలు | style = భిల్లు కళ | honours = శిఖర్ సమ్మాన్, మధ్య ప్రదేశ్ | awards = [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] (2021) }} [[File:Bhuri Bai in 2016 - 01.jpg|thumb|2016లో భూరి బాయి]] '''భూరి బాయి''' ఒక భారతీయ భిల్ కళాకరిణి. భూరి బాయి [[భారతదేశం]]<nowiki/>లోని అతిపెద్ద గిరిజన సమూహమైన [[భిల్లు ప్రజలు|భిల్లు]] సమాజానికి చెందినది. మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కళాకారులకు ఇచ్చే అత్యున్నత రాష్ట్ర గౌరవం శిఖర్ సమ్మాన్ తో సహా ఆమె అనేక అవార్డులను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.saffronart.com/artists/bhuri-bai|title=Bhuri Bai {{!}} Paintings by Bhuri Bai {{!}} Bhuri Bai Painting - Saffronart.com|website=Saffronart|access-date=2021-11-21}}</ref> ఆమెకు 2021లో భారతదేశపు నాల్గవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం [[పద్మశ్రీ]] పురస్కారం లభించింది.<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1692337|title=Padma Awards 2021 announced|website=pib.gov.in|access-date=2021-11-21}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == ఆమె సమకాలీన జంఘర్ సింగ్ శ్యామ్ మాదిరిగానే, భూరి బాయిని భోపాల్ భారత్ భవన్ కు చెందిన జె స్వామినాథన్ పెయింటింగ్స్ చేయడానికి అక్రిలిక్ రంగులు, కాగితాన్ని ఉపయోగించడం ప్రారంభించమని ప్రోత్సహించారు. ఆమె తన సంఘంలోని ఇతర సభ్యుల మాదిరిగానే తన ఇంటి గోడలపై కళను సృష్టిస్తుంది. పితోరా పెయింటింగ్స్ తయారీలో భూరి ప్రావీణ్యం సంపాదించింది. పెయింటింగ్ తో పాటు, భూరి బాయి గుడిసె తయారీ నైపుణ్యంలో కూడా ప్రావీణ్యం కలిగి ఉంది. ఆమె నివసిస్తున్న [[భోపాల్]] లోని ఇందిరా గాంధీ రాష్ట్రీయ మానవ్ సంగ్రహాలయ లేదా మ్యూజియం ఆఫ్ మ్యాన్ లో భిల్ గుడిసె నిర్మాణానికి ఆమె సహకరించారు.<ref>{{Cite web|url=http://bhilart.com/bhuri-bai-bhabhor/|title=Bhuri Bai Jher|website=Bhil Art|language=en-US|access-date=2021-11-21|archive-date=2024-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226200832/http://bhilart.com/bhuri-bai-bhabhor/|url-status=dead}}</ref> నిజానికి భూరీ బాయి మొదటిసారి భోపాల్ వచ్చినప్పుడు, ఆమె భరత్ భవన్ లో నిర్మాణ కూలీగా పనిచేసింది, ఆ ఉద్యోగం రోజుకు రూ.6 సంపాదించింది. ఇక్కడే ఆమె మొదట జగదీష్ స్వామినాథన్ ను కలుసుకుంది, అతను ఆమె ప్రతిభను గుర్తించి, చిత్రలేఖనానికి ప్రోత్సహించారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/india/all-india/071017/woman-gets-bhil-tribal-art-world-recognition.html|title=Woman gets Bhil tribal art world recognition|last=Choudhury|first=Rabindra Nath|date=2017-10-07|website=The Asian Age|access-date=2021-11-21}}</ref> భూరి బాయి తన కమ్యూనిటీ ఆర్టిస్ట్ [[లాడో బాయి]]తో కలిసి తన పనిని ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite web|url=http://ignca.gov.in/divisionss/janapada-sampada/tribal-art-culture/bhil-artists-of-madhya-pradesh-and-rajasthan/lado-bai/|title=Lado Bai {{!}} IGNCA|website=ignca.gov.in|access-date=2021-11-21}}</ref> == శైలి == భిల్ కళను కొందరు భారతదేశ గిరిజన కళారూపాలలో పురాతనమైనదిగా భావిస్తారు. ఇది ఆస్ట్రేలియా ఆదిమ వాసుల కళతో , ముఖ్యంగా బహుళ రంగుల చుక్కలను ఇన్-ఫిల్లింగ్ గా ఉపయోగించడంలో సారూప్యతను కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/436674/tribal-tones.html|title=Tribal tones|date=2014-10-18|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2021-11-21}}</ref> కాగితంపై పెయింటింగ్ ప్రారంభించిన ఆమె సంఘంలో భూరి బాయి మొదటి కళాకారిణి. ఆమె సాధారణంగా రంగురంగుల కాన్వాస్ లు సాధారణంగా పౌరాణిక ఇతివృత్తాలు, బుకోలిక్ దృశ్యాలు, మనిషి-జంతు పరస్పర చర్యలను వర్ణిస్తాయి.<ref>{{Cite web|url=http://www.sutragallery.com/Bhuri-Bai.html|title=Bhuri Bai {{!}} Sutra Gallery LLC|date=2017-08-26|website=web.archive.org|access-date=2021-11-21|archive-date=2017-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826211525/http://www.sutragallery.com/Bhuri-Bai.html|url-status=bot: unknown}}</ref> == అవార్డులు == * శిఖర్ సమ్మాన్ - మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం, 1986 * అహర్య సమ్మాన్, 1998 * రాణి దుర్గావతి అవార్డు, 2009 * పద్మశ్రీ అవార్డు, 2021 == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:మహిళా కళాకారులు]] [[వర్గం:పద్మశ్రీ పురస్కారం పొందిన మధ్య ప్రదేశ్ మహిళలు]] 90v2fecdeiwhzgvtkdnw4544ny8ew8g వార్ధా 0 352479 4936668 4936626 2026-08-16T12:10:25Z K.Venkataramana 27319 4936668 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = వార్ధా | native_name_lang = ISO 15919 | other_name = | nickname = | settlement_type = నగరం | image_skyline = Viswasanthi Stupa, Wardha.JPG | image_alt = | image_caption = విశ్వశాంతి స్థూపం | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=250|frame-height=250|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|}}|marker-size2=medium}} | map_alt = | map_caption = మహారాష్ట్రలో వార్ధా స్థానం | coordinates = {{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా]] | established_title = <!-- స్థాపన --> | established_date = 1866 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = మెట్రిక్ | area_footnotes = | area_rank = తూర్పు విదర్భ: 3వ | area_total_km2 = 75 | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 106,444 | population_as_of = 2011 | population_rank = తూర్పు విదర్భ: 3{{sup|వ}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123653/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |archive-date=24 September 2015 |title=భారత జనాభా లెక్కలు: శోధన వివరాలు}}</ref> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = MH-32 | website = {{URL|www.wardha.nic.in}} | footnotes = | official_name = | native_name = ''వర్ధా'' }}{{In use}} '''వార్ధా'''{{Efn|[[ISO 15919|ఐఎస్ఓ]]: ''Vardhā''}} భారతదేశంలోని [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా జిల్లాలో]] ఉన్న ఒక [[నగరం]], [[పురపాలకసంఘం|పురపాలక మండలి]]. వార్ధా జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం ఇక్కడ ఉంది. జిల్లాకు ఉత్తర, పశ్చిమ, దక్షిణ సరిహద్దుల వెంబడి ప్రవహించే [[వార్ధా నది]] పేరు మీదుగా వార్ధా అనే పేరు వచ్చింది. 1866లో స్థాపించబడిన ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం [[పత్తి]] వ్యాపారానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉంది. గాంధీ కార్యక్షేత్రంగా ఈ పట్టణానికి గుర్తింపు ఉంది. == చరిత్ర == వార్ధా [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్యులు]], [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగులు]], [[శాతవాహనులు]], [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఆధునిక పావ్నార్‌గా పిలువబడే ప్రవరపురం ఒకప్పుడు [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] రాజధానిగా ఉండేది. వాకాటకులు సామ్రాజ్య [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తులకు]] సమకాలీనులు. [[ప్రభావతిగుప్త|ప్రభావతీగుప్త]] [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు|చంద్రగుప్తుడు II]] (విక్రమాదిత్య) కుమార్తె. ఆమె వాకాటక పాలకుడు [[మొదటి రుద్రసేన (వాకాటక రాజు)|మొదటి రుద్రసేన ను]] వివాహం చేసుకుంది. వాకాటకుల కాలం క్రీస్తుశకం 2వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] నుండి తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] వరకు, ఉత్తరాన [[నర్మదా నది]] నుండి దక్షిణాన కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా వరకు విస్తరించి ఉండేది. తరువాత వార్ధాను [[చాళుక్యులు]], [[రాష్ట్రకూటులు]], [[దేవగిరి యాదవులు|యాదవులు]], [[ఢిల్లీ సుల్తానులు]], [[బహమనీ సుల్తానులు]], బేరార్ ముస్లిం పాలకులు, గోండులు, [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] పాలించారు. మధ్యయుగ కాలంలో గోండ రాజవంశానికి చెందిన రాజా [[భక్త్ బులంద్ షా]], భోంస్లే వంశానికి చెందిన రఘూజీ ప్రముఖ పాలకులు. 1850లలో వర్ధా జిల్లా (అప్పట్లో [[నాగపూర్ జిల్లా|నాగ్‌పూర్ జిల్లాలో]] భాగంగా ఉండేది) బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు వార్ధాను సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చారు. 1862లో సౌకర్యవంతమైన పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం దీనిని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేసి, [[పుల్గావ్]] సమీపంలోని కావథాను జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1866లో జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాన్ని పాలక్వాడి గ్రామానికి మార్చారు. గ్రామంలోని గుడిసెలను తొలగించి, ఆంగ్ల పట్టణ ప్రణాళిక కర్త సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఆధ్వర్యంలో కొత్త నగరాన్ని నిర్మించారు. ఈ కొత్త నగరానికి జిల్లాలో ప్రవహించే వార్ధా నది పేరు మీదుగా వార్ధా అని పేరు పెట్టారు. వార్ధాకు సమీపంలో [[సేవాగ్రామ్]] నగరం ఉంది. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో]] ఈ రెండు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1934లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] వార్షిక సమావేశం ఇక్కడ జరగడంతో పాటు, [[మహాత్మా గాంధీ]] ఆశ్రమం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. వార్ధా [[బ్రిటిషు భారతదేశంలో జిల్లాలు|బ్రిటిష్ భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ముందస్తు ప్రణాళికతో నిర్మించబడిన నగరాలలో ఒకటి. పట్టణ ప్రణాళికా కర్తలు సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్, సర్ బ్యాచిలర్. క్రాడాక్ జ్ఞాపకార్థం జిల్లాలోని అతిపెద్ద పాఠశాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన రహదారికి సర్ బ్యాచిలర్ పేరు పెట్టారు. క్రాడాక్ పాఠశాలకు తరువాత మహాత్మా గాంధీ పాఠశాలగా పేరు మార్చారు. జిల్లా ఆసుపత్రికి కింగ్ జార్జ్ ఆసుపత్రి అని పేరు ఉండేది, తరువాత దాని పేరును మార్చారు. పాత పేరు చెక్కబడిన రాయి ఒక శతాబ్దానికి పైగా ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉండేది. తరువాత దానిని కొత్త పేరు పలక ''జిల్లా ఆసుపత్రి''తో కప్పివేశారు. నగరంలో బ్రిటిష్ కాలానికి చెందిన అనేక భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో జెడ్.పీ. పాత భవనం, సెంట్రల్ జైలు, బజాజ్‌వాడిలోని చర్చి, క్రైస్తవుల శ్మశానవాటిక ఉన్నాయి. పోవాలే గ్రూప్, ధాండ్రే గ్రూప్ యజమానులు వార్ధాకు చెందినవారు. == జనాభా == వార్ధా నగరాన్ని మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (కేటగిరీ-A) పరిపాలిస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మునిసిపల్ పరిధిలో సుమారు 1,06,444 మంది నివసిస్తున్నారు.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html Wardha City Population Census 2011 | Maharashtra]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> పట్టణీకరణ కారణంగా సమీపంలోని సింధి, సావంగి, బోర్గావ్, [[పిప్రి]], మ్హసాలా, నాల్వాడి, చితోడా గ్రామాలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. 2011 భారతీయ [[జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల]] ప్రకారం,<ref>{{cite web|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01|publisher=Census Commission of India}}</ref> వార్ధా జిల్లాలో 12,96,157 మంది జనాభా ఉంది.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/district/342-wardha.html Wardha District Population Census 2011, Maharashtra literacy sex ratio and density]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. వార్ధా సగటు అక్షరాస్యత రేటు 80% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 83% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 76%గా ఉంది. వార్ధాలో 11% జనాభా ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. వార్ధా జిల్లాలో వార్ధా నగరమే అతిపెద్ద నగరం. === మతం === [[దస్త్రం:Gitai_Mandir,_Wardha.JPG|thumb|గీతాయీ మందిరం. ఇందులో ''[[భగవద్గీత]]''లోని అన్ని శ్లోకాలను గ్రానైట్ పలకలపై చెక్కారు.]] వార్ధా నగర జనాభాలో హిందువులు, బౌద్ధులు అధికంగా ఉండగా, కొంత శాతం ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, జైనులు, సిక్కులు ఉన్నారు. ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]. ఇతర భాషల్లో [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[సింధీ భాష|సింధీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు, విహారాలు, [[గురుద్వారా|గురుద్వారాలు]], జైన దేవాలయాలు, [[మసీదు|మసీదులు]], [[చర్చి|చర్చిలు]] ఉన్నాయి. వీటిలో లక్ష్మీనారాయణ (బచ్చరాజ్ రోడ్), లింగి మందిరం (మహాదేవ మందిరం) డా. రావుసాహెబ్ గాడే భవన్ సమీపంలో, [[విఠోబా|విఠల్]] మందిరం (హవాల్దార్‌పురా), గణేశ్ మందిరం (మెయిన్ రోడ్), గజానన్ మహారాజ్ మందిరం, సాయి మందిరం (ఎం.జి. రోడ్), దిగంబర, శ్వేతాంబర జైన దేవాలయాలు (మహాదేవపురా), శాంతి స్తూపం (గోపురి), గురుద్వారా (సమతానగర్) ముఖ్యమైనవి. వార్ధాలో సెయింట్ థామస్ చర్చి అనే చర్చి ఉంది. దీనిని 1874లో బ్రిటిష్ వారు నిర్మించారు. ఇది గతంలో భారతదేశంలోని చర్చ్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో భాగంగా ఉండేది. తరువాత 1927లో ఇండియన్ చర్చ్ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత, ఇది చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, పాకిస్తాన్, బర్మా, సిలోన్‌లో భాగమైంది. ఇది ఆంగ్లికన్ చర్చి కాగా, సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఇక్కడ ఆరాధనలు చేసేవారు. ఇది ఒక సివిల్ చర్చిగా ఉండి, 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియాకు బదిలీ చేయబడింది. 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా ఏర్పడటానికి ముందు వార్ధాలోని CNI చర్చి ప్రధాన ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చిగా ఉండేది. తరువాత CNI సెవాగ్రామ్‌లో క్రైస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పురుషులు !మహిళలు !మొత్తం జనాభా !మార్పు |- |2001<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/21494/download/24626/PC01_C01_27.xls Census India 2001].</ref> | style="text-align:right;" |57499 | style="text-align:right;" |53619 | style="text-align:right;" |111118 | style="text-align:center;" | - |- |2011<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS Census India 2011].</ref> | style="text-align:right;" |53697 | style="text-align:right;" |52747 | style="text-align:right;" |106444 | style="text-align:right;" | -4.206 |} {{bar box|title=వార్ధా నగరంలోని మతాలు (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html|title=Wardha Population 2011|publisher=census2011}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=మతం|right1=శాతం|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూమతం]]|darkorange|76.9}} {{bar percent|[[బౌద్ధమతం]]|blue|10.82}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|9.77}} {{bar percent|[[జైనమతం]]|yellow|1.86}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.66}}}} === సంస్కృతి === 1969లో మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనం, మరాఠీ సాహిత్యంపై నిర్వహించిన సమావేశం, వార్ధా నగరంలో జరిగింది. ఈ సమావేశానికి పురుషోత్తమ శివరామ్ రేగే అధ్యక్షత వహించారు. == భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణం == వార్ధా {{Coord|20.75|N|78.60|E|}} వద్ద ఉంది.<ref>[http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp వార్ధా జిల్లా ఒక చూపులో] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204004029/http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp|date=4 February 2007}}. Wardha.nic.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున {{convert|234|m|ft|abbr=on}} ఎత్తులో ఉంది.{{Weather box | location = వార్ధా (1991–2020, అత్యధిక/అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు 1966–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 41.8 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.4 | May record high C = 48.4 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.9 | Oct record high C = 38.7 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 48.4 | Jan high C = 29.2 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 37.0 | Apr high C = 41.2 | May high C = 43.2 | Jun high C = 37.9 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.7 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 29.5 | year high C = 33.9 | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 15.6 | Mar low C = 19.6 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.2 | Jun low C = 25.2 | Jul low C = 23.2 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 20.6 | Nov low C = 16.6 | Dec low C = 13.8 | year low C = 20.2 | Jan record low C = 6.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 10.4 | Apr record low C = 15.9 | May record low C = 16.9 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 14.9 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 10.5 | Nov record low C = 8.5 | Dec record low C = 6.2 | year record low C = 6.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 8.7 | Feb rain mm = 7.6 | Mar rain mm = 14.8 | Apr rain mm = 6.9 | May rain mm = 7.0 | Jun rain mm = 169.0 | Jul rain mm = 298.3 | Aug rain mm = 236.6 | Sep rain mm = 158.3 | Oct rain mm = 51.2 | Nov rain mm = 9.7 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 975.0 | Jan rain days = 0.6 | Feb rain days = 0.7 | Mar rain days = 1.3 | Apr rain days = 0.7 | May rain days = 1.1 | Jun rain days = 8.8 | Jul rain days = 12.9 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 7.8 | Oct rain days = 3.0 | Nov rain days = 0.7 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 50.1 | time day = 17:30 [[భారత ప్రామాణిక సమయం|IST]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 39 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 27 | May humidity = 27 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 | year humidity = 50 | source 1 = [[భారత వాతావరణ విభాగం]]<ref>{{cite web | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | title = భారతదేశంలోని పరిశీలనా కేంద్రాల వాతావరణ పట్టికలు 1991-2020 | publisher = [[భారత వాతావరణ విభాగం]] | access-date = April 8, 2024 }}</ref><ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = స్టేషన్: వార్ధా వాతావరణ పట్టిక 1981–2010 | work = వాతావరణ సాధారణ విలువలు 1981–2010 | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = January 2015 | pages = 797–798 | access-date = 3 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = భారతీయ స్టేషన్లలో ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం తీవ్ర విలువలు (2012 వరకు) | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = December 2016 | page = M154 | access-date = 3 April 2020}}</ref> }} == రవాణా == [[దస్త్రం:Railway_map_of_Wardha.jpg|thumb|ఈ పటం వార్ధా, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని రైల్వే స్టేషన్లను చూపిస్తుంది.]] వార్ధా నగరం మహారాష్ట్రలోని ఇతర నగరాలకు రహదారుల ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. జాతీయ రహదారి నం. 361 (నాగ్‌పూర్–వార్ధా–యవత్మాల్–నాందేడ్–లాతూర్–తుల్జాపూర్) నగరం మీదుగా వెళుతుంది. నాగ్‌పూర్–ఔరంగాబాద్–ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే కూడా నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దేవేంద్ర ఫడ్నవిస్|దేవేంద్ర ఫడణవీస్]] కలల ప్రాజెక్టు అయిన సమృద్ధి మహామార్గ్ లేదా నాగ్‌పూర్–ముంబై కమ్యూనికేషన్ సూపర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే కూడా నగర శివార్ల గుండా వెళుతుంది. వార్ధా నగరం రైల్వే ద్వారా భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. [[వార్ధా జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్|వార్ధా రైల్వే స్టేషన్]] రైలు జంక్షన్ గా ముఖ్యమైనది, హౌరా–నాగ్‌పూర్–ముంబై రైలు మార్గంలో ఉంది. [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్]] ద్వారా నగరం దేశంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది. ముంబై–కోల్‌కతా మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను ప్రధానంగా వార్ధా స్టేషన్‌లో, ఢిల్లీ–చెన్నై మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ స్టేషన్]] (గతంలో వార్ధా ఈస్ట్ స్టేషన్)లో నిర్వహిస్తారు.{{Citation needed|date=July 2017}} వార్ధా–నాందేడ్ రైల్వే మార్గం [[యవత్మాల్]], పుసద్, దియోలి మీదుగా నిర్మాణంలో ఉంది. ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా రైల్వే మార్గాలు ఇప్పటికే అధిక రద్దీతో నడుస్తున్నాయి. సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య ఈ రెండు మార్గాలు వాస్తవానికి ఒకే మార్గంగా ఉన్నాయి. అధిక రద్దీని నిర్వహించడానికి సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య మూడవ, నాల్గవ రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం జరుగుతోంది. [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|డా. బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నాగ్‌పూర్‌లో ఉంది. షెడ్యూల్‌డ్ విమాన సేవలు అందుబాటులో ఉన్న సమీప విమానాశ్రయం ఇదే. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఖరీఫ్ కాలంలో [[పత్తి]] సాగు, సోయాబీన్ సాగు ఇక్కడ సర్వసాధారణంగా జరుగుతాయి. [[రబీ పంట]] కాలంలో సాగునీటి కోసం ప్రభుత్వం కాలువలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ శనగ (శనగ) సాగు రైతులలో ప్రముఖ ఎంపికగా ఉంది. అనేక సంస్థలు రైతులను సహజ లేదా సేంద్రియ వ్యవసాయం వైపు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. అయితే సాంకేతికతల లభ్యత, ఈ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ కల్పించే విషయంలో తగిన సహాయక వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఈ ఉద్యమం విస్తృతంగా వ్యాపించడానికి ఆటంకం ఏర్పడుతోంది. విదర్భ ప్రాంతంలో వార్ధా రెండవ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.<ref>[http://dcmsme.gov.in/old/dips/wardha%20dips%2012-13.pdf]</ref> దీనికి నగర భౌగోళిక స్థానం, మంచి రైలు, రహదారి అనుసంధానం ప్రధాన కారణాలు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో ఇక్కడ అనేక కంపెనీలు, పారిశ్రామిక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో ఉక్కు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు ప్రధానమైనవి. సి.దాస్ గ్రూప్ కు చెందిన వార్ధా ఐటీ పార్క్ నగరంలోని ఐటీ పార్క్ ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉంది. ఇది నాగ్‌పూర్ తరువాత విదర్భ ప్రాంతంలో రెండవ ఐటీ పార్క్. ఇది వార్ధా–సేవాగ్రామ్ రహదారిపై ఉన్న MIDC ప్రాంతంలో ఉంది. == విద్య == [[మహాత్మా గాంధీ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్|మహాత్మా గాంధీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్]] నగరంలోని ప్రధాన వైద్య కళాశాల. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు శ్రీ బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ పేరుతో ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ నగరంలోని పురాతన ఇంజినీరింగ్ కళాశాల. రామకృష్ణ బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నగరంలోని వ్యవసాయ కళాశాల. [[మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం]] నగరంలోని అంతర్జాతీయ భాషా కళాశాల. వార్ధాలో అనేక ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ప్రముఖ విద్యా సంస్థలు: * భవన్స్ లాయిడ్స్ విద్యా నికేతన్ * మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం * ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణ పాలిటెక్నిక్ * అల్ఫోన్సా సీనియర్ సెకండరీ స్కూల్ * కస్తూర్బా విద్యా మందిర్ * దత్తా మేఘే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ * గోవింద్‌రామ్ సెక్సేరియా కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ * బజాజ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, వార్ధా * అగ్రగామి హై స్కూల్ * బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్, వార్ధా (గతంలో జానకీదేవి బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా పిలువబడేది) * జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ, వార్ధా * అగ్నిహోత్రి గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === గీతా మందిర్ === ఈ ఆలయం విశ్వ శాంతి స్తూపం సమీపంలోని గోపురిలో ఉంది. ఇక్కడ ఎలాంటి దేవతా విగ్రహం లేదా పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల ఇది భారతదేశంలోని ప్రత్యేకమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయంలో గ్రానైట్ పలకలతో నిర్మించిన గోడలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ గోడలపై ''గీతై'' (మరాఠీ భాషలోని ''శ్రీమద్ భగవద్గీత'')లోని 18 అధ్యాయాలను చెక్కారు. ఈ గోడలు ఒక చిన్న ఉద్యానవనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఈ ఆలయాన్ని [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావే]] 1980లో ప్రారంభించారు. ఆలయం పక్కనే ఆచార్య వినోబా భావే, [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] జీవితాలకు సంబంధించిన రెండు ప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి. === విశ్వ శాంతి స్తూపం === [[దస్త్రం:Viswasanthi_Stupa,_Wardha.JPG|ఎడమ|thumb|వార్ధాలోని విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[నిచిదత్సు ఫుజీ]] లేదా గాంధీజీ పిలిచిన విధంగా ఫుజీ గురూజీ కల. ఇది గీతా మందిరం పక్కనే ఉంది. ఇది పెద్ద తెల్లని స్తూపం. స్తూపానికి నాలుగు దిక్కులలో బుద్ధుని విగ్రహాలు ఏర్పాటు చేశారు. ఇక్కడ పెద్ద ఉద్యానవనంతో కూడిన చిన్న జపనీస్ బౌద్ధ ఆలయం కూడా ఉంది. స్తూపం సమీపంలో విశ్వశాంతి కోసం ప్రార్థనలు చేసే ఒక ఆలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మించబడిన అనేక శాంతి స్తూపాలలో ఇది ఒకటి. === సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం === {{Further|సేవాగ్రామ్}} [[సేవాగ్రామ్]] ఆశ్రమం 1936 నుండి 1948 వరకు [[మహాత్మా గాంధీ]] నివాసంగా ఉండేది. 1930లో ఆయన చేపట్టిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహం]] అనంతరం, [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతిలోని తన ఆశ్రమానికి]] తిరిగి వెళ్లకూడదని ఆయన నిర్ణయించుకున్నారు. రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆయన భారతదేశమంతటా పర్యటించారు. అనంతరం గాంధేయ పారిశ్రామికవేత్త [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] ఆహ్వానం మేరకు కొంతకాలం వర్ధా నగరంలోని జమ్నాలాల్ బజాజ్ బంగ్లాలో నివసించారు.<ref>{{cite book|last1=Desai|first1=Mahadev|title=Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary|date=1968|publisher=Mahadev Haribhai Desai|doi=10.1177/097492846902500124|s2cid=151164862}}</ref> 1936లో, 67 సంవత్సరాల వయస్సులో, గాంధీజీ వార్ధా నగర శివార్లలోని ఒక గ్రామానికి వెళ్లారు. ఆయన ఆ గ్రామానికి తరువాత **సేవాగ్రామ్** (హిందీలో "సేవా గ్రామం" అని అర్థం) అని పేరు పెట్టారు. అక్కడ ఆయన తన భార్య [[కస్తూరిబాయి గాంధీ|కస్తూర్బా]], ఇతర శిష్యులతో కలిసి కొన్ని గుడిసెల సముదాయంలో నివసించడం ప్రారంభించారు. క్రమంగా అది ఒక ఆశ్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. గాంధీజీ తన అనుచరులతో కలిసి తన మరణం వరకు, అంటే తరువాతి పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు, అక్కడ నివసించారు. ఆశ్రమ ప్రాంగణం ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. గాంధీజీ, ఆయన సమకాలీనులు ఉపయోగించిన అనేక వ్యక్తిగత వస్తువులను ఇక్కడ భద్రపరిచారు. వీటిలో ఆయన కళ్లద్దాలు, టెలిఫోన్, నోట్‌బుక్, బల్లలు, చాపలు తదితరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=The history of Sewagram|url=[http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The](http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The) Gandhi Ashram, Sevagram (Official website)|access-date=17 June 2014}}</ref> === మగన్ సంగ్రహాలయం === [[దస్త్రం:Magan_Sangrahalaya,_Wardha.JPG|thumb|గ్రామీణ ఆవిష్కరణలు, సాంకేతికతలకు సంబంధించిన మగన్ సంగ్రహాలయ]] ఈ సంగ్రహాలయాన్ని [[మహాత్మా గాంధీ]] 1938లో ప్రారంభించారు. ఇది [[గ్రామీణ అభివృద్ధి విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం]] సమీపంలోని మగన్‌వాడిలో ఉంది. గ్రామీణ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, పాడిపరిశ్రమ, వివిధ రకాల చర్కాలు, [[ఖాదీ]], గ్రామీణ కళాకారుల హస్తకళలు, [[స్వదేశీ ఉద్యమం|స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని]] ప్రోత్సహించే పద్ధతులు, మగన్‌దీప్ ఖాదీ భండార్, సెలె ఖాదీ గ్రామోద్యోగ ఖాదీ వస్త్రాలు, గ్రామోద్యోగ ఉత్పత్తులు, అలాగే గాంధీ చర్కా నమూనా వంటి అంశాలపై పరిశోధన, అభివృద్ధి గురించి అవగాహన కల్పించడం ఈ సంగ్రహాలయం ప్రధాన ఉద్దేశం. === పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" === ఈ ఆశ్రమాన్ని [[ఆచార్య వినోబా భావే]] 1934లో ఆధ్యాత్మిక ఉద్దేశంతో ధామ్ నది ఒడ్డున ఉన్న [[పవనార్]] లో స్థాపించారు. ఆయన ఈ ఆశ్రమం పరిధిలోనే బ్రహ్మ విద్యా మందిర్ ఆశ్రమాన్ని కూడా స్థాపించారు. ఆయన [[భూదానోద్యమం|భూదాన ఉద్యమంను]] ప్రారంభించారు. అలాగే ఇది ''[[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ ఛోడో ఆందోళన్]]''కు కూడా ప్రారంభ స్థలంగా నిలిచింది. పవనార్ [[మహాభారతం]] కాలం నాటి ప్రాచీన నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. [[నాగ్‌పూర్ రాజ్యం|భోంస్లే]] పాలనలో పవనార్ [[విదర్భ రాజ్యం|విదర్భ రాజ్యంలో]] అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక కేంద్రంగా ఉండేది. ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు, విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి. వాటిని ఆశ్రమంలో భద్రపరిచారు. ఈ ఆశ్రమాన్ని సందర్శకులు సందర్శించవచ్చు. === కేల్జార్ గణపతి మందిరం === కేల్జార్ గణపతి మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 26 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం ఒక కొండపై ఉంది. ఇది [[బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం]], పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలోని అడవులు, కొండలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇది ఒక చారిత్రక ప్రదేశం. దీని చరిత్ర [[వశిష్ఠ పురాణం]] వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశం [[మహాభారతం|మహాభారతంలో]] ఏకచక్రనగరిగా కూడా ప్రస్తావించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, [[పాండవులు]] తమ అజ్ఞాతవాస సమయంలో ఇక్కడ నివసించారు. [[భీముడు]] ఇక్కడ [[బకాసురుడు|బకాసురుడిని]] సంహరించి, ఈ కొండపై నుంచి కిందికి విసిరివేశాడని చెబుతారు. బకాసురుడు నివసించిన ఒక పురాతన గుహ కొండ దిగువన ఉంది. దాని సమీపంలోనే అతనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ బావి కూడా ఉంది. ఈ బావి లోపలి గోడలు, మెట్లపై చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక పురాతన కోట అవశేషాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఏదైనా నిర్మాణం లేదా తవ్వకం చేపట్టినప్పుడు శిల్పాలు బయటపడటం ఇక్కడ సాధారణంగా జరుగుతుందని పేర్కొంటారు. [[హిందూమతం]], [[జైనమతం]], [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధమతంకు]] సంబంధించిన శిల్పాలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. [[భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ|భారత పురావస్తు శాఖ]] (ASI) వీటిపై తగినంత శ్రద్ధ చూపడం లేదని మూలంలో పేర్కొనబడింది. సరైన సంరక్షణ లేకపోవడంతో అనేక శిల్పాలు దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలు ఈ ఆలయంలో, సమీపంలోని చిన్న కొండపై, [[గ్రామ పంచాయతీ]] కార్యాలయంలో, బుద్ధ విహార్‌లో కనిపిస్తాయి. దహెగావ్ (గోసావి)<ref>దహెగావ్ (గోసావి)లో ధాండ్రే కుటుంబానికి రాజకీయ ప్రాబల్యం ఉండేది.</ref> కేల్జార్‌కు 5 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి తుల్జాపూర్ రైల్వే స్టేషన్ ద్వారా నాగ్‌పూర్, వర్ధా నగరాలకు రైలు మార్గం ద్వారా అనుసంధానం ఉంది. === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 17 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం బోర్ నది చుట్టూ ఉంది. బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం ఈ ఆలయానికి 16 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో సంతుల ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి సంత్ [[జ్ఞానేశ్వర్]] [[భక్తి ఉద్యమం|భక్తి మార్గం]] ద్వారా ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి ప్రారంభించారు. [[తుకారాం]] మహారాజ్ పదహారవ శతాబ్దం వరకు తన జీవితాన్ని కొనసాగించారని పేర్కొనబడింది. ఈ భక్తి సంప్రదాయాన్ని మహారాష్ట్రలో అనేక మంది సంతులు కొనసాగించారు. ఈ సంప్రదాయంలో సంత్ కేజాజీ, సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ ముఖ్యమైనవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వారు సుమారు 183 సంవత్సరాల క్రితం విదర్భ ప్రాంతానికి వచ్చారని చెప్పబడింది. ఘోరాడ్ విదర్భలోని పండరీగా మారింది. కేజాజీ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి. ఆయన భక్తితో ఎల్లప్పుడూ [[విఠోబా|భగవాన్ విఠల్]] ను ఆరాధించేవారు. కేజాజీ మహారాజ్ క్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందడంతో, [[రఘూజీ భోంస్లే మహారాజ్]] ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారని పేర్కొనబడింది. శివ మందిరంలో చేతితో తయారు చేసిన కళాకృతులు కనిపిస్తాయి. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[మహాత్మా గాంధీ]] * [[వినోబా భావే]] * [[మురళీధర్ దేవదాస్ ఆమ్టే|బాబా ఆమ్టే]] * [[సింధుతాయ్ సప్కల్]] * [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] * [[రామకృష్ణ బజాజ్]] * [[గుత్తా జ్వాల|జ్వాలా గుత్తా]] == చూడండి == * [[మేక్ ఇన్ మహారాష్ట్ర]] * [[వర్ధా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{official website|[http://wardha.nic.in/}}](http://wardha.nic.in/}}) వర్ధా జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ * {{official website|[http://kelzarganpati.com/}}](http://kelzarganpati.com/}}) కేల్జార్ గణపతి ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ {{Authority control}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు]] oe6pmwdeqk9utahpib3i8rzcrafiyg2 4936708 4936668 2026-08-16T14:46:37Z K.Venkataramana 27319 /* మగన్ సంగ్రహాలయం */ 4936708 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = వార్ధా | native_name_lang = ISO 15919 | other_name = | nickname = | settlement_type = నగరం | image_skyline = Viswasanthi Stupa, Wardha.JPG | image_alt = | image_caption = విశ్వశాంతి స్థూపం | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=250|frame-height=250|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|}}|marker-size2=medium}} | map_alt = | map_caption = మహారాష్ట్రలో వార్ధా స్థానం | coordinates = {{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా]] | established_title = <!-- స్థాపన --> | established_date = 1866 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = మెట్రిక్ | area_footnotes = | area_rank = తూర్పు విదర్భ: 3వ | area_total_km2 = 75 | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 106,444 | population_as_of = 2011 | population_rank = తూర్పు విదర్భ: 3{{sup|వ}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123653/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |archive-date=24 September 2015 |title=భారత జనాభా లెక్కలు: శోధన వివరాలు}}</ref> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = MH-32 | website = {{URL|www.wardha.nic.in}} | footnotes = | official_name = | native_name = ''వర్ధా'' }}{{In use}} '''వార్ధా'''{{Efn|[[ISO 15919|ఐఎస్ఓ]]: ''Vardhā''}} భారతదేశంలోని [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా జిల్లాలో]] ఉన్న ఒక [[నగరం]], [[పురపాలకసంఘం|పురపాలక మండలి]]. వార్ధా జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం ఇక్కడ ఉంది. జిల్లాకు ఉత్తర, పశ్చిమ, దక్షిణ సరిహద్దుల వెంబడి ప్రవహించే [[వార్ధా నది]] పేరు మీదుగా వార్ధా అనే పేరు వచ్చింది. 1866లో స్థాపించబడిన ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం [[పత్తి]] వ్యాపారానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉంది. గాంధీ కార్యక్షేత్రంగా ఈ పట్టణానికి గుర్తింపు ఉంది. == చరిత్ర == వార్ధా [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్యులు]], [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగులు]], [[శాతవాహనులు]], [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఆధునిక పావ్నార్‌గా పిలువబడే ప్రవరపురం ఒకప్పుడు [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] రాజధానిగా ఉండేది. వాకాటకులు సామ్రాజ్య [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తులకు]] సమకాలీనులు. [[ప్రభావతిగుప్త|ప్రభావతీగుప్త]] [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు|చంద్రగుప్తుడు II]] (విక్రమాదిత్య) కుమార్తె. ఆమె వాకాటక పాలకుడు [[మొదటి రుద్రసేన (వాకాటక రాజు)|మొదటి రుద్రసేన ను]] వివాహం చేసుకుంది. వాకాటకుల కాలం క్రీస్తుశకం 2వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] నుండి తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] వరకు, ఉత్తరాన [[నర్మదా నది]] నుండి దక్షిణాన కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా వరకు విస్తరించి ఉండేది. తరువాత వార్ధాను [[చాళుక్యులు]], [[రాష్ట్రకూటులు]], [[దేవగిరి యాదవులు|యాదవులు]], [[ఢిల్లీ సుల్తానులు]], [[బహమనీ సుల్తానులు]], బేరార్ ముస్లిం పాలకులు, గోండులు, [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] పాలించారు. మధ్యయుగ కాలంలో గోండ రాజవంశానికి చెందిన రాజా [[భక్త్ బులంద్ షా]], భోంస్లే వంశానికి చెందిన రఘూజీ ప్రముఖ పాలకులు. 1850లలో వర్ధా జిల్లా (అప్పట్లో [[నాగపూర్ జిల్లా|నాగ్‌పూర్ జిల్లాలో]] భాగంగా ఉండేది) బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు వార్ధాను సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చారు. 1862లో సౌకర్యవంతమైన పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం దీనిని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేసి, [[పుల్గావ్]] సమీపంలోని కావథాను జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1866లో జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాన్ని పాలక్వాడి గ్రామానికి మార్చారు. గ్రామంలోని గుడిసెలను తొలగించి, ఆంగ్ల పట్టణ ప్రణాళిక కర్త సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఆధ్వర్యంలో కొత్త నగరాన్ని నిర్మించారు. ఈ కొత్త నగరానికి జిల్లాలో ప్రవహించే వార్ధా నది పేరు మీదుగా వార్ధా అని పేరు పెట్టారు. వార్ధాకు సమీపంలో [[సేవాగ్రామ్]] నగరం ఉంది. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో]] ఈ రెండు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1934లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] వార్షిక సమావేశం ఇక్కడ జరగడంతో పాటు, [[మహాత్మా గాంధీ]] ఆశ్రమం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. వార్ధా [[బ్రిటిషు భారతదేశంలో జిల్లాలు|బ్రిటిష్ భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ముందస్తు ప్రణాళికతో నిర్మించబడిన నగరాలలో ఒకటి. పట్టణ ప్రణాళికా కర్తలు సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్, సర్ బ్యాచిలర్. క్రాడాక్ జ్ఞాపకార్థం జిల్లాలోని అతిపెద్ద పాఠశాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన రహదారికి సర్ బ్యాచిలర్ పేరు పెట్టారు. క్రాడాక్ పాఠశాలకు తరువాత మహాత్మా గాంధీ పాఠశాలగా పేరు మార్చారు. జిల్లా ఆసుపత్రికి కింగ్ జార్జ్ ఆసుపత్రి అని పేరు ఉండేది, తరువాత దాని పేరును మార్చారు. పాత పేరు చెక్కబడిన రాయి ఒక శతాబ్దానికి పైగా ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉండేది. తరువాత దానిని కొత్త పేరు పలక ''జిల్లా ఆసుపత్రి''తో కప్పివేశారు. నగరంలో బ్రిటిష్ కాలానికి చెందిన అనేక భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో జెడ్.పీ. పాత భవనం, సెంట్రల్ జైలు, బజాజ్‌వాడిలోని చర్చి, క్రైస్తవుల శ్మశానవాటిక ఉన్నాయి. పోవాలే గ్రూప్, ధాండ్రే గ్రూప్ యజమానులు వార్ధాకు చెందినవారు. == జనాభా == వార్ధా నగరాన్ని మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (కేటగిరీ-A) పరిపాలిస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మునిసిపల్ పరిధిలో సుమారు 1,06,444 మంది నివసిస్తున్నారు.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html Wardha City Population Census 2011 | Maharashtra]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> పట్టణీకరణ కారణంగా సమీపంలోని సింధి, సావంగి, బోర్గావ్, [[పిప్రి]], మ్హసాలా, నాల్వాడి, చితోడా గ్రామాలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. 2011 భారతీయ [[జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల]] ప్రకారం,<ref>{{cite web|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01|publisher=Census Commission of India}}</ref> వార్ధా జిల్లాలో 12,96,157 మంది జనాభా ఉంది.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/district/342-wardha.html Wardha District Population Census 2011, Maharashtra literacy sex ratio and density]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. వార్ధా సగటు అక్షరాస్యత రేటు 80% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 83% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 76%గా ఉంది. వార్ధాలో 11% జనాభా ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. వార్ధా జిల్లాలో వార్ధా నగరమే అతిపెద్ద నగరం. === మతం === [[దస్త్రం:Gitai_Mandir,_Wardha.JPG|thumb|గీతాయీ మందిరం. ఇందులో ''[[భగవద్గీత]]''లోని అన్ని శ్లోకాలను గ్రానైట్ పలకలపై చెక్కారు.]] వార్ధా నగర జనాభాలో హిందువులు, బౌద్ధులు అధికంగా ఉండగా, కొంత శాతం ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, జైనులు, సిక్కులు ఉన్నారు. ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]. ఇతర భాషల్లో [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[సింధీ భాష|సింధీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు, విహారాలు, [[గురుద్వారా|గురుద్వారాలు]], జైన దేవాలయాలు, [[మసీదు|మసీదులు]], [[చర్చి|చర్చిలు]] ఉన్నాయి. వీటిలో లక్ష్మీనారాయణ (బచ్చరాజ్ రోడ్), లింగి మందిరం (మహాదేవ మందిరం) డా. రావుసాహెబ్ గాడే భవన్ సమీపంలో, [[విఠోబా|విఠల్]] మందిరం (హవాల్దార్‌పురా), గణేశ్ మందిరం (మెయిన్ రోడ్), గజానన్ మహారాజ్ మందిరం, సాయి మందిరం (ఎం.జి. రోడ్), దిగంబర, శ్వేతాంబర జైన దేవాలయాలు (మహాదేవపురా), శాంతి స్తూపం (గోపురి), గురుద్వారా (సమతానగర్) ముఖ్యమైనవి. వార్ధాలో సెయింట్ థామస్ చర్చి అనే చర్చి ఉంది. దీనిని 1874లో బ్రిటిష్ వారు నిర్మించారు. ఇది గతంలో భారతదేశంలోని చర్చ్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో భాగంగా ఉండేది. తరువాత 1927లో ఇండియన్ చర్చ్ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత, ఇది చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, పాకిస్తాన్, బర్మా, సిలోన్‌లో భాగమైంది. ఇది ఆంగ్లికన్ చర్చి కాగా, సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఇక్కడ ఆరాధనలు చేసేవారు. ఇది ఒక సివిల్ చర్చిగా ఉండి, 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియాకు బదిలీ చేయబడింది. 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా ఏర్పడటానికి ముందు వార్ధాలోని CNI చర్చి ప్రధాన ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చిగా ఉండేది. తరువాత CNI సెవాగ్రామ్‌లో క్రైస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పురుషులు !మహిళలు !మొత్తం జనాభా !మార్పు |- |2001<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/21494/download/24626/PC01_C01_27.xls Census India 2001].</ref> | style="text-align:right;" |57499 | style="text-align:right;" |53619 | style="text-align:right;" |111118 | style="text-align:center;" | - |- |2011<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS Census India 2011].</ref> | style="text-align:right;" |53697 | style="text-align:right;" |52747 | style="text-align:right;" |106444 | style="text-align:right;" | -4.206 |} {{bar box|title=వార్ధా నగరంలోని మతాలు (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html|title=Wardha Population 2011|publisher=census2011}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=మతం|right1=శాతం|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూమతం]]|darkorange|76.9}} {{bar percent|[[బౌద్ధమతం]]|blue|10.82}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|9.77}} {{bar percent|[[జైనమతం]]|yellow|1.86}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.66}}}} === సంస్కృతి === 1969లో మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనం, మరాఠీ సాహిత్యంపై నిర్వహించిన సమావేశం, వార్ధా నగరంలో జరిగింది. ఈ సమావేశానికి పురుషోత్తమ శివరామ్ రేగే అధ్యక్షత వహించారు. == భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణం == వార్ధా {{Coord|20.75|N|78.60|E|}} వద్ద ఉంది.<ref>[http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp వార్ధా జిల్లా ఒక చూపులో] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204004029/http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp|date=4 February 2007}}. Wardha.nic.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున {{convert|234|m|ft|abbr=on}} ఎత్తులో ఉంది.{{Weather box | location = వార్ధా (1991–2020, అత్యధిక/అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు 1966–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 41.8 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.4 | May record high C = 48.4 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.9 | Oct record high C = 38.7 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 48.4 | Jan high C = 29.2 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 37.0 | Apr high C = 41.2 | May high C = 43.2 | Jun high C = 37.9 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.7 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 29.5 | year high C = 33.9 | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 15.6 | Mar low C = 19.6 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.2 | Jun low C = 25.2 | Jul low C = 23.2 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 20.6 | Nov low C = 16.6 | Dec low C = 13.8 | year low C = 20.2 | Jan record low C = 6.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 10.4 | Apr record low C = 15.9 | May record low C = 16.9 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 14.9 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 10.5 | Nov record low C = 8.5 | Dec record low C = 6.2 | year record low C = 6.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 8.7 | Feb rain mm = 7.6 | Mar rain mm = 14.8 | Apr rain mm = 6.9 | May rain mm = 7.0 | Jun rain mm = 169.0 | Jul rain mm = 298.3 | Aug rain mm = 236.6 | Sep rain mm = 158.3 | Oct rain mm = 51.2 | Nov rain mm = 9.7 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 975.0 | Jan rain days = 0.6 | Feb rain days = 0.7 | Mar rain days = 1.3 | Apr rain days = 0.7 | May rain days = 1.1 | Jun rain days = 8.8 | Jul rain days = 12.9 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 7.8 | Oct rain days = 3.0 | Nov rain days = 0.7 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 50.1 | time day = 17:30 [[భారత ప్రామాణిక సమయం|IST]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 39 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 27 | May humidity = 27 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 | year humidity = 50 | source 1 = [[భారత వాతావరణ విభాగం]]<ref>{{cite web | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | title = భారతదేశంలోని పరిశీలనా కేంద్రాల వాతావరణ పట్టికలు 1991-2020 | publisher = [[భారత వాతావరణ విభాగం]] | access-date = April 8, 2024 }}</ref><ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = స్టేషన్: వార్ధా వాతావరణ పట్టిక 1981–2010 | work = వాతావరణ సాధారణ విలువలు 1981–2010 | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = January 2015 | pages = 797–798 | access-date = 3 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = భారతీయ స్టేషన్లలో ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం తీవ్ర విలువలు (2012 వరకు) | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = December 2016 | page = M154 | access-date = 3 April 2020}}</ref> }} == రవాణా == [[దస్త్రం:Railway_map_of_Wardha.jpg|thumb|ఈ పటం వార్ధా, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని రైల్వే స్టేషన్లను చూపిస్తుంది.]] వార్ధా నగరం మహారాష్ట్రలోని ఇతర నగరాలకు రహదారుల ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. జాతీయ రహదారి నం. 361 (నాగ్‌పూర్–వార్ధా–యవత్మాల్–నాందేడ్–లాతూర్–తుల్జాపూర్) నగరం మీదుగా వెళుతుంది. నాగ్‌పూర్–ఔరంగాబాద్–ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే కూడా నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దేవేంద్ర ఫడ్నవిస్|దేవేంద్ర ఫడణవీస్]] కలల ప్రాజెక్టు అయిన సమృద్ధి మహామార్గ్ లేదా నాగ్‌పూర్–ముంబై కమ్యూనికేషన్ సూపర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే కూడా నగర శివార్ల గుండా వెళుతుంది. వార్ధా నగరం రైల్వే ద్వారా భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. [[వార్ధా జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్|వార్ధా రైల్వే స్టేషన్]] రైలు జంక్షన్ గా ముఖ్యమైనది, హౌరా–నాగ్‌పూర్–ముంబై రైలు మార్గంలో ఉంది. [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్]] ద్వారా నగరం దేశంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది. ముంబై–కోల్‌కతా మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను ప్రధానంగా వార్ధా స్టేషన్‌లో, ఢిల్లీ–చెన్నై మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ స్టేషన్]] (గతంలో వార్ధా ఈస్ట్ స్టేషన్)లో నిర్వహిస్తారు.{{Citation needed|date=July 2017}} వార్ధా–నాందేడ్ రైల్వే మార్గం [[యవత్మాల్]], పుసద్, దియోలి మీదుగా నిర్మాణంలో ఉంది. ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా రైల్వే మార్గాలు ఇప్పటికే అధిక రద్దీతో నడుస్తున్నాయి. సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య ఈ రెండు మార్గాలు వాస్తవానికి ఒకే మార్గంగా ఉన్నాయి. అధిక రద్దీని నిర్వహించడానికి సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య మూడవ, నాల్గవ రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం జరుగుతోంది. [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|డా. బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నాగ్‌పూర్‌లో ఉంది. షెడ్యూల్‌డ్ విమాన సేవలు అందుబాటులో ఉన్న సమీప విమానాశ్రయం ఇదే. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఖరీఫ్ కాలంలో [[పత్తి]] సాగు, సోయాబీన్ సాగు ఇక్కడ సర్వసాధారణంగా జరుగుతాయి. [[రబీ పంట]] కాలంలో సాగునీటి కోసం ప్రభుత్వం కాలువలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ శనగ (శనగ) సాగు రైతులలో ప్రముఖ ఎంపికగా ఉంది. అనేక సంస్థలు రైతులను సహజ లేదా సేంద్రియ వ్యవసాయం వైపు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. అయితే సాంకేతికతల లభ్యత, ఈ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ కల్పించే విషయంలో తగిన సహాయక వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఈ ఉద్యమం విస్తృతంగా వ్యాపించడానికి ఆటంకం ఏర్పడుతోంది. విదర్భ ప్రాంతంలో వార్ధా రెండవ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.<ref>[http://dcmsme.gov.in/old/dips/wardha%20dips%2012-13.pdf]</ref> దీనికి నగర భౌగోళిక స్థానం, మంచి రైలు, రహదారి అనుసంధానం ప్రధాన కారణాలు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో ఇక్కడ అనేక కంపెనీలు, పారిశ్రామిక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో ఉక్కు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు ప్రధానమైనవి. సి.దాస్ గ్రూప్ కు చెందిన వార్ధా ఐటీ పార్క్ నగరంలోని ఐటీ పార్క్ ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉంది. ఇది నాగ్‌పూర్ తరువాత విదర్భ ప్రాంతంలో రెండవ ఐటీ పార్క్. ఇది వార్ధా–సేవాగ్రామ్ రహదారిపై ఉన్న MIDC ప్రాంతంలో ఉంది. == విద్య == [[మహాత్మా గాంధీ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్|మహాత్మా గాంధీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్]] నగరంలోని ప్రధాన వైద్య కళాశాల. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు శ్రీ బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ పేరుతో ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ నగరంలోని పురాతన ఇంజినీరింగ్ కళాశాల. రామకృష్ణ బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నగరంలోని వ్యవసాయ కళాశాల. [[మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం]] నగరంలోని అంతర్జాతీయ భాషా కళాశాల. వార్ధాలో అనేక ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ప్రముఖ విద్యా సంస్థలు: * భవన్స్ లాయిడ్స్ విద్యా నికేతన్ * మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం * ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణ పాలిటెక్నిక్ * అల్ఫోన్సా సీనియర్ సెకండరీ స్కూల్ * కస్తూర్బా విద్యా మందిర్ * దత్తా మేఘే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ * గోవింద్‌రామ్ సెక్సేరియా కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ * బజాజ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, వార్ధా * అగ్రగామి హై స్కూల్ * బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్, వార్ధా (గతంలో జానకీదేవి బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా పిలువబడేది) * జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ, వార్ధా * అగ్నిహోత్రి గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === గీతా మందిర్ === ఈ ఆలయం విశ్వ శాంతి స్తూపం సమీపంలోని గోపురిలో ఉంది. ఇక్కడ ఎలాంటి దేవతా విగ్రహం లేదా పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల ఇది భారతదేశంలోని ప్రత్యేకమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయంలో గ్రానైట్ పలకలతో నిర్మించిన గోడలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ గోడలపై ''గీతై'' (మరాఠీ భాషలోని ''శ్రీమద్ భగవద్గీత'')లోని 18 అధ్యాయాలను చెక్కారు. ఈ గోడలు ఒక చిన్న ఉద్యానవనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఈ ఆలయాన్ని [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావే]] 1980లో ప్రారంభించారు. ఆలయం పక్కనే ఆచార్య వినోబా భావే, [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] జీవితాలకు సంబంధించిన రెండు ప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి. === విశ్వ శాంతి స్తూపం === [[దస్త్రం:Viswasanthi_Stupa,_Wardha.JPG|ఎడమ|thumb|వార్ధాలోని విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[నిచిదత్సు ఫుజీ]] లేదా గాంధీజీ పిలిచిన విధంగా ఫుజీ గురూజీ కల. ఇది గీతా మందిరం పక్కనే ఉంది. ఇది పెద్ద తెల్లని స్తూపం. స్తూపానికి నాలుగు దిక్కులలో బుద్ధుని విగ్రహాలు ఏర్పాటు చేశారు. ఇక్కడ పెద్ద ఉద్యానవనంతో కూడిన చిన్న జపనీస్ బౌద్ధ ఆలయం కూడా ఉంది. స్తూపం సమీపంలో విశ్వశాంతి కోసం ప్రార్థనలు చేసే ఒక ఆలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మించబడిన అనేక శాంతి స్తూపాలలో ఇది ఒకటి. === సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం === {{Further|సేవాగ్రామ్}} [[సేవాగ్రామ్]] ఆశ్రమం 1936 నుండి 1948 వరకు [[మహాత్మా గాంధీ]] నివాసంగా ఉండేది. 1930లో ఆయన చేపట్టిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహం]] అనంతరం, [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతిలోని తన ఆశ్రమానికి]] తిరిగి వెళ్లకూడదని ఆయన నిర్ణయించుకున్నారు. రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆయన భారతదేశమంతటా పర్యటించారు. అనంతరం గాంధేయ పారిశ్రామికవేత్త [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] ఆహ్వానం మేరకు కొంతకాలం వర్ధా నగరంలోని జమ్నాలాల్ బజాజ్ బంగ్లాలో నివసించారు.<ref>{{cite book|last1=Desai|first1=Mahadev|title=Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary|date=1968|publisher=Mahadev Haribhai Desai|doi=10.1177/097492846902500124|s2cid=151164862}}</ref> 1936లో, 67 సంవత్సరాల వయస్సులో, గాంధీజీ వార్ధా నగర శివార్లలోని ఒక గ్రామానికి వెళ్లారు. ఆయన ఆ గ్రామానికి తరువాత **సేవాగ్రామ్** (హిందీలో "సేవా గ్రామం" అని అర్థం) అని పేరు పెట్టారు. అక్కడ ఆయన తన భార్య [[కస్తూరిబాయి గాంధీ|కస్తూర్బా]], ఇతర శిష్యులతో కలిసి కొన్ని గుడిసెల సముదాయంలో నివసించడం ప్రారంభించారు. క్రమంగా అది ఒక ఆశ్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. గాంధీజీ తన అనుచరులతో కలిసి తన మరణం వరకు, అంటే తరువాతి పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు, అక్కడ నివసించారు. ఆశ్రమ ప్రాంగణం ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. గాంధీజీ, ఆయన సమకాలీనులు ఉపయోగించిన అనేక వ్యక్తిగత వస్తువులను ఇక్కడ భద్రపరిచారు. వీటిలో ఆయన కళ్లద్దాలు, టెలిఫోన్, నోట్‌బుక్, బల్లలు, చాపలు తదితరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=The history of Sewagram|url=[http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The](http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The) Gandhi Ashram, Sevagram (Official website)|access-date=17 June 2014}}</ref> === మగన్ సంగ్రహాలయం === [[దస్త్రం:Magan_Sangrahalaya,_Wardha.JPG|thumb|గ్రామీణ ఆవిష్కరణలు, సాంకేతికతలకు సంబంధించిన మగన్ సంగ్రహాలయ]] ఈ సంగ్రహాలయాన్ని [[మహాత్మా గాంధీ]] 1938లో ప్రారంభించారు. ఇది [[గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం]] సమీపంలోని మగన్‌వాడిలో ఉంది. గ్రామీణ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, పాడిపరిశ్రమ, వివిధ రకాల చర్కాలు, [[ఖాదీ]], గ్రామీణ కళాకారుల హస్తకళలు, [[స్వదేశీ ఉద్యమం|స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని]] ప్రోత్సహించే పద్ధతులు, మగన్‌దీప్ ఖాదీ భండార్, సెలె ఖాదీ గ్రామోద్యోగ ఖాదీ వస్త్రాలు, గ్రామోద్యోగ ఉత్పత్తులు, అలాగే గాంధీ చర్కా నమూనా వంటి అంశాలపై పరిశోధన, అభివృద్ధి గురించి అవగాహన కల్పించడం ఈ సంగ్రహాలయం ప్రధాన ఉద్దేశం. === పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" === ఈ ఆశ్రమాన్ని [[ఆచార్య వినోబా భావే]] 1934లో ఆధ్యాత్మిక ఉద్దేశంతో ధామ్ నది ఒడ్డున ఉన్న [[పవనార్]] లో స్థాపించారు. ఆయన ఈ ఆశ్రమం పరిధిలోనే బ్రహ్మ విద్యా మందిర్ ఆశ్రమాన్ని కూడా స్థాపించారు. ఆయన [[భూదానోద్యమం|భూదాన ఉద్యమంను]] ప్రారంభించారు. అలాగే ఇది ''[[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ ఛోడో ఆందోళన్]]''కు కూడా ప్రారంభ స్థలంగా నిలిచింది. పవనార్ [[మహాభారతం]] కాలం నాటి ప్రాచీన నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. [[నాగ్‌పూర్ రాజ్యం|భోంస్లే]] పాలనలో పవనార్ [[విదర్భ రాజ్యం|విదర్భ రాజ్యంలో]] అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక కేంద్రంగా ఉండేది. ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు, విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి. వాటిని ఆశ్రమంలో భద్రపరిచారు. ఈ ఆశ్రమాన్ని సందర్శకులు సందర్శించవచ్చు. === కేల్జార్ గణపతి మందిరం === కేల్జార్ గణపతి మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 26 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం ఒక కొండపై ఉంది. ఇది [[బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం]], పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలోని అడవులు, కొండలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇది ఒక చారిత్రక ప్రదేశం. దీని చరిత్ర [[వశిష్ఠ పురాణం]] వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశం [[మహాభారతం|మహాభారతంలో]] ఏకచక్రనగరిగా కూడా ప్రస్తావించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, [[పాండవులు]] తమ అజ్ఞాతవాస సమయంలో ఇక్కడ నివసించారు. [[భీముడు]] ఇక్కడ [[బకాసురుడు|బకాసురుడిని]] సంహరించి, ఈ కొండపై నుంచి కిందికి విసిరివేశాడని చెబుతారు. బకాసురుడు నివసించిన ఒక పురాతన గుహ కొండ దిగువన ఉంది. దాని సమీపంలోనే అతనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ బావి కూడా ఉంది. ఈ బావి లోపలి గోడలు, మెట్లపై చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక పురాతన కోట అవశేషాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఏదైనా నిర్మాణం లేదా తవ్వకం చేపట్టినప్పుడు శిల్పాలు బయటపడటం ఇక్కడ సాధారణంగా జరుగుతుందని పేర్కొంటారు. [[హిందూమతం]], [[జైనమతం]], [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధమతంకు]] సంబంధించిన శిల్పాలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. [[భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ|భారత పురావస్తు శాఖ]] (ASI) వీటిపై తగినంత శ్రద్ధ చూపడం లేదని మూలంలో పేర్కొనబడింది. సరైన సంరక్షణ లేకపోవడంతో అనేక శిల్పాలు దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలు ఈ ఆలయంలో, సమీపంలోని చిన్న కొండపై, [[గ్రామ పంచాయతీ]] కార్యాలయంలో, బుద్ధ విహార్‌లో కనిపిస్తాయి. దహెగావ్ (గోసావి)<ref>దహెగావ్ (గోసావి)లో ధాండ్రే కుటుంబానికి రాజకీయ ప్రాబల్యం ఉండేది.</ref> కేల్జార్‌కు 5 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి తుల్జాపూర్ రైల్వే స్టేషన్ ద్వారా నాగ్‌పూర్, వర్ధా నగరాలకు రైలు మార్గం ద్వారా అనుసంధానం ఉంది. === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 17 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం బోర్ నది చుట్టూ ఉంది. బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం ఈ ఆలయానికి 16 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో సంతుల ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి సంత్ [[జ్ఞానేశ్వర్]] [[భక్తి ఉద్యమం|భక్తి మార్గం]] ద్వారా ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి ప్రారంభించారు. [[తుకారాం]] మహారాజ్ పదహారవ శతాబ్దం వరకు తన జీవితాన్ని కొనసాగించారని పేర్కొనబడింది. ఈ భక్తి సంప్రదాయాన్ని మహారాష్ట్రలో అనేక మంది సంతులు కొనసాగించారు. ఈ సంప్రదాయంలో సంత్ కేజాజీ, సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ ముఖ్యమైనవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వారు సుమారు 183 సంవత్సరాల క్రితం విదర్భ ప్రాంతానికి వచ్చారని చెప్పబడింది. ఘోరాడ్ విదర్భలోని పండరీగా మారింది. కేజాజీ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి. ఆయన భక్తితో ఎల్లప్పుడూ [[విఠోబా|భగవాన్ విఠల్]] ను ఆరాధించేవారు. కేజాజీ మహారాజ్ క్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందడంతో, [[రఘూజీ భోంస్లే మహారాజ్]] ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారని పేర్కొనబడింది. శివ మందిరంలో చేతితో తయారు చేసిన కళాకృతులు కనిపిస్తాయి. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[మహాత్మా గాంధీ]] * [[వినోబా భావే]] * [[మురళీధర్ దేవదాస్ ఆమ్టే|బాబా ఆమ్టే]] * [[సింధుతాయ్ సప్కల్]] * [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] * [[రామకృష్ణ బజాజ్]] * [[గుత్తా జ్వాల|జ్వాలా గుత్తా]] == చూడండి == * [[మేక్ ఇన్ మహారాష్ట్ర]] * [[వర్ధా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{official website|[http://wardha.nic.in/}}](http://wardha.nic.in/}}) వర్ధా జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ * {{official website|[http://kelzarganpati.com/}}](http://kelzarganpati.com/}}) కేల్జార్ గణపతి ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ {{Authority control}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు]] 2hf3l1dzp9o7y3ktladfgnjrx7kydgy 4936714 4936708 2026-08-16T14:52:04Z K.Venkataramana 27319 /* పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" */ 4936714 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = వార్ధా | native_name_lang = ISO 15919 | other_name = | nickname = | settlement_type = నగరం | image_skyline = Viswasanthi Stupa, Wardha.JPG | image_alt = | image_caption = విశ్వశాంతి స్థూపం | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=250|frame-height=250|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|}}|marker-size2=medium}} | map_alt = | map_caption = మహారాష్ట్రలో వార్ధా స్థానం | coordinates = {{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా]] | established_title = <!-- స్థాపన --> | established_date = 1866 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = మెట్రిక్ | area_footnotes = | area_rank = తూర్పు విదర్భ: 3వ | area_total_km2 = 75 | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 106,444 | population_as_of = 2011 | population_rank = తూర్పు విదర్భ: 3{{sup|వ}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123653/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |archive-date=24 September 2015 |title=భారత జనాభా లెక్కలు: శోధన వివరాలు}}</ref> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = MH-32 | website = {{URL|www.wardha.nic.in}} | footnotes = | official_name = | native_name = ''వర్ధా'' }}{{In use}} '''వార్ధా'''{{Efn|[[ISO 15919|ఐఎస్ఓ]]: ''Vardhā''}} భారతదేశంలోని [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా జిల్లాలో]] ఉన్న ఒక [[నగరం]], [[పురపాలకసంఘం|పురపాలక మండలి]]. వార్ధా జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం ఇక్కడ ఉంది. జిల్లాకు ఉత్తర, పశ్చిమ, దక్షిణ సరిహద్దుల వెంబడి ప్రవహించే [[వార్ధా నది]] పేరు మీదుగా వార్ధా అనే పేరు వచ్చింది. 1866లో స్థాపించబడిన ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం [[పత్తి]] వ్యాపారానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉంది. గాంధీ కార్యక్షేత్రంగా ఈ పట్టణానికి గుర్తింపు ఉంది. == చరిత్ర == వార్ధా [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్యులు]], [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగులు]], [[శాతవాహనులు]], [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఆధునిక పావ్నార్‌గా పిలువబడే ప్రవరపురం ఒకప్పుడు [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] రాజధానిగా ఉండేది. వాకాటకులు సామ్రాజ్య [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తులకు]] సమకాలీనులు. [[ప్రభావతిగుప్త|ప్రభావతీగుప్త]] [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు|చంద్రగుప్తుడు II]] (విక్రమాదిత్య) కుమార్తె. ఆమె వాకాటక పాలకుడు [[మొదటి రుద్రసేన (వాకాటక రాజు)|మొదటి రుద్రసేన ను]] వివాహం చేసుకుంది. వాకాటకుల కాలం క్రీస్తుశకం 2వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] నుండి తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] వరకు, ఉత్తరాన [[నర్మదా నది]] నుండి దక్షిణాన కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా వరకు విస్తరించి ఉండేది. తరువాత వార్ధాను [[చాళుక్యులు]], [[రాష్ట్రకూటులు]], [[దేవగిరి యాదవులు|యాదవులు]], [[ఢిల్లీ సుల్తానులు]], [[బహమనీ సుల్తానులు]], బేరార్ ముస్లిం పాలకులు, గోండులు, [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] పాలించారు. మధ్యయుగ కాలంలో గోండ రాజవంశానికి చెందిన రాజా [[భక్త్ బులంద్ షా]], భోంస్లే వంశానికి చెందిన రఘూజీ ప్రముఖ పాలకులు. 1850లలో వర్ధా జిల్లా (అప్పట్లో [[నాగపూర్ జిల్లా|నాగ్‌పూర్ జిల్లాలో]] భాగంగా ఉండేది) బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు వార్ధాను సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చారు. 1862లో సౌకర్యవంతమైన పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం దీనిని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేసి, [[పుల్గావ్]] సమీపంలోని కావథాను జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1866లో జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాన్ని పాలక్వాడి గ్రామానికి మార్చారు. గ్రామంలోని గుడిసెలను తొలగించి, ఆంగ్ల పట్టణ ప్రణాళిక కర్త సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఆధ్వర్యంలో కొత్త నగరాన్ని నిర్మించారు. ఈ కొత్త నగరానికి జిల్లాలో ప్రవహించే వార్ధా నది పేరు మీదుగా వార్ధా అని పేరు పెట్టారు. వార్ధాకు సమీపంలో [[సేవాగ్రామ్]] నగరం ఉంది. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో]] ఈ రెండు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1934లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] వార్షిక సమావేశం ఇక్కడ జరగడంతో పాటు, [[మహాత్మా గాంధీ]] ఆశ్రమం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. వార్ధా [[బ్రిటిషు భారతదేశంలో జిల్లాలు|బ్రిటిష్ భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ముందస్తు ప్రణాళికతో నిర్మించబడిన నగరాలలో ఒకటి. పట్టణ ప్రణాళికా కర్తలు సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్, సర్ బ్యాచిలర్. క్రాడాక్ జ్ఞాపకార్థం జిల్లాలోని అతిపెద్ద పాఠశాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన రహదారికి సర్ బ్యాచిలర్ పేరు పెట్టారు. క్రాడాక్ పాఠశాలకు తరువాత మహాత్మా గాంధీ పాఠశాలగా పేరు మార్చారు. జిల్లా ఆసుపత్రికి కింగ్ జార్జ్ ఆసుపత్రి అని పేరు ఉండేది, తరువాత దాని పేరును మార్చారు. పాత పేరు చెక్కబడిన రాయి ఒక శతాబ్దానికి పైగా ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉండేది. తరువాత దానిని కొత్త పేరు పలక ''జిల్లా ఆసుపత్రి''తో కప్పివేశారు. నగరంలో బ్రిటిష్ కాలానికి చెందిన అనేక భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో జెడ్.పీ. పాత భవనం, సెంట్రల్ జైలు, బజాజ్‌వాడిలోని చర్చి, క్రైస్తవుల శ్మశానవాటిక ఉన్నాయి. పోవాలే గ్రూప్, ధాండ్రే గ్రూప్ యజమానులు వార్ధాకు చెందినవారు. == జనాభా == వార్ధా నగరాన్ని మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (కేటగిరీ-A) పరిపాలిస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మునిసిపల్ పరిధిలో సుమారు 1,06,444 మంది నివసిస్తున్నారు.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html Wardha City Population Census 2011 | Maharashtra]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> పట్టణీకరణ కారణంగా సమీపంలోని సింధి, సావంగి, బోర్గావ్, [[పిప్రి]], మ్హసాలా, నాల్వాడి, చితోడా గ్రామాలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. 2011 భారతీయ [[జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల]] ప్రకారం,<ref>{{cite web|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01|publisher=Census Commission of India}}</ref> వార్ధా జిల్లాలో 12,96,157 మంది జనాభా ఉంది.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/district/342-wardha.html Wardha District Population Census 2011, Maharashtra literacy sex ratio and density]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. వార్ధా సగటు అక్షరాస్యత రేటు 80% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 83% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 76%గా ఉంది. వార్ధాలో 11% జనాభా ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. వార్ధా జిల్లాలో వార్ధా నగరమే అతిపెద్ద నగరం. === మతం === [[దస్త్రం:Gitai_Mandir,_Wardha.JPG|thumb|గీతాయీ మందిరం. ఇందులో ''[[భగవద్గీత]]''లోని అన్ని శ్లోకాలను గ్రానైట్ పలకలపై చెక్కారు.]] వార్ధా నగర జనాభాలో హిందువులు, బౌద్ధులు అధికంగా ఉండగా, కొంత శాతం ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, జైనులు, సిక్కులు ఉన్నారు. ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]. ఇతర భాషల్లో [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[సింధీ భాష|సింధీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు, విహారాలు, [[గురుద్వారా|గురుద్వారాలు]], జైన దేవాలయాలు, [[మసీదు|మసీదులు]], [[చర్చి|చర్చిలు]] ఉన్నాయి. వీటిలో లక్ష్మీనారాయణ (బచ్చరాజ్ రోడ్), లింగి మందిరం (మహాదేవ మందిరం) డా. రావుసాహెబ్ గాడే భవన్ సమీపంలో, [[విఠోబా|విఠల్]] మందిరం (హవాల్దార్‌పురా), గణేశ్ మందిరం (మెయిన్ రోడ్), గజానన్ మహారాజ్ మందిరం, సాయి మందిరం (ఎం.జి. రోడ్), దిగంబర, శ్వేతాంబర జైన దేవాలయాలు (మహాదేవపురా), శాంతి స్తూపం (గోపురి), గురుద్వారా (సమతానగర్) ముఖ్యమైనవి. వార్ధాలో సెయింట్ థామస్ చర్చి అనే చర్చి ఉంది. దీనిని 1874లో బ్రిటిష్ వారు నిర్మించారు. ఇది గతంలో భారతదేశంలోని చర్చ్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో భాగంగా ఉండేది. తరువాత 1927లో ఇండియన్ చర్చ్ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత, ఇది చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, పాకిస్తాన్, బర్మా, సిలోన్‌లో భాగమైంది. ఇది ఆంగ్లికన్ చర్చి కాగా, సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఇక్కడ ఆరాధనలు చేసేవారు. ఇది ఒక సివిల్ చర్చిగా ఉండి, 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియాకు బదిలీ చేయబడింది. 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా ఏర్పడటానికి ముందు వార్ధాలోని CNI చర్చి ప్రధాన ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చిగా ఉండేది. తరువాత CNI సెవాగ్రామ్‌లో క్రైస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పురుషులు !మహిళలు !మొత్తం జనాభా !మార్పు |- |2001<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/21494/download/24626/PC01_C01_27.xls Census India 2001].</ref> | style="text-align:right;" |57499 | style="text-align:right;" |53619 | style="text-align:right;" |111118 | style="text-align:center;" | - |- |2011<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS Census India 2011].</ref> | style="text-align:right;" |53697 | style="text-align:right;" |52747 | style="text-align:right;" |106444 | style="text-align:right;" | -4.206 |} {{bar box|title=వార్ధా నగరంలోని మతాలు (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html|title=Wardha Population 2011|publisher=census2011}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=మతం|right1=శాతం|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూమతం]]|darkorange|76.9}} {{bar percent|[[బౌద్ధమతం]]|blue|10.82}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|9.77}} {{bar percent|[[జైనమతం]]|yellow|1.86}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.66}}}} === సంస్కృతి === 1969లో మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనం, మరాఠీ సాహిత్యంపై నిర్వహించిన సమావేశం, వార్ధా నగరంలో జరిగింది. ఈ సమావేశానికి పురుషోత్తమ శివరామ్ రేగే అధ్యక్షత వహించారు. == భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణం == వార్ధా {{Coord|20.75|N|78.60|E|}} వద్ద ఉంది.<ref>[http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp వార్ధా జిల్లా ఒక చూపులో] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204004029/http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp|date=4 February 2007}}. Wardha.nic.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున {{convert|234|m|ft|abbr=on}} ఎత్తులో ఉంది.{{Weather box | location = వార్ధా (1991–2020, అత్యధిక/అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు 1966–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 41.8 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.4 | May record high C = 48.4 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.9 | Oct record high C = 38.7 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 48.4 | Jan high C = 29.2 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 37.0 | Apr high C = 41.2 | May high C = 43.2 | Jun high C = 37.9 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.7 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 29.5 | year high C = 33.9 | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 15.6 | Mar low C = 19.6 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.2 | Jun low C = 25.2 | Jul low C = 23.2 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 20.6 | Nov low C = 16.6 | Dec low C = 13.8 | year low C = 20.2 | Jan record low C = 6.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 10.4 | Apr record low C = 15.9 | May record low C = 16.9 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 14.9 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 10.5 | Nov record low C = 8.5 | Dec record low C = 6.2 | year record low C = 6.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 8.7 | Feb rain mm = 7.6 | Mar rain mm = 14.8 | Apr rain mm = 6.9 | May rain mm = 7.0 | Jun rain mm = 169.0 | Jul rain mm = 298.3 | Aug rain mm = 236.6 | Sep rain mm = 158.3 | Oct rain mm = 51.2 | Nov rain mm = 9.7 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 975.0 | Jan rain days = 0.6 | Feb rain days = 0.7 | Mar rain days = 1.3 | Apr rain days = 0.7 | May rain days = 1.1 | Jun rain days = 8.8 | Jul rain days = 12.9 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 7.8 | Oct rain days = 3.0 | Nov rain days = 0.7 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 50.1 | time day = 17:30 [[భారత ప్రామాణిక సమయం|IST]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 39 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 27 | May humidity = 27 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 | year humidity = 50 | source 1 = [[భారత వాతావరణ విభాగం]]<ref>{{cite web | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | title = భారతదేశంలోని పరిశీలనా కేంద్రాల వాతావరణ పట్టికలు 1991-2020 | publisher = [[భారత వాతావరణ విభాగం]] | access-date = April 8, 2024 }}</ref><ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = స్టేషన్: వార్ధా వాతావరణ పట్టిక 1981–2010 | work = వాతావరణ సాధారణ విలువలు 1981–2010 | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = January 2015 | pages = 797–798 | access-date = 3 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = భారతీయ స్టేషన్లలో ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం తీవ్ర విలువలు (2012 వరకు) | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = December 2016 | page = M154 | access-date = 3 April 2020}}</ref> }} == రవాణా == [[దస్త్రం:Railway_map_of_Wardha.jpg|thumb|ఈ పటం వార్ధా, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని రైల్వే స్టేషన్లను చూపిస్తుంది.]] వార్ధా నగరం మహారాష్ట్రలోని ఇతర నగరాలకు రహదారుల ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. జాతీయ రహదారి నం. 361 (నాగ్‌పూర్–వార్ధా–యవత్మాల్–నాందేడ్–లాతూర్–తుల్జాపూర్) నగరం మీదుగా వెళుతుంది. నాగ్‌పూర్–ఔరంగాబాద్–ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే కూడా నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దేవేంద్ర ఫడ్నవిస్|దేవేంద్ర ఫడణవీస్]] కలల ప్రాజెక్టు అయిన సమృద్ధి మహామార్గ్ లేదా నాగ్‌పూర్–ముంబై కమ్యూనికేషన్ సూపర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే కూడా నగర శివార్ల గుండా వెళుతుంది. వార్ధా నగరం రైల్వే ద్వారా భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. [[వార్ధా జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్|వార్ధా రైల్వే స్టేషన్]] రైలు జంక్షన్ గా ముఖ్యమైనది, హౌరా–నాగ్‌పూర్–ముంబై రైలు మార్గంలో ఉంది. [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్]] ద్వారా నగరం దేశంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది. ముంబై–కోల్‌కతా మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను ప్రధానంగా వార్ధా స్టేషన్‌లో, ఢిల్లీ–చెన్నై మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ స్టేషన్]] (గతంలో వార్ధా ఈస్ట్ స్టేషన్)లో నిర్వహిస్తారు.{{Citation needed|date=July 2017}} వార్ధా–నాందేడ్ రైల్వే మార్గం [[యవత్మాల్]], పుసద్, దియోలి మీదుగా నిర్మాణంలో ఉంది. ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా రైల్వే మార్గాలు ఇప్పటికే అధిక రద్దీతో నడుస్తున్నాయి. సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య ఈ రెండు మార్గాలు వాస్తవానికి ఒకే మార్గంగా ఉన్నాయి. అధిక రద్దీని నిర్వహించడానికి సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య మూడవ, నాల్గవ రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం జరుగుతోంది. [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|డా. బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నాగ్‌పూర్‌లో ఉంది. షెడ్యూల్‌డ్ విమాన సేవలు అందుబాటులో ఉన్న సమీప విమానాశ్రయం ఇదే. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఖరీఫ్ కాలంలో [[పత్తి]] సాగు, సోయాబీన్ సాగు ఇక్కడ సర్వసాధారణంగా జరుగుతాయి. [[రబీ పంట]] కాలంలో సాగునీటి కోసం ప్రభుత్వం కాలువలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ శనగ (శనగ) సాగు రైతులలో ప్రముఖ ఎంపికగా ఉంది. అనేక సంస్థలు రైతులను సహజ లేదా సేంద్రియ వ్యవసాయం వైపు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. అయితే సాంకేతికతల లభ్యత, ఈ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ కల్పించే విషయంలో తగిన సహాయక వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఈ ఉద్యమం విస్తృతంగా వ్యాపించడానికి ఆటంకం ఏర్పడుతోంది. విదర్భ ప్రాంతంలో వార్ధా రెండవ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.<ref>[http://dcmsme.gov.in/old/dips/wardha%20dips%2012-13.pdf]</ref> దీనికి నగర భౌగోళిక స్థానం, మంచి రైలు, రహదారి అనుసంధానం ప్రధాన కారణాలు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో ఇక్కడ అనేక కంపెనీలు, పారిశ్రామిక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో ఉక్కు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు ప్రధానమైనవి. సి.దాస్ గ్రూప్ కు చెందిన వార్ధా ఐటీ పార్క్ నగరంలోని ఐటీ పార్క్ ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉంది. ఇది నాగ్‌పూర్ తరువాత విదర్భ ప్రాంతంలో రెండవ ఐటీ పార్క్. ఇది వార్ధా–సేవాగ్రామ్ రహదారిపై ఉన్న MIDC ప్రాంతంలో ఉంది. == విద్య == [[మహాత్మా గాంధీ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్|మహాత్మా గాంధీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్]] నగరంలోని ప్రధాన వైద్య కళాశాల. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు శ్రీ బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ పేరుతో ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ నగరంలోని పురాతన ఇంజినీరింగ్ కళాశాల. రామకృష్ణ బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నగరంలోని వ్యవసాయ కళాశాల. [[మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం]] నగరంలోని అంతర్జాతీయ భాషా కళాశాల. వార్ధాలో అనేక ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ప్రముఖ విద్యా సంస్థలు: * భవన్స్ లాయిడ్స్ విద్యా నికేతన్ * మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం * ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణ పాలిటెక్నిక్ * అల్ఫోన్సా సీనియర్ సెకండరీ స్కూల్ * కస్తూర్బా విద్యా మందిర్ * దత్తా మేఘే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ * గోవింద్‌రామ్ సెక్సేరియా కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ * బజాజ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, వార్ధా * అగ్రగామి హై స్కూల్ * బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్, వార్ధా (గతంలో జానకీదేవి బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా పిలువబడేది) * జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ, వార్ధా * అగ్నిహోత్రి గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === గీతా మందిర్ === ఈ ఆలయం విశ్వ శాంతి స్తూపం సమీపంలోని గోపురిలో ఉంది. ఇక్కడ ఎలాంటి దేవతా విగ్రహం లేదా పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల ఇది భారతదేశంలోని ప్రత్యేకమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయంలో గ్రానైట్ పలకలతో నిర్మించిన గోడలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ గోడలపై ''గీతై'' (మరాఠీ భాషలోని ''శ్రీమద్ భగవద్గీత'')లోని 18 అధ్యాయాలను చెక్కారు. ఈ గోడలు ఒక చిన్న ఉద్యానవనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఈ ఆలయాన్ని [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావే]] 1980లో ప్రారంభించారు. ఆలయం పక్కనే ఆచార్య వినోబా భావే, [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] జీవితాలకు సంబంధించిన రెండు ప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి. === విశ్వ శాంతి స్తూపం === [[దస్త్రం:Viswasanthi_Stupa,_Wardha.JPG|ఎడమ|thumb|వార్ధాలోని విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[నిచిదత్సు ఫుజీ]] లేదా గాంధీజీ పిలిచిన విధంగా ఫుజీ గురూజీ కల. ఇది గీతా మందిరం పక్కనే ఉంది. ఇది పెద్ద తెల్లని స్తూపం. స్తూపానికి నాలుగు దిక్కులలో బుద్ధుని విగ్రహాలు ఏర్పాటు చేశారు. ఇక్కడ పెద్ద ఉద్యానవనంతో కూడిన చిన్న జపనీస్ బౌద్ధ ఆలయం కూడా ఉంది. స్తూపం సమీపంలో విశ్వశాంతి కోసం ప్రార్థనలు చేసే ఒక ఆలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మించబడిన అనేక శాంతి స్తూపాలలో ఇది ఒకటి. === సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం === {{Further|సేవాగ్రామ్}} [[సేవాగ్రామ్]] ఆశ్రమం 1936 నుండి 1948 వరకు [[మహాత్మా గాంధీ]] నివాసంగా ఉండేది. 1930లో ఆయన చేపట్టిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహం]] అనంతరం, [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతిలోని తన ఆశ్రమానికి]] తిరిగి వెళ్లకూడదని ఆయన నిర్ణయించుకున్నారు. రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆయన భారతదేశమంతటా పర్యటించారు. అనంతరం గాంధేయ పారిశ్రామికవేత్త [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] ఆహ్వానం మేరకు కొంతకాలం వర్ధా నగరంలోని జమ్నాలాల్ బజాజ్ బంగ్లాలో నివసించారు.<ref>{{cite book|last1=Desai|first1=Mahadev|title=Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary|date=1968|publisher=Mahadev Haribhai Desai|doi=10.1177/097492846902500124|s2cid=151164862}}</ref> 1936లో, 67 సంవత్సరాల వయస్సులో, గాంధీజీ వార్ధా నగర శివార్లలోని ఒక గ్రామానికి వెళ్లారు. ఆయన ఆ గ్రామానికి తరువాత **సేవాగ్రామ్** (హిందీలో "సేవా గ్రామం" అని అర్థం) అని పేరు పెట్టారు. అక్కడ ఆయన తన భార్య [[కస్తూరిబాయి గాంధీ|కస్తూర్బా]], ఇతర శిష్యులతో కలిసి కొన్ని గుడిసెల సముదాయంలో నివసించడం ప్రారంభించారు. క్రమంగా అది ఒక ఆశ్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. గాంధీజీ తన అనుచరులతో కలిసి తన మరణం వరకు, అంటే తరువాతి పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు, అక్కడ నివసించారు. ఆశ్రమ ప్రాంగణం ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. గాంధీజీ, ఆయన సమకాలీనులు ఉపయోగించిన అనేక వ్యక్తిగత వస్తువులను ఇక్కడ భద్రపరిచారు. వీటిలో ఆయన కళ్లద్దాలు, టెలిఫోన్, నోట్‌బుక్, బల్లలు, చాపలు తదితరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=The history of Sewagram|url=[http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The](http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The) Gandhi Ashram, Sevagram (Official website)|access-date=17 June 2014}}</ref> === మగన్ సంగ్రహాలయం === [[దస్త్రం:Magan_Sangrahalaya,_Wardha.JPG|thumb|గ్రామీణ ఆవిష్కరణలు, సాంకేతికతలకు సంబంధించిన మగన్ సంగ్రహాలయ]] ఈ సంగ్రహాలయాన్ని [[మహాత్మా గాంధీ]] 1938లో ప్రారంభించారు. ఇది [[గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం]] సమీపంలోని మగన్‌వాడిలో ఉంది. గ్రామీణ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, పాడిపరిశ్రమ, వివిధ రకాల చర్కాలు, [[ఖాదీ]], గ్రామీణ కళాకారుల హస్తకళలు, [[స్వదేశీ ఉద్యమం|స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని]] ప్రోత్సహించే పద్ధతులు, మగన్‌దీప్ ఖాదీ భండార్, సెలె ఖాదీ గ్రామోద్యోగ ఖాదీ వస్త్రాలు, గ్రామోద్యోగ ఉత్పత్తులు, అలాగే గాంధీ చర్కా నమూనా వంటి అంశాలపై పరిశోధన, అభివృద్ధి గురించి అవగాహన కల్పించడం ఈ సంగ్రహాలయం ప్రధాన ఉద్దేశం. === పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" === ఈ ఆశ్రమాన్ని [[ఆచార్య వినోబా భావే]] 1934లో ఆధ్యాత్మిక ఉద్దేశంతో ధామ్ నది ఒడ్డున ఉన్న పవనార్ లో స్థాపించారు. ఆయన ఈ ఆశ్రమం పరిధిలోనే బ్రహ్మ విద్యా మందిర్ ఆశ్రమాన్ని కూడా స్థాపించారు. ఆయన [[భూదానోద్యమం|భూదాన ఉద్యమంను]] ప్రారంభించారు. అలాగే ఇది ''[[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ ఛోడో ఆందోళన్]]''కు కూడా ప్రారంభ స్థలంగా నిలిచింది. పవనార్ [[మహాభారతం]] కాలం నాటి ప్రాచీన నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. [[నాగ్‌పూర్ రాజ్యం|భోంస్లే]] పాలనలో పవనార్ [[విదర్భ రాజ్యం|విదర్భ రాజ్యంలో]] అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక కేంద్రంగా ఉండేది. ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు, విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి. వాటిని ఆశ్రమంలో భద్రపరిచారు. ఈ ఆశ్రమాన్ని సందర్శకులు సందర్శించవచ్చు. === కేల్జార్ గణపతి మందిరం === కేల్జార్ గణపతి మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 26 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం ఒక కొండపై ఉంది. ఇది [[బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం]], పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలోని అడవులు, కొండలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇది ఒక చారిత్రక ప్రదేశం. దీని చరిత్ర [[వశిష్ఠ పురాణం]] వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశం [[మహాభారతం|మహాభారతంలో]] ఏకచక్రనగరిగా కూడా ప్రస్తావించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, [[పాండవులు]] తమ అజ్ఞాతవాస సమయంలో ఇక్కడ నివసించారు. [[భీముడు]] ఇక్కడ [[బకాసురుడు|బకాసురుడిని]] సంహరించి, ఈ కొండపై నుంచి కిందికి విసిరివేశాడని చెబుతారు. బకాసురుడు నివసించిన ఒక పురాతన గుహ కొండ దిగువన ఉంది. దాని సమీపంలోనే అతనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ బావి కూడా ఉంది. ఈ బావి లోపలి గోడలు, మెట్లపై చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక పురాతన కోట అవశేషాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఏదైనా నిర్మాణం లేదా తవ్వకం చేపట్టినప్పుడు శిల్పాలు బయటపడటం ఇక్కడ సాధారణంగా జరుగుతుందని పేర్కొంటారు. [[హిందూమతం]], [[జైనమతం]], [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధమతంకు]] సంబంధించిన శిల్పాలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. [[భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ|భారత పురావస్తు శాఖ]] (ASI) వీటిపై తగినంత శ్రద్ధ చూపడం లేదని మూలంలో పేర్కొనబడింది. సరైన సంరక్షణ లేకపోవడంతో అనేక శిల్పాలు దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలు ఈ ఆలయంలో, సమీపంలోని చిన్న కొండపై, [[గ్రామ పంచాయతీ]] కార్యాలయంలో, బుద్ధ విహార్‌లో కనిపిస్తాయి. దహెగావ్ (గోసావి)<ref>దహెగావ్ (గోసావి)లో ధాండ్రే కుటుంబానికి రాజకీయ ప్రాబల్యం ఉండేది.</ref> కేల్జార్‌కు 5 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి తుల్జాపూర్ రైల్వే స్టేషన్ ద్వారా నాగ్‌పూర్, వర్ధా నగరాలకు రైలు మార్గం ద్వారా అనుసంధానం ఉంది. === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 17 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం బోర్ నది చుట్టూ ఉంది. బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం ఈ ఆలయానికి 16 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో సంతుల ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి సంత్ [[జ్ఞానేశ్వర్]] [[భక్తి ఉద్యమం|భక్తి మార్గం]] ద్వారా ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి ప్రారంభించారు. [[తుకారాం]] మహారాజ్ పదహారవ శతాబ్దం వరకు తన జీవితాన్ని కొనసాగించారని పేర్కొనబడింది. ఈ భక్తి సంప్రదాయాన్ని మహారాష్ట్రలో అనేక మంది సంతులు కొనసాగించారు. ఈ సంప్రదాయంలో సంత్ కేజాజీ, సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ ముఖ్యమైనవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వారు సుమారు 183 సంవత్సరాల క్రితం విదర్భ ప్రాంతానికి వచ్చారని చెప్పబడింది. ఘోరాడ్ విదర్భలోని పండరీగా మారింది. కేజాజీ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి. ఆయన భక్తితో ఎల్లప్పుడూ [[విఠోబా|భగవాన్ విఠల్]] ను ఆరాధించేవారు. కేజాజీ మహారాజ్ క్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందడంతో, [[రఘూజీ భోంస్లే మహారాజ్]] ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారని పేర్కొనబడింది. శివ మందిరంలో చేతితో తయారు చేసిన కళాకృతులు కనిపిస్తాయి. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[మహాత్మా గాంధీ]] * [[వినోబా భావే]] * [[మురళీధర్ దేవదాస్ ఆమ్టే|బాబా ఆమ్టే]] * [[సింధుతాయ్ సప్కల్]] * [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] * [[రామకృష్ణ బజాజ్]] * [[గుత్తా జ్వాల|జ్వాలా గుత్తా]] == చూడండి == * [[మేక్ ఇన్ మహారాష్ట్ర]] * [[వర్ధా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{official website|[http://wardha.nic.in/}}](http://wardha.nic.in/}}) వర్ధా జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ * {{official website|[http://kelzarganpati.com/}}](http://kelzarganpati.com/}}) కేల్జార్ గణపతి ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ {{Authority control}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు]] 7806s5n1d53hrmi5069te7psut1qmuo 4936715 4936714 2026-08-16T14:52:50Z K.Venkataramana 27319 /* కేల్జార్ గణపతి మందిరం */ 4936715 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = వార్ధా | native_name_lang = ISO 15919 | other_name = | nickname = | settlement_type = నగరం | image_skyline = Viswasanthi Stupa, Wardha.JPG | image_alt = | image_caption = విశ్వశాంతి స్థూపం | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=250|frame-height=250|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|}}|marker-size2=medium}} | map_alt = | map_caption = మహారాష్ట్రలో వార్ధా స్థానం | coordinates = {{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా]] | established_title = <!-- స్థాపన --> | established_date = 1866 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = మెట్రిక్ | area_footnotes = | area_rank = తూర్పు విదర్భ: 3వ | area_total_km2 = 75 | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 106,444 | population_as_of = 2011 | population_rank = తూర్పు విదర్భ: 3{{sup|వ}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123653/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |archive-date=24 September 2015 |title=భారత జనాభా లెక్కలు: శోధన వివరాలు}}</ref> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = MH-32 | website = {{URL|www.wardha.nic.in}} | footnotes = | official_name = | native_name = ''వర్ధా'' }}{{In use}} '''వార్ధా'''{{Efn|[[ISO 15919|ఐఎస్ఓ]]: ''Vardhā''}} భారతదేశంలోని [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా జిల్లాలో]] ఉన్న ఒక [[నగరం]], [[పురపాలకసంఘం|పురపాలక మండలి]]. వార్ధా జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం ఇక్కడ ఉంది. జిల్లాకు ఉత్తర, పశ్చిమ, దక్షిణ సరిహద్దుల వెంబడి ప్రవహించే [[వార్ధా నది]] పేరు మీదుగా వార్ధా అనే పేరు వచ్చింది. 1866లో స్థాపించబడిన ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం [[పత్తి]] వ్యాపారానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉంది. గాంధీ కార్యక్షేత్రంగా ఈ పట్టణానికి గుర్తింపు ఉంది. == చరిత్ర == వార్ధా [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్యులు]], [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగులు]], [[శాతవాహనులు]], [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఆధునిక పావ్నార్‌గా పిలువబడే ప్రవరపురం ఒకప్పుడు [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] రాజధానిగా ఉండేది. వాకాటకులు సామ్రాజ్య [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తులకు]] సమకాలీనులు. [[ప్రభావతిగుప్త|ప్రభావతీగుప్త]] [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు|చంద్రగుప్తుడు II]] (విక్రమాదిత్య) కుమార్తె. ఆమె వాకాటక పాలకుడు [[మొదటి రుద్రసేన (వాకాటక రాజు)|మొదటి రుద్రసేన ను]] వివాహం చేసుకుంది. వాకాటకుల కాలం క్రీస్తుశకం 2వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] నుండి తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] వరకు, ఉత్తరాన [[నర్మదా నది]] నుండి దక్షిణాన కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా వరకు విస్తరించి ఉండేది. తరువాత వార్ధాను [[చాళుక్యులు]], [[రాష్ట్రకూటులు]], [[దేవగిరి యాదవులు|యాదవులు]], [[ఢిల్లీ సుల్తానులు]], [[బహమనీ సుల్తానులు]], బేరార్ ముస్లిం పాలకులు, గోండులు, [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] పాలించారు. మధ్యయుగ కాలంలో గోండ రాజవంశానికి చెందిన రాజా [[భక్త్ బులంద్ షా]], భోంస్లే వంశానికి చెందిన రఘూజీ ప్రముఖ పాలకులు. 1850లలో వర్ధా జిల్లా (అప్పట్లో [[నాగపూర్ జిల్లా|నాగ్‌పూర్ జిల్లాలో]] భాగంగా ఉండేది) బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు వార్ధాను సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చారు. 1862లో సౌకర్యవంతమైన పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం దీనిని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేసి, [[పుల్గావ్]] సమీపంలోని కావథాను జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1866లో జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాన్ని పాలక్వాడి గ్రామానికి మార్చారు. గ్రామంలోని గుడిసెలను తొలగించి, ఆంగ్ల పట్టణ ప్రణాళిక కర్త సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఆధ్వర్యంలో కొత్త నగరాన్ని నిర్మించారు. ఈ కొత్త నగరానికి జిల్లాలో ప్రవహించే వార్ధా నది పేరు మీదుగా వార్ధా అని పేరు పెట్టారు. వార్ధాకు సమీపంలో [[సేవాగ్రామ్]] నగరం ఉంది. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో]] ఈ రెండు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1934లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] వార్షిక సమావేశం ఇక్కడ జరగడంతో పాటు, [[మహాత్మా గాంధీ]] ఆశ్రమం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. వార్ధా [[బ్రిటిషు భారతదేశంలో జిల్లాలు|బ్రిటిష్ భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ముందస్తు ప్రణాళికతో నిర్మించబడిన నగరాలలో ఒకటి. పట్టణ ప్రణాళికా కర్తలు సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్, సర్ బ్యాచిలర్. క్రాడాక్ జ్ఞాపకార్థం జిల్లాలోని అతిపెద్ద పాఠశాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన రహదారికి సర్ బ్యాచిలర్ పేరు పెట్టారు. క్రాడాక్ పాఠశాలకు తరువాత మహాత్మా గాంధీ పాఠశాలగా పేరు మార్చారు. జిల్లా ఆసుపత్రికి కింగ్ జార్జ్ ఆసుపత్రి అని పేరు ఉండేది, తరువాత దాని పేరును మార్చారు. పాత పేరు చెక్కబడిన రాయి ఒక శతాబ్దానికి పైగా ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉండేది. తరువాత దానిని కొత్త పేరు పలక ''జిల్లా ఆసుపత్రి''తో కప్పివేశారు. నగరంలో బ్రిటిష్ కాలానికి చెందిన అనేక భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో జెడ్.పీ. పాత భవనం, సెంట్రల్ జైలు, బజాజ్‌వాడిలోని చర్చి, క్రైస్తవుల శ్మశానవాటిక ఉన్నాయి. పోవాలే గ్రూప్, ధాండ్రే గ్రూప్ యజమానులు వార్ధాకు చెందినవారు. == జనాభా == వార్ధా నగరాన్ని మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (కేటగిరీ-A) పరిపాలిస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మునిసిపల్ పరిధిలో సుమారు 1,06,444 మంది నివసిస్తున్నారు.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html Wardha City Population Census 2011 | Maharashtra]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> పట్టణీకరణ కారణంగా సమీపంలోని సింధి, సావంగి, బోర్గావ్, [[పిప్రి]], మ్హసాలా, నాల్వాడి, చితోడా గ్రామాలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. 2011 భారతీయ [[జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల]] ప్రకారం,<ref>{{cite web|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01|publisher=Census Commission of India}}</ref> వార్ధా జిల్లాలో 12,96,157 మంది జనాభా ఉంది.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/district/342-wardha.html Wardha District Population Census 2011, Maharashtra literacy sex ratio and density]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. వార్ధా సగటు అక్షరాస్యత రేటు 80% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 83% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 76%గా ఉంది. వార్ధాలో 11% జనాభా ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. వార్ధా జిల్లాలో వార్ధా నగరమే అతిపెద్ద నగరం. === మతం === [[దస్త్రం:Gitai_Mandir,_Wardha.JPG|thumb|గీతాయీ మందిరం. ఇందులో ''[[భగవద్గీత]]''లోని అన్ని శ్లోకాలను గ్రానైట్ పలకలపై చెక్కారు.]] వార్ధా నగర జనాభాలో హిందువులు, బౌద్ధులు అధికంగా ఉండగా, కొంత శాతం ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, జైనులు, సిక్కులు ఉన్నారు. ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]. ఇతర భాషల్లో [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[సింధీ భాష|సింధీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు, విహారాలు, [[గురుద్వారా|గురుద్వారాలు]], జైన దేవాలయాలు, [[మసీదు|మసీదులు]], [[చర్చి|చర్చిలు]] ఉన్నాయి. వీటిలో లక్ష్మీనారాయణ (బచ్చరాజ్ రోడ్), లింగి మందిరం (మహాదేవ మందిరం) డా. రావుసాహెబ్ గాడే భవన్ సమీపంలో, [[విఠోబా|విఠల్]] మందిరం (హవాల్దార్‌పురా), గణేశ్ మందిరం (మెయిన్ రోడ్), గజానన్ మహారాజ్ మందిరం, సాయి మందిరం (ఎం.జి. రోడ్), దిగంబర, శ్వేతాంబర జైన దేవాలయాలు (మహాదేవపురా), శాంతి స్తూపం (గోపురి), గురుద్వారా (సమతానగర్) ముఖ్యమైనవి. వార్ధాలో సెయింట్ థామస్ చర్చి అనే చర్చి ఉంది. దీనిని 1874లో బ్రిటిష్ వారు నిర్మించారు. ఇది గతంలో భారతదేశంలోని చర్చ్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో భాగంగా ఉండేది. తరువాత 1927లో ఇండియన్ చర్చ్ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత, ఇది చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, పాకిస్తాన్, బర్మా, సిలోన్‌లో భాగమైంది. ఇది ఆంగ్లికన్ చర్చి కాగా, సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఇక్కడ ఆరాధనలు చేసేవారు. ఇది ఒక సివిల్ చర్చిగా ఉండి, 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియాకు బదిలీ చేయబడింది. 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా ఏర్పడటానికి ముందు వార్ధాలోని CNI చర్చి ప్రధాన ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చిగా ఉండేది. తరువాత CNI సెవాగ్రామ్‌లో క్రైస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పురుషులు !మహిళలు !మొత్తం జనాభా !మార్పు |- |2001<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/21494/download/24626/PC01_C01_27.xls Census India 2001].</ref> | style="text-align:right;" |57499 | style="text-align:right;" |53619 | style="text-align:right;" |111118 | style="text-align:center;" | - |- |2011<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS Census India 2011].</ref> | style="text-align:right;" |53697 | style="text-align:right;" |52747 | style="text-align:right;" |106444 | style="text-align:right;" | -4.206 |} {{bar box|title=వార్ధా నగరంలోని మతాలు (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html|title=Wardha Population 2011|publisher=census2011}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=మతం|right1=శాతం|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూమతం]]|darkorange|76.9}} {{bar percent|[[బౌద్ధమతం]]|blue|10.82}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|9.77}} {{bar percent|[[జైనమతం]]|yellow|1.86}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.66}}}} === సంస్కృతి === 1969లో మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనం, మరాఠీ సాహిత్యంపై నిర్వహించిన సమావేశం, వార్ధా నగరంలో జరిగింది. ఈ సమావేశానికి పురుషోత్తమ శివరామ్ రేగే అధ్యక్షత వహించారు. == భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణం == వార్ధా {{Coord|20.75|N|78.60|E|}} వద్ద ఉంది.<ref>[http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp వార్ధా జిల్లా ఒక చూపులో] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204004029/http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp|date=4 February 2007}}. Wardha.nic.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున {{convert|234|m|ft|abbr=on}} ఎత్తులో ఉంది.{{Weather box | location = వార్ధా (1991–2020, అత్యధిక/అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు 1966–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 41.8 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.4 | May record high C = 48.4 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.9 | Oct record high C = 38.7 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 48.4 | Jan high C = 29.2 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 37.0 | Apr high C = 41.2 | May high C = 43.2 | Jun high C = 37.9 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.7 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 29.5 | year high C = 33.9 | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 15.6 | Mar low C = 19.6 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.2 | Jun low C = 25.2 | Jul low C = 23.2 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 20.6 | Nov low C = 16.6 | Dec low C = 13.8 | year low C = 20.2 | Jan record low C = 6.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 10.4 | Apr record low C = 15.9 | May record low C = 16.9 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 14.9 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 10.5 | Nov record low C = 8.5 | Dec record low C = 6.2 | year record low C = 6.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 8.7 | Feb rain mm = 7.6 | Mar rain mm = 14.8 | Apr rain mm = 6.9 | May rain mm = 7.0 | Jun rain mm = 169.0 | Jul rain mm = 298.3 | Aug rain mm = 236.6 | Sep rain mm = 158.3 | Oct rain mm = 51.2 | Nov rain mm = 9.7 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 975.0 | Jan rain days = 0.6 | Feb rain days = 0.7 | Mar rain days = 1.3 | Apr rain days = 0.7 | May rain days = 1.1 | Jun rain days = 8.8 | Jul rain days = 12.9 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 7.8 | Oct rain days = 3.0 | Nov rain days = 0.7 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 50.1 | time day = 17:30 [[భారత ప్రామాణిక సమయం|IST]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 39 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 27 | May humidity = 27 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 | year humidity = 50 | source 1 = [[భారత వాతావరణ విభాగం]]<ref>{{cite web | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | title = భారతదేశంలోని పరిశీలనా కేంద్రాల వాతావరణ పట్టికలు 1991-2020 | publisher = [[భారత వాతావరణ విభాగం]] | access-date = April 8, 2024 }}</ref><ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = స్టేషన్: వార్ధా వాతావరణ పట్టిక 1981–2010 | work = వాతావరణ సాధారణ విలువలు 1981–2010 | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = January 2015 | pages = 797–798 | access-date = 3 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = భారతీయ స్టేషన్లలో ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం తీవ్ర విలువలు (2012 వరకు) | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = December 2016 | page = M154 | access-date = 3 April 2020}}</ref> }} == రవాణా == [[దస్త్రం:Railway_map_of_Wardha.jpg|thumb|ఈ పటం వార్ధా, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని రైల్వే స్టేషన్లను చూపిస్తుంది.]] వార్ధా నగరం మహారాష్ట్రలోని ఇతర నగరాలకు రహదారుల ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. జాతీయ రహదారి నం. 361 (నాగ్‌పూర్–వార్ధా–యవత్మాల్–నాందేడ్–లాతూర్–తుల్జాపూర్) నగరం మీదుగా వెళుతుంది. నాగ్‌పూర్–ఔరంగాబాద్–ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే కూడా నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దేవేంద్ర ఫడ్నవిస్|దేవేంద్ర ఫడణవీస్]] కలల ప్రాజెక్టు అయిన సమృద్ధి మహామార్గ్ లేదా నాగ్‌పూర్–ముంబై కమ్యూనికేషన్ సూపర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే కూడా నగర శివార్ల గుండా వెళుతుంది. వార్ధా నగరం రైల్వే ద్వారా భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. [[వార్ధా జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్|వార్ధా రైల్వే స్టేషన్]] రైలు జంక్షన్ గా ముఖ్యమైనది, హౌరా–నాగ్‌పూర్–ముంబై రైలు మార్గంలో ఉంది. [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్]] ద్వారా నగరం దేశంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది. ముంబై–కోల్‌కతా మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను ప్రధానంగా వార్ధా స్టేషన్‌లో, ఢిల్లీ–చెన్నై మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ స్టేషన్]] (గతంలో వార్ధా ఈస్ట్ స్టేషన్)లో నిర్వహిస్తారు.{{Citation needed|date=July 2017}} వార్ధా–నాందేడ్ రైల్వే మార్గం [[యవత్మాల్]], పుసద్, దియోలి మీదుగా నిర్మాణంలో ఉంది. ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా రైల్వే మార్గాలు ఇప్పటికే అధిక రద్దీతో నడుస్తున్నాయి. సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య ఈ రెండు మార్గాలు వాస్తవానికి ఒకే మార్గంగా ఉన్నాయి. అధిక రద్దీని నిర్వహించడానికి సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య మూడవ, నాల్గవ రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం జరుగుతోంది. [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|డా. బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నాగ్‌పూర్‌లో ఉంది. షెడ్యూల్‌డ్ విమాన సేవలు అందుబాటులో ఉన్న సమీప విమానాశ్రయం ఇదే. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఖరీఫ్ కాలంలో [[పత్తి]] సాగు, సోయాబీన్ సాగు ఇక్కడ సర్వసాధారణంగా జరుగుతాయి. [[రబీ పంట]] కాలంలో సాగునీటి కోసం ప్రభుత్వం కాలువలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ శనగ (శనగ) సాగు రైతులలో ప్రముఖ ఎంపికగా ఉంది. అనేక సంస్థలు రైతులను సహజ లేదా సేంద్రియ వ్యవసాయం వైపు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. అయితే సాంకేతికతల లభ్యత, ఈ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ కల్పించే విషయంలో తగిన సహాయక వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఈ ఉద్యమం విస్తృతంగా వ్యాపించడానికి ఆటంకం ఏర్పడుతోంది. విదర్భ ప్రాంతంలో వార్ధా రెండవ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.<ref>[http://dcmsme.gov.in/old/dips/wardha%20dips%2012-13.pdf]</ref> దీనికి నగర భౌగోళిక స్థానం, మంచి రైలు, రహదారి అనుసంధానం ప్రధాన కారణాలు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో ఇక్కడ అనేక కంపెనీలు, పారిశ్రామిక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో ఉక్కు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు ప్రధానమైనవి. సి.దాస్ గ్రూప్ కు చెందిన వార్ధా ఐటీ పార్క్ నగరంలోని ఐటీ పార్క్ ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉంది. ఇది నాగ్‌పూర్ తరువాత విదర్భ ప్రాంతంలో రెండవ ఐటీ పార్క్. ఇది వార్ధా–సేవాగ్రామ్ రహదారిపై ఉన్న MIDC ప్రాంతంలో ఉంది. == విద్య == [[మహాత్మా గాంధీ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్|మహాత్మా గాంధీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్]] నగరంలోని ప్రధాన వైద్య కళాశాల. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు శ్రీ బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ పేరుతో ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ నగరంలోని పురాతన ఇంజినీరింగ్ కళాశాల. రామకృష్ణ బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నగరంలోని వ్యవసాయ కళాశాల. [[మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం]] నగరంలోని అంతర్జాతీయ భాషా కళాశాల. వార్ధాలో అనేక ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ప్రముఖ విద్యా సంస్థలు: * భవన్స్ లాయిడ్స్ విద్యా నికేతన్ * మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం * ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణ పాలిటెక్నిక్ * అల్ఫోన్సా సీనియర్ సెకండరీ స్కూల్ * కస్తూర్బా విద్యా మందిర్ * దత్తా మేఘే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ * గోవింద్‌రామ్ సెక్సేరియా కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ * బజాజ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, వార్ధా * అగ్రగామి హై స్కూల్ * బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్, వార్ధా (గతంలో జానకీదేవి బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా పిలువబడేది) * జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ, వార్ధా * అగ్నిహోత్రి గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === గీతా మందిర్ === ఈ ఆలయం విశ్వ శాంతి స్తూపం సమీపంలోని గోపురిలో ఉంది. ఇక్కడ ఎలాంటి దేవతా విగ్రహం లేదా పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల ఇది భారతదేశంలోని ప్రత్యేకమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయంలో గ్రానైట్ పలకలతో నిర్మించిన గోడలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ గోడలపై ''గీతై'' (మరాఠీ భాషలోని ''శ్రీమద్ భగవద్గీత'')లోని 18 అధ్యాయాలను చెక్కారు. ఈ గోడలు ఒక చిన్న ఉద్యానవనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఈ ఆలయాన్ని [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావే]] 1980లో ప్రారంభించారు. ఆలయం పక్కనే ఆచార్య వినోబా భావే, [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] జీవితాలకు సంబంధించిన రెండు ప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి. === విశ్వ శాంతి స్తూపం === [[దస్త్రం:Viswasanthi_Stupa,_Wardha.JPG|ఎడమ|thumb|వార్ధాలోని విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[నిచిదత్సు ఫుజీ]] లేదా గాంధీజీ పిలిచిన విధంగా ఫుజీ గురూజీ కల. ఇది గీతా మందిరం పక్కనే ఉంది. ఇది పెద్ద తెల్లని స్తూపం. స్తూపానికి నాలుగు దిక్కులలో బుద్ధుని విగ్రహాలు ఏర్పాటు చేశారు. ఇక్కడ పెద్ద ఉద్యానవనంతో కూడిన చిన్న జపనీస్ బౌద్ధ ఆలయం కూడా ఉంది. స్తూపం సమీపంలో విశ్వశాంతి కోసం ప్రార్థనలు చేసే ఒక ఆలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మించబడిన అనేక శాంతి స్తూపాలలో ఇది ఒకటి. === సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం === {{Further|సేవాగ్రామ్}} [[సేవాగ్రామ్]] ఆశ్రమం 1936 నుండి 1948 వరకు [[మహాత్మా గాంధీ]] నివాసంగా ఉండేది. 1930లో ఆయన చేపట్టిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహం]] అనంతరం, [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతిలోని తన ఆశ్రమానికి]] తిరిగి వెళ్లకూడదని ఆయన నిర్ణయించుకున్నారు. రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆయన భారతదేశమంతటా పర్యటించారు. అనంతరం గాంధేయ పారిశ్రామికవేత్త [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] ఆహ్వానం మేరకు కొంతకాలం వర్ధా నగరంలోని జమ్నాలాల్ బజాజ్ బంగ్లాలో నివసించారు.<ref>{{cite book|last1=Desai|first1=Mahadev|title=Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary|date=1968|publisher=Mahadev Haribhai Desai|doi=10.1177/097492846902500124|s2cid=151164862}}</ref> 1936లో, 67 సంవత్సరాల వయస్సులో, గాంధీజీ వార్ధా నగర శివార్లలోని ఒక గ్రామానికి వెళ్లారు. ఆయన ఆ గ్రామానికి తరువాత **సేవాగ్రామ్** (హిందీలో "సేవా గ్రామం" అని అర్థం) అని పేరు పెట్టారు. అక్కడ ఆయన తన భార్య [[కస్తూరిబాయి గాంధీ|కస్తూర్బా]], ఇతర శిష్యులతో కలిసి కొన్ని గుడిసెల సముదాయంలో నివసించడం ప్రారంభించారు. క్రమంగా అది ఒక ఆశ్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. గాంధీజీ తన అనుచరులతో కలిసి తన మరణం వరకు, అంటే తరువాతి పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు, అక్కడ నివసించారు. ఆశ్రమ ప్రాంగణం ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. గాంధీజీ, ఆయన సమకాలీనులు ఉపయోగించిన అనేక వ్యక్తిగత వస్తువులను ఇక్కడ భద్రపరిచారు. వీటిలో ఆయన కళ్లద్దాలు, టెలిఫోన్, నోట్‌బుక్, బల్లలు, చాపలు తదితరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=The history of Sewagram|url=[http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The](http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The) Gandhi Ashram, Sevagram (Official website)|access-date=17 June 2014}}</ref> === మగన్ సంగ్రహాలయం === [[దస్త్రం:Magan_Sangrahalaya,_Wardha.JPG|thumb|గ్రామీణ ఆవిష్కరణలు, సాంకేతికతలకు సంబంధించిన మగన్ సంగ్రహాలయ]] ఈ సంగ్రహాలయాన్ని [[మహాత్మా గాంధీ]] 1938లో ప్రారంభించారు. ఇది [[గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం]] సమీపంలోని మగన్‌వాడిలో ఉంది. గ్రామీణ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, పాడిపరిశ్రమ, వివిధ రకాల చర్కాలు, [[ఖాదీ]], గ్రామీణ కళాకారుల హస్తకళలు, [[స్వదేశీ ఉద్యమం|స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని]] ప్రోత్సహించే పద్ధతులు, మగన్‌దీప్ ఖాదీ భండార్, సెలె ఖాదీ గ్రామోద్యోగ ఖాదీ వస్త్రాలు, గ్రామోద్యోగ ఉత్పత్తులు, అలాగే గాంధీ చర్కా నమూనా వంటి అంశాలపై పరిశోధన, అభివృద్ధి గురించి అవగాహన కల్పించడం ఈ సంగ్రహాలయం ప్రధాన ఉద్దేశం. === పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" === ఈ ఆశ్రమాన్ని [[ఆచార్య వినోబా భావే]] 1934లో ఆధ్యాత్మిక ఉద్దేశంతో ధామ్ నది ఒడ్డున ఉన్న పవనార్ లో స్థాపించారు. ఆయన ఈ ఆశ్రమం పరిధిలోనే బ్రహ్మ విద్యా మందిర్ ఆశ్రమాన్ని కూడా స్థాపించారు. ఆయన [[భూదానోద్యమం|భూదాన ఉద్యమంను]] ప్రారంభించారు. అలాగే ఇది ''[[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ ఛోడో ఆందోళన్]]''కు కూడా ప్రారంభ స్థలంగా నిలిచింది. పవనార్ [[మహాభారతం]] కాలం నాటి ప్రాచీన నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. [[నాగ్‌పూర్ రాజ్యం|భోంస్లే]] పాలనలో పవనార్ [[విదర్భ రాజ్యం|విదర్భ రాజ్యంలో]] అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక కేంద్రంగా ఉండేది. ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు, విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి. వాటిని ఆశ్రమంలో భద్రపరిచారు. ఈ ఆశ్రమాన్ని సందర్శకులు సందర్శించవచ్చు. === కేల్జార్ గణపతి మందిరం === కేల్జార్ గణపతి మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 26 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం ఒక కొండపై ఉంది. ఇది బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలోని అడవులు, కొండలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇది ఒక చారిత్రక ప్రదేశం. దీని చరిత్ర వశిష్ఠ పురాణం వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశం [[మహాభారతం|మహాభారతంలో]] ఏకచక్రనగరిగా కూడా ప్రస్తావించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, [[పాండవులు]] తమ అజ్ఞాతవాస సమయంలో ఇక్కడ నివసించారు. [[భీముడు]] ఇక్కడ [[బకాసురుడు|బకాసురుడిని]] సంహరించి, ఈ కొండపై నుంచి కిందికి విసిరివేశాడని చెబుతారు. బకాసురుడు నివసించిన ఒక పురాతన గుహ కొండ దిగువన ఉంది. దాని సమీపంలోనే అతనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ బావి కూడా ఉంది. ఈ బావి లోపలి గోడలు, మెట్లపై చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక పురాతన కోట అవశేషాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఏదైనా నిర్మాణం లేదా తవ్వకం చేపట్టినప్పుడు శిల్పాలు బయటపడటం ఇక్కడ సాధారణంగా జరుగుతుందని పేర్కొంటారు. [[హిందూమతం]], [[జైనమతం]], [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధమతంకు]] సంబంధించిన శిల్పాలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) వీటిపై తగినంత శ్రద్ధ చూపడం లేదని మూలంలో పేర్కొనబడింది. సరైన సంరక్షణ లేకపోవడంతో అనేక శిల్పాలు దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలు ఈ ఆలయంలో, సమీపంలోని చిన్న కొండపై, [[గ్రామ పంచాయతీ]] కార్యాలయంలో, బుద్ధ విహార్‌లో కనిపిస్తాయి. దహెగావ్ (గోసావి)<ref>దహెగావ్ (గోసావి)లో ధాండ్రే కుటుంబానికి రాజకీయ ప్రాబల్యం ఉండేది.</ref> కేల్జార్‌కు 5 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి తుల్జాపూర్ రైల్వే స్టేషన్ ద్వారా నాగ్‌పూర్, వర్ధా నగరాలకు రైలు మార్గం ద్వారా అనుసంధానం ఉంది. === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 17 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం బోర్ నది చుట్టూ ఉంది. బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం ఈ ఆలయానికి 16 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో సంతుల ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి సంత్ [[జ్ఞానేశ్వర్]] [[భక్తి ఉద్యమం|భక్తి మార్గం]] ద్వారా ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి ప్రారంభించారు. [[తుకారాం]] మహారాజ్ పదహారవ శతాబ్దం వరకు తన జీవితాన్ని కొనసాగించారని పేర్కొనబడింది. ఈ భక్తి సంప్రదాయాన్ని మహారాష్ట్రలో అనేక మంది సంతులు కొనసాగించారు. ఈ సంప్రదాయంలో సంత్ కేజాజీ, సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ ముఖ్యమైనవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వారు సుమారు 183 సంవత్సరాల క్రితం విదర్భ ప్రాంతానికి వచ్చారని చెప్పబడింది. ఘోరాడ్ విదర్భలోని పండరీగా మారింది. కేజాజీ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి. ఆయన భక్తితో ఎల్లప్పుడూ [[విఠోబా|భగవాన్ విఠల్]] ను ఆరాధించేవారు. కేజాజీ మహారాజ్ క్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందడంతో, [[రఘూజీ భోంస్లే మహారాజ్]] ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారని పేర్కొనబడింది. శివ మందిరంలో చేతితో తయారు చేసిన కళాకృతులు కనిపిస్తాయి. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[మహాత్మా గాంధీ]] * [[వినోబా భావే]] * [[మురళీధర్ దేవదాస్ ఆమ్టే|బాబా ఆమ్టే]] * [[సింధుతాయ్ సప్కల్]] * [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] * [[రామకృష్ణ బజాజ్]] * [[గుత్తా జ్వాల|జ్వాలా గుత్తా]] == చూడండి == * [[మేక్ ఇన్ మహారాష్ట్ర]] * [[వర్ధా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{official website|[http://wardha.nic.in/}}](http://wardha.nic.in/}}) వర్ధా జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ * {{official website|[http://kelzarganpati.com/}}](http://kelzarganpati.com/}}) కేల్జార్ గణపతి ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ {{Authority control}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు]] 0pyk2y4uxmviutk2h1sib8t3sosd3ar 4936716 4936715 2026-08-16T14:53:17Z K.Venkataramana 27319 /* ప్రముఖ వ్యక్తులు */ 4936716 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = వార్ధా | native_name_lang = ISO 15919 | other_name = | nickname = | settlement_type = నగరం | image_skyline = Viswasanthi Stupa, Wardha.JPG | image_alt = | image_caption = విశ్వశాంతి స్థూపం | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=250|frame-height=250|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|}}|marker-size2=medium}} | map_alt = | map_caption = మహారాష్ట్రలో వార్ధా స్థానం | coordinates = {{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా]] | established_title = <!-- స్థాపన --> | established_date = 1866 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = మెట్రిక్ | area_footnotes = | area_rank = తూర్పు విదర్భ: 3వ | area_total_km2 = 75 | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 106,444 | population_as_of = 2011 | population_rank = తూర్పు విదర్భ: 3{{sup|వ}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123653/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |archive-date=24 September 2015 |title=భారత జనాభా లెక్కలు: శోధన వివరాలు}}</ref> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = MH-32 | website = {{URL|www.wardha.nic.in}} | footnotes = | official_name = | native_name = ''వర్ధా'' }}{{In use}} '''వార్ధా'''{{Efn|[[ISO 15919|ఐఎస్ఓ]]: ''Vardhā''}} భారతదేశంలోని [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా జిల్లాలో]] ఉన్న ఒక [[నగరం]], [[పురపాలకసంఘం|పురపాలక మండలి]]. వార్ధా జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం ఇక్కడ ఉంది. జిల్లాకు ఉత్తర, పశ్చిమ, దక్షిణ సరిహద్దుల వెంబడి ప్రవహించే [[వార్ధా నది]] పేరు మీదుగా వార్ధా అనే పేరు వచ్చింది. 1866లో స్థాపించబడిన ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం [[పత్తి]] వ్యాపారానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉంది. గాంధీ కార్యక్షేత్రంగా ఈ పట్టణానికి గుర్తింపు ఉంది. == చరిత్ర == వార్ధా [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్యులు]], [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగులు]], [[శాతవాహనులు]], [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఆధునిక పావ్నార్‌గా పిలువబడే ప్రవరపురం ఒకప్పుడు [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] రాజధానిగా ఉండేది. వాకాటకులు సామ్రాజ్య [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తులకు]] సమకాలీనులు. [[ప్రభావతిగుప్త|ప్రభావతీగుప్త]] [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు|చంద్రగుప్తుడు II]] (విక్రమాదిత్య) కుమార్తె. ఆమె వాకాటక పాలకుడు [[మొదటి రుద్రసేన (వాకాటక రాజు)|మొదటి రుద్రసేన ను]] వివాహం చేసుకుంది. వాకాటకుల కాలం క్రీస్తుశకం 2వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] నుండి తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] వరకు, ఉత్తరాన [[నర్మదా నది]] నుండి దక్షిణాన కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా వరకు విస్తరించి ఉండేది. తరువాత వార్ధాను [[చాళుక్యులు]], [[రాష్ట్రకూటులు]], [[దేవగిరి యాదవులు|యాదవులు]], [[ఢిల్లీ సుల్తానులు]], [[బహమనీ సుల్తానులు]], బేరార్ ముస్లిం పాలకులు, గోండులు, [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] పాలించారు. మధ్యయుగ కాలంలో గోండ రాజవంశానికి చెందిన రాజా [[భక్త్ బులంద్ షా]], భోంస్లే వంశానికి చెందిన రఘూజీ ప్రముఖ పాలకులు. 1850లలో వర్ధా జిల్లా (అప్పట్లో [[నాగపూర్ జిల్లా|నాగ్‌పూర్ జిల్లాలో]] భాగంగా ఉండేది) బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు వార్ధాను సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చారు. 1862లో సౌకర్యవంతమైన పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం దీనిని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేసి, [[పుల్గావ్]] సమీపంలోని కావథాను జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1866లో జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాన్ని పాలక్వాడి గ్రామానికి మార్చారు. గ్రామంలోని గుడిసెలను తొలగించి, ఆంగ్ల పట్టణ ప్రణాళిక కర్త సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఆధ్వర్యంలో కొత్త నగరాన్ని నిర్మించారు. ఈ కొత్త నగరానికి జిల్లాలో ప్రవహించే వార్ధా నది పేరు మీదుగా వార్ధా అని పేరు పెట్టారు. వార్ధాకు సమీపంలో [[సేవాగ్రామ్]] నగరం ఉంది. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో]] ఈ రెండు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1934లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] వార్షిక సమావేశం ఇక్కడ జరగడంతో పాటు, [[మహాత్మా గాంధీ]] ఆశ్రమం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. వార్ధా [[బ్రిటిషు భారతదేశంలో జిల్లాలు|బ్రిటిష్ భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ముందస్తు ప్రణాళికతో నిర్మించబడిన నగరాలలో ఒకటి. పట్టణ ప్రణాళికా కర్తలు సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్, సర్ బ్యాచిలర్. క్రాడాక్ జ్ఞాపకార్థం జిల్లాలోని అతిపెద్ద పాఠశాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన రహదారికి సర్ బ్యాచిలర్ పేరు పెట్టారు. క్రాడాక్ పాఠశాలకు తరువాత మహాత్మా గాంధీ పాఠశాలగా పేరు మార్చారు. జిల్లా ఆసుపత్రికి కింగ్ జార్జ్ ఆసుపత్రి అని పేరు ఉండేది, తరువాత దాని పేరును మార్చారు. పాత పేరు చెక్కబడిన రాయి ఒక శతాబ్దానికి పైగా ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉండేది. తరువాత దానిని కొత్త పేరు పలక ''జిల్లా ఆసుపత్రి''తో కప్పివేశారు. నగరంలో బ్రిటిష్ కాలానికి చెందిన అనేక భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో జెడ్.పీ. పాత భవనం, సెంట్రల్ జైలు, బజాజ్‌వాడిలోని చర్చి, క్రైస్తవుల శ్మశానవాటిక ఉన్నాయి. పోవాలే గ్రూప్, ధాండ్రే గ్రూప్ యజమానులు వార్ధాకు చెందినవారు. == జనాభా == వార్ధా నగరాన్ని మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (కేటగిరీ-A) పరిపాలిస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మునిసిపల్ పరిధిలో సుమారు 1,06,444 మంది నివసిస్తున్నారు.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html Wardha City Population Census 2011 | Maharashtra]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> పట్టణీకరణ కారణంగా సమీపంలోని సింధి, సావంగి, బోర్గావ్, [[పిప్రి]], మ్హసాలా, నాల్వాడి, చితోడా గ్రామాలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. 2011 భారతీయ [[జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల]] ప్రకారం,<ref>{{cite web|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01|publisher=Census Commission of India}}</ref> వార్ధా జిల్లాలో 12,96,157 మంది జనాభా ఉంది.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/district/342-wardha.html Wardha District Population Census 2011, Maharashtra literacy sex ratio and density]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. వార్ధా సగటు అక్షరాస్యత రేటు 80% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 83% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 76%గా ఉంది. వార్ధాలో 11% జనాభా ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. వార్ధా జిల్లాలో వార్ధా నగరమే అతిపెద్ద నగరం. === మతం === [[దస్త్రం:Gitai_Mandir,_Wardha.JPG|thumb|గీతాయీ మందిరం. ఇందులో ''[[భగవద్గీత]]''లోని అన్ని శ్లోకాలను గ్రానైట్ పలకలపై చెక్కారు.]] వార్ధా నగర జనాభాలో హిందువులు, బౌద్ధులు అధికంగా ఉండగా, కొంత శాతం ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, జైనులు, సిక్కులు ఉన్నారు. ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]. ఇతర భాషల్లో [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[సింధీ భాష|సింధీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు, విహారాలు, [[గురుద్వారా|గురుద్వారాలు]], జైన దేవాలయాలు, [[మసీదు|మసీదులు]], [[చర్చి|చర్చిలు]] ఉన్నాయి. వీటిలో లక్ష్మీనారాయణ (బచ్చరాజ్ రోడ్), లింగి మందిరం (మహాదేవ మందిరం) డా. రావుసాహెబ్ గాడే భవన్ సమీపంలో, [[విఠోబా|విఠల్]] మందిరం (హవాల్దార్‌పురా), గణేశ్ మందిరం (మెయిన్ రోడ్), గజానన్ మహారాజ్ మందిరం, సాయి మందిరం (ఎం.జి. రోడ్), దిగంబర, శ్వేతాంబర జైన దేవాలయాలు (మహాదేవపురా), శాంతి స్తూపం (గోపురి), గురుద్వారా (సమతానగర్) ముఖ్యమైనవి. వార్ధాలో సెయింట్ థామస్ చర్చి అనే చర్చి ఉంది. దీనిని 1874లో బ్రిటిష్ వారు నిర్మించారు. ఇది గతంలో భారతదేశంలోని చర్చ్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో భాగంగా ఉండేది. తరువాత 1927లో ఇండియన్ చర్చ్ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత, ఇది చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, పాకిస్తాన్, బర్మా, సిలోన్‌లో భాగమైంది. ఇది ఆంగ్లికన్ చర్చి కాగా, సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఇక్కడ ఆరాధనలు చేసేవారు. ఇది ఒక సివిల్ చర్చిగా ఉండి, 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియాకు బదిలీ చేయబడింది. 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా ఏర్పడటానికి ముందు వార్ధాలోని CNI చర్చి ప్రధాన ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చిగా ఉండేది. తరువాత CNI సెవాగ్రామ్‌లో క్రైస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పురుషులు !మహిళలు !మొత్తం జనాభా !మార్పు |- |2001<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/21494/download/24626/PC01_C01_27.xls Census India 2001].</ref> | style="text-align:right;" |57499 | style="text-align:right;" |53619 | style="text-align:right;" |111118 | style="text-align:center;" | - |- |2011<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS Census India 2011].</ref> | style="text-align:right;" |53697 | style="text-align:right;" |52747 | style="text-align:right;" |106444 | style="text-align:right;" | -4.206 |} {{bar box|title=వార్ధా నగరంలోని మతాలు (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html|title=Wardha Population 2011|publisher=census2011}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=మతం|right1=శాతం|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూమతం]]|darkorange|76.9}} {{bar percent|[[బౌద్ధమతం]]|blue|10.82}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|9.77}} {{bar percent|[[జైనమతం]]|yellow|1.86}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.66}}}} === సంస్కృతి === 1969లో మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనం, మరాఠీ సాహిత్యంపై నిర్వహించిన సమావేశం, వార్ధా నగరంలో జరిగింది. ఈ సమావేశానికి పురుషోత్తమ శివరామ్ రేగే అధ్యక్షత వహించారు. == భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణం == వార్ధా {{Coord|20.75|N|78.60|E|}} వద్ద ఉంది.<ref>[http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp వార్ధా జిల్లా ఒక చూపులో] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204004029/http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp|date=4 February 2007}}. Wardha.nic.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున {{convert|234|m|ft|abbr=on}} ఎత్తులో ఉంది.{{Weather box | location = వార్ధా (1991–2020, అత్యధిక/అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు 1966–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 41.8 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.4 | May record high C = 48.4 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.9 | Oct record high C = 38.7 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 48.4 | Jan high C = 29.2 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 37.0 | Apr high C = 41.2 | May high C = 43.2 | Jun high C = 37.9 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.7 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 29.5 | year high C = 33.9 | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 15.6 | Mar low C = 19.6 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.2 | Jun low C = 25.2 | Jul low C = 23.2 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 20.6 | Nov low C = 16.6 | Dec low C = 13.8 | year low C = 20.2 | Jan record low C = 6.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 10.4 | Apr record low C = 15.9 | May record low C = 16.9 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 14.9 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 10.5 | Nov record low C = 8.5 | Dec record low C = 6.2 | year record low C = 6.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 8.7 | Feb rain mm = 7.6 | Mar rain mm = 14.8 | Apr rain mm = 6.9 | May rain mm = 7.0 | Jun rain mm = 169.0 | Jul rain mm = 298.3 | Aug rain mm = 236.6 | Sep rain mm = 158.3 | Oct rain mm = 51.2 | Nov rain mm = 9.7 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 975.0 | Jan rain days = 0.6 | Feb rain days = 0.7 | Mar rain days = 1.3 | Apr rain days = 0.7 | May rain days = 1.1 | Jun rain days = 8.8 | Jul rain days = 12.9 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 7.8 | Oct rain days = 3.0 | Nov rain days = 0.7 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 50.1 | time day = 17:30 [[భారత ప్రామాణిక సమయం|IST]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 39 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 27 | May humidity = 27 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 | year humidity = 50 | source 1 = [[భారత వాతావరణ విభాగం]]<ref>{{cite web | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | title = భారతదేశంలోని పరిశీలనా కేంద్రాల వాతావరణ పట్టికలు 1991-2020 | publisher = [[భారత వాతావరణ విభాగం]] | access-date = April 8, 2024 }}</ref><ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = స్టేషన్: వార్ధా వాతావరణ పట్టిక 1981–2010 | work = వాతావరణ సాధారణ విలువలు 1981–2010 | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = January 2015 | pages = 797–798 | access-date = 3 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = భారతీయ స్టేషన్లలో ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం తీవ్ర విలువలు (2012 వరకు) | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = December 2016 | page = M154 | access-date = 3 April 2020}}</ref> }} == రవాణా == [[దస్త్రం:Railway_map_of_Wardha.jpg|thumb|ఈ పటం వార్ధా, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని రైల్వే స్టేషన్లను చూపిస్తుంది.]] వార్ధా నగరం మహారాష్ట్రలోని ఇతర నగరాలకు రహదారుల ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. జాతీయ రహదారి నం. 361 (నాగ్‌పూర్–వార్ధా–యవత్మాల్–నాందేడ్–లాతూర్–తుల్జాపూర్) నగరం మీదుగా వెళుతుంది. నాగ్‌పూర్–ఔరంగాబాద్–ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే కూడా నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దేవేంద్ర ఫడ్నవిస్|దేవేంద్ర ఫడణవీస్]] కలల ప్రాజెక్టు అయిన సమృద్ధి మహామార్గ్ లేదా నాగ్‌పూర్–ముంబై కమ్యూనికేషన్ సూపర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే కూడా నగర శివార్ల గుండా వెళుతుంది. వార్ధా నగరం రైల్వే ద్వారా భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. [[వార్ధా జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్|వార్ధా రైల్వే స్టేషన్]] రైలు జంక్షన్ గా ముఖ్యమైనది, హౌరా–నాగ్‌పూర్–ముంబై రైలు మార్గంలో ఉంది. [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్]] ద్వారా నగరం దేశంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది. ముంబై–కోల్‌కతా మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను ప్రధానంగా వార్ధా స్టేషన్‌లో, ఢిల్లీ–చెన్నై మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ స్టేషన్]] (గతంలో వార్ధా ఈస్ట్ స్టేషన్)లో నిర్వహిస్తారు.{{Citation needed|date=July 2017}} వార్ధా–నాందేడ్ రైల్వే మార్గం [[యవత్మాల్]], పుసద్, దియోలి మీదుగా నిర్మాణంలో ఉంది. ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా రైల్వే మార్గాలు ఇప్పటికే అధిక రద్దీతో నడుస్తున్నాయి. సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య ఈ రెండు మార్గాలు వాస్తవానికి ఒకే మార్గంగా ఉన్నాయి. అధిక రద్దీని నిర్వహించడానికి సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య మూడవ, నాల్గవ రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం జరుగుతోంది. [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|డా. బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నాగ్‌పూర్‌లో ఉంది. షెడ్యూల్‌డ్ విమాన సేవలు అందుబాటులో ఉన్న సమీప విమానాశ్రయం ఇదే. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఖరీఫ్ కాలంలో [[పత్తి]] సాగు, సోయాబీన్ సాగు ఇక్కడ సర్వసాధారణంగా జరుగుతాయి. [[రబీ పంట]] కాలంలో సాగునీటి కోసం ప్రభుత్వం కాలువలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ శనగ (శనగ) సాగు రైతులలో ప్రముఖ ఎంపికగా ఉంది. అనేక సంస్థలు రైతులను సహజ లేదా సేంద్రియ వ్యవసాయం వైపు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. అయితే సాంకేతికతల లభ్యత, ఈ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ కల్పించే విషయంలో తగిన సహాయక వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఈ ఉద్యమం విస్తృతంగా వ్యాపించడానికి ఆటంకం ఏర్పడుతోంది. విదర్భ ప్రాంతంలో వార్ధా రెండవ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.<ref>[http://dcmsme.gov.in/old/dips/wardha%20dips%2012-13.pdf]</ref> దీనికి నగర భౌగోళిక స్థానం, మంచి రైలు, రహదారి అనుసంధానం ప్రధాన కారణాలు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో ఇక్కడ అనేక కంపెనీలు, పారిశ్రామిక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో ఉక్కు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు ప్రధానమైనవి. సి.దాస్ గ్రూప్ కు చెందిన వార్ధా ఐటీ పార్క్ నగరంలోని ఐటీ పార్క్ ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉంది. ఇది నాగ్‌పూర్ తరువాత విదర్భ ప్రాంతంలో రెండవ ఐటీ పార్క్. ఇది వార్ధా–సేవాగ్రామ్ రహదారిపై ఉన్న MIDC ప్రాంతంలో ఉంది. == విద్య == [[మహాత్మా గాంధీ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్|మహాత్మా గాంధీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్]] నగరంలోని ప్రధాన వైద్య కళాశాల. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు శ్రీ బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ పేరుతో ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ నగరంలోని పురాతన ఇంజినీరింగ్ కళాశాల. రామకృష్ణ బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నగరంలోని వ్యవసాయ కళాశాల. [[మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం]] నగరంలోని అంతర్జాతీయ భాషా కళాశాల. వార్ధాలో అనేక ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ప్రముఖ విద్యా సంస్థలు: * భవన్స్ లాయిడ్స్ విద్యా నికేతన్ * మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం * ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణ పాలిటెక్నిక్ * అల్ఫోన్సా సీనియర్ సెకండరీ స్కూల్ * కస్తూర్బా విద్యా మందిర్ * దత్తా మేఘే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ * గోవింద్‌రామ్ సెక్సేరియా కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ * బజాజ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, వార్ధా * అగ్రగామి హై స్కూల్ * బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్, వార్ధా (గతంలో జానకీదేవి బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా పిలువబడేది) * జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ, వార్ధా * అగ్నిహోత్రి గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === గీతా మందిర్ === ఈ ఆలయం విశ్వ శాంతి స్తూపం సమీపంలోని గోపురిలో ఉంది. ఇక్కడ ఎలాంటి దేవతా విగ్రహం లేదా పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల ఇది భారతదేశంలోని ప్రత్యేకమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయంలో గ్రానైట్ పలకలతో నిర్మించిన గోడలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ గోడలపై ''గీతై'' (మరాఠీ భాషలోని ''శ్రీమద్ భగవద్గీత'')లోని 18 అధ్యాయాలను చెక్కారు. ఈ గోడలు ఒక చిన్న ఉద్యానవనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఈ ఆలయాన్ని [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావే]] 1980లో ప్రారంభించారు. ఆలయం పక్కనే ఆచార్య వినోబా భావే, [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] జీవితాలకు సంబంధించిన రెండు ప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి. === విశ్వ శాంతి స్తూపం === [[దస్త్రం:Viswasanthi_Stupa,_Wardha.JPG|ఎడమ|thumb|వార్ధాలోని విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[నిచిదత్సు ఫుజీ]] లేదా గాంధీజీ పిలిచిన విధంగా ఫుజీ గురూజీ కల. ఇది గీతా మందిరం పక్కనే ఉంది. ఇది పెద్ద తెల్లని స్తూపం. స్తూపానికి నాలుగు దిక్కులలో బుద్ధుని విగ్రహాలు ఏర్పాటు చేశారు. ఇక్కడ పెద్ద ఉద్యానవనంతో కూడిన చిన్న జపనీస్ బౌద్ధ ఆలయం కూడా ఉంది. స్తూపం సమీపంలో విశ్వశాంతి కోసం ప్రార్థనలు చేసే ఒక ఆలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మించబడిన అనేక శాంతి స్తూపాలలో ఇది ఒకటి. === సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం === {{Further|సేవాగ్రామ్}} [[సేవాగ్రామ్]] ఆశ్రమం 1936 నుండి 1948 వరకు [[మహాత్మా గాంధీ]] నివాసంగా ఉండేది. 1930లో ఆయన చేపట్టిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహం]] అనంతరం, [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతిలోని తన ఆశ్రమానికి]] తిరిగి వెళ్లకూడదని ఆయన నిర్ణయించుకున్నారు. రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆయన భారతదేశమంతటా పర్యటించారు. అనంతరం గాంధేయ పారిశ్రామికవేత్త [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] ఆహ్వానం మేరకు కొంతకాలం వర్ధా నగరంలోని జమ్నాలాల్ బజాజ్ బంగ్లాలో నివసించారు.<ref>{{cite book|last1=Desai|first1=Mahadev|title=Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary|date=1968|publisher=Mahadev Haribhai Desai|doi=10.1177/097492846902500124|s2cid=151164862}}</ref> 1936లో, 67 సంవత్సరాల వయస్సులో, గాంధీజీ వార్ధా నగర శివార్లలోని ఒక గ్రామానికి వెళ్లారు. ఆయన ఆ గ్రామానికి తరువాత **సేవాగ్రామ్** (హిందీలో "సేవా గ్రామం" అని అర్థం) అని పేరు పెట్టారు. అక్కడ ఆయన తన భార్య [[కస్తూరిబాయి గాంధీ|కస్తూర్బా]], ఇతర శిష్యులతో కలిసి కొన్ని గుడిసెల సముదాయంలో నివసించడం ప్రారంభించారు. క్రమంగా అది ఒక ఆశ్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. గాంధీజీ తన అనుచరులతో కలిసి తన మరణం వరకు, అంటే తరువాతి పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు, అక్కడ నివసించారు. ఆశ్రమ ప్రాంగణం ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. గాంధీజీ, ఆయన సమకాలీనులు ఉపయోగించిన అనేక వ్యక్తిగత వస్తువులను ఇక్కడ భద్రపరిచారు. వీటిలో ఆయన కళ్లద్దాలు, టెలిఫోన్, నోట్‌బుక్, బల్లలు, చాపలు తదితరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=The history of Sewagram|url=[http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The](http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The) Gandhi Ashram, Sevagram (Official website)|access-date=17 June 2014}}</ref> === మగన్ సంగ్రహాలయం === [[దస్త్రం:Magan_Sangrahalaya,_Wardha.JPG|thumb|గ్రామీణ ఆవిష్కరణలు, సాంకేతికతలకు సంబంధించిన మగన్ సంగ్రహాలయ]] ఈ సంగ్రహాలయాన్ని [[మహాత్మా గాంధీ]] 1938లో ప్రారంభించారు. ఇది [[గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం]] సమీపంలోని మగన్‌వాడిలో ఉంది. గ్రామీణ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, పాడిపరిశ్రమ, వివిధ రకాల చర్కాలు, [[ఖాదీ]], గ్రామీణ కళాకారుల హస్తకళలు, [[స్వదేశీ ఉద్యమం|స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని]] ప్రోత్సహించే పద్ధతులు, మగన్‌దీప్ ఖాదీ భండార్, సెలె ఖాదీ గ్రామోద్యోగ ఖాదీ వస్త్రాలు, గ్రామోద్యోగ ఉత్పత్తులు, అలాగే గాంధీ చర్కా నమూనా వంటి అంశాలపై పరిశోధన, అభివృద్ధి గురించి అవగాహన కల్పించడం ఈ సంగ్రహాలయం ప్రధాన ఉద్దేశం. === పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" === ఈ ఆశ్రమాన్ని [[ఆచార్య వినోబా భావే]] 1934లో ఆధ్యాత్మిక ఉద్దేశంతో ధామ్ నది ఒడ్డున ఉన్న పవనార్ లో స్థాపించారు. ఆయన ఈ ఆశ్రమం పరిధిలోనే బ్రహ్మ విద్యా మందిర్ ఆశ్రమాన్ని కూడా స్థాపించారు. ఆయన [[భూదానోద్యమం|భూదాన ఉద్యమంను]] ప్రారంభించారు. అలాగే ఇది ''[[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ ఛోడో ఆందోళన్]]''కు కూడా ప్రారంభ స్థలంగా నిలిచింది. పవనార్ [[మహాభారతం]] కాలం నాటి ప్రాచీన నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. [[నాగ్‌పూర్ రాజ్యం|భోంస్లే]] పాలనలో పవనార్ [[విదర్భ రాజ్యం|విదర్భ రాజ్యంలో]] అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక కేంద్రంగా ఉండేది. ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు, విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి. వాటిని ఆశ్రమంలో భద్రపరిచారు. ఈ ఆశ్రమాన్ని సందర్శకులు సందర్శించవచ్చు. === కేల్జార్ గణపతి మందిరం === కేల్జార్ గణపతి మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 26 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం ఒక కొండపై ఉంది. ఇది బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలోని అడవులు, కొండలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇది ఒక చారిత్రక ప్రదేశం. దీని చరిత్ర వశిష్ఠ పురాణం వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశం [[మహాభారతం|మహాభారతంలో]] ఏకచక్రనగరిగా కూడా ప్రస్తావించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, [[పాండవులు]] తమ అజ్ఞాతవాస సమయంలో ఇక్కడ నివసించారు. [[భీముడు]] ఇక్కడ [[బకాసురుడు|బకాసురుడిని]] సంహరించి, ఈ కొండపై నుంచి కిందికి విసిరివేశాడని చెబుతారు. బకాసురుడు నివసించిన ఒక పురాతన గుహ కొండ దిగువన ఉంది. దాని సమీపంలోనే అతనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ బావి కూడా ఉంది. ఈ బావి లోపలి గోడలు, మెట్లపై చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక పురాతన కోట అవశేషాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఏదైనా నిర్మాణం లేదా తవ్వకం చేపట్టినప్పుడు శిల్పాలు బయటపడటం ఇక్కడ సాధారణంగా జరుగుతుందని పేర్కొంటారు. [[హిందూమతం]], [[జైనమతం]], [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధమతంకు]] సంబంధించిన శిల్పాలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) వీటిపై తగినంత శ్రద్ధ చూపడం లేదని మూలంలో పేర్కొనబడింది. సరైన సంరక్షణ లేకపోవడంతో అనేక శిల్పాలు దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలు ఈ ఆలయంలో, సమీపంలోని చిన్న కొండపై, [[గ్రామ పంచాయతీ]] కార్యాలయంలో, బుద్ధ విహార్‌లో కనిపిస్తాయి. దహెగావ్ (గోసావి)<ref>దహెగావ్ (గోసావి)లో ధాండ్రే కుటుంబానికి రాజకీయ ప్రాబల్యం ఉండేది.</ref> కేల్జార్‌కు 5 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి తుల్జాపూర్ రైల్వే స్టేషన్ ద్వారా నాగ్‌పూర్, వర్ధా నగరాలకు రైలు మార్గం ద్వారా అనుసంధానం ఉంది. === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 17 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం బోర్ నది చుట్టూ ఉంది. బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం ఈ ఆలయానికి 16 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో సంతుల ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి సంత్ [[జ్ఞానేశ్వర్]] [[భక్తి ఉద్యమం|భక్తి మార్గం]] ద్వారా ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి ప్రారంభించారు. [[తుకారాం]] మహారాజ్ పదహారవ శతాబ్దం వరకు తన జీవితాన్ని కొనసాగించారని పేర్కొనబడింది. ఈ భక్తి సంప్రదాయాన్ని మహారాష్ట్రలో అనేక మంది సంతులు కొనసాగించారు. ఈ సంప్రదాయంలో సంత్ కేజాజీ, సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ ముఖ్యమైనవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వారు సుమారు 183 సంవత్సరాల క్రితం విదర్భ ప్రాంతానికి వచ్చారని చెప్పబడింది. ఘోరాడ్ విదర్భలోని పండరీగా మారింది. కేజాజీ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి. ఆయన భక్తితో ఎల్లప్పుడూ [[విఠోబా|భగవాన్ విఠల్]] ను ఆరాధించేవారు. కేజాజీ మహారాజ్ క్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందడంతో, రఘూజీ భోంస్లే మహారాజ్ ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారని పేర్కొనబడింది. శివ మందిరంలో చేతితో తయారు చేసిన కళాకృతులు కనిపిస్తాయి. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[మహాత్మా గాంధీ]] * [[వినోబా భావే]] * [[మురళీధర్ దేవదాస్ ఆమ్టే|బాబా ఆమ్టే]] * [[సింధుతాయ్ సప్కల్]] * [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] * [[రామకృష్ణ బజాజ్]] * [[గుత్తా జ్వాల|జ్వాలా గుత్తా]] == చూడండి == * [[మేక్ ఇన్ మహారాష్ట్ర]] * [[వర్ధా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{official website|[http://wardha.nic.in/}}](http://wardha.nic.in/}}) వర్ధా జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ * {{official website|[http://kelzarganpati.com/}}](http://kelzarganpati.com/}}) కేల్జార్ గణపతి ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ {{Authority control}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు]] mg4iojcnjcouih9hithu9v5pq3ii7hj 4936717 4936716 2026-08-16T14:54:18Z K.Venkataramana 27319 /* చూడండి */ 4936717 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = వార్ధా | native_name_lang = ISO 15919 | other_name = | nickname = | settlement_type = నగరం | image_skyline = Viswasanthi Stupa, Wardha.JPG | image_alt = | image_caption = విశ్వశాంతి స్థూపం | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=250|frame-height=250|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|}}|marker-size2=medium}} | map_alt = | map_caption = మహారాష్ట్రలో వార్ధా స్థానం | coordinates = {{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా]] | established_title = <!-- స్థాపన --> | established_date = 1866 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = మెట్రిక్ | area_footnotes = | area_rank = తూర్పు విదర్భ: 3వ | area_total_km2 = 75 | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 106,444 | population_as_of = 2011 | population_rank = తూర్పు విదర్భ: 3{{sup|వ}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123653/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |archive-date=24 September 2015 |title=భారత జనాభా లెక్కలు: శోధన వివరాలు}}</ref> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = MH-32 | website = {{URL|www.wardha.nic.in}} | footnotes = | official_name = | native_name = ''వర్ధా'' }}{{In use}} '''వార్ధా'''{{Efn|[[ISO 15919|ఐఎస్ఓ]]: ''Vardhā''}} భారతదేశంలోని [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా జిల్లాలో]] ఉన్న ఒక [[నగరం]], [[పురపాలకసంఘం|పురపాలక మండలి]]. వార్ధా జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం ఇక్కడ ఉంది. జిల్లాకు ఉత్తర, పశ్చిమ, దక్షిణ సరిహద్దుల వెంబడి ప్రవహించే [[వార్ధా నది]] పేరు మీదుగా వార్ధా అనే పేరు వచ్చింది. 1866లో స్థాపించబడిన ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం [[పత్తి]] వ్యాపారానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉంది. గాంధీ కార్యక్షేత్రంగా ఈ పట్టణానికి గుర్తింపు ఉంది. == చరిత్ర == వార్ధా [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్యులు]], [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగులు]], [[శాతవాహనులు]], [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఆధునిక పావ్నార్‌గా పిలువబడే ప్రవరపురం ఒకప్పుడు [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] రాజధానిగా ఉండేది. వాకాటకులు సామ్రాజ్య [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తులకు]] సమకాలీనులు. [[ప్రభావతిగుప్త|ప్రభావతీగుప్త]] [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు|చంద్రగుప్తుడు II]] (విక్రమాదిత్య) కుమార్తె. ఆమె వాకాటక పాలకుడు [[మొదటి రుద్రసేన (వాకాటక రాజు)|మొదటి రుద్రసేన ను]] వివాహం చేసుకుంది. వాకాటకుల కాలం క్రీస్తుశకం 2వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] నుండి తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] వరకు, ఉత్తరాన [[నర్మదా నది]] నుండి దక్షిణాన కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా వరకు విస్తరించి ఉండేది. తరువాత వార్ధాను [[చాళుక్యులు]], [[రాష్ట్రకూటులు]], [[దేవగిరి యాదవులు|యాదవులు]], [[ఢిల్లీ సుల్తానులు]], [[బహమనీ సుల్తానులు]], బేరార్ ముస్లిం పాలకులు, గోండులు, [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] పాలించారు. మధ్యయుగ కాలంలో గోండ రాజవంశానికి చెందిన రాజా [[భక్త్ బులంద్ షా]], భోంస్లే వంశానికి చెందిన రఘూజీ ప్రముఖ పాలకులు. 1850లలో వర్ధా జిల్లా (అప్పట్లో [[నాగపూర్ జిల్లా|నాగ్‌పూర్ జిల్లాలో]] భాగంగా ఉండేది) బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు వార్ధాను సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చారు. 1862లో సౌకర్యవంతమైన పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం దీనిని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేసి, [[పుల్గావ్]] సమీపంలోని కావథాను జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1866లో జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాన్ని పాలక్వాడి గ్రామానికి మార్చారు. గ్రామంలోని గుడిసెలను తొలగించి, ఆంగ్ల పట్టణ ప్రణాళిక కర్త సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఆధ్వర్యంలో కొత్త నగరాన్ని నిర్మించారు. ఈ కొత్త నగరానికి జిల్లాలో ప్రవహించే వార్ధా నది పేరు మీదుగా వార్ధా అని పేరు పెట్టారు. వార్ధాకు సమీపంలో [[సేవాగ్రామ్]] నగరం ఉంది. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో]] ఈ రెండు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1934లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] వార్షిక సమావేశం ఇక్కడ జరగడంతో పాటు, [[మహాత్మా గాంధీ]] ఆశ్రమం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. వార్ధా [[బ్రిటిషు భారతదేశంలో జిల్లాలు|బ్రిటిష్ భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ముందస్తు ప్రణాళికతో నిర్మించబడిన నగరాలలో ఒకటి. పట్టణ ప్రణాళికా కర్తలు సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్, సర్ బ్యాచిలర్. క్రాడాక్ జ్ఞాపకార్థం జిల్లాలోని అతిపెద్ద పాఠశాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన రహదారికి సర్ బ్యాచిలర్ పేరు పెట్టారు. క్రాడాక్ పాఠశాలకు తరువాత మహాత్మా గాంధీ పాఠశాలగా పేరు మార్చారు. జిల్లా ఆసుపత్రికి కింగ్ జార్జ్ ఆసుపత్రి అని పేరు ఉండేది, తరువాత దాని పేరును మార్చారు. పాత పేరు చెక్కబడిన రాయి ఒక శతాబ్దానికి పైగా ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉండేది. తరువాత దానిని కొత్త పేరు పలక ''జిల్లా ఆసుపత్రి''తో కప్పివేశారు. నగరంలో బ్రిటిష్ కాలానికి చెందిన అనేక భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో జెడ్.పీ. పాత భవనం, సెంట్రల్ జైలు, బజాజ్‌వాడిలోని చర్చి, క్రైస్తవుల శ్మశానవాటిక ఉన్నాయి. పోవాలే గ్రూప్, ధాండ్రే గ్రూప్ యజమానులు వార్ధాకు చెందినవారు. == జనాభా == వార్ధా నగరాన్ని మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (కేటగిరీ-A) పరిపాలిస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మునిసిపల్ పరిధిలో సుమారు 1,06,444 మంది నివసిస్తున్నారు.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html Wardha City Population Census 2011 | Maharashtra]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> పట్టణీకరణ కారణంగా సమీపంలోని సింధి, సావంగి, బోర్గావ్, [[పిప్రి]], మ్హసాలా, నాల్వాడి, చితోడా గ్రామాలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. 2011 భారతీయ [[జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల]] ప్రకారం,<ref>{{cite web|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01|publisher=Census Commission of India}}</ref> వార్ధా జిల్లాలో 12,96,157 మంది జనాభా ఉంది.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/district/342-wardha.html Wardha District Population Census 2011, Maharashtra literacy sex ratio and density]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. వార్ధా సగటు అక్షరాస్యత రేటు 80% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 83% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 76%గా ఉంది. వార్ధాలో 11% జనాభా ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. వార్ధా జిల్లాలో వార్ధా నగరమే అతిపెద్ద నగరం. === మతం === [[దస్త్రం:Gitai_Mandir,_Wardha.JPG|thumb|గీతాయీ మందిరం. ఇందులో ''[[భగవద్గీత]]''లోని అన్ని శ్లోకాలను గ్రానైట్ పలకలపై చెక్కారు.]] వార్ధా నగర జనాభాలో హిందువులు, బౌద్ధులు అధికంగా ఉండగా, కొంత శాతం ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, జైనులు, సిక్కులు ఉన్నారు. ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]. ఇతర భాషల్లో [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[సింధీ భాష|సింధీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు, విహారాలు, [[గురుద్వారా|గురుద్వారాలు]], జైన దేవాలయాలు, [[మసీదు|మసీదులు]], [[చర్చి|చర్చిలు]] ఉన్నాయి. వీటిలో లక్ష్మీనారాయణ (బచ్చరాజ్ రోడ్), లింగి మందిరం (మహాదేవ మందిరం) డా. రావుసాహెబ్ గాడే భవన్ సమీపంలో, [[విఠోబా|విఠల్]] మందిరం (హవాల్దార్‌పురా), గణేశ్ మందిరం (మెయిన్ రోడ్), గజానన్ మహారాజ్ మందిరం, సాయి మందిరం (ఎం.జి. రోడ్), దిగంబర, శ్వేతాంబర జైన దేవాలయాలు (మహాదేవపురా), శాంతి స్తూపం (గోపురి), గురుద్వారా (సమతానగర్) ముఖ్యమైనవి. వార్ధాలో సెయింట్ థామస్ చర్చి అనే చర్చి ఉంది. దీనిని 1874లో బ్రిటిష్ వారు నిర్మించారు. ఇది గతంలో భారతదేశంలోని చర్చ్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో భాగంగా ఉండేది. తరువాత 1927లో ఇండియన్ చర్చ్ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత, ఇది చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, పాకిస్తాన్, బర్మా, సిలోన్‌లో భాగమైంది. ఇది ఆంగ్లికన్ చర్చి కాగా, సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఇక్కడ ఆరాధనలు చేసేవారు. ఇది ఒక సివిల్ చర్చిగా ఉండి, 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియాకు బదిలీ చేయబడింది. 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా ఏర్పడటానికి ముందు వార్ధాలోని CNI చర్చి ప్రధాన ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చిగా ఉండేది. తరువాత CNI సెవాగ్రామ్‌లో క్రైస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పురుషులు !మహిళలు !మొత్తం జనాభా !మార్పు |- |2001<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/21494/download/24626/PC01_C01_27.xls Census India 2001].</ref> | style="text-align:right;" |57499 | style="text-align:right;" |53619 | style="text-align:right;" |111118 | style="text-align:center;" | - |- |2011<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS Census India 2011].</ref> | style="text-align:right;" |53697 | style="text-align:right;" |52747 | style="text-align:right;" |106444 | style="text-align:right;" | -4.206 |} {{bar box|title=వార్ధా నగరంలోని మతాలు (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html|title=Wardha Population 2011|publisher=census2011}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=మతం|right1=శాతం|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూమతం]]|darkorange|76.9}} {{bar percent|[[బౌద్ధమతం]]|blue|10.82}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|9.77}} {{bar percent|[[జైనమతం]]|yellow|1.86}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.66}}}} === సంస్కృతి === 1969లో మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనం, మరాఠీ సాహిత్యంపై నిర్వహించిన సమావేశం, వార్ధా నగరంలో జరిగింది. ఈ సమావేశానికి పురుషోత్తమ శివరామ్ రేగే అధ్యక్షత వహించారు. == భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణం == వార్ధా {{Coord|20.75|N|78.60|E|}} వద్ద ఉంది.<ref>[http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp వార్ధా జిల్లా ఒక చూపులో] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204004029/http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp|date=4 February 2007}}. Wardha.nic.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున {{convert|234|m|ft|abbr=on}} ఎత్తులో ఉంది.{{Weather box | location = వార్ధా (1991–2020, అత్యధిక/అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు 1966–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 41.8 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.4 | May record high C = 48.4 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.9 | Oct record high C = 38.7 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 48.4 | Jan high C = 29.2 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 37.0 | Apr high C = 41.2 | May high C = 43.2 | Jun high C = 37.9 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.7 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 29.5 | year high C = 33.9 | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 15.6 | Mar low C = 19.6 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.2 | Jun low C = 25.2 | Jul low C = 23.2 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 20.6 | Nov low C = 16.6 | Dec low C = 13.8 | year low C = 20.2 | Jan record low C = 6.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 10.4 | Apr record low C = 15.9 | May record low C = 16.9 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 14.9 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 10.5 | Nov record low C = 8.5 | Dec record low C = 6.2 | year record low C = 6.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 8.7 | Feb rain mm = 7.6 | Mar rain mm = 14.8 | Apr rain mm = 6.9 | May rain mm = 7.0 | Jun rain mm = 169.0 | Jul rain mm = 298.3 | Aug rain mm = 236.6 | Sep rain mm = 158.3 | Oct rain mm = 51.2 | Nov rain mm = 9.7 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 975.0 | Jan rain days = 0.6 | Feb rain days = 0.7 | Mar rain days = 1.3 | Apr rain days = 0.7 | May rain days = 1.1 | Jun rain days = 8.8 | Jul rain days = 12.9 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 7.8 | Oct rain days = 3.0 | Nov rain days = 0.7 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 50.1 | time day = 17:30 [[భారత ప్రామాణిక సమయం|IST]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 39 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 27 | May humidity = 27 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 | year humidity = 50 | source 1 = [[భారత వాతావరణ విభాగం]]<ref>{{cite web | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | title = భారతదేశంలోని పరిశీలనా కేంద్రాల వాతావరణ పట్టికలు 1991-2020 | publisher = [[భారత వాతావరణ విభాగం]] | access-date = April 8, 2024 }}</ref><ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = స్టేషన్: వార్ధా వాతావరణ పట్టిక 1981–2010 | work = వాతావరణ సాధారణ విలువలు 1981–2010 | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = January 2015 | pages = 797–798 | access-date = 3 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = భారతీయ స్టేషన్లలో ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం తీవ్ర విలువలు (2012 వరకు) | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = December 2016 | page = M154 | access-date = 3 April 2020}}</ref> }} == రవాణా == [[దస్త్రం:Railway_map_of_Wardha.jpg|thumb|ఈ పటం వార్ధా, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని రైల్వే స్టేషన్లను చూపిస్తుంది.]] వార్ధా నగరం మహారాష్ట్రలోని ఇతర నగరాలకు రహదారుల ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. జాతీయ రహదారి నం. 361 (నాగ్‌పూర్–వార్ధా–యవత్మాల్–నాందేడ్–లాతూర్–తుల్జాపూర్) నగరం మీదుగా వెళుతుంది. నాగ్‌పూర్–ఔరంగాబాద్–ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే కూడా నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దేవేంద్ర ఫడ్నవిస్|దేవేంద్ర ఫడణవీస్]] కలల ప్రాజెక్టు అయిన సమృద్ధి మహామార్గ్ లేదా నాగ్‌పూర్–ముంబై కమ్యూనికేషన్ సూపర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే కూడా నగర శివార్ల గుండా వెళుతుంది. వార్ధా నగరం రైల్వే ద్వారా భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. [[వార్ధా జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్|వార్ధా రైల్వే స్టేషన్]] రైలు జంక్షన్ గా ముఖ్యమైనది, హౌరా–నాగ్‌పూర్–ముంబై రైలు మార్గంలో ఉంది. [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్]] ద్వారా నగరం దేశంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది. ముంబై–కోల్‌కతా మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను ప్రధానంగా వార్ధా స్టేషన్‌లో, ఢిల్లీ–చెన్నై మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ స్టేషన్]] (గతంలో వార్ధా ఈస్ట్ స్టేషన్)లో నిర్వహిస్తారు.{{Citation needed|date=July 2017}} వార్ధా–నాందేడ్ రైల్వే మార్గం [[యవత్మాల్]], పుసద్, దియోలి మీదుగా నిర్మాణంలో ఉంది. ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా రైల్వే మార్గాలు ఇప్పటికే అధిక రద్దీతో నడుస్తున్నాయి. సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య ఈ రెండు మార్గాలు వాస్తవానికి ఒకే మార్గంగా ఉన్నాయి. అధిక రద్దీని నిర్వహించడానికి సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య మూడవ, నాల్గవ రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం జరుగుతోంది. [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|డా. బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నాగ్‌పూర్‌లో ఉంది. షెడ్యూల్‌డ్ విమాన సేవలు అందుబాటులో ఉన్న సమీప విమానాశ్రయం ఇదే. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఖరీఫ్ కాలంలో [[పత్తి]] సాగు, సోయాబీన్ సాగు ఇక్కడ సర్వసాధారణంగా జరుగుతాయి. [[రబీ పంట]] కాలంలో సాగునీటి కోసం ప్రభుత్వం కాలువలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ శనగ (శనగ) సాగు రైతులలో ప్రముఖ ఎంపికగా ఉంది. అనేక సంస్థలు రైతులను సహజ లేదా సేంద్రియ వ్యవసాయం వైపు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. అయితే సాంకేతికతల లభ్యత, ఈ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ కల్పించే విషయంలో తగిన సహాయక వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఈ ఉద్యమం విస్తృతంగా వ్యాపించడానికి ఆటంకం ఏర్పడుతోంది. విదర్భ ప్రాంతంలో వార్ధా రెండవ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.<ref>[http://dcmsme.gov.in/old/dips/wardha%20dips%2012-13.pdf]</ref> దీనికి నగర భౌగోళిక స్థానం, మంచి రైలు, రహదారి అనుసంధానం ప్రధాన కారణాలు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో ఇక్కడ అనేక కంపెనీలు, పారిశ్రామిక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో ఉక్కు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు ప్రధానమైనవి. సి.దాస్ గ్రూప్ కు చెందిన వార్ధా ఐటీ పార్క్ నగరంలోని ఐటీ పార్క్ ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉంది. ఇది నాగ్‌పూర్ తరువాత విదర్భ ప్రాంతంలో రెండవ ఐటీ పార్క్. ఇది వార్ధా–సేవాగ్రామ్ రహదారిపై ఉన్న MIDC ప్రాంతంలో ఉంది. == విద్య == [[మహాత్మా గాంధీ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్|మహాత్మా గాంధీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్]] నగరంలోని ప్రధాన వైద్య కళాశాల. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు శ్రీ బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ పేరుతో ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ నగరంలోని పురాతన ఇంజినీరింగ్ కళాశాల. రామకృష్ణ బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నగరంలోని వ్యవసాయ కళాశాల. [[మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం]] నగరంలోని అంతర్జాతీయ భాషా కళాశాల. వార్ధాలో అనేక ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ప్రముఖ విద్యా సంస్థలు: * భవన్స్ లాయిడ్స్ విద్యా నికేతన్ * మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం * ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణ పాలిటెక్నిక్ * అల్ఫోన్సా సీనియర్ సెకండరీ స్కూల్ * కస్తూర్బా విద్యా మందిర్ * దత్తా మేఘే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ * గోవింద్‌రామ్ సెక్సేరియా కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ * బజాజ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, వార్ధా * అగ్రగామి హై స్కూల్ * బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్, వార్ధా (గతంలో జానకీదేవి బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా పిలువబడేది) * జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ, వార్ధా * అగ్నిహోత్రి గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === గీతా మందిర్ === ఈ ఆలయం విశ్వ శాంతి స్తూపం సమీపంలోని గోపురిలో ఉంది. ఇక్కడ ఎలాంటి దేవతా విగ్రహం లేదా పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల ఇది భారతదేశంలోని ప్రత్యేకమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయంలో గ్రానైట్ పలకలతో నిర్మించిన గోడలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ గోడలపై ''గీతై'' (మరాఠీ భాషలోని ''శ్రీమద్ భగవద్గీత'')లోని 18 అధ్యాయాలను చెక్కారు. ఈ గోడలు ఒక చిన్న ఉద్యానవనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఈ ఆలయాన్ని [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావే]] 1980లో ప్రారంభించారు. ఆలయం పక్కనే ఆచార్య వినోబా భావే, [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] జీవితాలకు సంబంధించిన రెండు ప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి. === విశ్వ శాంతి స్తూపం === [[దస్త్రం:Viswasanthi_Stupa,_Wardha.JPG|ఎడమ|thumb|వార్ధాలోని విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[నిచిదత్సు ఫుజీ]] లేదా గాంధీజీ పిలిచిన విధంగా ఫుజీ గురూజీ కల. ఇది గీతా మందిరం పక్కనే ఉంది. ఇది పెద్ద తెల్లని స్తూపం. స్తూపానికి నాలుగు దిక్కులలో బుద్ధుని విగ్రహాలు ఏర్పాటు చేశారు. ఇక్కడ పెద్ద ఉద్యానవనంతో కూడిన చిన్న జపనీస్ బౌద్ధ ఆలయం కూడా ఉంది. స్తూపం సమీపంలో విశ్వశాంతి కోసం ప్రార్థనలు చేసే ఒక ఆలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మించబడిన అనేక శాంతి స్తూపాలలో ఇది ఒకటి. === సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం === {{Further|సేవాగ్రామ్}} [[సేవాగ్రామ్]] ఆశ్రమం 1936 నుండి 1948 వరకు [[మహాత్మా గాంధీ]] నివాసంగా ఉండేది. 1930లో ఆయన చేపట్టిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహం]] అనంతరం, [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతిలోని తన ఆశ్రమానికి]] తిరిగి వెళ్లకూడదని ఆయన నిర్ణయించుకున్నారు. రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆయన భారతదేశమంతటా పర్యటించారు. అనంతరం గాంధేయ పారిశ్రామికవేత్త [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] ఆహ్వానం మేరకు కొంతకాలం వర్ధా నగరంలోని జమ్నాలాల్ బజాజ్ బంగ్లాలో నివసించారు.<ref>{{cite book|last1=Desai|first1=Mahadev|title=Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary|date=1968|publisher=Mahadev Haribhai Desai|doi=10.1177/097492846902500124|s2cid=151164862}}</ref> 1936లో, 67 సంవత్సరాల వయస్సులో, గాంధీజీ వార్ధా నగర శివార్లలోని ఒక గ్రామానికి వెళ్లారు. ఆయన ఆ గ్రామానికి తరువాత **సేవాగ్రామ్** (హిందీలో "సేవా గ్రామం" అని అర్థం) అని పేరు పెట్టారు. అక్కడ ఆయన తన భార్య [[కస్తూరిబాయి గాంధీ|కస్తూర్బా]], ఇతర శిష్యులతో కలిసి కొన్ని గుడిసెల సముదాయంలో నివసించడం ప్రారంభించారు. క్రమంగా అది ఒక ఆశ్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. గాంధీజీ తన అనుచరులతో కలిసి తన మరణం వరకు, అంటే తరువాతి పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు, అక్కడ నివసించారు. ఆశ్రమ ప్రాంగణం ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. గాంధీజీ, ఆయన సమకాలీనులు ఉపయోగించిన అనేక వ్యక్తిగత వస్తువులను ఇక్కడ భద్రపరిచారు. వీటిలో ఆయన కళ్లద్దాలు, టెలిఫోన్, నోట్‌బుక్, బల్లలు, చాపలు తదితరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=The history of Sewagram|url=[http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The](http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The) Gandhi Ashram, Sevagram (Official website)|access-date=17 June 2014}}</ref> === మగన్ సంగ్రహాలయం === [[దస్త్రం:Magan_Sangrahalaya,_Wardha.JPG|thumb|గ్రామీణ ఆవిష్కరణలు, సాంకేతికతలకు సంబంధించిన మగన్ సంగ్రహాలయ]] ఈ సంగ్రహాలయాన్ని [[మహాత్మా గాంధీ]] 1938లో ప్రారంభించారు. ఇది [[గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం]] సమీపంలోని మగన్‌వాడిలో ఉంది. గ్రామీణ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, పాడిపరిశ్రమ, వివిధ రకాల చర్కాలు, [[ఖాదీ]], గ్రామీణ కళాకారుల హస్తకళలు, [[స్వదేశీ ఉద్యమం|స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని]] ప్రోత్సహించే పద్ధతులు, మగన్‌దీప్ ఖాదీ భండార్, సెలె ఖాదీ గ్రామోద్యోగ ఖాదీ వస్త్రాలు, గ్రామోద్యోగ ఉత్పత్తులు, అలాగే గాంధీ చర్కా నమూనా వంటి అంశాలపై పరిశోధన, అభివృద్ధి గురించి అవగాహన కల్పించడం ఈ సంగ్రహాలయం ప్రధాన ఉద్దేశం. === పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" === ఈ ఆశ్రమాన్ని [[ఆచార్య వినోబా భావే]] 1934లో ఆధ్యాత్మిక ఉద్దేశంతో ధామ్ నది ఒడ్డున ఉన్న పవనార్ లో స్థాపించారు. ఆయన ఈ ఆశ్రమం పరిధిలోనే బ్రహ్మ విద్యా మందిర్ ఆశ్రమాన్ని కూడా స్థాపించారు. ఆయన [[భూదానోద్యమం|భూదాన ఉద్యమంను]] ప్రారంభించారు. అలాగే ఇది ''[[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ ఛోడో ఆందోళన్]]''కు కూడా ప్రారంభ స్థలంగా నిలిచింది. పవనార్ [[మహాభారతం]] కాలం నాటి ప్రాచీన నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. [[నాగ్‌పూర్ రాజ్యం|భోంస్లే]] పాలనలో పవనార్ [[విదర్భ రాజ్యం|విదర్భ రాజ్యంలో]] అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక కేంద్రంగా ఉండేది. ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు, విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి. వాటిని ఆశ్రమంలో భద్రపరిచారు. ఈ ఆశ్రమాన్ని సందర్శకులు సందర్శించవచ్చు. === కేల్జార్ గణపతి మందిరం === కేల్జార్ గణపతి మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 26 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం ఒక కొండపై ఉంది. ఇది బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలోని అడవులు, కొండలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇది ఒక చారిత్రక ప్రదేశం. దీని చరిత్ర వశిష్ఠ పురాణం వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశం [[మహాభారతం|మహాభారతంలో]] ఏకచక్రనగరిగా కూడా ప్రస్తావించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, [[పాండవులు]] తమ అజ్ఞాతవాస సమయంలో ఇక్కడ నివసించారు. [[భీముడు]] ఇక్కడ [[బకాసురుడు|బకాసురుడిని]] సంహరించి, ఈ కొండపై నుంచి కిందికి విసిరివేశాడని చెబుతారు. బకాసురుడు నివసించిన ఒక పురాతన గుహ కొండ దిగువన ఉంది. దాని సమీపంలోనే అతనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ బావి కూడా ఉంది. ఈ బావి లోపలి గోడలు, మెట్లపై చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక పురాతన కోట అవశేషాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఏదైనా నిర్మాణం లేదా తవ్వకం చేపట్టినప్పుడు శిల్పాలు బయటపడటం ఇక్కడ సాధారణంగా జరుగుతుందని పేర్కొంటారు. [[హిందూమతం]], [[జైనమతం]], [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధమతంకు]] సంబంధించిన శిల్పాలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) వీటిపై తగినంత శ్రద్ధ చూపడం లేదని మూలంలో పేర్కొనబడింది. సరైన సంరక్షణ లేకపోవడంతో అనేక శిల్పాలు దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలు ఈ ఆలయంలో, సమీపంలోని చిన్న కొండపై, [[గ్రామ పంచాయతీ]] కార్యాలయంలో, బుద్ధ విహార్‌లో కనిపిస్తాయి. దహెగావ్ (గోసావి)<ref>దహెగావ్ (గోసావి)లో ధాండ్రే కుటుంబానికి రాజకీయ ప్రాబల్యం ఉండేది.</ref> కేల్జార్‌కు 5 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి తుల్జాపూర్ రైల్వే స్టేషన్ ద్వారా నాగ్‌పూర్, వర్ధా నగరాలకు రైలు మార్గం ద్వారా అనుసంధానం ఉంది. === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 17 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం బోర్ నది చుట్టూ ఉంది. బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం ఈ ఆలయానికి 16 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో సంతుల ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి సంత్ [[జ్ఞానేశ్వర్]] [[భక్తి ఉద్యమం|భక్తి మార్గం]] ద్వారా ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి ప్రారంభించారు. [[తుకారాం]] మహారాజ్ పదహారవ శతాబ్దం వరకు తన జీవితాన్ని కొనసాగించారని పేర్కొనబడింది. ఈ భక్తి సంప్రదాయాన్ని మహారాష్ట్రలో అనేక మంది సంతులు కొనసాగించారు. ఈ సంప్రదాయంలో సంత్ కేజాజీ, సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ ముఖ్యమైనవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వారు సుమారు 183 సంవత్సరాల క్రితం విదర్భ ప్రాంతానికి వచ్చారని చెప్పబడింది. ఘోరాడ్ విదర్భలోని పండరీగా మారింది. కేజాజీ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి. ఆయన భక్తితో ఎల్లప్పుడూ [[విఠోబా|భగవాన్ విఠల్]] ను ఆరాధించేవారు. కేజాజీ మహారాజ్ క్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందడంతో, రఘూజీ భోంస్లే మహారాజ్ ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారని పేర్కొనబడింది. శివ మందిరంలో చేతితో తయారు చేసిన కళాకృతులు కనిపిస్తాయి. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[మహాత్మా గాంధీ]] * [[వినోబా భావే]] * [[మురళీధర్ దేవదాస్ ఆమ్టే|బాబా ఆమ్టే]] * [[సింధుతాయ్ సప్కల్]] * [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] * [[రామకృష్ణ బజాజ్]] * [[గుత్తా జ్వాల|జ్వాలా గుత్తా]] == ఇది కుడా చూడండి == * [[వార్థా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|వార్ధా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{official website|[http://wardha.nic.in/}}](http://wardha.nic.in/}}) వర్ధా జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ * {{official website|[http://kelzarganpati.com/}}](http://kelzarganpati.com/}}) కేల్జార్ గణపతి ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ {{Authority control}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు]] hebr8c2vqakvwb85k12za5tcnz6ci6y 4936718 4936717 2026-08-16T14:54:36Z యర్రా రామారావు 28161 4936718 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = వార్ధా | native_name_lang = ISO 15919 | other_name = | nickname = | settlement_type = నగరం | image_skyline = Viswasanthi Stupa, Wardha.JPG | image_alt = | image_caption = విశ్వశాంతి స్థూపం | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=250|frame-height=250|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|}}|marker-size2=medium}} | map_alt = | map_caption = మహారాష్ట్రలో వార్ధా స్థానం | coordinates = {{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా]] | established_title = <!-- స్థాపన --> | established_date = 1866 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = మెట్రిక్ | area_footnotes = | area_rank = తూర్పు విదర్భ: 3వ | area_total_km2 = 75 | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 106,444 | population_as_of = 2011 | population_rank = తూర్పు విదర్భ: 3{{sup|వ}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123653/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |archive-date=24 September 2015 |title=భారత జనాభా లెక్కలు: శోధన వివరాలు}}</ref> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = MH-32 | website = {{URL|www.wardha.nic.in}} | footnotes = | official_name = | native_name = ''వర్ధా'' }}'''వార్ధా'''{{Efn|[[ISO 15919|ఐఎస్ఓ]]: ''Vardhā''}} భారతదేశంలోని [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా జిల్లాలో]] ఉన్న ఒక [[నగరం]], [[పురపాలకసంఘం|పురపాలక మండలి]]. వార్ధా జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం ఇక్కడ ఉంది. జిల్లాకు ఉత్తర, పశ్చిమ, దక్షిణ సరిహద్దుల వెంబడి ప్రవహించే [[వార్ధా నది]] పేరు మీదుగా వార్ధా అనే పేరు వచ్చింది. 1866లో స్థాపించబడిన ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం [[పత్తి]] వ్యాపారానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉంది. గాంధీ కార్యక్షేత్రంగా ఈ పట్టణానికి గుర్తింపు ఉంది. == చరిత్ర == వార్ధా [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్యులు]], [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగులు]], [[శాతవాహనులు]], [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఆధునిక పావ్నార్‌గా పిలువబడే ప్రవరపురం ఒకప్పుడు [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] రాజధానిగా ఉండేది. వాకాటకులు సామ్రాజ్య [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తులకు]] సమకాలీనులు. [[ప్రభావతిగుప్త|ప్రభావతీగుప్త]] [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు|చంద్రగుప్తుడు II]] (విక్రమాదిత్య) కుమార్తె. ఆమె వాకాటక పాలకుడు [[మొదటి రుద్రసేన (వాకాటక రాజు)|మొదటి రుద్రసేన ను]] వివాహం చేసుకుంది. వాకాటకుల కాలం క్రీస్తుశకం 2వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] నుండి తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] వరకు, ఉత్తరాన [[నర్మదా నది]] నుండి దక్షిణాన కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా వరకు విస్తరించి ఉండేది. తరువాత వార్ధాను [[చాళుక్యులు]], [[రాష్ట్రకూటులు]], [[దేవగిరి యాదవులు|యాదవులు]], [[ఢిల్లీ సుల్తానులు]], [[బహమనీ సుల్తానులు]], బేరార్ ముస్లిం పాలకులు, గోండులు, [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] పాలించారు. మధ్యయుగ కాలంలో గోండ రాజవంశానికి చెందిన రాజా [[భక్త్ బులంద్ షా]], భోంస్లే వంశానికి చెందిన రఘూజీ ప్రముఖ పాలకులు. 1850లలో వర్ధా జిల్లా (అప్పట్లో [[నాగపూర్ జిల్లా|నాగ్‌పూర్ జిల్లాలో]] భాగంగా ఉండేది) బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు వార్ధాను సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చారు. 1862లో సౌకర్యవంతమైన పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం దీనిని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేసి, [[పుల్గావ్]] సమీపంలోని కావథాను జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1866లో జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాన్ని పాలక్వాడి గ్రామానికి మార్చారు. గ్రామంలోని గుడిసెలను తొలగించి, ఆంగ్ల పట్టణ ప్రణాళిక కర్త సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఆధ్వర్యంలో కొత్త నగరాన్ని నిర్మించారు. ఈ కొత్త నగరానికి జిల్లాలో ప్రవహించే వార్ధా నది పేరు మీదుగా వార్ధా అని పేరు పెట్టారు. వార్ధాకు సమీపంలో [[సేవాగ్రామ్]] నగరం ఉంది. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో]] ఈ రెండు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1934లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] వార్షిక సమావేశం ఇక్కడ జరగడంతో పాటు, [[మహాత్మా గాంధీ]] ఆశ్రమం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. వార్ధా [[బ్రిటిషు భారతదేశంలో జిల్లాలు|బ్రిటిష్ భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ముందస్తు ప్రణాళికతో నిర్మించబడిన నగరాలలో ఒకటి. పట్టణ ప్రణాళికా కర్తలు సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్, సర్ బ్యాచిలర్. క్రాడాక్ జ్ఞాపకార్థం జిల్లాలోని అతిపెద్ద పాఠశాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన రహదారికి సర్ బ్యాచిలర్ పేరు పెట్టారు. క్రాడాక్ పాఠశాలకు తరువాత మహాత్మా గాంధీ పాఠశాలగా పేరు మార్చారు. జిల్లా ఆసుపత్రికి కింగ్ జార్జ్ ఆసుపత్రి అని పేరు ఉండేది, తరువాత దాని పేరును మార్చారు. పాత పేరు చెక్కబడిన రాయి ఒక శతాబ్దానికి పైగా ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉండేది. తరువాత దానిని కొత్త పేరు పలక ''జిల్లా ఆసుపత్రి''తో కప్పివేశారు. నగరంలో బ్రిటిష్ కాలానికి చెందిన అనేక భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో జెడ్.పీ. పాత భవనం, సెంట్రల్ జైలు, బజాజ్‌వాడిలోని చర్చి, క్రైస్తవుల శ్మశానవాటిక ఉన్నాయి. పోవాలే గ్రూప్, ధాండ్రే గ్రూప్ యజమానులు వార్ధాకు చెందినవారు. == జనాభా == వార్ధా నగరాన్ని మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (కేటగిరీ-A) పరిపాలిస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మునిసిపల్ పరిధిలో సుమారు 1,06,444 మంది నివసిస్తున్నారు.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html Wardha City Population Census 2011 | Maharashtra]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> పట్టణీకరణ కారణంగా సమీపంలోని సింధి, సావంగి, బోర్గావ్, [[పిప్రి]], మ్హసాలా, నాల్వాడి, చితోడా గ్రామాలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. 2011 భారతీయ [[జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల]] ప్రకారం,<ref>{{cite web|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01|publisher=Census Commission of India}}</ref> వార్ధా జిల్లాలో 12,96,157 మంది జనాభా ఉంది.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/district/342-wardha.html Wardha District Population Census 2011, Maharashtra literacy sex ratio and density]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. వార్ధా సగటు అక్షరాస్యత రేటు 80% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 83% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 76%గా ఉంది. వార్ధాలో 11% జనాభా ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. వార్ధా జిల్లాలో వార్ధా నగరమే అతిపెద్ద నగరం. === మతం === [[దస్త్రం:Gitai_Mandir,_Wardha.JPG|thumb|గీతాయీ మందిరం. ఇందులో ''[[భగవద్గీత]]''లోని అన్ని శ్లోకాలను గ్రానైట్ పలకలపై చెక్కారు.]] వార్ధా నగర జనాభాలో హిందువులు, బౌద్ధులు అధికంగా ఉండగా, కొంత శాతం ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, జైనులు, సిక్కులు ఉన్నారు. ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]. ఇతర భాషల్లో [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[సింధీ భాష|సింధీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు, విహారాలు, [[గురుద్వారా|గురుద్వారాలు]], జైన దేవాలయాలు, [[మసీదు|మసీదులు]], [[చర్చి|చర్చిలు]] ఉన్నాయి. వీటిలో లక్ష్మీనారాయణ (బచ్చరాజ్ రోడ్), లింగి మందిరం (మహాదేవ మందిరం) డా. రావుసాహెబ్ గాడే భవన్ సమీపంలో, [[విఠోబా|విఠల్]] మందిరం (హవాల్దార్‌పురా), గణేశ్ మందిరం (మెయిన్ రోడ్), గజానన్ మహారాజ్ మందిరం, సాయి మందిరం (ఎం.జి. రోడ్), దిగంబర, శ్వేతాంబర జైన దేవాలయాలు (మహాదేవపురా), శాంతి స్తూపం (గోపురి), గురుద్వారా (సమతానగర్) ముఖ్యమైనవి. వార్ధాలో సెయింట్ థామస్ చర్చి అనే చర్చి ఉంది. దీనిని 1874లో బ్రిటిష్ వారు నిర్మించారు. ఇది గతంలో భారతదేశంలోని చర్చ్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో భాగంగా ఉండేది. తరువాత 1927లో ఇండియన్ చర్చ్ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత, ఇది చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, పాకిస్తాన్, బర్మా, సిలోన్‌లో భాగమైంది. ఇది ఆంగ్లికన్ చర్చి కాగా, సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఇక్కడ ఆరాధనలు చేసేవారు. ఇది ఒక సివిల్ చర్చిగా ఉండి, 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియాకు బదిలీ చేయబడింది. 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా ఏర్పడటానికి ముందు వార్ధాలోని CNI చర్చి ప్రధాన ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చిగా ఉండేది. తరువాత CNI సెవాగ్రామ్‌లో క్రైస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పురుషులు !మహిళలు !మొత్తం జనాభా !మార్పు |- |2001<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/21494/download/24626/PC01_C01_27.xls Census India 2001].</ref> | style="text-align:right;" |57499 | style="text-align:right;" |53619 | style="text-align:right;" |111118 | style="text-align:center;" | - |- |2011<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS Census India 2011].</ref> | style="text-align:right;" |53697 | style="text-align:right;" |52747 | style="text-align:right;" |106444 | style="text-align:right;" | -4.206 |} {{bar box|title=వార్ధా నగరంలోని మతాలు (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html|title=Wardha Population 2011|publisher=census2011}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=మతం|right1=శాతం|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూమతం]]|darkorange|76.9}} {{bar percent|[[బౌద్ధమతం]]|blue|10.82}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|9.77}} {{bar percent|[[జైనమతం]]|yellow|1.86}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.66}}}} === సంస్కృతి === 1969లో మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనం, మరాఠీ సాహిత్యంపై నిర్వహించిన సమావేశం, వార్ధా నగరంలో జరిగింది. ఈ సమావేశానికి పురుషోత్తమ శివరామ్ రేగే అధ్యక్షత వహించారు. == భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణం == వార్ధా {{Coord|20.75|N|78.60|E|}} వద్ద ఉంది.<ref>[http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp వార్ధా జిల్లా ఒక చూపులో] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204004029/http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp|date=4 February 2007}}. Wardha.nic.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున {{convert|234|m|ft|abbr=on}} ఎత్తులో ఉంది.{{Weather box | location = వార్ధా (1991–2020, అత్యధిక/అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు 1966–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 41.8 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.4 | May record high C = 48.4 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.9 | Oct record high C = 38.7 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 48.4 | Jan high C = 29.2 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 37.0 | Apr high C = 41.2 | May high C = 43.2 | Jun high C = 37.9 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.7 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 29.5 | year high C = 33.9 | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 15.6 | Mar low C = 19.6 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.2 | Jun low C = 25.2 | Jul low C = 23.2 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 20.6 | Nov low C = 16.6 | Dec low C = 13.8 | year low C = 20.2 | Jan record low C = 6.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 10.4 | Apr record low C = 15.9 | May record low C = 16.9 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 14.9 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 10.5 | Nov record low C = 8.5 | Dec record low C = 6.2 | year record low C = 6.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 8.7 | Feb rain mm = 7.6 | Mar rain mm = 14.8 | Apr rain mm = 6.9 | May rain mm = 7.0 | Jun rain mm = 169.0 | Jul rain mm = 298.3 | Aug rain mm = 236.6 | Sep rain mm = 158.3 | Oct rain mm = 51.2 | Nov rain mm = 9.7 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 975.0 | Jan rain days = 0.6 | Feb rain days = 0.7 | Mar rain days = 1.3 | Apr rain days = 0.7 | May rain days = 1.1 | Jun rain days = 8.8 | Jul rain days = 12.9 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 7.8 | Oct rain days = 3.0 | Nov rain days = 0.7 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 50.1 | time day = 17:30 [[భారత ప్రామాణిక సమయం|IST]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 39 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 27 | May humidity = 27 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 | year humidity = 50 | source 1 = [[భారత వాతావరణ విభాగం]]<ref>{{cite web | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | title = భారతదేశంలోని పరిశీలనా కేంద్రాల వాతావరణ పట్టికలు 1991-2020 | publisher = [[భారత వాతావరణ విభాగం]] | access-date = April 8, 2024 }}</ref><ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = స్టేషన్: వార్ధా వాతావరణ పట్టిక 1981–2010 | work = వాతావరణ సాధారణ విలువలు 1981–2010 | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = January 2015 | pages = 797–798 | access-date = 3 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = భారతీయ స్టేషన్లలో ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం తీవ్ర విలువలు (2012 వరకు) | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = December 2016 | page = M154 | access-date = 3 April 2020}}</ref> }} == రవాణా == [[దస్త్రం:Railway_map_of_Wardha.jpg|thumb|ఈ పటం వార్ధా, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని రైల్వే స్టేషన్లను చూపిస్తుంది.]] వార్ధా నగరం మహారాష్ట్రలోని ఇతర నగరాలకు రహదారుల ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. జాతీయ రహదారి నం. 361 (నాగ్‌పూర్–వార్ధా–యవత్మాల్–నాందేడ్–లాతూర్–తుల్జాపూర్) నగరం మీదుగా వెళుతుంది. నాగ్‌పూర్–ఔరంగాబాద్–ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే కూడా నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దేవేంద్ర ఫడ్నవిస్|దేవేంద్ర ఫడణవీస్]] కలల ప్రాజెక్టు అయిన సమృద్ధి మహామార్గ్ లేదా నాగ్‌పూర్–ముంబై కమ్యూనికేషన్ సూపర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే కూడా నగర శివార్ల గుండా వెళుతుంది. వార్ధా నగరం రైల్వే ద్వారా భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. [[వార్ధా జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్|వార్ధా రైల్వే స్టేషన్]] రైలు జంక్షన్ గా ముఖ్యమైనది, హౌరా–నాగ్‌పూర్–ముంబై రైలు మార్గంలో ఉంది. [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్]] ద్వారా నగరం దేశంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది. ముంబై–కోల్‌కతా మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను ప్రధానంగా వార్ధా స్టేషన్‌లో, ఢిల్లీ–చెన్నై మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ స్టేషన్]] (గతంలో వార్ధా ఈస్ట్ స్టేషన్)లో నిర్వహిస్తారు.{{Citation needed|date=July 2017}} వార్ధా–నాందేడ్ రైల్వే మార్గం [[యవత్మాల్]], పుసద్, దియోలి మీదుగా నిర్మాణంలో ఉంది. ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా రైల్వే మార్గాలు ఇప్పటికే అధిక రద్దీతో నడుస్తున్నాయి. సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య ఈ రెండు మార్గాలు వాస్తవానికి ఒకే మార్గంగా ఉన్నాయి. అధిక రద్దీని నిర్వహించడానికి సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య మూడవ, నాల్గవ రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం జరుగుతోంది. [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|డా. బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నాగ్‌పూర్‌లో ఉంది. షెడ్యూల్‌డ్ విమాన సేవలు అందుబాటులో ఉన్న సమీప విమానాశ్రయం ఇదే. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఖరీఫ్ కాలంలో [[పత్తి]] సాగు, సోయాబీన్ సాగు ఇక్కడ సర్వసాధారణంగా జరుగుతాయి. [[రబీ పంట]] కాలంలో సాగునీటి కోసం ప్రభుత్వం కాలువలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ శనగ (శనగ) సాగు రైతులలో ప్రముఖ ఎంపికగా ఉంది. అనేక సంస్థలు రైతులను సహజ లేదా సేంద్రియ వ్యవసాయం వైపు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. అయితే సాంకేతికతల లభ్యత, ఈ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ కల్పించే విషయంలో తగిన సహాయక వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఈ ఉద్యమం విస్తృతంగా వ్యాపించడానికి ఆటంకం ఏర్పడుతోంది. విదర్భ ప్రాంతంలో వార్ధా రెండవ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.<ref>[http://dcmsme.gov.in/old/dips/wardha%20dips%2012-13.pdf]</ref> దీనికి నగర భౌగోళిక స్థానం, మంచి రైలు, రహదారి అనుసంధానం ప్రధాన కారణాలు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో ఇక్కడ అనేక కంపెనీలు, పారిశ్రామిక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో ఉక్కు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు ప్రధానమైనవి. సి.దాస్ గ్రూప్ కు చెందిన వార్ధా ఐటీ పార్క్ నగరంలోని ఐటీ పార్క్ ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉంది. ఇది నాగ్‌పూర్ తరువాత విదర్భ ప్రాంతంలో రెండవ ఐటీ పార్క్. ఇది వార్ధా–సేవాగ్రామ్ రహదారిపై ఉన్న MIDC ప్రాంతంలో ఉంది. == విద్య == [[మహాత్మా గాంధీ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్|మహాత్మా గాంధీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్]] నగరంలోని ప్రధాన వైద్య కళాశాల. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు శ్రీ బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ పేరుతో ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ నగరంలోని పురాతన ఇంజినీరింగ్ కళాశాల. రామకృష్ణ బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నగరంలోని వ్యవసాయ కళాశాల. [[మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం]] నగరంలోని అంతర్జాతీయ భాషా కళాశాల. వార్ధాలో అనేక ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ప్రముఖ విద్యా సంస్థలు: * భవన్స్ లాయిడ్స్ విద్యా నికేతన్ * మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం * ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణ పాలిటెక్నిక్ * అల్ఫోన్సా సీనియర్ సెకండరీ స్కూల్ * కస్తూర్బా విద్యా మందిర్ * దత్తా మేఘే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ * గోవింద్‌రామ్ సెక్సేరియా కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ * బజాజ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, వార్ధా * అగ్రగామి హై స్కూల్ * బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్, వార్ధా (గతంలో జానకీదేవి బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా పిలువబడేది) * జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ, వార్ధా * అగ్నిహోత్రి గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === గీతా మందిర్ === ఈ ఆలయం విశ్వ శాంతి స్తూపం సమీపంలోని గోపురిలో ఉంది. ఇక్కడ ఎలాంటి దేవతా విగ్రహం లేదా పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల ఇది భారతదేశంలోని ప్రత్యేకమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయంలో గ్రానైట్ పలకలతో నిర్మించిన గోడలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ గోడలపై ''గీతై'' (మరాఠీ భాషలోని ''శ్రీమద్ భగవద్గీత'')లోని 18 అధ్యాయాలను చెక్కారు. ఈ గోడలు ఒక చిన్న ఉద్యానవనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఈ ఆలయాన్ని [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావే]] 1980లో ప్రారంభించారు. ఆలయం పక్కనే ఆచార్య వినోబా భావే, [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] జీవితాలకు సంబంధించిన రెండు ప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి. === విశ్వ శాంతి స్తూపం === [[దస్త్రం:Viswasanthi_Stupa,_Wardha.JPG|ఎడమ|thumb|వార్ధాలోని విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[నిచిదత్సు ఫుజీ]] లేదా గాంధీజీ పిలిచిన విధంగా ఫుజీ గురూజీ కల. ఇది గీతా మందిరం పక్కనే ఉంది. ఇది పెద్ద తెల్లని స్తూపం. స్తూపానికి నాలుగు దిక్కులలో బుద్ధుని విగ్రహాలు ఏర్పాటు చేశారు. ఇక్కడ పెద్ద ఉద్యానవనంతో కూడిన చిన్న జపనీస్ బౌద్ధ ఆలయం కూడా ఉంది. స్తూపం సమీపంలో విశ్వశాంతి కోసం ప్రార్థనలు చేసే ఒక ఆలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మించబడిన అనేక శాంతి స్తూపాలలో ఇది ఒకటి. === సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం === {{Further|సేవాగ్రామ్}} [[సేవాగ్రామ్]] ఆశ్రమం 1936 నుండి 1948 వరకు [[మహాత్మా గాంధీ]] నివాసంగా ఉండేది. 1930లో ఆయన చేపట్టిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహం]] అనంతరం, [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతిలోని తన ఆశ్రమానికి]] తిరిగి వెళ్లకూడదని ఆయన నిర్ణయించుకున్నారు. రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆయన భారతదేశమంతటా పర్యటించారు. అనంతరం గాంధేయ పారిశ్రామికవేత్త [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] ఆహ్వానం మేరకు కొంతకాలం వర్ధా నగరంలోని జమ్నాలాల్ బజాజ్ బంగ్లాలో నివసించారు.<ref>{{cite book|last1=Desai|first1=Mahadev|title=Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary|date=1968|publisher=Mahadev Haribhai Desai|doi=10.1177/097492846902500124|s2cid=151164862}}</ref> 1936లో, 67 సంవత్సరాల వయస్సులో, గాంధీజీ వార్ధా నగర శివార్లలోని ఒక గ్రామానికి వెళ్లారు. ఆయన ఆ గ్రామానికి తరువాత **సేవాగ్రామ్** (హిందీలో "సేవా గ్రామం" అని అర్థం) అని పేరు పెట్టారు. అక్కడ ఆయన తన భార్య [[కస్తూరిబాయి గాంధీ|కస్తూర్బా]], ఇతర శిష్యులతో కలిసి కొన్ని గుడిసెల సముదాయంలో నివసించడం ప్రారంభించారు. క్రమంగా అది ఒక ఆశ్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. గాంధీజీ తన అనుచరులతో కలిసి తన మరణం వరకు, అంటే తరువాతి పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు, అక్కడ నివసించారు. ఆశ్రమ ప్రాంగణం ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. గాంధీజీ, ఆయన సమకాలీనులు ఉపయోగించిన అనేక వ్యక్తిగత వస్తువులను ఇక్కడ భద్రపరిచారు. వీటిలో ఆయన కళ్లద్దాలు, టెలిఫోన్, నోట్‌బుక్, బల్లలు, చాపలు తదితరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=The history of Sewagram|url=[http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The](http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The) Gandhi Ashram, Sevagram (Official website)|access-date=17 June 2014}}</ref> === మగన్ సంగ్రహాలయం === [[దస్త్రం:Magan_Sangrahalaya,_Wardha.JPG|thumb|గ్రామీణ ఆవిష్కరణలు, సాంకేతికతలకు సంబంధించిన మగన్ సంగ్రహాలయ]] ఈ సంగ్రహాలయాన్ని [[మహాత్మా గాంధీ]] 1938లో ప్రారంభించారు. ఇది [[గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం]] సమీపంలోని మగన్‌వాడిలో ఉంది. గ్రామీణ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, పాడిపరిశ్రమ, వివిధ రకాల చర్కాలు, [[ఖాదీ]], గ్రామీణ కళాకారుల హస్తకళలు, [[స్వదేశీ ఉద్యమం|స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని]] ప్రోత్సహించే పద్ధతులు, మగన్‌దీప్ ఖాదీ భండార్, సెలె ఖాదీ గ్రామోద్యోగ ఖాదీ వస్త్రాలు, గ్రామోద్యోగ ఉత్పత్తులు, అలాగే గాంధీ చర్కా నమూనా వంటి అంశాలపై పరిశోధన, అభివృద్ధి గురించి అవగాహన కల్పించడం ఈ సంగ్రహాలయం ప్రధాన ఉద్దేశం. === పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" === ఈ ఆశ్రమాన్ని [[ఆచార్య వినోబా భావే]] 1934లో ఆధ్యాత్మిక ఉద్దేశంతో ధామ్ నది ఒడ్డున ఉన్న పవనార్ లో స్థాపించారు. ఆయన ఈ ఆశ్రమం పరిధిలోనే బ్రహ్మ విద్యా మందిర్ ఆశ్రమాన్ని కూడా స్థాపించారు. ఆయన [[భూదానోద్యమం|భూదాన ఉద్యమంను]] ప్రారంభించారు. అలాగే ఇది ''[[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ ఛోడో ఆందోళన్]]''కు కూడా ప్రారంభ స్థలంగా నిలిచింది. పవనార్ [[మహాభారతం]] కాలం నాటి ప్రాచీన నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. [[నాగ్‌పూర్ రాజ్యం|భోంస్లే]] పాలనలో పవనార్ [[విదర్భ రాజ్యం|విదర్భ రాజ్యంలో]] అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక కేంద్రంగా ఉండేది. ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు, విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి. వాటిని ఆశ్రమంలో భద్రపరిచారు. ఈ ఆశ్రమాన్ని సందర్శకులు సందర్శించవచ్చు. === కేల్జార్ గణపతి మందిరం === కేల్జార్ గణపతి మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 26 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం ఒక కొండపై ఉంది. ఇది బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలోని అడవులు, కొండలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇది ఒక చారిత్రక ప్రదేశం. దీని చరిత్ర వశిష్ఠ పురాణం వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశం [[మహాభారతం|మహాభారతంలో]] ఏకచక్రనగరిగా కూడా ప్రస్తావించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, [[పాండవులు]] తమ అజ్ఞాతవాస సమయంలో ఇక్కడ నివసించారు. [[భీముడు]] ఇక్కడ [[బకాసురుడు|బకాసురుడిని]] సంహరించి, ఈ కొండపై నుంచి కిందికి విసిరివేశాడని చెబుతారు. బకాసురుడు నివసించిన ఒక పురాతన గుహ కొండ దిగువన ఉంది. దాని సమీపంలోనే అతనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ బావి కూడా ఉంది. ఈ బావి లోపలి గోడలు, మెట్లపై చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక పురాతన కోట అవశేషాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఏదైనా నిర్మాణం లేదా తవ్వకం చేపట్టినప్పుడు శిల్పాలు బయటపడటం ఇక్కడ సాధారణంగా జరుగుతుందని పేర్కొంటారు. [[హిందూమతం]], [[జైనమతం]], [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధమతంకు]] సంబంధించిన శిల్పాలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) వీటిపై తగినంత శ్రద్ధ చూపడం లేదని మూలంలో పేర్కొనబడింది. సరైన సంరక్షణ లేకపోవడంతో అనేక శిల్పాలు దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలు ఈ ఆలయంలో, సమీపంలోని చిన్న కొండపై, [[గ్రామ పంచాయతీ]] కార్యాలయంలో, బుద్ధ విహార్‌లో కనిపిస్తాయి. దహెగావ్ (గోసావి)<ref>దహెగావ్ (గోసావి)లో ధాండ్రే కుటుంబానికి రాజకీయ ప్రాబల్యం ఉండేది.</ref> కేల్జార్‌కు 5 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి తుల్జాపూర్ రైల్వే స్టేషన్ ద్వారా నాగ్‌పూర్, వర్ధా నగరాలకు రైలు మార్గం ద్వారా అనుసంధానం ఉంది. === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 17 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం బోర్ నది చుట్టూ ఉంది. బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం ఈ ఆలయానికి 16 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో సంతుల ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి సంత్ [[జ్ఞానేశ్వర్]] [[భక్తి ఉద్యమం|భక్తి మార్గం]] ద్వారా ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి ప్రారంభించారు. [[తుకారాం]] మహారాజ్ పదహారవ శతాబ్దం వరకు తన జీవితాన్ని కొనసాగించారని పేర్కొనబడింది. ఈ భక్తి సంప్రదాయాన్ని మహారాష్ట్రలో అనేక మంది సంతులు కొనసాగించారు. ఈ సంప్రదాయంలో సంత్ కేజాజీ, సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ ముఖ్యమైనవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వారు సుమారు 183 సంవత్సరాల క్రితం విదర్భ ప్రాంతానికి వచ్చారని చెప్పబడింది. ఘోరాడ్ విదర్భలోని పండరీగా మారింది. కేజాజీ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి. ఆయన భక్తితో ఎల్లప్పుడూ [[విఠోబా|భగవాన్ విఠల్]] ను ఆరాధించేవారు. కేజాజీ మహారాజ్ క్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందడంతో, రఘూజీ భోంస్లే మహారాజ్ ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారని పేర్కొనబడింది. శివ మందిరంలో చేతితో తయారు చేసిన కళాకృతులు కనిపిస్తాయి. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[మహాత్మా గాంధీ]] * [[వినోబా భావే]] * [[మురళీధర్ దేవదాస్ ఆమ్టే|బాబా ఆమ్టే]] * [[సింధుతాయ్ సప్కల్]] * [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] * [[రామకృష్ణ బజాజ్]] * [[గుత్తా జ్వాల|జ్వాలా గుత్తా]] == ఇది కుడా చూడండి == * [[వార్థా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|వార్ధా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{official website|[http://wardha.nic.in/}}](http://wardha.nic.in/}}) వర్ధా జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ * {{official website|[http://kelzarganpati.com/}}](http://kelzarganpati.com/}}) కేల్జార్ గణపతి ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ {{Authority control}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు]] tmptctz73fbuc1268usj8bb17652jb7 4936719 4936718 2026-08-16T14:55:17Z యర్రా రామారావు 28161 [[Special:Contributions/యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[User talk:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) చేసిన మార్పులను [[User:K.Venkataramana|K.Venkataramana]] చివరి కూర్పు వరకు తిరగ్గొట్టారు. 4936717 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = వార్ధా | native_name_lang = ISO 15919 | other_name = | nickname = | settlement_type = నగరం | image_skyline = Viswasanthi Stupa, Wardha.JPG | image_alt = | image_caption = విశ్వశాంతి స్థూపం | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=250|frame-height=250|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|}}|marker-size2=medium}} | map_alt = | map_caption = మహారాష్ట్రలో వార్ధా స్థానం | coordinates = {{coord|20|44|30|N|78|36|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా]] | established_title = <!-- స్థాపన --> | established_date = 1866 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = మెట్రిక్ | area_footnotes = | area_rank = తూర్పు విదర్భ: 3వ | area_total_km2 = 75 | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 106,444 | population_as_of = 2011 | population_rank = తూర్పు విదర్భ: 3{{sup|వ}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123653/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=558544 |archive-date=24 September 2015 |title=భారత జనాభా లెక్కలు: శోధన వివరాలు}}</ref> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = MH-32 | website = {{URL|www.wardha.nic.in}} | footnotes = | official_name = | native_name = ''వర్ధా'' }}{{In use}} '''వార్ధా'''{{Efn|[[ISO 15919|ఐఎస్ఓ]]: ''Vardhā''}} భారతదేశంలోని [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రంలోని [[వార్ధా జిల్లా|వార్ధా జిల్లాలో]] ఉన్న ఒక [[నగరం]], [[పురపాలకసంఘం|పురపాలక మండలి]]. వార్ధా జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం ఇక్కడ ఉంది. జిల్లాకు ఉత్తర, పశ్చిమ, దక్షిణ సరిహద్దుల వెంబడి ప్రవహించే [[వార్ధా నది]] పేరు మీదుగా వార్ధా అనే పేరు వచ్చింది. 1866లో స్థాపించబడిన ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం [[పత్తి]] వ్యాపారానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉంది. గాంధీ కార్యక్షేత్రంగా ఈ పట్టణానికి గుర్తింపు ఉంది. == చరిత్ర == వార్ధా [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్యులు]], [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగులు]], [[శాతవాహనులు]], [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఆధునిక పావ్నార్‌గా పిలువబడే ప్రవరపురం ఒకప్పుడు [[వాకాటకులు|వాకాటకుల]] రాజధానిగా ఉండేది. వాకాటకులు సామ్రాజ్య [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తులకు]] సమకాలీనులు. [[ప్రభావతిగుప్త|ప్రభావతీగుప్త]] [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు|చంద్రగుప్తుడు II]] (విక్రమాదిత్య) కుమార్తె. ఆమె వాకాటక పాలకుడు [[మొదటి రుద్రసేన (వాకాటక రాజు)|మొదటి రుద్రసేన ను]] వివాహం చేసుకుంది. వాకాటకుల కాలం క్రీస్తుశకం 2వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] నుండి తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] వరకు, ఉత్తరాన [[నర్మదా నది]] నుండి దక్షిణాన కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా వరకు విస్తరించి ఉండేది. తరువాత వార్ధాను [[చాళుక్యులు]], [[రాష్ట్రకూటులు]], [[దేవగిరి యాదవులు|యాదవులు]], [[ఢిల్లీ సుల్తానులు]], [[బహమనీ సుల్తానులు]], బేరార్ ముస్లిం పాలకులు, గోండులు, [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] పాలించారు. మధ్యయుగ కాలంలో గోండ రాజవంశానికి చెందిన రాజా [[భక్త్ బులంద్ షా]], భోంస్లే వంశానికి చెందిన రఘూజీ ప్రముఖ పాలకులు. 1850లలో వర్ధా జిల్లా (అప్పట్లో [[నాగపూర్ జిల్లా|నాగ్‌పూర్ జిల్లాలో]] భాగంగా ఉండేది) బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు వార్ధాను సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చారు. 1862లో సౌకర్యవంతమైన పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం దీనిని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేసి, [[పుల్గావ్]] సమీపంలోని కావథాను జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1866లో జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాన్ని పాలక్వాడి గ్రామానికి మార్చారు. గ్రామంలోని గుడిసెలను తొలగించి, ఆంగ్ల పట్టణ ప్రణాళిక కర్త సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఆధ్వర్యంలో కొత్త నగరాన్ని నిర్మించారు. ఈ కొత్త నగరానికి జిల్లాలో ప్రవహించే వార్ధా నది పేరు మీదుగా వార్ధా అని పేరు పెట్టారు. వార్ధాకు సమీపంలో [[సేవాగ్రామ్]] నగరం ఉంది. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో]] ఈ రెండు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1934లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] వార్షిక సమావేశం ఇక్కడ జరగడంతో పాటు, [[మహాత్మా గాంధీ]] ఆశ్రమం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. వార్ధా [[బ్రిటిషు భారతదేశంలో జిల్లాలు|బ్రిటిష్ భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ముందస్తు ప్రణాళికతో నిర్మించబడిన నగరాలలో ఒకటి. పట్టణ ప్రణాళికా కర్తలు సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్, సర్ బ్యాచిలర్. క్రాడాక్ జ్ఞాపకార్థం జిల్లాలోని అతిపెద్ద పాఠశాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన రహదారికి సర్ బ్యాచిలర్ పేరు పెట్టారు. క్రాడాక్ పాఠశాలకు తరువాత మహాత్మా గాంధీ పాఠశాలగా పేరు మార్చారు. జిల్లా ఆసుపత్రికి కింగ్ జార్జ్ ఆసుపత్రి అని పేరు ఉండేది, తరువాత దాని పేరును మార్చారు. పాత పేరు చెక్కబడిన రాయి ఒక శతాబ్దానికి పైగా ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉండేది. తరువాత దానిని కొత్త పేరు పలక ''జిల్లా ఆసుపత్రి''తో కప్పివేశారు. నగరంలో బ్రిటిష్ కాలానికి చెందిన అనేక భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో జెడ్.పీ. పాత భవనం, సెంట్రల్ జైలు, బజాజ్‌వాడిలోని చర్చి, క్రైస్తవుల శ్మశానవాటిక ఉన్నాయి. పోవాలే గ్రూప్, ధాండ్రే గ్రూప్ యజమానులు వార్ధాకు చెందినవారు. == జనాభా == వార్ధా నగరాన్ని మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (కేటగిరీ-A) పరిపాలిస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మునిసిపల్ పరిధిలో సుమారు 1,06,444 మంది నివసిస్తున్నారు.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html Wardha City Population Census 2011 | Maharashtra]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> పట్టణీకరణ కారణంగా సమీపంలోని సింధి, సావంగి, బోర్గావ్, [[పిప్రి]], మ్హసాలా, నాల్వాడి, చితోడా గ్రామాలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. 2011 భారతీయ [[జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల]] ప్రకారం,<ref>{{cite web|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01|publisher=Census Commission of India}}</ref> వార్ధా జిల్లాలో 12,96,157 మంది జనాభా ఉంది.<ref>[http://www.census2011.co.in/census/district/342-wardha.html Wardha District Population Census 2011, Maharashtra literacy sex ratio and density]. Census2011.co.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. వార్ధా సగటు అక్షరాస్యత రేటు 80% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 83% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 76%గా ఉంది. వార్ధాలో 11% జనాభా ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. వార్ధా జిల్లాలో వార్ధా నగరమే అతిపెద్ద నగరం. === మతం === [[దస్త్రం:Gitai_Mandir,_Wardha.JPG|thumb|గీతాయీ మందిరం. ఇందులో ''[[భగవద్గీత]]''లోని అన్ని శ్లోకాలను గ్రానైట్ పలకలపై చెక్కారు.]] వార్ధా నగర జనాభాలో హిందువులు, బౌద్ధులు అధికంగా ఉండగా, కొంత శాతం ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, జైనులు, సిక్కులు ఉన్నారు. ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]. ఇతర భాషల్లో [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[సింధీ భాష|సింధీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు, విహారాలు, [[గురుద్వారా|గురుద్వారాలు]], జైన దేవాలయాలు, [[మసీదు|మసీదులు]], [[చర్చి|చర్చిలు]] ఉన్నాయి. వీటిలో లక్ష్మీనారాయణ (బచ్చరాజ్ రోడ్), లింగి మందిరం (మహాదేవ మందిరం) డా. రావుసాహెబ్ గాడే భవన్ సమీపంలో, [[విఠోబా|విఠల్]] మందిరం (హవాల్దార్‌పురా), గణేశ్ మందిరం (మెయిన్ రోడ్), గజానన్ మహారాజ్ మందిరం, సాయి మందిరం (ఎం.జి. రోడ్), దిగంబర, శ్వేతాంబర జైన దేవాలయాలు (మహాదేవపురా), శాంతి స్తూపం (గోపురి), గురుద్వారా (సమతానగర్) ముఖ్యమైనవి. వార్ధాలో సెయింట్ థామస్ చర్చి అనే చర్చి ఉంది. దీనిని 1874లో బ్రిటిష్ వారు నిర్మించారు. ఇది గతంలో భారతదేశంలోని చర్చ్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో భాగంగా ఉండేది. తరువాత 1927లో ఇండియన్ చర్చ్ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత, ఇది చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, పాకిస్తాన్, బర్మా, సిలోన్‌లో భాగమైంది. ఇది ఆంగ్లికన్ చర్చి కాగా, సర్ బ్యాచిలర్, సర్ రెజినాల్డ్ క్రాడాక్ ఇక్కడ ఆరాధనలు చేసేవారు. ఇది ఒక సివిల్ చర్చిగా ఉండి, 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియాకు బదిలీ చేయబడింది. 1970లో చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా ఏర్పడటానికి ముందు వార్ధాలోని CNI చర్చి ప్రధాన ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చిగా ఉండేది. తరువాత CNI సెవాగ్రామ్‌లో క్రైస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పురుషులు !మహిళలు !మొత్తం జనాభా !మార్పు |- |2001<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/21494/download/24626/PC01_C01_27.xls Census India 2001].</ref> | style="text-align:right;" |57499 | style="text-align:right;" |53619 | style="text-align:right;" |111118 | style="text-align:center;" | - |- |2011<ref>[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS Census India 2011].</ref> | style="text-align:right;" |53697 | style="text-align:right;" |52747 | style="text-align:right;" |106444 | style="text-align:right;" | -4.206 |} {{bar box|title=వార్ధా నగరంలోని మతాలు (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/351-wardha.html|title=Wardha Population 2011|publisher=census2011}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=మతం|right1=శాతం|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూమతం]]|darkorange|76.9}} {{bar percent|[[బౌద్ధమతం]]|blue|10.82}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|9.77}} {{bar percent|[[జైనమతం]]|yellow|1.86}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.66}}}} === సంస్కృతి === 1969లో మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనం, మరాఠీ సాహిత్యంపై నిర్వహించిన సమావేశం, వార్ధా నగరంలో జరిగింది. ఈ సమావేశానికి పురుషోత్తమ శివరామ్ రేగే అధ్యక్షత వహించారు. == భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణం == వార్ధా {{Coord|20.75|N|78.60|E|}} వద్ద ఉంది.<ref>[http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp వార్ధా జిల్లా ఒక చూపులో] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204004029/http://wardha.nic.in/htmldocs/glance.asp|date=4 February 2007}}. Wardha.nic.in. Retrieved on 2013-05-04.</ref> ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున {{convert|234|m|ft|abbr=on}} ఎత్తులో ఉంది.{{Weather box | location = వార్ధా (1991–2020, అత్యధిక/అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు 1966–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 41.8 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.4 | May record high C = 48.4 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.9 | Oct record high C = 38.7 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 48.4 | Jan high C = 29.2 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 37.0 | Apr high C = 41.2 | May high C = 43.2 | Jun high C = 37.9 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.7 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 29.5 | year high C = 33.9 | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 15.6 | Mar low C = 19.6 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.2 | Jun low C = 25.2 | Jul low C = 23.2 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 20.6 | Nov low C = 16.6 | Dec low C = 13.8 | year low C = 20.2 | Jan record low C = 6.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 10.4 | Apr record low C = 15.9 | May record low C = 16.9 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 14.9 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 10.5 | Nov record low C = 8.5 | Dec record low C = 6.2 | year record low C = 6.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 8.7 | Feb rain mm = 7.6 | Mar rain mm = 14.8 | Apr rain mm = 6.9 | May rain mm = 7.0 | Jun rain mm = 169.0 | Jul rain mm = 298.3 | Aug rain mm = 236.6 | Sep rain mm = 158.3 | Oct rain mm = 51.2 | Nov rain mm = 9.7 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 975.0 | Jan rain days = 0.6 | Feb rain days = 0.7 | Mar rain days = 1.3 | Apr rain days = 0.7 | May rain days = 1.1 | Jun rain days = 8.8 | Jul rain days = 12.9 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 7.8 | Oct rain days = 3.0 | Nov rain days = 0.7 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 50.1 | time day = 17:30 [[భారత ప్రామాణిక సమయం|IST]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 39 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 27 | May humidity = 27 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 | year humidity = 50 | source 1 = [[భారత వాతావరణ విభాగం]]<ref>{{cite web | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | title = భారతదేశంలోని పరిశీలనా కేంద్రాల వాతావరణ పట్టికలు 1991-2020 | publisher = [[భారత వాతావరణ విభాగం]] | access-date = April 8, 2024 }}</ref><ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = స్టేషన్: వార్ధా వాతావరణ పట్టిక 1981–2010 | work = వాతావరణ సాధారణ విలువలు 1981–2010 | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = January 2015 | pages = 797–798 | access-date = 3 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = భారతీయ స్టేషన్లలో ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం తీవ్ర విలువలు (2012 వరకు) | publisher = భారత వాతావరణ విభాగం | date = December 2016 | page = M154 | access-date = 3 April 2020}}</ref> }} == రవాణా == [[దస్త్రం:Railway_map_of_Wardha.jpg|thumb|ఈ పటం వార్ధా, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని రైల్వే స్టేషన్లను చూపిస్తుంది.]] వార్ధా నగరం మహారాష్ట్రలోని ఇతర నగరాలకు రహదారుల ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. జాతీయ రహదారి నం. 361 (నాగ్‌పూర్–వార్ధా–యవత్మాల్–నాందేడ్–లాతూర్–తుల్జాపూర్) నగరం మీదుగా వెళుతుంది. నాగ్‌పూర్–ఔరంగాబాద్–ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే కూడా నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దేవేంద్ర ఫడ్నవిస్|దేవేంద్ర ఫడణవీస్]] కలల ప్రాజెక్టు అయిన సమృద్ధి మహామార్గ్ లేదా నాగ్‌పూర్–ముంబై కమ్యూనికేషన్ సూపర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే కూడా నగర శివార్ల గుండా వెళుతుంది. వార్ధా నగరం రైల్వే ద్వారా భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. [[వార్ధా జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్|వార్ధా రైల్వే స్టేషన్]] రైలు జంక్షన్ గా ముఖ్యమైనది, హౌరా–నాగ్‌పూర్–ముంబై రైలు మార్గంలో ఉంది. [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్]] ద్వారా నగరం దేశంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది. ముంబై–కోల్‌కతా మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను ప్రధానంగా వార్ధా స్టేషన్‌లో, ఢిల్లీ–చెన్నై మార్గంలోని రైలు రాకపోకలను [[సేవాగ్రామ్ రైల్వే స్టేషన్|సెవాగ్రామ్ స్టేషన్]] (గతంలో వార్ధా ఈస్ట్ స్టేషన్)లో నిర్వహిస్తారు.{{Citation needed|date=July 2017}} వార్ధా–నాందేడ్ రైల్వే మార్గం [[యవత్మాల్]], పుసద్, దియోలి మీదుగా నిర్మాణంలో ఉంది. ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా రైల్వే మార్గాలు ఇప్పటికే అధిక రద్దీతో నడుస్తున్నాయి. సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య ఈ రెండు మార్గాలు వాస్తవానికి ఒకే మార్గంగా ఉన్నాయి. అధిక రద్దీని నిర్వహించడానికి సెవాగ్రామ్, నాగ్‌పూర్ స్టేషన్ల మధ్య మూడవ, నాల్గవ రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం జరుగుతోంది. [[డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|డా. బాబాసాహెబ్ అంబేడ్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నాగ్‌పూర్‌లో ఉంది. షెడ్యూల్‌డ్ విమాన సేవలు అందుబాటులో ఉన్న సమీప విమానాశ్రయం ఇదే. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఖరీఫ్ కాలంలో [[పత్తి]] సాగు, సోయాబీన్ సాగు ఇక్కడ సర్వసాధారణంగా జరుగుతాయి. [[రబీ పంట]] కాలంలో సాగునీటి కోసం ప్రభుత్వం కాలువలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ శనగ (శనగ) సాగు రైతులలో ప్రముఖ ఎంపికగా ఉంది. అనేక సంస్థలు రైతులను సహజ లేదా సేంద్రియ వ్యవసాయం వైపు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. అయితే సాంకేతికతల లభ్యత, ఈ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ కల్పించే విషయంలో తగిన సహాయక వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఈ ఉద్యమం విస్తృతంగా వ్యాపించడానికి ఆటంకం ఏర్పడుతోంది. విదర్భ ప్రాంతంలో వార్ధా రెండవ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.<ref>[http://dcmsme.gov.in/old/dips/wardha%20dips%2012-13.pdf]</ref> దీనికి నగర భౌగోళిక స్థానం, మంచి రైలు, రహదారి అనుసంధానం ప్రధాన కారణాలు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో ఇక్కడ అనేక కంపెనీలు, పారిశ్రామిక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో ఉక్కు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు ప్రధానమైనవి. సి.దాస్ గ్రూప్ కు చెందిన వార్ధా ఐటీ పార్క్ నగరంలోని ఐటీ పార్క్ ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉంది. ఇది నాగ్‌పూర్ తరువాత విదర్భ ప్రాంతంలో రెండవ ఐటీ పార్క్. ఇది వార్ధా–సేవాగ్రామ్ రహదారిపై ఉన్న MIDC ప్రాంతంలో ఉంది. == విద్య == [[మహాత్మా గాంధీ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్|మహాత్మా గాంధీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్]] నగరంలోని ప్రధాన వైద్య కళాశాల. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు శ్రీ బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ పేరుతో ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన బాపూరావు దేశ్‌ముఖ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ నగరంలోని పురాతన ఇంజినీరింగ్ కళాశాల. రామకృష్ణ బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నగరంలోని వ్యవసాయ కళాశాల. [[మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం]] నగరంలోని అంతర్జాతీయ భాషా కళాశాల. వార్ధాలో అనేక ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ప్రముఖ విద్యా సంస్థలు: * భవన్స్ లాయిడ్స్ విద్యా నికేతన్ * మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం * ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణ పాలిటెక్నిక్ * అల్ఫోన్సా సీనియర్ సెకండరీ స్కూల్ * కస్తూర్బా విద్యా మందిర్ * దత్తా మేఘే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ * గోవింద్‌రామ్ సెక్సేరియా కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ * బజాజ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, వార్ధా * అగ్రగామి హై స్కూల్ * బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్, వార్ధా (గతంలో జానకీదేవి బజాజ్ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా పిలువబడేది) * జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ, వార్ధా * అగ్నిహోత్రి గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === గీతా మందిర్ === ఈ ఆలయం విశ్వ శాంతి స్తూపం సమీపంలోని గోపురిలో ఉంది. ఇక్కడ ఎలాంటి దేవతా విగ్రహం లేదా పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల ఇది భారతదేశంలోని ప్రత్యేకమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయంలో గ్రానైట్ పలకలతో నిర్మించిన గోడలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ గోడలపై ''గీతై'' (మరాఠీ భాషలోని ''శ్రీమద్ భగవద్గీత'')లోని 18 అధ్యాయాలను చెక్కారు. ఈ గోడలు ఒక చిన్న ఉద్యానవనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఈ ఆలయాన్ని [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావే]] 1980లో ప్రారంభించారు. ఆలయం పక్కనే ఆచార్య వినోబా భావే, [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] జీవితాలకు సంబంధించిన రెండు ప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి. === విశ్వ శాంతి స్తూపం === [[దస్త్రం:Viswasanthi_Stupa,_Wardha.JPG|ఎడమ|thumb|వార్ధాలోని విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[విశ్వ శాంతి స్తూపం]] [[నిచిదత్సు ఫుజీ]] లేదా గాంధీజీ పిలిచిన విధంగా ఫుజీ గురూజీ కల. ఇది గీతా మందిరం పక్కనే ఉంది. ఇది పెద్ద తెల్లని స్తూపం. స్తూపానికి నాలుగు దిక్కులలో బుద్ధుని విగ్రహాలు ఏర్పాటు చేశారు. ఇక్కడ పెద్ద ఉద్యానవనంతో కూడిన చిన్న జపనీస్ బౌద్ధ ఆలయం కూడా ఉంది. స్తూపం సమీపంలో విశ్వశాంతి కోసం ప్రార్థనలు చేసే ఒక ఆలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మించబడిన అనేక శాంతి స్తూపాలలో ఇది ఒకటి. === సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం === {{Further|సేవాగ్రామ్}} [[సేవాగ్రామ్]] ఆశ్రమం 1936 నుండి 1948 వరకు [[మహాత్మా గాంధీ]] నివాసంగా ఉండేది. 1930లో ఆయన చేపట్టిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహం]] అనంతరం, [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతిలోని తన ఆశ్రమానికి]] తిరిగి వెళ్లకూడదని ఆయన నిర్ణయించుకున్నారు. రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆయన భారతదేశమంతటా పర్యటించారు. అనంతరం గాంధేయ పారిశ్రామికవేత్త [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] ఆహ్వానం మేరకు కొంతకాలం వర్ధా నగరంలోని జమ్నాలాల్ బజాజ్ బంగ్లాలో నివసించారు.<ref>{{cite book|last1=Desai|first1=Mahadev|title=Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary|date=1968|publisher=Mahadev Haribhai Desai|doi=10.1177/097492846902500124|s2cid=151164862}}</ref> 1936లో, 67 సంవత్సరాల వయస్సులో, గాంధీజీ వార్ధా నగర శివార్లలోని ఒక గ్రామానికి వెళ్లారు. ఆయన ఆ గ్రామానికి తరువాత **సేవాగ్రామ్** (హిందీలో "సేవా గ్రామం" అని అర్థం) అని పేరు పెట్టారు. అక్కడ ఆయన తన భార్య [[కస్తూరిబాయి గాంధీ|కస్తూర్బా]], ఇతర శిష్యులతో కలిసి కొన్ని గుడిసెల సముదాయంలో నివసించడం ప్రారంభించారు. క్రమంగా అది ఒక ఆశ్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. గాంధీజీ తన అనుచరులతో కలిసి తన మరణం వరకు, అంటే తరువాతి పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు, అక్కడ నివసించారు. ఆశ్రమ ప్రాంగణం ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. గాంధీజీ, ఆయన సమకాలీనులు ఉపయోగించిన అనేక వ్యక్తిగత వస్తువులను ఇక్కడ భద్రపరిచారు. వీటిలో ఆయన కళ్లద్దాలు, టెలిఫోన్, నోట్‌బుక్, బల్లలు, చాపలు తదితరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=The history of Sewagram|url=[http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The](http://www.gandhiashramsevagram.org/|website=gandhiashramsevagram.org/|publisher=The) Gandhi Ashram, Sevagram (Official website)|access-date=17 June 2014}}</ref> === మగన్ సంగ్రహాలయం === [[దస్త్రం:Magan_Sangrahalaya,_Wardha.JPG|thumb|గ్రామీణ ఆవిష్కరణలు, సాంకేతికతలకు సంబంధించిన మగన్ సంగ్రహాలయ]] ఈ సంగ్రహాలయాన్ని [[మహాత్మా గాంధీ]] 1938లో ప్రారంభించారు. ఇది [[గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం]] సమీపంలోని మగన్‌వాడిలో ఉంది. గ్రామీణ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, పాడిపరిశ్రమ, వివిధ రకాల చర్కాలు, [[ఖాదీ]], గ్రామీణ కళాకారుల హస్తకళలు, [[స్వదేశీ ఉద్యమం|స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని]] ప్రోత్సహించే పద్ధతులు, మగన్‌దీప్ ఖాదీ భండార్, సెలె ఖాదీ గ్రామోద్యోగ ఖాదీ వస్త్రాలు, గ్రామోద్యోగ ఉత్పత్తులు, అలాగే గాంధీ చర్కా నమూనా వంటి అంశాలపై పరిశోధన, అభివృద్ధి గురించి అవగాహన కల్పించడం ఈ సంగ్రహాలయం ప్రధాన ఉద్దేశం. === పరమధామ్ ఆశ్రమం / "బ్రహ్మ విద్యా మందిర్" === ఈ ఆశ్రమాన్ని [[ఆచార్య వినోబా భావే]] 1934లో ఆధ్యాత్మిక ఉద్దేశంతో ధామ్ నది ఒడ్డున ఉన్న పవనార్ లో స్థాపించారు. ఆయన ఈ ఆశ్రమం పరిధిలోనే బ్రహ్మ విద్యా మందిర్ ఆశ్రమాన్ని కూడా స్థాపించారు. ఆయన [[భూదానోద్యమం|భూదాన ఉద్యమంను]] ప్రారంభించారు. అలాగే ఇది ''[[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం|భారత్ ఛోడో ఆందోళన్]]''కు కూడా ప్రారంభ స్థలంగా నిలిచింది. పవనార్ [[మహాభారతం]] కాలం నాటి ప్రాచీన నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. [[నాగ్‌పూర్ రాజ్యం|భోంస్లే]] పాలనలో పవనార్ [[విదర్భ రాజ్యం|విదర్భ రాజ్యంలో]] అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక కేంద్రంగా ఉండేది. ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక శిల్పాలు, విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి. వాటిని ఆశ్రమంలో భద్రపరిచారు. ఈ ఆశ్రమాన్ని సందర్శకులు సందర్శించవచ్చు. === కేల్జార్ గణపతి మందిరం === కేల్జార్ గణపతి మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 26 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం ఒక కొండపై ఉంది. ఇది బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలోని అడవులు, కొండలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇది ఒక చారిత్రక ప్రదేశం. దీని చరిత్ర వశిష్ఠ పురాణం వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశం [[మహాభారతం|మహాభారతంలో]] ఏకచక్రనగరిగా కూడా ప్రస్తావించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, [[పాండవులు]] తమ అజ్ఞాతవాస సమయంలో ఇక్కడ నివసించారు. [[భీముడు]] ఇక్కడ [[బకాసురుడు|బకాసురుడిని]] సంహరించి, ఈ కొండపై నుంచి కిందికి విసిరివేశాడని చెబుతారు. బకాసురుడు నివసించిన ఒక పురాతన గుహ కొండ దిగువన ఉంది. దాని సమీపంలోనే అతనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ బావి కూడా ఉంది. ఈ బావి లోపలి గోడలు, మెట్లపై చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక పురాతన కోట అవశేషాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఏదైనా నిర్మాణం లేదా తవ్వకం చేపట్టినప్పుడు శిల్పాలు బయటపడటం ఇక్కడ సాధారణంగా జరుగుతుందని పేర్కొంటారు. [[హిందూమతం]], [[జైనమతం]], [[బౌద్ధమతం|బౌద్ధమతంకు]] సంబంధించిన శిల్పాలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) వీటిపై తగినంత శ్రద్ధ చూపడం లేదని మూలంలో పేర్కొనబడింది. సరైన సంరక్షణ లేకపోవడంతో అనేక శిల్పాలు దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలు ఈ ఆలయంలో, సమీపంలోని చిన్న కొండపై, [[గ్రామ పంచాయతీ]] కార్యాలయంలో, బుద్ధ విహార్‌లో కనిపిస్తాయి. దహెగావ్ (గోసావి)<ref>దహెగావ్ (గోసావి)లో ధాండ్రే కుటుంబానికి రాజకీయ ప్రాబల్యం ఉండేది.</ref> కేల్జార్‌కు 5 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి తుల్జాపూర్ రైల్వే స్టేషన్ ద్వారా నాగ్‌పూర్, వర్ధా నగరాలకు రైలు మార్గం ద్వారా అనుసంధానం ఉంది. === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం === శ్రీ సంత్ కేజాజీ మహారాజ్ మందిరం వర్ధా నుండి నాగ్‌పూర్ రహదారిపై సుమారు 17 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం బోర్ నది చుట్టూ ఉంది. బోర్ జాతీయ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, పక్షుల అభయారణ్యం ఈ ఆలయానికి 16 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో సంతుల ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి సంత్ [[జ్ఞానేశ్వర్]] [[భక్తి ఉద్యమం|భక్తి మార్గం]] ద్వారా ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి ప్రారంభించారు. [[తుకారాం]] మహారాజ్ పదహారవ శతాబ్దం వరకు తన జీవితాన్ని కొనసాగించారని పేర్కొనబడింది. ఈ భక్తి సంప్రదాయాన్ని మహారాష్ట్రలో అనేక మంది సంతులు కొనసాగించారు. ఈ సంప్రదాయంలో సంత్ కేజాజీ, సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ ముఖ్యమైనవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వారు సుమారు 183 సంవత్సరాల క్రితం విదర్భ ప్రాంతానికి వచ్చారని చెప్పబడింది. ఘోరాడ్ విదర్భలోని పండరీగా మారింది. కేజాజీ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి. ఆయన భక్తితో ఎల్లప్పుడూ [[విఠోబా|భగవాన్ విఠల్]] ను ఆరాధించేవారు. కేజాజీ మహారాజ్ క్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందడంతో, రఘూజీ భోంస్లే మహారాజ్ ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారని పేర్కొనబడింది. శివ మందిరంలో చేతితో తయారు చేసిన కళాకృతులు కనిపిస్తాయి. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[మహాత్మా గాంధీ]] * [[వినోబా భావే]] * [[మురళీధర్ దేవదాస్ ఆమ్టే|బాబా ఆమ్టే]] * [[సింధుతాయ్ సప్కల్]] * [[జమ్నాలాల్ బజాజ్]] * [[రామకృష్ణ బజాజ్]] * [[గుత్తా జ్వాల|జ్వాలా గుత్తా]] == ఇది కుడా చూడండి == * [[వార్థా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|వార్ధా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{official website|[http://wardha.nic.in/}}](http://wardha.nic.in/}}) వర్ధా జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ * {{official website|[http://kelzarganpati.com/}}](http://kelzarganpati.com/}}) కేల్జార్ గణపతి ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ {{Authority control}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు]] hebr8c2vqakvwb85k12za5tcnz6ci6y మారంపూడి జోజి 0 355611 4936783 3900993 2026-08-16T22:41:45Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936783 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader | type = బిషప్ | name = మారంపూడి జోజి | title = [[రోమన్ కాథలిక్ ఆర్చ్ డయోసీస్ ఆఫ్ హైదరాబాద్|ఆర్చ్ బిషప్ ఎమెరిటస్ ఆఫ్ హైదరాబాద్]] | image = | alt = | caption = | church = | archdiocese = | diocese = | see = రోమన్ కాథలిక్ చర్చి | term = 30 ఏప్రిల్ 2000 – 27 ఆగస్టు 2010 | predecessor = ఎస్. అరులప్ప | successor = [[తుమ్మ బాల]] <!-- Orders --> | ordination = 14 డిసెంబర్ 1971 | ordinated_by = | consecration = 30 ఏప్రిల్ 2000 | consecrated_by = | rank = <!-- Personal details --> | birth_date = {{birth date|1942|10|7|df=y}} | birth_place = [[భీమవరం]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | death_date = {{death date and age|2010|8|27|1942|10|7|df=y}} | death_place = బిషప్ హౌస్, హైదరాబాద్ | previous_post = విజయవాడ బిషప్ }} '''మారంపూడి జోజి''' (1942 అక్టోబరు 7 - 2010 ఆగస్టు 27) [[హైదరాబాదు|హైదరాబాద్]] మూడవ ఆర్చ్ బిషప్.<ref>{{Cite web |url=http://www.eni.ch/highlights/news.shtml?2000%2F05 |title=Ecumenical news international, 31 May 2000 |access-date=12 ఆగస్టు 2022 |archive-date=3 మార్చి 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303185003/http://www.eni.ch/highlights/news.shtml?2000%2F05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_23_36/ai_61635838/pg_3 |title=Malcolm, Theresa, National Catholic Reporter, 7 April 2000. |access-date=12 ఆగస్టు 2022 |archive-date=6 మే 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060506174525/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_23_36/ai_61635838 |url-status=dead }}</ref> అతను [[భీమవరం|భీమవరంలో]] జన్మించాడు, హైదరాబాద్, బిషప్ హౌస్‌లో మరణించాడు. <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Bishop-M-Joji-passes-away/articleshow/6448350.cms Bishop M Joji passes away]</ref>అతనికి [[లాటిన్]], [[తెలుగు]], [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్]] తెలుసు. == ప్రారంభ సంవత్సరాలు & విద్య == జోజి ఆంధ్రా ఎవాంజెలికల్ లూథరన్ చర్చి ప్రీస్ట్‌లచే నిర్వహించబడుతున్న [[సామర్లకోట]] సమీపంలోని [[పెద్దాపురం]] లోని లూథరన్ బోర్డింగ్ స్కూల్‌లో చదువుకున్నాడు. == ఆర్డినేషన్ & పాస్టర్‌షిప్ == జోజీ 1971 డిసెంబరు 14<ref name="CathHier">[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bjoli.html Catholic Hierarchy, Archbishop Joji]</ref>న [[విజయవాడ]] డియోసెస్‌లో ఫాదర్ గా నియమితులయ్యాడు. <ref name="AoH">Archdiocese of Hyderabad, Ecclesiastical Units 2008, Archbishop's House, 9-1-17/1, Sardar Patel Road, Secunderabad 500 003, Andhra Pradesh, India, pp. 40-41</ref> మిషనరీస్ ఆఫ్ ఛారిటీని ప్రారంభించేందుకు విజయవాడకు వెళ్లిన జోజీ మదర్ థెరిసాను స్వీకరించడం విశేషం.<ref>Photo study from Rev.Dr. P. Dass Babu's ''Blessed Mother Teresa of Kolkata'', National Christian Writers Forum, Hyderabad, 2003. Dass Babu is a ''Telugu Pundit'' and an accomplished Writer / Theologian who earned a Bachelor of Divinity (B. D.) degree from the Bishop's College, Kolkata as well as a Master's degree in communication from a Japanese University.</ref> == బిషప్రిక్ == === ఖమ్మం డయోసీస్ === 1991 డిసెంబరు 21న, అతను ఖమ్మం బిషప్‌గా నియమితుడయ్యాడు, 1992 మార్చి 19న పవిత్రపరచబడ్డాడు.<ref name="AoH"/> అతను విజయవాడ డయోసీస్ కి బదిలీ చేయబడినప్పుడు 1996 నవంబరు 8 వరకు పనిచేశాడు. === విజయవాడ డయోసీస్ === బిషప్ జోజీ 1996 నవంబరు 8న విజయవాడ బిషప్ అయ్యాడు. అయితే, అతను 1997 జనవరి 19న మాత్రమే డయోసీస్ బాధ్యతలు చేపట్టాడు.<ref name="AoH"/> == హైదరాబాద్ ఆర్చ్ బిషప్ == 2000 జనవరి 29న, ఆయన హైదరాబాద్ ఆర్చ్ బిషప్‌గా నియమితులయ్యాడు. అతను 2000 ఏప్రిల్ 30న అతని పూర్వీకుడైన ఆర్చ్ బిషప్ ఎస్.అరులప్ప, బిషప్ జోసెఫ్ ఎస్. [[తుమ్మ బాల|తుమ్మా]] సమక్షంలో ఆర్చ్ బిషప్ జార్జియో జుర్ చేత నియమితులయ్యాడు.<ref name="CathHier"/> పెంతెకోస్టల్, [[ప్రొటెస్టంటు|ప్రొటెస్టంట్]], ఆర్థోడాక్స్ కాథలిక్ సంప్రదాయాలకు చెందిన చర్చి చరిత్రకారులను కలుపుకొని పండితుల చర్చి హిస్టరీ అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఇండియా హైదరాబాద్ సెషన్‌ను జోజి ప్రారంభించాడు. ఆర్చ్ బిషప్ ప్రధానంగా ముగ్గురు [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] బిషప్‌లను నియమించాడు: * కర్నూలు బిషప్, మోస్ట్ రెవ.పి.ఆంథోనీ (2008 ఏప్రిల్ 19) <ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bpoola.html Catholic Hierarchy, Bishop Anthony.]</ref> * కడప బిషప్, మోస్ట్ రెవ.జి. ప్రసాద్ (2008 మార్చి 1)<ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bgallela.html Catholic Hierarchy, Bishop Prasad]</ref> * నెల్లూరు బిషప్, మోస్ట్ రెవ.డి.ఎం. ప్రకాశం (2007 జనవరి 17)<ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bprakasam.html Catholic Hierarchy, Bishop Prakasam]</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} {| class="wikitable" ! colspan="3" |కాథలిక్ చర్చి శీర్షికలు |- | rowspan="1" |సామినేని అరులప్ప | rowspan="1" |'''హైదరాబాద్ ఆర్చ్ బిషప్'''29 జనవరి 2000 - 27 ఆగస్టు 2010 | rowspan="1" |[[తుమ్మ బాల]] ద్వారా విజయం సాధించారు |- | rowspan="1" |జోసెఫ్ ఎస్. తుమ్మా | rowspan="1" |'''విజయవాడ బిషప్'''1996–2000 | rowspan="1" |ప్రకాష్ మల్లవరపు ద్వారా విజయం సాధించారు |- | rowspan="1" |జోసెఫ్ రాజప్ప | rowspan="1" |బిషప్ ఆఫ్ ఖమ్మం 1991–1996 | rowspan="1" |పాల్ మైపాన్ ద్వారా విజయం సాధించారు |} [[వర్గం:2010 మరణాలు]] [[వర్గం:1942 జననాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్ర ప్రదేశ్ కు చెందిన క్రైస్తవ మతపెద్దలు]] [[వర్గం:క్రైస్తవ మతము]] [[వర్గం:క్రైస్తవ మత ప్రముఖులు]] dgte16f524v1sl3rfu046zn1gbndxkm అనన్య సేన్‌గుప్తా 0 364334 4936812 4056059 2026-08-17T02:40:50Z Muralikrishna m 106628 4936812 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = అనన్య సేన్‌గుప్తా | image = Ananya Sengupta (at special screening of The Final Exit).jpg | caption = జుహు, [[ముంబై]]లోని పివిఆర్‌లో ది ఫైనల్ ఎగ్జిట్ చిత్రం ప్రత్యేక ప్రదర్శన సందర్భంగా అనన్య సేన్‌గుప్తా | birth_name = అనన్య రాజ్ | birth_date = 1998 | birth_place = [[లక్నో]], [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] | nationality = ఇండియన్ | occupation = సినీనటి | yearsactive = 2016 – ప్రస్తుతం }} '''అనన్య సేన్‌గుప్తా''' (1998 - 2026) భారతీయ నటి. '''అనన్య రాజ్''' అని కూడా పిలువబడుతుంది. 7 హవర్స్ టు గో (2016), ది ఫైనల్ ఎగ్జిట్ (2017), ఘోస్ట్ (2019) హిందీ చిత్రాలలో నటనకు ఆమె ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref>{{Cite web|last=Sinha|first=Kumar Raviraj|date=2022-05-27|title=Interview with actress Ananya Raj: Working in south film industry isn't easy like many people believe|url=https://www.nationalheraldindia.com/interview/interview-with-actress-ananya-raj-working-in-south-film-industry-isnt-easy-like-many-people-believe|access-date=2022-09-15|website=National Herald|language=en}}</ref> [[నవీన్ చంద్ర|నవీన్‌ చంద్ర]] హీరోగా శ్రీనివాస రాజు తెరకెక్కించిన [[తగ్గేదే లే]] (2022) చిత్రంతో తెలుగు ప్రేక్షకులకు అనన్య సేన్‌గుప్తా దగ్గరైంది.<ref>{{Cite web|date=2022-11-10|title=Thaggedhele: ఆ హంతకులెవరు?|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/telugu-news-thaggedele-Teaser-Out-now/0201/121211742|access-date=2022-11-10|website=web.archive.org|archive-date=2022-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110023835/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/telugu-news-thaggedele-Teaser-Out-now/0201/121211742|url-status=bot: unknown}}</ref> == బాల్యం == అనన్య సేన్‌గుప్తా 1998లో [[లక్నో]]<nowiki/>లో పుట్టి [[ముంబై]]<nowiki/>లో పెరిగింది.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Cite web|title=I’m thrilled to be making my debut in Telugu cinema with an intense thriller: Ananya Raj - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/im-thrilled-to-be-making-my-debut-in-telugu-cinema-with-an-intense-thriller-ananya-raj/articleshow/92600436.cms|access-date=2022-09-15|website=The Times of India|language=en}}</ref> == కెరీర్ == అనన్య సేన్‌గుప్తా తన 12వ గ్రేడ్ చదువు తర్వాత యాక్టింగ్ స్కూల్‌లో చేరింది. దీంతో ఆమెలోని థియేటర్ గ్రూప్‌లో చేరాలనే తపన సాకారమైంది. ఆమె మోడల్‌గా కెరీర్ ప్రారంభించి, చిత్రాలలోకి అడుగుపెట్టింది.<ref>{{Cite web|title=If given a choice, I would never have started my career as a horror film actress: Actress Ananya Sengupta|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/telugu/2021/sep/26/had-i-a-choice-i-would-never-havestarted-my-career-as-a-horror-film-actress-2362892.html|access-date=2022-09-15|website=The New Indian Express}}</ref> ఆమె మొదటి చిత్రం 2016లో వచ్చిన 7 అవర్స్ టు గో. ఎనిగ్మా, సిల్వర్ గాంధీ అనే లఘు చిత్రాలకు ఆమె [[గోల్డెన్ స్పారో ఇంటర్నేషనల్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్]], [[పోర్ట్ బ్లెయిర్ ఇంటర్నేషనల్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్‌]] లలో వరుసగా బెస్ట్ యాక్టర్ అవార్డులను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Actor Ananya Sengupta is all set for big-screen debut with Madrasi Gang|url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/celebs/2021/sep/10/actor-ananya-sengupta-is-allset-for-big-screen-debut-withmadrasi-gang-35486.html|access-date=2022-09-15|website=www.indulgexpress.com|language=en}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమాలు === {| class="wikitable" !Year !Film !Language !Director |- |2016 |7 హవర్స్ టు గో | rowspan="4" |హిందీ |సౌరభ్ వర్మ |- |2017 |ది ఫైనల్ ఎగ్జిట్ <ref>{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=2021-09-01|title=Indians warming up to the horror genre: Actress Ananya Sengupta|url=https://telanganatoday.com/indians-warming-up-to-the-horror-genre-actress-ananya-sengupta|access-date=2022-09-15|website=Telangana Today|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hungama|first=Bollywood|date=2017-09-18|title="The Final Exit is a supernatural thriller with a dash of horror" – Vishal Rana : Bollywood News - Bollywood Hungama|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/final-exit-supernatural-thriller-dash-horror-vishal-rana/|access-date=2022-09-15|language=en}}</ref> |ధ్వనిల్ మెహతా |- |2019 |ఘోస్ట్ |విక్రమ్ భట్ |- |2021 |సిల్వర్ గాంధీ |అవినాష్ నందా, అభిమన్యు మిశ్రా |- |2022 |[[తగ్గేదే లే|తగ్గెదే లే]]<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/> |తెలుగు |శ్రీనివాస్ రాజు |- |2022 |మద్రాసీ గ్యాంగ్<ref>{{Cite web|title=Ananya Raj plays a slum girl in trilingual Madrasi Gang - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/ananya-raj-plays-a-slum-girl-in-trilingual-madrasi-gang/articleshow/91815700.cms|access-date=2022-09-15|website=The Times of India|language=en}}</ref> |తమిళం |అజయ్ ఆండ్రూస్ నూతక్కి |} === సిరీస్/టీవీ షోలు === * సిటీ ఆఫ్ డ్రీమ్స్ (టీవీ సిరీస్) == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:1998 జననాలు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:2026 మరణాలు]] pujhm71wv5740p7pev07qr0r09d40mu 2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్ 0 365399 4936811 4912814 2026-08-17T02:39:52Z CommonsDelinker 608 [[బొమ్మ:FIFA_World_Cup_wordmark.svg]]ను [[బొమ్మ:FIFA_World_Cup_wordmark_(2006-2023).svg]]తో మార్చాను. మార్చింది: [[c:User:CommonsDelinker]]; కారణం: ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · The logo was discontinued in 2 4936811 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition|tourney_name=ఫిఫా ప్రపంచ కప్|year=2026|other_titles=కెనడా/మెక్సికో/అమెరికా 2026|image=[[File:NAFTA logo.png|center]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|center]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|center]]|size=|caption=|country=కెనడా|country2=మెక్సికో|country3=అమెరికా|dates=2026 జూన్–జూలై<!--Do not change until dates are confirmed-->|confederations=6|num_teams=48|venues=16|cities=16|champion=|count=|second=|third=|fourth=|matches=|goals=|attendance=|top_scorer=|player=|goalkeeper=|young_player=|fair_play=|prevseason=[[2022 ఫిఫా ప్రపంచ కప్|2022]]|nextseason=''2030''}}{{Current sport|sport=ఫుట్‌బాల్|event=ఫిఫా ప్రపంచ కప్|date=జూలై 2026}} '''2026 లో జరిగే ఫిఫా ప్రపంచ కప్,''' ఫిఫా ఫుట్‌బాల్ ప్రపంచ కప్ పోటీల్లో 23 వది. ఇది [[అంతర్జాతీయ ఫుట్‌బాల్ క్రీడా సమాఖ్య|ఫిఫా]] సభ్య దేశాల జాతీయ జట్లు పోటీ చేసే చతుర్వార్షిక అంతర్జాతీయ పురుషుల [[ఫుట్‌బాల్]] ఛాంపియన్‌షిప్. ఈ టోర్నమెంటును ఉత్తర అమెరికా ఖండం లోని మూడు దేశాలు - [[కెనడా]], [[మెక్సికో]], [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|అమెరికా]] - లోని 16 నగరాలు సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్నాయి. క్వార్టర్ ఫైనల్స్ నుండి జరిగే మ్యాచ్‌ లన్నీ అమెరికా లోనే జరుగుతాయి. అమెరికా మొత్తం అరవై మ్యాచ్‌లను నిర్వహిస్తుంది. కెనడా, మెక్సికోలు చెరొక 10 మ్యాచ్‌లకు ఆతిథ్యం ఇస్తాయి. మూడు దేశాలు కలిసి ఆతిథ్యం ఇచ్చే తొట్టతొలి ఫుట్‌బాల్ ప్రపంచ కప్పు ఇది. <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|date=June 13, 2018|work=BBC Sport|access-date=June 13, 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|archive-date=January 14, 2021}}</ref> <ref name="ESPN 2017">{{Cite web|last=Carlise|first=Jeff|date=April 10, 2017|title=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|url=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|archive-date=April 11, 2017|website=ESPN}}</ref> ఈ టోర్నమెంటులో మొత్తం 48 జట్లు పాల్గొంటాయి. 48 జట్లు ఆడే ఫుట్‌బాల్ ప్రపంచ కప్పు పోటీలు కూడా ఇవే. <ref name="48teams">{{Cite news|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html|title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026|date=January 10, 2017|access-date=January 10, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html|archive-date=January 10, 2017|publisher=FIFA}}</ref> [[మాస్కో|మాస్కోలో]] జరిగిన 68వ FIFA కాంగ్రెస్‌లో ఈ మూడు దేశాలు మొరాకో ను ఓడించి ఆతిథ్య హక్కును గెలుచుకున్నాయి. 2002 తర్వాత ఒకటి కంటే ఎక్కువ దేశాలు ఆతిథ్యమిస్తున్న తొలి ప్రపంచ కప్పు గాను, రెండు కంటే ఎక్కువ దేశాలు నిర్వహించే తొలి ప్రపంచ కప్పు గానూ ఇది నిలిచింది. 1970, 1986 లలో జరిగిన టోర్నమెంటులకు ఆతిథ్యమివ్వడంతో, మెక్సికో మూడుసార్లు పురుషుల ప్రపంచ కప్‌కు ఆతిథ్యమిచ్చిన లేదా సహ-ఆతిథ్యం ఇచ్చిన మొదటి దేశంగా అవతరించింది. అమెరికా ఆతిథ్యమిచ్చిన చివరి ప్రపంచ కప్‌ 1994 లో జరిగింది. కెనడా, పురుషుల టోర్నమెంటుకు ఆతిథ్యమివ్వడం ఇదే మొదటిసారి. == టోర్నమెంటు తీరు == 2013 అక్టోబరులో అప్పటి UEFA అధ్యక్షుడిగా ఉన్న మిచెల్ ప్లాటిని, టోర్నమెంటును 40 జట్లకు విస్తరించాలని సూచించాడు. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia|title=Michel Platini calls for 40-team World Cup starting with Russia 2018|date=October 28, 2013|work=[[The Guardian]]|access-date=January 24, 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682|title=Infantino suggests 40-team World Cup finals|date=March 30, 2016|work=Independent Online|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230628/http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682|archive-date=December 30, 2016|publisher=[[Independent Online (South Africa)|IOL]]|agency=Reuters|location=South Africa}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24735765|title=Michel Platini's World Cup expansion plan unlikely – Fifa|date=October 29, 2013|work=BBC Sport|access-date=January 24, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421001646/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24735765|archive-date=April 21, 2014}}</ref> ఇదే అభిప్రాయాన్ని 2016 మార్చిలో నాటి FIFA అధ్యక్షుడు గియాని ఇన్ఫాంటినో కూడా చెప్పాడు. మునుపటి 32 టీమ్ ఫార్మాట్ నుండి టోర్నమెంటులో పాల్గొనేవారి సంఖ్యను పెంచుతున్నామని 2016 అక్టోబరు 4 న ప్రకటించారు. విస్తరణ ఎలా జరపాలనే దానికి నాలుగు పద్ధతులను పరిగణించారు: <ref name="heraldlive">{{Cite news|url=http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/|title=New Fifa chief backs 48-team World Cup|date=October 7, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010112923/http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/|archive-date=October 10, 2016|publisher=HeraldLIVE|quote=It's an idea, just as the World Cup with 40 teams is already on the table with groups of four or five teams.}}</ref> <ref name="yahoo">{{Cite news|url=https://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html|title=Fifa's 5 options for a 2026 World Cup of 48, 40 or 32 teams|date=December 23, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110142721/http://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html|archive-date=January 10, 2017|publisher=[[Yahoo! Sports]]|agency=[[Associated Press]]}}</ref> <ref>{{Cite web|date=December 19, 2016|title=FIFA World Cup format proposals|url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf|archive-date=September 15, 2018|access-date=January 10, 2017|publisher=FIFA}}</ref> <ref>{{Cite web|date=December 28, 2016|title=Federations 'overwhelmingly in favour' of 48-team World Cup – Infantino|url=http://www.espnfc.com/fifa-world-cup/story/3027621/federations-overwhelmingly-in-favour-of-48-team-world-cup-gianni-infantino|publisher=ESPN}}</ref> * 40 జట్లకు విస్తరించడం (5 జట్ల 8 గ్రూపులు)—88 మ్యాచ్‌లు * 40 జట్లకు విస్తరించడం (4 జట్ల 10 గ్రూపులు)—76 మ్యాచ్‌లు * 48 జట్లకు విస్తరించడం (32-జట్టు ప్లేఆఫ్ రౌండ్ ప్రారంభం)—80 మ్యాచ్‌లు * 48 జట్లకు విస్తరించడం (3 జట్ల 16 గ్రూపులు)—80 మ్యాచ్‌లు 2017 జనవరి 10 న, FIFA కౌన్సిల్, నాల్గవ పద్ధతిని ఎంచుకుంది. 48-జట్ల టోర్నమెంటుగా విస్తరించడానికి ఏకగ్రీవంగా ఓటు వేసింది. <ref name="48teams"/> టోర్నమెంటు గ్రూపు దశ మూడు జట్లతో కూడిన 16 గ్రూపులతో ప్రారంభమవుతుంది. ప్రతి గ్రూపు లోని మొదటి రెండు జట్లు, 32 జట్లతో ప్రారంభమయ్యే నాకౌట్ దశకు వెళ్తాయి. <ref>{{Cite web|date=January 10, 2017|title=Fifa approves Infantino's plan to expand World Cup to 48 teams from 2026|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026|archive-date=January 10, 2017|access-date=January 10, 2017|website=The Guardian}}</ref> గతంలో కంటే ఈ నాకౌట్ దశ అదనం. మొత్తంగా ఆడే గేమ్‌ల సంఖ్య 64 నుండి 80కి పెరుగుతుంది. అయితే ఫైనలుకు చేరే జట్లు ఆడే మొత్తం గేముల సంఖ్య మాత్రం మారదు - ఏడు గానే ఉంటుంది. గ్రూపు దశలో మాత్రం ప్రతి జట్టు, గతంలో కంటే ఒక మ్యాచ్ తక్కువ ఆడుతుంది. మునుపటి 32 జట్ల టోర్నమెంటుల మాదిరిగానే ఈ టోర్నమెంటు కూడా 32 రోజుల్లో పూర్తవుతుంది. <ref>{{Cite web|date=January 10, 2017|title=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams|url=https://www.bbc.com/sport/football/38577001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001|archive-date=March 31, 2017|publisher=BBC Sport}}</ref> === విమర్శ === గ్రూపు దశలో ప్రతి గ్రూపు లోను ఉండే మూడు జట్లలోంచి రెండు జట్లు నాకౌట్‌ దశకు వెళ్ళే పద్ధతి వలన జట్లు కుమ్మక్కు అయ్యే ప్రమాదం ఉందని విమర్శ వచ్చింది. 1982 ప్రపంచ కప్ పోటీల్లో ఇలాంటిదే జరిగింది. == అతిథి ఎంపిక == [[దస్త్రం:World_Map_FIFA2.svg|thumb| ఆరు సమాఖ్యలతో ప్రపంచ పటం]] ఫిఫా కౌన్సిల్ వివిధ ఖండాంతర సమాఖ్యల మధ్య ఆతిథ్య దేశాన్ని ఎంపిక చెయ్యడంలో రొటేషన్‌ విధానంపై 2013 - 2017 ల మధ్య ఊగిసలాడింది. మునుపటి రెండు టోర్నమెంటులకు ఆతిథ్యమిచ్చిన సమాఖ్యలకు చెందిన దేశాల నుండి ప్రతిపాదనలను తీసుకోమని మొదట్లో నిర్ణయించింది. ఆ తరువాత, మునుపటి టోర్నమెంటుకు ఆతిథ్యమిచ్చిన సమాఖ్యకు చెందిన దేశాలను మాత్రమే తరువాతి టోర్నమెంటుకు ఆతిథ్య మివ్వడానికి వీలు లేకుండా మార్చింది. <ref>{{Cite news|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|title=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|date=May 30, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|archive-date=May 30, 2015|publisher=FIFA}}</ref> మళ్ళీ వెంటనే దాన్ని మునుపటి రెండు ప్రపంచ కప్‌లకూ అని మార్చింది. అయితే, ఒకవేళ వచ్చిన ప్రతిపాదనల్లో ఏదీ కూడా కఠినమైన సాంకేతిక, ఆర్థిక నిబంధనలకు అనుగుణంగా లేనట్లైతే, అంతకు ముందరి రెండవ ప్రపంచ కప్పుకు ఆతిథ్యమిచ్చిన సమాఖ్య లోని సభ్య దేశాలు కూడా పోటీ పడవచ్చని ఒక మినహాయింపును ఫిఫా కౌన్సిల్ చేర్చింది. <ref name="fifacouncil">{{Cite news|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|title=FIFA Council discusses vision for the future of football|date=October 14, 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|archive-date=October 17, 2016|publisher=FIFA}}</ref> <ref name="ap-cbc">{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|title=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|date=October 14, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|archive-date=October 14, 2016|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|agency=Associated Press}}</ref> 2017 మార్చిలో, ఫిఫా అధ్యక్షుడు జియాని ఇన్ఫాంటినో "2018, 2022 లలో వరుసగా [[ఫిఫా ప్రపంచకప్ - 2018|రష్యా]], [[2022 ఫిఫా ప్రపంచ కప్|ఖతార్‌లు]] ఆతిథ్యమిచ్చాయి కాబట్టి, యూరోప్ (UEFA), ఆసియా (AFC) లకు పోటీలో పాల్గొనే అర్హత లేదని ధృవీకరించాడు." <ref name="guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|title=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|date=March 9, 2017|work=The Guardian}}</ref> అందువల్ల, 2026 ప్రపంచ కప్‌ను మిగిలిన నాలుగు సమాఖ్యలలో ఎవరైనా నిర్వహించవచ్చు: CONCACAF (ఉత్తర అమెరికా; చివరిగా 1994 లో ఆతిథ్య మిచ్చింది), CAF (ఆఫ్రికా; చివరిగా 2010 లో ఆతిథ్య మిచ్చింది), CONMEBOL (దక్షిణ అమెరికా; చివరిగా 2014 లో ఆతిథ్య మిచ్చింది) లేదా OFC (ఓషియానియా, ఇంతకు ముందెన్నడూ ఆతిథ్య మివ్వలేదు). ఆ నలుగురి ప్రతిపాదనల్లో నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉన్నవి ఏవీ లేనట్లైతే, ఐరోపా సమాఖ్యకు అర్హత లభిస్తుంది. [[దస్త్రం:World_cup_hosts2.png|thumb| 2026 నాటి హోస్ట్‌ల ప్రకటన తర్వాత, ప్రపంచ కప్ ఆతిథ్య దేశాల మ్యాప్ ]] 2002 టోర్నమెంటు తర్వాత, FIFA ప్రపంచ కప్‌ను ఒకరి కంటే ఎక్కువ దేశాలు కలిసి ఆతిథ్యమివ్వడాన్ని ఫిఫా నిషేధించింది. మళ్ళీ దాన్ని 2026 ప్రపంచ కప్ కోసం సడలించింది. అయితే సహ అతిథులను నిర్దిష్ట సంఖ్యకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా ఒక్కో కేసును బట్టి మూల్యాంకనం చేసింది. అలాగే 2026కి, పోటీని నిర్వహించడానికి కనీస సాంకేతిక అవసరాలు లేని పోటీదార్లను మినహాయించే అధికారాన్ని, పోటీల కమిటీతో సంప్రదింపులు చేసి నిర్ణయించేలా, ఫిఫా ప్రధాన సెక్రటేరియట్‌కు కట్టబెట్టారు. <ref name="fifacouncil"/> కెనడా, మెక్సికో, యునైటెడ్ స్టేట్స్ మూడూ టోర్నమెంటు కోసం విడివిడిగా పోటీ పడాళని భావించాయి. అయితే, 2017 ఏప్రిల్ 10 న సంయుక్తంగా పోటీ పడుతున్నట్టు ప్రకటించాయి. === ఓటింగ్ === [[మాస్కో|మాస్కోలో]] జరిగిన 68వ FIFA కాంగ్రెస్ సందర్భంగా 2018 జూన్ 13 న ఓటింగ్ జరిగింది. అర్హులైన సభ్యులందరూ వోటింగులో పాల్గొనేలా నిర్వహించారు. <ref>{{Cite web|last=Graham|first=Bryan Armen|date=June 13, 2018|title=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|url=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|website=The Guardian}}</ref> సంయుక్త పోటీదారుకు 134 చెల్లుబాటు అయ్యే వోట్లు రాగా, మొరాకోకు 65 చెల్లుబాటు అయ్యే వోట్లు వచ్చాయి. పురుషుల, మహిళల ప్రపంచ కప్‌లు రెండింటికీ ఆతిథ్యమిచ్చిన ఐదవ దేశంగా కెనడా నిలిచింది. మెక్సికో మూడు పురుషుల ప్రపంచ కప్‌లకు ఆతిథ్యమిచ్చిన మొదటి దేశంగా అవతరించింది. అమెరికా, పురుషుల మహిళల ప్రపంచ కప్‌లు రెండింటికీ చెరి రెండుసార్లు ఆతిథ్యం ఇచ్చిన తొలి దేశం అవుతుంది. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" ! rowspan="2" |దేశం ! colspan="2" | ఓటు |- ! రౌండ్ 1 |- style="background:#90ee90" | align="left" | '''కెనడా, మెక్సికో, యునైటెడ్ స్టేట్స్''' | '''134''' |- | align="left" | మొరాకో | 65 |- | align="left" | బిడ్‌లు ఏవీ లేవు | 1 |- | align="left" | నిరాకరణలు | 3 |- ! align="left" | మొత్తం ఓట్లు ! 200 |} == వేదికలు == బిడ్డింగ్ ప్రక్రియలో పూర్తిగా పనిచేసే దశలో ఉన్న 43 వేదికలు, 2 నిర్మాణంలో ఉన్న వేదికలతో, 41 నగరాలను బిడ్‌లో భాగంగా సమర్పించారు (మెక్సికోలోని మూడు నగరాల్లో మూడు వేదికలు, కెనడాలోని ఏడు నగరాల్లో తొమ్మిది వేదికలు, అమెరికాలో 34 నగరాల్లో 38 వేదికలు). టోర్నమెంటు జరిగే క్రమంలో, మొదటి రౌండు తరువాత తొమ్మిది వేదికలు, తొమ్మిది నగరాలు తగ్గి పోతాయి. రెండవ-రౌండు తరువాత ఆరు నగరాల్లో, మరో తొమ్మిది వేదికలు తగ్గుతాయి. అయితే మూడు నగరాల్లో మూడు వేదికలు ([[చికాగో]], మిన్నియాపాలిస్, [[వాంకోవర్]]) ఆర్థిక వివరాలను చర్చించడానికి సుముఖత చూపకపోవడంతో నిష్క్రమించాయి. <ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23|title=United States-led World Cup bid cuts list of potential host cities to 23|last=Carlisle|first=Jeff|date=March 16, 2018|access-date=November 25, 2021|publisher=ESPN}}</ref> 2021 జూలైలో మాంట్రియల్ నిష్క్రమించిన తర్వాత, <ref>{{Cite news|url=https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/|title=Montreal withdraws from host city selection process for 2026 World Cup|date=July 6, 2021|work=Sportsnet|access-date=July 6, 2021}}</ref> వాంకోవర్ తిరిగి పాల్గొనాలని నిర్ణయం తీసుకుంది. 2022 ఏప్రిల్ లో అభ్యర్థి నగరంగా తిరిగి చేరింది. <ref name="vancouver_candidatecity">{{Cite web|date=April 14, 2022|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|access-date=April 14, 2022|publisher=FIFA}}</ref> మొత్తం వేదికల సంఖ్య 24 కు చేరింది. 2022 జూన్ 16 న ఫిఫా, పదహారు అతిధేయ నగరాలను మూడు భౌగోళిక విభాగాలుగా విభజిస్తూ ప్రకటించింది. వాంకోవర్, సియాటెల్, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో, లాస్ ఏంజిల్స్, గ్వాడలజారా లు పశ్చిమ విభాగం లోను, కాన్సాస్ సిటీ, డల్లాస్, హ్యూస్టన్, అట్లాంటా, మోంటెర్రే, మెక్సికో సిటీలు మధ్య విభాగం లోను, టొరంటో, బోస్టన్, న్యూయార్క్ నగరం, ఫిలడెల్ఫియా, మయామి లు తూర్పు విభాగం లోనూ (కెనడాలో 2, మెక్సికోలో 3, అమెరికాలో 11) ఉన్నాయి. <ref>{{Cite news|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement|title=FIFA unveils stellar line-up of FIFA World Cup 2026 Host Cities|date=June 16, 2022|access-date=June 16, 2022|publisher=FIFA}}</ref> ఎంచుకున్న పదహారు స్టేడియంలలో ఎనిమిదింటికి శాశ్వత కృత్రిమ టర్ఫ్‌లు ఉన్నాయి,. ఫిఫా, యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టేనస్సీ - మిచిగాన్ స్టేట్ యూనివర్శిటీ పరిశోధన బృందాల ఆధ్వర్యంలో వీటిని తీసివేసి, ఆ స్థానంలో గడ్డి పెంచాలని ప్రణాళిక చేసారు. ఐదు వేదికలు ముడుచుకునే పైకప్పు వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తాయి. <ref>{{Cite news|url=https://www.inquirer.com/soccer/2026-world-cup-stadiums-grass-john-sorochan-20221102.html|title=FIFA goes to college to study how to grow grass indoors for the 2026 men's World Cup|last=Tannenwald|first=Jonathan|date=November 2, 2022|work=[[The Philadelphia Inquirer]]|access-date=November 6, 2022}}</ref> కెనడా, అమెరికాల్లో సాకర్-కోసమే నిర్మించిన స్టేడియంలు ఉన్నప్పటికీ, 30,000 సీట్ల సామర్థ్యమున్న నాష్‌విల్లేలోని జియోడిస్ పార్క్ అమెరికా లోని అతిపెద్ద సాకర్ స్టేడియం. ఫిఫా నిర్దేశించే కనిష్ట సామర్థ్యం (40,000) కంటే ఇది తక్కువగా ఉంది. కెనడా, టోరంటో లోని MLS స్టేడియం సామర్థ్యాన్ని ఈ టోర్నమెంటు కోసం 30,000 నుండి 45,500 వరకు విస్తరిస్తారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.mlssoccer.com/news/toronto-fc-to-expand-bmo-field-to-host-2026-world-cup-matches|title=Toronto FC to expand BMO Field to host 2026 World Cup matches|last=Cattry|first=Pardeep|date=22 April 2021|work=Mlssocer.com|access-date=24 November 2022|publisher=Major League Soccer}}</ref> అయితే, [[అట్లాంటా|అట్లాంటాలోని]] మెర్సిడెస్-బెంజ్ స్టేడియం, ఫాక్స్‌బరోలోని జిల్లెట్ స్టేడియం, [[సియాటెల్|సియాటెల్‌లోని]] లుమెన్ ఫీల్డ్ వంటి కొన్ని స్టేడియంలు ఉన్నాయి, వీటిని NFL, MLS జట్లు ఉపయోగించుకుంటాయి. <ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4675639/world-cup-2026-host-cities-confirmed-what-you-need-to-know-about-the-16-venues|title=World Cup 2026 host cities confirmed: What you need to know about the 16 venues|date=June 16, 2022|access-date=November 6, 2022|publisher=ESPN}}</ref> ప్రధానంగా గ్రిడిరాన్ ఫుట్‌బాల్ కోసం ఉపయోగించినప్పటికీ, అమెరికన్ స్టేడియంలు నేషనల్ ఫుట్‌బాల్ లీగ్ జట్లకు, కెనడా స్టేడియాలు కెనడియన్ ఫుట్‌బాల్ లీగ్ (CFL)కి ఆతిథ్యమివ్వడంతో, కెనడా, అమెరికా స్టేడియంలన్నిటినీ సాకర్ కోసం అనేక సందర్భాలలో ఉపయోగించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.mlssoccer.com/news/your-guide-to-the-2026-world-cup-stadiums-and-locations-in-the-us-mexico-and-can|title=Your guide to 2026 World Cup stadiums and locations in the US, Mexico and Canada|last=Jones|first=J. Sam|date=June 16, 2022|work=MLSsoccer.com|access-date=November 6, 2022}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !{{Flag icon|MEX}} [[మెక్సికో నగరం]]<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|USA}} న్యూ యార్క్/న్యూ జెర్సీ<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|USA}} [[డల్లాస్]]<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|USA}} కాన్సాస్ నగరం<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|USA}} [[హ్యూస్టన్]]<ref name="bid_cities" /> |- |ఎస్టాడియో అజ్టెకా |మెట్‌లైఫ్ స్టేడియం<br /><small>(న్యూజెర్సీ)</small> |AT&amp;amp;T స్టేడియం{{Double-dagger}}<br /><small>(ఆర్లింగ్‌టన్, టెక్సాస్)</small> |యారోహెడ్ స్టేడియం |NRG స్టేడియం{{Double-dagger}} |- |సామర్థ్యం: '''87,523''' |సామర్థ్యం: '''82,500''' |సామర్థ్యం: '''80,000'''<small><br />(105,000 కు పెంచే వీలు)</small> |సామర్థ్యం: '''76,416''' |సామర్థ్యం: '''72,220''' |- |[[దస్త్రం:Soccer_game_at_the_Azteca_Stadium.JPG|220x220px]] |[[దస్త్రం:Copa_America_game_between_Columbia_vs_Peru_at_the_MetLife_Stadium.jpg|225x225px]] |[[దస్త్రం:Cowboys_stadium_inside_view_4.JPG|229x229px]] |[[దస్త్రం:25_July_2010_Kansas_City_Wizards_vs_Manchester_United_friendly.jpg|250x250px]] |[[దస్త్రం:Reliantstadium.jpg|234x234px]] |- !{{Flag icon|USA}} [[అట్లాంటా]]<ref name="bid_cities" /> | colspan="3" rowspan="12" |{{location map+|CONCACAF|float=center|width=680|caption=ఆతిథ్య దేశాలు|places={{location map~|CONCACAF|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[అట్లాంటా]]'''|position=right}} {{location map~|CONCACAF|lat=42.065278|long=-71.248333|label='''[[బోస్టన్]]'''|position=right}} {{location map~|CONCACAF|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[డల్లాస్]]'''|position=top}} {{location map~|CONCACAF|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[హ్యూస్టన్]]'''|position=top}} {{location map~|CONCACAF|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''కాన్సాస్ నగరం'''|position=right}} {{location map~|CONCACAF|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[లాస్ ఏంజిలిస్]]'''|position=right}} {{location map~|CONCACAF|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''మియామీ'''|position=right}} {{location map~|CONCACAF|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[న్యూయార్క్]]'''|position=right}} {{location map~|CONCACAF|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[ఫిలడెల్ఫియా]]'''|position=left}} {{location map~|CONCACAF|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో'''}} {{location map~|CONCACAF|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[సియాటెల్]]'''}} {{location map~|CONCACAF|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[టోరంటో]]'''|position=left}} {{location map~|CONCACAF|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[వాంకోవర్|వాంకూవర్]]'''|position=right}} {{location map~ |CONCACAF |lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[మెక్సికో నగరం]]'''|position=right}} {{location map~ |CONCACAF |lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''మాంటెరే''' |position=left}} {{location map~ |CONCACAF |lat=20.681667 |long=-103.462778 |label='''గ్వాడలజారా''' |position=left}}}} !{{Flag icon|USA}} [[లాస్ ఏంజలెస్|లాస్ ఏంజెలిస్]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|title=Los Angeles 2026|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|access-date=2022-11-25|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |మెర్సిడెస్ బెంజ్ స్టేడియం{{Double-dagger}} |సోఫీ స్టేడియం<br /><small>(ఇంగిల్‌వుడ్, కాలిఫోర్నియా)</small> |- |సామర్థ్యం: '''71,000'''<br /><small>(83,000 కు పెంచే వీలు)</small> |సామర్థ్యం: '''70,240'''<br /><small>(1,00,240 కు పెంచే వీలు)</small> |- |[[దస్త్రం:2017_Orlando_City_at_Atlanta_United_MLS_Game.jpg|231x231px]] |[[దస్త్రం:SoFi_Stadium_interior_2021.jpg|250x250px]] |- !{{Flag icon|USA}} [[ఫిలడెల్ఫియా|Philadelphia]]<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|USA}} [[సియాటెల్|సియాటిల్]]<ref name="bid_cities" /> |- |లింకన్ ఫైనాన్షియల్ ఫీల్డ్ |లూమెన్ ఫీల్డ్ |- |సామర్థ్యం: '''69,796''' |సామర్థ్యం: '''69,000'''<br /><small>(72,000 కు పెంచే వీలు)</small> |- |[[దస్త్రం:Philly_(45).JPG|215x215px]] |[[దస్త్రం:2022_CONCACAF_Champions_League_Final_-_View_from_southeast_corner_at_night.jpg|225x225px]] |- !{{Flag icon|USA}} [[శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో బే ఏరియా]]<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|USA}} [[బోస్టన్|బోస్టమ్]]<ref name="bid_cities" /> |- |లీవైస్ స్టేడియం<br /><small>(శాంటా క్లారా, కాలిఫోర్నియా)</small> |జిలెట్ స్టేడియం<br /><small>(ఫాక్స్‌బరో, మసాచుసెట్స్)</small> |- |సామర్థ్యం: '''68,500'''<small><br />(75,000 కు పెంచే వీలు)</small> |సామర్థ్యం: '''65,878''' |- |[[దస్త్రం:Entering_Levi's_Stadium.JPG|250x250px]] |[[దస్త్రం:Gillette_Stadium_(Top_View).jpg|220x220px]] |- !{{Flag icon|USA}} మియామీ<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|CAN}} [[వాంకోవర్|వాంకూవర్]]<ref name="vancouver_candidatecity"/> !{{Flag icon|MEX}} మాంటెరే<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|MEX}} గ్వాడలజారా<ref name="bid_cities" /> !{{Flag icon|CAN}} [[టొరంటో|టోరంటో]]<ref name="bid_cities">{{Cite web|title=United 2026 bid book|url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|access-date=April 30, 2018|publisher=united2026.com}}</ref> |- |హార్డ్ రాక్ స్టేడియం<br /><small>(మియామీ గార్దెన్స్, ఫ్లారిడా)</small> |BC ప్లేస్{{Double-dagger}} |ఎస్టాడియో BBVA<br /><small>(గ్వాడలూప్, న్యూవో లియోన్)</small> |ఎస్టాడియో ఎక్రాన్<br /><small>(జపోపన్, జాలిస్కో)</small> |BMO ఫీల్డ్ |- |సామర్థ్యం: '''64,767''' |సామర్థ్యం: '''54,500''' |సామర్థ్యం: '''53,500''' |సామర్థ్యం: '''49,850''' |సామర్థ్యం: '''30,000'''<br /><small>(45,500 కు పెంచుతారు)</small> |- |[[దస్త్రం:Hard_Rock_Stadium_2017_2.jpg|218x218px]] |[[దస్త్రం:BC_Place_2015_Women's_FIFA_World_Cup.jpg|226x226px]] |[[దస్త్రం:Estadio_BBVA_Bancomer_-_Diciembre_2017.jpg|212x212px]] |[[దస్త్రం:Estadio_Akron_02-07-2022_cabecera_sur_lado_derecho.jpg|239x239px]] |[[దస్త్రం:Bmo_Field_2016_East_Stand.jpg|221x221px]] |} == జట్లు == === అర్హత సాధించినవి === [[దస్త్రం:2026_world_cup_qualification_map.svg|thumb|400x400px|{{Legend|#0000ff|అర్హత సాధించిన జట్టు}}{{Legend|#ffcc00|ఎలిమినేట్ అయిన జట్టు}}{{Legend|#000000|ఉపసంహరించుకున్న లేదా సస్పెండ్ చేయబడిన జట్టు}}{{Legend|#cccccc|ఫిఫా సభ్యత్వం లేనివి}}]] యునైటెడ్ బిడ్ సిబ్బంది ఆతిథ్య దేశాలు మూడింటికి ఆటోమేటిక్ బెర్త్‌లు లభిస్తాయని అంచనా వేశారు.<ref name="bid_cities2">{{Cite web|title=United 2026 bid book|url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|archive-date=September 15, 2021|access-date=April 30, 2018|publisher=united2026.com}}</ref> ఆగస్టు 31, 2022న ఫిఫా అధ్యక్షుడు జియాని ఇన్ఫాంటినో ఆరు కాంకాకాఫ్ జట్లు ప్రపంచ కప్‌కు అర్హత సాధిస్తాయని, ఆతిథ్య దేశాలుగా కెనడా, మెక్సికో, అమెరికా ఆటోమేటిక్‌గా అర్హత సాధిస్తాయని ధృవీకరించారు.<ref>{{cite web|date=August 31, 2022|title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|archive-date=September 22, 2022|access-date=October 18, 2022|website=ESPN Deportes|language=es}}</ref><ref>{{cite web|last=Vargas|first=Dinia|date=August 31, 2022|title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|archive-date=August 31, 2022|access-date=October 18, 2022|website=CRHoy.com|language=es}}</ref> ఫిబ్రవరి 14, 2023న ఫిఫా కౌన్సిల్ దీనిని నిర్ధారించింది.<ref>{{cite news|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|archive-date=February 14, 2023|publisher=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|date=February 14, 2023|work=[[Reuters]]|access-date=February 14, 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|archive-date=February 15, 2023}}</ref> 67వ ఫిఫా కాంగ్రెస్‌కు ముందు, బహ్రెయిన్ రాజధాని మనామాలో జరిగిన సమావేశంలో స్లాట్ కేటాయింపును ఫిఫా కౌన్సిల్ ఆమోదించింది.<ref name="slot">{{cite web|date=March 30, 2017|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|archive-date=June 19, 2022|access-date=August 5, 2022|publisher=FIFA}}</ref><ref>{{cite web|date=March 30, 2017|title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|archive-date=March 30, 2017|publisher=BBC}}</ref> చివరి రెండు ఫిఫా ప్రపంచ కప్ స్థానాలను నిర్ణయించడానికి ఆరు జట్లతో అంతర్ఖండ ప్లేఆఫ్ టోర్నమెంట్ ఇందులో ఉంది.<ref name="fifa_council">{{Cite web|date=May 9, 2017|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|archive-date=June 18, 2017|publisher=FIFA}}</ref> ప్లేఆఫ్స్‌లోని ఆరు జట్లలో యూఈఎఫ్ఏ (UEFA) మినహా ప్రతి కాన్ఫెడరేషన్ నుండి ఒక జట్టు, ఆతిథ్య దేశాల కాన్ఫెడరేషన్ కాంకాకాఫ్ (CONCACAF) నుండి ఒక అదనపు జట్టు ఉన్నాయి. రెండు జట్లకు ప్రపంచ ర్యాంకింగ్స్ ఆధారంగా సీడింగ్ ఇచ్చారు, రెండు [[ఫిఫా ప్రపంచ కప్]] బెర్త్‌ల కోసం నాలుగు అన్‌సీడెడ్ జట్ల మధ్య జరిగిన రెండు నాకౌట్ మ్యాచ్‌ల విజేతలతో అవి ఆడాయి. ఆతిథ్య దేశాలలో ఒకటైన మెక్సికోలో ఈ నాలుగు మ్యాచ్‌ల టోర్నమెంట్ జరిగింది, దీనిని ఫిఫా ప్రపంచ కప్ టెస్ట్ ఈవెంట్‌గా కూడా ఉపయోగించారు.<ref name="slot" /> స్లాట్ కేటాయింపుల ఆమోదం ఓఎఫ్‌సీ (OFC) కి కూడా మొదటిసారిగా ఫైనల్ టోర్నమెంట్‌లో గ్యారెంటీ బెర్త్‌ను ఇచ్చింది: 2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్ అన్ని ఆరు కాన్ఫెడరేషన్‌లకు కనీసం ఒక గ్యారెంటీ బెర్త్ ఉన్న మొదటి టోర్నమెంట్, అన్ని కాన్ఫెడరేషన్‌లు ప్రపంచ కప్ ఫైనల్స్‌కు అర్హత సాధించిన జట్టును కలిగి ఉండటం 2010 ఎడిషన్ తర్వాత ఇదే మొదటిసారి.<ref name="slot" /> అర్హత సాధించిన 48 జట్లలో 26 జట్లు 2022 ఎడిషన్‌లో కూడా కనిపించాయి. ముఖ్యాంశాలు: * కేప్ వెర్డే,<ref>{{cite web|date=October 13, 2025|title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|access-date=October 14, 2025|publisher=FIFA}}</ref> కురాకో,{{efn-ua|Curaçao is the smallest country by area and the least populous to qualify for the World Cup. Excluding teams from the United Kingdom, Curaçao is also the first team representing a non-sovereign nation to qualify for the World Cup since the Dutch East Indies (currently Indonesia) in 1938.}}<ref name=":2">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|last=Wilson|first=Jonathan|work=The Guardian|access-date=November 19, 2025}}</ref> జోర్డాన్, ఉజ్బెకిస్తాన్{{efn-ua|Until 1991, Uzbekistan was part of the Soviet Union, which competed at seven World Cup tournaments. Following the dissolution of the Soviet Union, Uzbekistan will become the third former Soviet republic to compete as an independent nation after Russia (1994, 2002, 2014 and 2018) and Ukraine (2006). FIFA considers Russia to be the successor team of the Soviet Union.}}<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|last=Millar|first=Colin|date=June 5, 2025|work=The New York Times|access-date=November 19, 2025|department=[[The Athletic]]|issn=0362-4331}}</ref> తమ ప్రపంచ కప్ అరంగేట్రం చేయనున్నాయి. * [[కతర్]] మొదటిసారిగా అర్హత ద్వారా టోర్నమెంట్‌కు చేరుకుంది, అంతకుముందు 2022లో ఆతిథ్య దేశంగా మాత్రమే కనిపించింది.<ref>{{cite web|date=October 14, 2025|title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025|website=ESPN|agency=Associated Press}}</ref> * 1974లో తమ ఏకైక మునుపటి టోర్నమెంట్‌లో ఆడిన తర్వాత డిఆర్ కాంగో,{{efn-ua|From 1971 to 1997, DR Congo competed as Zaire. This will be the first time the country competes under DR Congo.}} హైతీ టోర్నమెంట్‌కు తిరిగి వచ్చాయి.<ref name=":2" /><ref>{{cite web|last=Williams|first=Ian|date=March 31, 2026|title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo|access-date=March 31, 2026|website=BBC Sport}}</ref> * 1986లో తన ఏకైక మునుపటి టోర్నమెంట్‌లో కనిపించిన తర్వాత ఇరాక్ టోర్నమెంట్‌కు తిరిగి వచ్చింది.<ref>{{cite web|last=Luckings|first=Steve|date=March 31, 2026|title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup|url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/|access-date=March 31, 2026|website=The National News}}</ref> * ఆస్ట్రియా, నార్వే,<ref>{{Cite news|url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|date=November 16, 2025|work=Fox Sports|access-date=November 16, 2025}}</ref> స్కాట్లాండ్ జట్లు 1998లో చివరిసారిగా ఆడిన తర్వాత టోర్నమెంట్‌కు తిరిగి వచ్చాయి.<ref>{{cite web|title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18|access-date=November 19, 2025|publisher=FIFA}}</ref> * 2002లో మూడవ స్థానంలో నిలిచిన తర్వాత టర్కీ మొదటిసారిగా అర్హత సాధించింది.<ref>{{cite web|date=March 31, 2026|title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/|access-date=March 31, 2026|publisher=UEFA}}</ref> * 2006 తర్వాత చెక్ రిపబ్లిక్{{efn-ua|Until 1992, the Czech Republic was part of Czechoslovakia, which competed in eight World Cup tournaments. Following its dissolution, the Czech Republic has qualified for the tournament for the second time as an independent nation, having previously debuted in 2006.}} తొలిసారిగా అర్హత సాధించింది.<ref>{{cite web|date=March 31, 2026|title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/|access-date=March 31, 2026|publisher=UEFA}}</ref> * న్యూజిలాండ్, పరాగ్వే, దక్షిణాఫ్రికా (2010 ప్రపంచ కప్ ఆతిథ్య దేశం) 2010లో చివరిసారిగా పాల్గొన్న తర్వాత తిరిగి వచ్చాయి.<ref>{{cite web|date=October 14, 2025|title=The Boys are back in town|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify|access-date=November 19, 2025|publisher=FIFA}}</ref> 2002 తర్వాత దక్షిణాఫ్రికా తన మొదటి విజయవంతమైన అర్హత ప్రచారాన్ని సాధించింది, 85వ ర్యాంక్‌తో న్యూజిలాండ్ అర్హత సాధించిన అత్యల్ప ర్యాంక్ జట్టుగా నిలిచింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/|title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history|last=Bailey|first=Michael|date=March 30, 2026|work=The New York Times|access-date=April 9, 2026|department=[[The Athletic]]}}</ref> * అల్జీరియా, బోస్నియా, హెర్జెగోవినా, ఐవరీ కోస్ట్ జట్లు 2014 తర్వాత తొలిసారిగా అర్హత సాధించాయి. 2014 ప్రపంచ కప్ తర్వాత ఒక ప్రధాన టోర్నమెంట్ కోసం బోస్నియా తన మొదటి విజయవంతమైన అర్హత ప్రక్రియను సాధించింది. * 2022లో మునుపటి టోర్నమెంట్‌ను కోల్పోయిన తర్వాత కొలంబియా, ఈజిప్ట్, పనామా, స్వీడన్ తిరిగి వచ్చాయి. నాలుగు సార్లు ఛాంపియన్‌గా నిలిచిన ఇటలీ యూరోపియన్ ప్లేఆఫ్ ఫైనల్‌లో బోస్నియా, హెర్జెగోవినా చేతిలో పెనాల్టీల ద్వారా ఓడిపోయి టోర్నమెంట్‌ను కోల్పోయింది, వరుసగా మూడు ప్రపంచ కప్‌లను కోల్పోయిన మొదటి మాజీ ఛాంపియన్‌గా నిలిచింది;<ref>{{cite web|last=Bandini|first=Nicky|date=March 31, 2026|title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph|url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report|access-date=April 3, 2026|website=The Guardian}}</ref> 2018, 2022 మాదిరిగానే అర్హత సాధించని ఏకైక మాజీ ఛాంపియన్ ఇటలీ మాత్రమే. ఫిఫా పురుషుల ప్రపంచ ర్యాంకింగ్ 12తో అర్హత సాధించని అత్యున్నత ర్యాంక్ జట్టుగా ఇటలీ నిలిచింది. కోస్టారికా 2010 తర్వాత తొలిసారిగా అర్హత సాధించడంలో విఫలమైంది, 2022లో అర్హత సాధించిన కామెరూన్, డెన్మార్క్, పోలాండ్, సెర్బియా, వేల్స్ జట్లు అర్హత సాధించలేదు.<ref>{{cite web|date=March 26, 2025|title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26|access-date=May 21, 2026|publisher=FIFA}}</ref> ఆఫ్రికన్ దేశాల్లో 3వ అత్యుత్తమ ర్యాంక్‌లో ఉన్న నైజీరియా వరుసగా రెండవ ఫైనల్స్‌కు అర్హత సాధించలేకపోయింది, దక్షిణ అమెరికాలో పెరూ వరుసగా రెండవ ఫైనల్స్‌ను, చిలీ తమ మూడవ ఫైనల్స్‌ను కోల్పోయాయి. టోర్నమెంట్‌కు ముందు ఫిఫా పురుషుల ప్రపంచ ర్యాంకింగ్‌లో తుది స్థానాలను సూచించే కుండలీకరణాల్లోని సంఖ్యలతో ప్రాంతాల వారీగా జాబితా చేయబడిన అర్హత సాధించిన జట్లు:<ref>{{Cite web|title=FIFA/Coca-Cola Men's World Ranking|url=https://inside.fifa.com/fifa-world-ranking/men?dateId=FRS_Male_Football_20260401|access-date=June 16, 2026|website=inside.fifa.com|language=en}}</ref>{{col-begin}} {{col-4}} '''ఏఎఫ్‌సీ''' (9) * {{#invoke:flag|fb|AUS}} (27) * {{#invoke:flag|fb|IRN}} (20) * {{#invoke:flag|fb|IRQ}} (57) * {{#invoke:flag|fb|JPN}} (18) * {{#invoke:flag|fb|JOR}} (63) (అరంగేట్రం) * {{#invoke:flag|fb|QAT}} (56) * {{#invoke:flag|fb|KSA}} (61) * {{#invoke:flag|fb|KOR}}{{efn-ua|ఫిఫా చేత కొరియా రిపబ్లిక్ గా గుర్తించబడింది}} (25) * {{#invoke:flag|fb|UZB}} (50) (అరంగేట్రం) '''సీఏఎఫ్''' (10) * {{#invoke:flag|fb|ALG}} (28) * {{#invoke:flag|fb|CPV}}{{efn-ua|ఫిఫా చేత కాబో వెర్డే గా గుర్తించబడింది}} (67) (అరంగేట్రం) * {{#invoke:flag|fb|COD}}{{efn-ua|ఫిఫా చేత కాంగో డిఆర్ గా గుర్తించబడింది}} (46) * {{#invoke:flag|fb|EGY}} (29) * {{#invoke:flag|fb|GHA}} (73) * {{#invoke:flag|fb|CIV}}{{efn-ua|ఫిఫా చేత కోట్ డి ఐవరీ గా గుర్తించబడింది}} (33) * {{#invoke:flag|fb|MAR}} (7) * {{#invoke:flag|fb|SEN}} (15) * {{#invoke:flag|fb|RSA}} (60) * {{#invoke:flag|fb|TUN}} (45) {{col-4}} '''కాంకాకాఫ్''' (6) * {{#invoke:flag|fb|CAN}} (30) (సహ-ఆతిథ్య దేశం) * {{#invoke:flag|fb|CUW}} (82) (అరంగేట్రం) * {{#invoke:flag|fb|HAI}} (83) * {{#invoke:flag|fb|MEX}} (14) (సహ-ఆతిథ్య దేశం) * {{#invoke:flag|fb|PAN}} (34) * {{#invoke:flag|fb|USA}}{{efn-ua|ఫిఫా చేత యూఎస్ఏ గా గుర్తించబడింది}} (17) (సహ-ఆతిథ్య దేశం) '''కాన్మెబోల్''' (6) * {{#invoke:flag|fb|ARG}} (1) * {{#invoke:flag|fb|BRA}} (6) * {{#invoke:flag|fb|COL}} (13) * {{#invoke:flag|fb|ECU}} (23) * {{#invoke:flag|fb|PAR}} (41) * {{#invoke:flag|fb|URU}} (16) '''ఓఎఫ్‌సీ''' (1) * {{#invoke:flag|fb|NZL}} (85) {{col-4}} '''యూఈఎఫ్ఏ''' (16) * {{#invoke:flag|fb|AUT}} (24) * {{#invoke:flag|fb|BEL}} (9) * {{#invoke:flag|fb|BIH}} (64) * {{#invoke:flag|fb|CRO}} (11) * {{#invoke:flag|fb|CZE}}{{efn-ua|ఫిఫా చేత చెకియా గా గుర్తించబడింది}} (40) * {{#invoke:flag|fb|ENG}} (4) * {{#invoke:flag|fb|FRA}} (3) * {{#invoke:flag|fb|GER}} (10) * {{#invoke:flag|fb|NED}} (8) * {{#invoke:flag|fb|NOR}} (31) * {{#invoke:flag|fb|POR}} (5) * {{#invoke:flag|fb|SCO}} (42) * {{#invoke:flag|fb|ESP}} (2) * {{#invoke:flag|fb|SWE}} (38) * {{#invoke:flag|fb|SUI}} (19) * {{#invoke:flag|fb|TUR}}{{efn-ua|ఫిఫా చేత టర్కియే గా గుర్తించబడింది}} (22) {{col-end}} === డ్రా === [[దస్త్రం:FIFA_World_Cup_2026_Official_Draw_(54966258098).jpg|thumb|300x300px|ఎడమ నుండి కుడికి డ్రా ప్రారంభంలో ఫిఫా అధ్యక్షుడు జియాని ఇన్ఫాంటినో, అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్, మెక్సికన్ అధ్యక్షుడు క్లాడియా షీన్‌బామ్, కెనడా ప్రధాన మంత్రి మార్క్ కార్నీ.]] వాషింగ్టన్, డి.సి. లోని కెన్నెడీ సెంటర్‌లో డిసెంబర్ 5, 2025న డ్రా జరిగింది.<ref>{{cite web|date=December 5, 2025|title=Groups revealed in star-studded Final Draw|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/final-draw-results|access-date=December 6, 2025|publisher=FIFA}}</ref> ఫిఫా మొదటి (2026 నాటికి ఏకైక) ఫిఫా శాంతి బహుమతిని అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్‌కు అందించడంతో డ్రా వేడుక ప్రారంభమైంది,<ref name="Guardian-main">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino|title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington|last1=Graham|first1=Bryan Armen|date=December 5, 2025|work=The Guardian|access-date=December 6, 2025|last2=Beaumont|first2=Peter|location=London}}</ref> ఈ పురస్కారం మానవ హక్కుల సంఘాలు, విశ్లేషకులు, ఇతరులలో పరిశీలన, వివాదానికి దారితీసింది.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality|title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality|last=Harb|first=Ali|date=December 6, 2025|work=Al Jazeera|access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web|date=December 4, 2025|title=Global: FIFA needs to act on human rights|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/|access-date=December 6, 2025|website=Amnesty International}}</ref><ref name="NewHumanitarian">{{cite news|url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet|title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet|date=December 5, 2025|work=The New Humanitarian|access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup|title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review?|last=Smith|first=David|date=December 5, 2025|work=The Guardian|access-date=December 9, 2025|issn=0261-3077}}</ref> 48 జట్లను 12 చొప్పున నాలుగు పాట్‌లుగా విభజించారు. పాట్ 1లో మూడు ఆతిథ్య దేశాలు, నవంబర్ 2025 ఫిఫా పురుషుల ప్రపంచ ర్యాంకింగ్ నుండి టాప్ తొమ్మిది జట్లు ఉన్నాయి. ర్యాంకింగ్ ప్రకారం మిగిలిన జట్లతో పాట్ 2, 3, 4 ఉన్నాయి. యూఈఎఫ్ఏ ప్లేఆఫ్స్‌లోని నలుగురు విజేతలు, అంతర్ఖండ ప్లేఆఫ్‌ల ఇద్దరు విజేతలు డ్రా సమయానికి తెలియదు, అందువల్ల ఆటోమేటిక్‌గా పాట్ 4కి కేటాయించబడ్డారు. నాలుగు పాట్‌ల నుండి ఒక్కో జట్టును ఎంచుకోవడం ద్వారా 12 గ్రూపులు యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడ్డాయి. "వీలైనప్పుడల్లా" ఏ గ్రూపులోనూ ఒకే కాన్ఫెడరేషన్ నుండి ఒకటి కంటే ఎక్కువ జట్లు డ్రా చేయబడకూడదన్నది ఫిఫా సాధారణ సూత్రం.<ref>{{cite web|date=November 25, 2025|title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed|url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed|access-date=November 25, 2025|publisher=FIFA}}</ref><ref>{{cite web|date=November 25, 2025|title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026|url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf|access-date=November 25, 2025|publisher=FIFA}}</ref> యూఈఎఫ్ఏ మినహా అన్ని కాన్ఫెడరేషన్‌లకు ఈ సూత్రం వర్తిస్తుంది; ప్రతి గ్రూప్‌లో ఒకటి లేదా రెండు యూఈఎఫ్ఏ జట్లను డ్రా చేయవలసి ఉంటుంది. షెడ్యూలింగ్ ప్రయోజనాల కోసం మూడు ఆతిథ్య దేశాలను ముందుగా మూడు గ్రూపులకు కేటాయించారు. మెక్సికో గ్రూప్ ఎలో ఉంచబడింది, జూన్ 11న ఎస్టాడియో అజ్టెకాలో టోర్నమెంట్ ప్రారంభ మ్యాచ్ ఆడింది. కెనడా, అమెరికా జట్లు వరుసగా గ్రూప్ బి, డిలలో ఉంచబడ్డాయి. జూన్ 12న అవి వరుసగా టోర్నమెంట్ మూడవ, నాల్గవ మ్యాచ్‌లను ఆడాయి.<ref name="Schedule">{{cite web|date=February 4, 2024|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|access-date=February 4, 2024|publisher=FIFA}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/|title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces|last1=Bushnell|first1=Henry|date=August 22, 2025|work=The New York Times|access-date=August 22, 2025|last2=Crafton|first2=Adam|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> అంతర్ఖండ ప్లేఆఫ్‌ల ముగ్గురు సంభావ్య విజేతలకు కాన్ఫెడరేషన్ పరిమితి వర్తిస్తుంది. "పోటీ సమతుల్యతను నిర్ధారించే ప్రయోజనం కోసం" సెమీఫైనల్స్ (నాకౌట్ బ్రాకెట్ వైపులా) కు రెండు వేర్వేరు మార్గాలు ఏర్పాటు చేసినట్లు ఫిఫా ప్రకటించింది. దీని ఆధారంగా ర్యాంకింగ్‌లో మొదటి (స్పెయిన్), రెండవ (అర్జెంటీనా) స్థానాల్లో ఉన్న జట్లను యాదృచ్ఛికంగా వ్యతిరేక మార్గాల్లోని గ్రూపుల్లోకి డ్రా చేశారు, మూడవ (ఫ్రాన్స్), నాల్గవ (ఇంగ్లాండ్) స్థానాల్లో ఉన్న జట్లకు కూడా అదే జరిగింది. అందువల్ల ఈ జతల జట్లు తమ గ్రూపులను గెలుచుకుంటే అవి ఫైనల్ వరకు కలుసుకోలేవు, నాలుగు జట్లు సెమీఫైనల్స్ వరకు కలుసుకోలేవు.<ref>{{cite web|last=Johnson|first=Dale|date=November 25, 2025|title=Fifa to keep top seeds apart in World Cup draw|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cvg84knn2p5o|access-date=November 25, 2025|work=[[BBC Sport]]}}</ref> పాట్ 1తో ప్రారంభమై పాట్ 4తో ముగిసిన డ్రాలో, ప్రతి జట్టును ఎంపిక చేసి అక్షర క్రమంలో అందుబాటులో ఉన్న మొదటి గ్రూప్‌కు కేటాయించారు. మ్యాచ్ షెడ్యూల్ కోసం పాట్ 1 జట్లు ఆటోమేటిక్‌గా ప్రతి గ్రూప్ స్థానం 1కి డ్రా చేయబడ్డాయి. మిగిలిన పాట్‌ల కోసం వాటి పాట్, అవి డ్రా చేయబడిన గ్రూప్ ఆధారంగా జట్ల స్థానాన్ని నిర్వచించడానికి ఫిఫా ముందుగా నిర్ణయించిన నమూనాను ఏర్పాటు చేసింది. === జట్ల బేస్ క్యాంపులు === ప్రపంచ కప్ టోర్నమెంట్‌కు ముందు, టోర్నమెంట్ సమయంలో ఉండటానికి, శిక్షణ పొందడానికి 48 జాతీయ స్క్వాడ్‌లు బేస్ క్యాంపులను ఉపయోగిస్తాయి.<ref name="Team Base camps">{{cite web|date=June 12, 2024|title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|archive-date=June 12, 2024|access-date=June 12, 2024|website=fifa.com}}</ref><ref>{{cite web|date=November 21, 2024|title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added|url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added|archive-date=November 21, 2024|access-date=January 15, 2025|publisher=FIFA}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 17, 2025|title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues|url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|archive-date=April 17, 2025|website=inside.fifa.com}}</ref><ref>{{Cite web|last=Schirgi|first=Heimo|title=Team Base Camp brochure|url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com|access-date=October 23, 2025|website=FIFA}}</ref> పోటీ వేదికలకు వర్తించే నేమింగ్-రైట్స్ స్పాన్సర్‌ల నిషేధం మాదిరిగానే కొన్ని శిక్షణా కేంద్రాల పేర్లను కూడా ఫిఫా మార్చింది.<ref>{{Cite news|url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada|title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised|date=May 26, 2026|work=[[FIFA]]|access-date=May 27, 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+{{nowrap|జట్ల బేస్ క్యాంపుల జాబితా}} !జట్టు !హోటల్ !శిక్షణా కేంద్రం |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ALG|avar=fb}}<ref name="KMBC">{{Cite web|last1=Graves|first1=Eric|date=June 8, 2026|title=Algeria national team making Lawrence home before first World Cup match|url=https://www.kmbc.com/article/algeria-national-team-making-lawrence-home-before-first-world-cup-match/71528957|access-date=June 12, 2026|publisher=[[KMBC-TV]]}}</ref> |డబుల్ ట్రీ బై హిల్టన్ హోటల్ లారెన్స్, లారెన్స్, కాన్సాస్ | data-sort-value="USA-Kansas-Lawrence" |కాన్సాస్ విశ్వవిద్యాలయం,<ref>{{Cite web|title=Rock Chalk Park|url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park|access-date=January 25, 2026|website=The University of Kansas}}</ref> లారెన్స్, కాన్సాస్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ARG|avar=fb}}<ref name="KCStar">{{cite news|url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html|title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive|last1=Grathoff|first1=Pete|date=April 13, 2026|work=The Kansas City Star|access-date=April 17, 2026}}</ref> |ఆరిజిన్ కాన్సాస్ సిటీ రివర్‌ఫ్రంట్, కాన్సాస్ సిటీ, మిస్సౌరీ | data-sort-value="USA-Kansas-Kansas City" |స్పోర్టింగ్ కేసీ శిక్షణా కేంద్రం, కాన్సాస్ సిటీ, కాన్సాస్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUS|avar=fb}}<ref name="AUS">{{Cite web|date=February 12, 2026|title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup|url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/|access-date=February 12, 2026|website=Oakland Roots SC|publisher=SportsEngine, Inc.}}</ref> |క్లేర్‌మాంట్ హోటల్ & స్పా, బర్కిలీ, కాలిఫోర్నియా | data-sort-value="USA-California-Alameda" |ఓక్లాండ్ రూట్స్/సోల్ శిక్షణా కేంద్రం, అలమేడ, కాలిఫోర్నియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUT|avar=fb}}<ref name="AUT">{{Cite web|last=Flores|first=Pricila|date=February 4, 2026|orig-date=February 4, 2026|title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB|url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/|access-date=February 4, 2026|website=Noozhawk}}</ref> |బకారా రిసార్ట్, గొలేటా, కాలిఫోర్నియా | data-sort-value="USA-California-Santa Barbara-UC Harder Stadium" |యూసీ శాంటా బార్బరా హార్డర్ స్టేడియం, శాంటా బార్బరా, కాలిఫోర్నియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BEL|avar=fb}}<ref name="BEL">{{Cite web|last=Vandewalle|first=Ludo|date=January 9, 2026|title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet|trans-title=The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle|url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html|access-date=February 15, 2026|website=Nieuwsblad|language=nl-BEL}}</ref> |హయత్ రీజెన్సీ లేక్ వాషింగ్టన్, రెంటన్, వాషింగ్టన్ | data-sort-value="USA-Washington-Renton" |సియాటెల్ సౌండర్స్ ఎఫ్‌సీ పెర్ఫార్మెన్స్ సెంటర్, రెంటన్, వాషింగ్టన్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BIH|avar=fb}}<ref name="BIH">{{Cite web|date=April 6, 2026|title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels|trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted|url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels|access-date=April 6, 2026|website=reprezentacija.ba|language=bs|trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> |ఆషెర్ ఆడమ్స్, ఆటోగ్రాఫ్ కలెక్షన్, సాల్ట్ లేక్ సిటీ, ఉటా | data-sort-value="USA-Utah-Salt Lake City" |రియల్ సాల్ట్ లేక్ స్టేడియం, శాండీ, ఉటా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BRA|avar=fb}}<ref name="BRA">{{Cite web|last=Arnold|first=Christian|date=January 14, 2026|title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup|url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/|access-date=January 19, 2026|website=New York Post}}</ref> |ది రిడ్జ్, బాస్కింగ్ రిడ్జ్, న్యూజెర్సీ | data-sort-value="USA-New Jersey-Morristown" |కొలంబియా పార్క్, మోరిస్‌టౌన్, న్యూజెర్సీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CAN|avar=fb}}<ref name="SBJ">{{Cite web|date=December 17, 2025|title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp|url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/|access-date=February 14, 2026|website=Sports Business Journal}}</ref> |ది వెస్టిన్ బేషోర్, వాంకోవర్, బ్రిటీష్ కొలంబియా | data-sort-value="Canada-British Columbia-Vancouver" |నేషనల్ సాకర్ డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్, వాంకోవర్, బ్రిటీష్ కొలంబియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CPV|avar=fb}}<ref name="NBC">{{Cite web|last=Benatar|first=Orri|date=May 12, 2026|title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament|url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#//|access-date=May 12, 2026|website=NBC4i}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |గ్రాండ్ హయత్ టంపా బే, టంపా, ఫ్లోరిడా | data-sort-value="USA-Florida-Tampa" |వాటర్స్ స్పోర్ట్స్ ప్లెక్స్, టంపా, ఫ్లోరిడా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COL|avar=fb}}<ref name="COL">{{Cite web|last=Mitchell|first=Ryan|date=January 27, 2026|title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup|url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html|access-date=January 27, 2026|website=Marca}}</ref> |గ్రాండ్ ఫియెస్టా అమెరికానా కంట్రీ క్లబ్, గ్వాడలజారా, జాలిస్కో | data-sort-value="Mexico-Jalisco-Zapopan-Academia Atlas FC" |అకాడెమియా అట్లాస్ ఎఫ్‌సీ, జపోపాన్, జాలిస్కో |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CRO|avar=fb}}<ref name="CRO">{{Cite web|last=Thrasher|first=Tyler|date=January 17, 2026|title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria|url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia|access-date=January 17, 2026|website=Fox5 DC}}</ref> |హోటల్ అకా అలెగ్జాండ్రియా, అలెగ్జాండ్రియా, వర్జీనియా | data-sort-value="USA-Virginia-Alexandria" |ఎపిస్కోపల్ హై స్కూల్, అలెగ్జాండ్రియా, వర్జీనియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CUW|avar=fb}}<ref name="CUR">{{Cite web|last=Evertsz|first=Pa E.|date=January 17, 2026|title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training|url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/|access-date=January 17, 2026|website=Deporte Awe}}</ref> |బోకా రాటన్ మారియట్, బోకా రాటన్, ఫ్లోరిడా | data-sort-value="USA-Florida-Boca Raton" |ఫ్లోరిడా అట్లాంటిక్ విశ్వవిద్యాలయం, బోకా రాటన్, ఫ్లోరిడా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CZE|avar=fb}}<ref name="DFW">{{Cite web|last=Carrick|first=Buzz|date=March 3, 2026|title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites|url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites|website=3rdDegree}}</ref> |హిల్టన్ గార్డెన్ ఇన్ డల్లాస్-ఆర్లింగ్టన్ సౌత్, ఆర్లింగ్టన్, టెక్సాస్ | data-sort-value="USA-Texas-Mansfield" |మ్యాన్స్‌ఫీల్డ్ మల్టీపర్పస్ స్టేడియం, మ్యాన్స్‌ఫీల్డ్, టెక్సాస్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COD|avar=fb}}<ref name="COD">{{Cite web|last=Shapiro|first=Michael|date=April 8, 2026|title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp|url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php|website=Chron}}</ref> |ఓమ్నీ హ్యూస్టన్ హోటల్, హ్యూస్టన్, టెక్సాస్ | data-sort-value="USA-Texas-Houston" |హ్యూస్టన్ స్పోర్ట్స్ పార్క్, హ్యూస్టన్, టెక్సాస్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ECU|avar=fb}}<ref name="ECU">{{Cite web|date=January 12, 2026|title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo|url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/|access-date=February 6, 2026|language=Es}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |లే మెరిడియన్ కొలంబస్, కొలంబస్, ఒహియో | data-sort-value="USA-Ohio-Columbus" |కొలంబస్ క్రూ పెర్ఫార్మెన్స్ సెంటర్, కొలంబస్, ఒహియో |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|EGY|avar=fb}}<ref name="EGY">{{Cite web|last=Saglimbeni|first=Vinny|date=April 20, 2026|title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt|url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d|website=KREM2 Spokane}}</ref> |నార్తర్న్ క్వెస్ట్ రిసార్ట్ & క్యాసినో, ఎయిర్‌వే హైట్స్, వాషింగ్టన్ | data-sort-value="USA-Washington-Spokane" |గొంజాగా విశ్వవిద్యాలయం, స్పోకేన్, వాషింగ్టన్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ENG|avar=fb}}<ref name="FOX4">{{Cite web|last1=Jackson|first1=Malik|last2=Kuntz|first2=Harold|last3=Holt|first3=John|date=January 21, 2026|orig-date=January 20, 2026|title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources|url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE|access-date=January 25, 2026|website=Fox4 Kansas City}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |ది ఇన్ ఎట్ మెడోబ్రూక్, ప్రైరీ విలేజ్, కాన్సాస్ | data-sort-value="USA-Missouri-Kansas City" |స్వోప్ సాకర్ విలేజ్, కాన్సాస్ సిటీ, మిస్సౌరీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|FRA|avar=fb}}<ref name="FRA">{{Cite web|date=January 12, 2026|title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE)|url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw|access-date=January 12, 2026|website=YouTube|language=Fr}}</ref> |ఫోర్ సీజన్స్ హోటల్ బోస్టన్, బోస్టన్, మసాచుసెట్స్ | data-sort-value="USA-Massachusetts-Waltham" |బెంట్లీ విశ్వవిద్యాలయం, వాల్తామ్, మసాచుసెట్స్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GER|avar=fb}}<ref name="GER">{{Cite web|last=Silverman|first=Alex|date=January 9, 2026|title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S.|url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/|access-date=January 19, 2026|website=SBJ}}</ref> |గ్రేలిన్, విన్‌స్టన్-సేలం, నార్త్ కరోలినా | data-sort-value="USA-North Carolina-Winston" |వేక్ ఫారెస్ట్ విశ్వవిద్యాలయం, విన్‌స్టన్-సేలం, నార్త్ కరోలినా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GHA|avar=fb}}<ref name="GHA">{{Cite web|last=Goulston|first=Robert|date=February 19, 2026|title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026?|url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/|access-date=February 20, 2026|website=NBC10 Boston|quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> |ప్రొవిడెన్స్ బిల్ట్‌మోర్, ప్రొవిడెన్స్, రోడ్ ఐలాండ్ | data-sort-value="USA-Rhode Island-Smithfield" |బ్రయంట్ విశ్వవిద్యాలయం, స్మిత్‌ఫీల్డ్, రోడ్ ఐలాండ్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|HAI|avar=fb}}<ref name="HAI">{{Cite web|author=Caleb Jephte Pierre|date=March 19, 2026|title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title=The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After!|url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146|access-date=April 21, 2026|website=X|language=fr}}</ref> |షెరటాన్ అట్లాంటిక్ సిటీ కన్వెన్షన్ సెంటర్ హోటల్, అట్లాంటిక్ సిటీ, న్యూజెర్సీ | data-sort-value="USA-New Jersey-Galloway Township" |స్టాక్టన్ విశ్వవిద్యాలయం, గాల్లోవే టౌన్‌షిప్, న్యూజెర్సీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRN|avar=fb}}<ref name="IRN">{{Cite web|date=May 23, 2026|title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/|access-date=May 23, 2026|website=[[Reuters]]}}</ref> |టిజువానా మారియట్ హోటల్, టిజువానా, బాజా కాలిఫోర్నియా | data-sort-value="Mexico-Baja California-Tijuana" |క్లబ్ టిజువానా శిక్షణా కేంద్రం, టిజువానా, బాజా కాలిఫోర్నియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRQ|avar=fb}}<ref name="NBC" /> |గ్రీన్‌బ్రియర్ రిసార్ట్, వైట్ సల్ఫర్ స్ప్రింగ్స్, వెస్ట్ వర్జీనియా | data-sort-value="USA-West Virginia-White Sulphur Springs" |ది గ్రీన్‌బ్రియర్ స్పోర్ట్స్ పెర్ఫార్మెన్స్ సెంటర్, వైట్ సల్ఫర్ స్ప్రింగ్స్, వెస్ట్ వర్జీనియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CIV|avar=fb}}<ref name="PHI">{{Cite web|date=February 17, 2026|title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament|url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026|website=Philadelphia Union}}</ref> |హోటల్ డ్యూ పాంట్, విల్మింగ్టన్, డెలావేర్ | data-sort-value="USA-Pennsylvania-Chester" |ఫిలడెల్ఫియా యూనియన్ స్టేడియం, చెస్టర్, పెన్సిల్వేనియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JPN|avar=fb}}<ref name="WTVF">{{Cite web|last=Broderick|first=Kelly|date=January 18, 2026|title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup|url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup|access-date=January 19, 2026|website=WTVF}}</ref> |ఎంబసీ సూట్స్ బై హిల్టన్ నాష్‌విల్లే డౌన్‌టౌన్, నాష్‌విల్లే, టేనస్సీ | data-sort-value="USA-Tennessee-Nashville" |నాష్‌విల్లే ఎస్‌సి శిక్షణా కేంద్రం, నాష్‌విల్లే, టేనస్సీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JOR|avar=fb}}<ref name="JOR">{{Cite web|date=February 20, 2026|title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال|trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan|url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84|access-date=February 20, 2026|website=Jordanian Football Association|language=ar|trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> |ది నైన్స్ హోటల్, పోర్ట్‌ల్యాండ్, ఒరెగాన్ | data-sort-value="USA-Oregon-Portland" |పోర్ట్‌ల్యాండ్ విశ్వవిద్యాలయం, పోర్ట్‌ల్యాండ్, ఒరెగాన్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MEX|avar=fb}}<ref name="MEX">{{Cite web|last=Beltrán|first=Jesús F.|date=February 10, 2026|title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026|trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup|url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/|access-date=February 13, 2026|website=infobae|language=es|trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> |సెంట్రో డి ఆల్టో రెండిమియంటో, మెక్సికో సిటీ | data-sort-value="Mexico-Mexico City" |సెంట్రో డి ఆల్టో రెండిమియంటో, మెక్సికో సిటీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MAR|avar=fb}}<ref name="MAR">{{cite web|last1=Crafton|first1=Adam|date=May 5, 2026|title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp|url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/|website=nytimes.com/athletic|publisher=[[The Athletic]]}}</ref> |సోమర్సెట్ హిల్స్ హోటల్, హిల్టన్, వారెన్, న్యూజెర్సీ | data-sort-value="USA-New Jersey-Basking Ridge" |పింగ్రీ స్కూల్, బాస్కింగ్ రిడ్జ్, న్యూజెర్సీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NED|avar=fb}}<ref name="KCBJ">{{cite news|url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html|title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base|last1=Friestad|first1=Thomas|date=April 8, 2026|work=Kansas City Business Journal|access-date=April 17, 2026}}</ref> |కాస్కేడ్ హోటల్, కాన్సాస్ సిటీ, ట్రిబ్యూట్ పోర్ట్‌ఫోలియో హోటల్, కాన్సాస్ సిటీ, మిస్సౌరీ | data-sort-value="USA-Missouri-Riverside" |కాన్సాస్ సిటీ కరెంట్ శిక్షణా కేంద్రం, రివర్‌సైడ్, మిస్సౌరీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NZL|avar=fb}}<ref name="NZL">{{Cite web|date=March 2, 2026|title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win|url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026|website=Stuff}}</ref> |హయత్ రీజెన్సీ లా జొల్లా, శాన్ డియాగో, కాలిఫోర్నియా | data-sort-value="USA-California-San Diego-Torero Stadium" |టోరెరో స్టేడియం, శాన్ డియాగో, కాలిఫోర్నియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NOR|avar=fb}}<ref name="NOR">{{Cite web|last=Austerheim|first=Daniel|date=January 24, 2026|title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM|url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904|access-date=January 24, 2026|website=Nettavisen Sport|language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> |గ్రాండోవర్ రిసార్ట్ & స్పా, వింధామ్ గ్రాండ్ హోటల్, గ్రీన్స్‌బోరో, నార్త్ కరోలినా | data-sort-value="USA-North Carolina-Greensboro" |నార్త్ కరోలినా విశ్వవిద్యాలయం, గ్రీన్స్‌బోరో, నార్త్ కరోలినా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|PAN|avar=fb}}<ref name="PAN">{{Cite web|last=Stevens|first=Paul|date=February 12, 2026|title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup|url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/|access-date=February 13, 2026|website=Sports Travel Magazine}}</ref> |నొట్టావాసాగా ఇన్ రిసార్ట్ & కాన్ఫరెన్స్ సెంటర్, న్యూ టెకుమ్సెత్, అంటారియో | data-sort-value="Canada-Ontario-New Tecumseth" |నొట్టావాసాగా శిక్షణా కేంద్రం, న్యూ టెకుమ్సెత్, అంటారియో |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|PAR|avar=fb}}<ref name="PAR">{{Cite web|date=February 11, 2026|title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista|trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut|url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/|access-date=February 15, 2026|website=ABC Paraguay|language=es|trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> |సిగ్నియా బై హిల్టన్ శాన్ జోస్, శాన్ జోస్, కాలిఫోర్నియా | data-sort-value="USA-California-San Jose" |స్పార్టన్ సాకర్ కాంప్లెక్స్, శాన్ జోస్, కాలిఫోర్నియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|POR|avar=fb}}<ref name="PBP">{{Cite web|date=March 5, 2026|title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens|url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/|access-date=March 12, 2026|website=Palm Beach Post}}</ref> |ఫోర్ సీజన్స్ హోటల్ పామ్ బీచ్, పామ్ బీచ్, ఫ్లోరిడా | data-sort-value="USA-Florida-Palm Beach Gardens" |గార్డెన్స్ నార్త్ కౌంటీ డిస్ట్రిక్ట్ పార్క్, పామ్ బీచ్ గార్డెన్స్, ఫ్లోరిడా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|QAT|avar=fb}}<ref name="QAT">{{Cite web|date=January 30, 2026|title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california|access-date=February 1, 2026|website=The Peninsula}}</ref> |కోర్ట్‌యార్డ్ బై మారియట్ శాంటా బార్బరా గొలేటా, గొలేటా, కాలిఫోర్నియా | data-sort-value="USA-California-Santa Barbara-Westmont College" |వెస్ట్‌మోంట్ కళాశాల, శాంటా బార్బరా, కాలిఫోర్నియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KSA|avar=fb}}<ref name="KSA">{{Cite news|url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026|title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026|date=February 5, 2026|work=Asharq Al-Awsat|access-date=February 5, 2026}}</ref> |ఫోర్ సీజన్స్ హోటల్ ఆస్టిన్, ఆస్టిన్, టెక్సాస్ | data-sort-value="USA-Texas-Austin" |ఆస్టిన్ ఎఫ్‌సీ స్టేడియం, ఆస్టిన్, టెక్సాస్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SCO|avar=fb}}<ref name="SCO">{{Cite news|url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708|title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel|last=Atkinson|first=Mark|date=February 12, 2026|access-date=February 12, 2026|website=The Scotsman}}</ref> |రినైసెన్స్ షార్లెట్ సౌత్‌పార్క్ హోటల్, షార్లెట్, నార్త్ కరోలినా | data-sort-value="USA-North Carolina-Charlotte" |షార్లెట్ ఎఫ్‌సీ శిక్షణా కేంద్రం, షార్లెట్, నార్త్ కరోలినా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SEN|avar=fb}}<ref name="SEN">{{Cite news|url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/|title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier|last=Carino|first=Jerry|date=March 5, 2026|access-date=March 6, 2026|website=Asbury Park Press}}</ref> |ది హెల్డ్రిచ్ హోటల్ అండ్ కాన్ఫరెన్స్ సెంటర్, న్యూ బ్రన్స్‌విక్, న్యూజెర్సీ | data-sort-value="USA-New Jersey-Piscataway" |రట్జర్స్ విశ్వవిద్యాలయం, పిస్కాటవే, న్యూజెర్సీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|RSA|avar=fb}}<ref name="MEX" /> |కామినో రియల్ పచుకా, పచుకా, హిడాల్గో | data-sort-value="Mexico-Hidalgo-San Agustín Tlaxiaca" |యూనివర్సిడాడ్ డెల్ ఫుట్‌బాల్, శాన్ అగస్టిన్ త్లాక్సియాకా, హిడాల్గో |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}<ref name="KOR">{{Cite web|last=Kim|first=Young-joon|date=January 22, 2026|title=South Korea's World Cup Base Camp in Guadalajara|url=https://www.chosun.com/english/sports-en/2026/01/22/HBSHJPUAMBD3JHJ4TYXXD65TUM/|access-date=January 22, 2026|website=The CHOSUN Daily}}</ref> |ది వెస్టిన్ గ్వాడలజారా, గ్వాడలజారా, జాలిస్కో | data-sort-value="Mexico-Jalisco-Zapopan-CD Guadalajara Verde Valle" |చివాస్ వెర్డే వల్లే, జపోపాన్, జాలిస్కో |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}}<ref name="CFTP">{{Cite web|last=MacCoon|first=Patrick|date=January 13, 2026|title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup|url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/|access-date=January 19, 2026|website=Chattanooga Times Free Press}}</ref> |ది రీడ్ హౌస్ హోటల్, చట్టనూగా, టేనస్సీ | data-sort-value="USA-Tennessee-Chattanooga" |బేలర్ స్కూల్, చట్టనూగా, టేనస్సీ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}}<ref name="DFW" /> |ది వెస్టిన్ డల్లాస్ స్టోన్‌బ్రియర్ గోల్ఫ్ రిసార్ట్ & స్పా, ఫ్రిస్కో, టెక్సాస్ | data-sort-value="USA-Texas-Frisco" |ఎఫ్‌సీ డల్లాస్ స్టేడియం, ఫ్రిస్కో, టెక్సాస్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SUI|avar=fb}}<ref name="SUI">{{Cite web|date=January 15, 2026|title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup|url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html|access-date=January 15, 2026|website=blue News}}</ref> |ఫెయిర్‌మాంట్ గ్రాండ్ డెల్ మార్, శాన్ డియాగో, కాలిఫోర్నియా | data-sort-value="USA-California-San Diego-San Diego Jewish Academy" |శాన్ డియాగో జ్యూయిష్ అకాడమీ, శాన్ డియాగో, కాలిఫోర్నియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|TUN|avar=fb}}<ref name="MEX" /> |ఇంటర్‌కాంటినెంటల్ ప్రెసిడెంట్ మోంటెర్రే, శాన్ పెడ్రో గార్జా గార్సియా, న్యువో లియోన్ | data-sort-value="Mexico-Nuevo León-Santiago" |రాయాడోస్ శిక్షణా కేంద్రం, శాంటియాగో, న్యువో లియోన్ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|TUR|avar=fb}}<ref name="TUR">{{Cite web|last=Sarigul|first=Emre|date=April 4, 2026|title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage|url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/|access-date=April 14, 2026|website=Turkish Football}}</ref> |కోర్ట్‌యార్డ్ మెసా, మెసా, అరిజోనా | data-sort-value="USA-Arizona-Mesa" |అరిజోనా అథ్లెటిక్ గ్రౌండ్స్, మెసా, అరిజోనా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|USA|avar=fb}}<ref name="UCI">{{Cite web|last=Tenorio|first=Paul|date=November 19, 2025|title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked|url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/|access-date=November 19, 2025|website=The Athletic}}</ref> |మారియట్ ఇర్విన్ స్పెక్ట్రమ్, ఇర్విన్, కాలిఫోర్నియా | data-sort-value="USA-California-Irvine" |ఆరెంజ్ కౌంటీ గ్రేట్ పార్క్, ఇర్విన్, కాలిఫోర్నియా |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|URU|avar=fb}}<ref name="URU">{{Cite web|author=Selección Uruguaya|date=January 14, 2026|title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen|url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/|access-date=January 14, 2026|website=X|language=es-URU}}</ref> |ఫెయిర్‌మాంట్ మయకోబా, ప్లేయా డెల్ కార్మెన్, క్వింటానా రూ | data-sort-value="Mexico-Quintana Roo-Playa del Carmen" |మయకోబా శిక్షణా కేంద్రం, ప్లేయా డెల్ కార్మెన్, క్వింటానా రూ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|UZB|avar=fb}}<ref name="UZB">{{Cite web|last=Razzakov|first=Shuhrat|date=March 3, 2026|title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta|url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html|access-date=March 3, 2026|website=Zamin|language=en-UZB}}</ref> |జెడబ్ల్యు మారియట్ అట్లాంటా బక్‌హెడ్, అట్లాంటా, జార్జియా | data-sort-value="USA-Georgia-Marietta" |అట్లాంటా యునైటెడ్ ఎఫ్‌సీ శిక్షణా కేంద్రం, మారియెట్టా, జార్జియా |- |} === స్క్వాడ్‌లు === టోర్నమెంట్ కోసం తమ తుది స్క్వాడ్‌ను సమర్పించే ముందు, జట్లు టోర్నమెంట్‌కు ఒక నెల ముందు 35 నుండి 55 మంది ఆటగాళ్లతో కూడిన తాత్కాలిక స్క్వాడ్‌ను ప్రకటించాయి. జూన్ 2 నాటికి జట్లు తమ తుది స్క్వాడ్‌లను ప్రకటించాలి. ఒక ఆటగాడు టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొనకుండా నిరోధించేంత తీవ్రంగా గాయపడితే లేదా అనారోగ్యానికి గురైతే, జట్టు మొదటి మ్యాచ్‌కు 24 గంటల ముందు వరకు అతని స్థానంలో తాత్కాలిక స్క్వాడ్ నుండి మరొక ఆటగాడిని చేర్చుకోవచ్చు. అయితే గాయపడిన లేదా అనారోగ్యంతో ఉన్న గోల్‌కీపర్ స్థానంలో టోర్నమెంట్ సమయంలో ఏ సమయంలోనైనా తాత్కాలిక స్క్వాడ్ నుండి మరొక గోల్‌కీపర్‌ను చేర్చుకోవచ్చు.<ref>{{cite web|date=May 6, 2026|title=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|access-date=May 7, 2026|publisher=[[FIFA]]}}</ref> == మ్యాచ్ షెడ్యూల్ == గ్రూప్ కేటాయింపులు లేకుండా మ్యాచ్ షెడ్యూల్‌ను ఫిబ్రవరి 4, 2024న ప్రకటించారు.<ref name="Schedule2" /><ref name=":6">{{cite web|date=February 4, 2024|title=FIFA World Cup 26 final to be held in New York New Jersey, Mexico City to host historic opening match as schedule revealed|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/fifa-world-cup-26-tm-final-to-be-held-in-new-york-new-jersey-mexico-city-to|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207073146/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/fifa-world-cup-26-tm-final-to-be-held-in-new-york-new-jersey-mexico-city-to|archive-date=February 7, 2024|access-date=February 4, 2024|publisher=FIFA}}</ref><ref name="Q&A">{{cite web|date=February 4, 2024|title=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|url=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|archive-date=February 5, 2024|access-date=February 4, 2024|publisher=FIFA}}</ref> జూన్ 13, 2024న నాకౌట్ దశ కోసం నిర్దిష్ట వేదికలకు కేటాయించిన జతలతో కూడిన నవీకరించబడిన షెడ్యూల్‌ను ఫిఫా విడుదల చేసింది.<ref>{{cite web|date=June 12, 2024|title=FIFA World Cup 26 shares teams' "homes away from home"; host nations' potential pathways to glory unveiled|url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-shares-teams-homes-away-from-home-host-nations|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712083324/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-shares-teams-homes-away-from-home-host-nations|archive-date=July 12, 2024|access-date=June 14, 2024|publisher=FIFA}}</ref> దీనికి అదనంగా, గ్రూప్ దశ మ్యాచ్‌లను నిర్దిష్ట గ్రూపులకు కేటాయించారు (ఆతిథ్యేతర గ్రూపుల మ్యాచ్‌ల జతలను తుది డ్రా వరకు నిర్దిష్ట మ్యాచ్‌లకు కేటాయించనప్పటికీ; గ్రూప్ వేదికలు తెలిసినా, ప్రతి మ్యాచ్ రోజున ఏ నిర్దిష్ట జతలు ఆడతాయనేది తెలియదు). డ్రా జరిగిన మరుసటి రోజున, డిసెంబర్ 6, 2025న ప్రత్యక్ష ప్రసారంలో పూర్తి షెడ్యూల్‌ను ఆవిష్కరించారు. గ్రూప్ దశ మ్యాచ్‌ల జతలను నిర్దిష్ట మ్యాచ్‌లకు కేటాయించారు, అన్ని మ్యాచ్‌ల ప్రారంభ సమయాలను ధృవీకరించారు.<ref>{{cite web|date=December 1, 2025|title=Updated match schedule to be unveiled live in Washington DC on 6 December|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/updated-match-schedule-live-in-washington-dc-6-december|access-date=December 1, 2025|publisher=[[FIFA]]}}</ref> ఫైనల్ మ్యాచ్‌లో ఫిఫా ప్రపంచ కప్ చరిత్రలోనే మొట్టమొదటి సారిగా సూపర్ బౌల్ తరహా హాఫ్‌టైమ్ షో ఉంటుంది. గ్లోబల్ సిటిజెన్ నిర్మించిన, కోల్డ్‌ప్లే బ్యాండ్ క్రిస్ మార్టిన్ పర్యవేక్షించిన ఈ ప్రదర్శనలో ఫిఫా గ్లోబల్ సిటిజెన్ ఎడ్యుకేషన్ ఫండ్‌కు మద్దతుగా మడోన్నా, షకీరా, బిటిఎస్ సంయుక్తంగా ప్రధాన ఆకర్షణగా నిలవనున్నారు.<ref>{{cite web|date=May 14, 2026|title=FIFA announces Super Bowl-style World Cup final halftime show featuring Madonna, Shakira and BTS|url=https://apnews.com/article/world-cup-final-halftime-show-f08a3cc88e5c1dfccf0517941458df2f|access-date=June 11, 2026|website=AP News}}</ref> ప్రారంభ మ్యాచ్‌లో మెక్సికో ఉంటుందని ప్రకటించారు; ఇది జూన్ 11, 2026న మెక్సికో సిటీలోని ఎస్టాడియో అజ్టెకాలో జరిగింది. ఈ మ్యాచ్‌లో దక్షిణాఫ్రికా ఆడింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/6854677/2025/12/05/world-cup-draw-mexico-group-schedule-fixtures/|title=Mexico drawn in 2026 World Cup Group A: What to know about South Africa, South Korea, playoff teams|last=Bosher|first=Luke|date=December 6, 2025|work=The New York Times|access-date=April 21, 2026|issn=0362-4331}}</ref> కెనడా ఆడే ప్రారంభ మ్యాచ్ జూన్ 12న టొరంటోలోని బీఎంఓ ఫీల్డ్‌లో జరగగా, అమెరికా ప్రారంభ మ్యాచ్ అదే రోజున ఇంగ్లేవుడ్‌లోని సోఫై స్టేడియంలో జరిగింది. ప్రతి ఆతిథ్య దేశం గ్రూప్ దశలోని తన మూడు మ్యాచ్‌లను స్వదేశంలోనే ఆడేలా షెడ్యూల్ చేశారు.<ref name=":6" /> టెక్సాస్‌లోని ఆర్లింగ్టన్‌లో ఉన్న ఏటిఅండ్‌టి స్టేడియం ఈ టొరంటోలో అత్యధికంగా తొమ్మిది మ్యాచ్‌లకు ఆతిథ్యం ఇవ్వనుంది. న్యూజెర్సీలోని ఈస్ట్ రూథర్‌ఫోర్డ్‌లో ఉన్న మెట్‌లైఫ్ స్టేడియం జూలై 19న ఫైనల్‌కు ఆతిథ్యం ఇవ్వనుంది. క్వార్టర్ ఫైనల్ దశ నుండి జరిగే మ్యాచ్‌లతో కలిపి అమెరికా 78 మ్యాచ్‌లకు ఆతిథ్యం ఇవ్వనుండగా, కెనడా, మెక్సికోలు చెరో 13 మ్యాచ్‌లకు ఆతిథ్యం ఇవ్వనున్నాయి. ఎస్టాడియో అక్రాన్ మినహా ప్రతి టోర్నమెంట్ వేదిక కనీసం ఒక నాకౌట్ దశ మ్యాచ్‌కు ఆతిథ్యం ఇస్తుంది.<ref>{{cite web|last=Dominski|first=Michael|date=February 4, 2024|title=World Cup 2026 schedule announcement live updates: Latest as FIFA selects host city for final|url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206103527/https://theathletic.com/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/|archive-date=February 6, 2024|access-date=February 4, 2024|publisher=[[The Athletic]]}}</ref> ఈ మ్యాచ్ షెడ్యూల్ 2026 సీఎఫ్ఎల్ సీజన్‌తో ముblueprint అవుతుంది, దీనివల్ల టొరంటో అర్గోనాట్స్, బీసీ లయన్స్ జట్లకు షెడ్యూల్ వైరుధ్యాలు, సొంత మైదానంలో ఆడే మ్యాచ్‌ల నష్టం జరుగుతుంది.<ref>{{cite news|url=https://3downnation.com/2025/08/15/toronto-argonauts-to-play-three-extra-away-games-during-2026-fifa-world-cup/|title=Toronto Argonauts to play three extra away games during 2026 FIFA World Cup|date=August 15, 2025|website=3DownNation}}</ref><ref>{{cite news|url=https://3downnation.com/2025/05/29/b-c-lions-weighing-different-markets-temporary-stadium-for-2026-world-cup-eviction/|title=B.C. Lions weighing different markets, temporary stadium for 2026 World Cup eviction|last=Abbott|first=JC|date=May 29, 2025|website=3DownNation}}</ref> ప్రపంచ కప్ వేదికల సమీపంలో సొంత స్టేడియాలను కలిగి ఉన్న కాన్సాస్ సిటీ రాయల్ส์, ఫిలడెల్ఫియా ఫిట్టీస్, సీయాటెల్ మెరినర్స్, టెక్సాస్ రేంజర్స్ జట్ల 2026 మేజర్ లీగ్ బేస్‌బాల్ సీజన్ షెడ్యూల్‌లను కూడా ఈ మ్యాచ్ షెడ్యూల్ ప్రభావితం చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|date=August 26, 2025|title=MLB announces 2026 regular season schedule|url=https://www.mlb.com/press-release/press-release-mlb-announces-2026-regular-season-schedule|website=MLB}}</ref> ఆతిథ్య నగరాలను భౌగోళికంగా మూడు ప్రాంతాలుగా విభజించారు:<ref name="Schedule2" /> * పశ్చిమ ప్రాంతం (వాంకోవర్, సీయాటెల్, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో బే ఏరియా, లాస్ ఏంజిల్స్) * మధ్య ప్రాంతం (గ్వాడలజారా, మెక్సికో సిటీ, మోంటెర్రే, హ్యూస్టన్, డల్లాస్, కాన్సాస్ సిటీ) * తూర్పు ప్రాంతం (అట్లాంటా, మయామి, టొరంటో, బోస్టన్, ఫిలడెల్ఫియా, న్యూయార్క్/న్యూజెర్సీ) <div style="display:inline-grid"> {| class="wikitable" |+రౌండ్ల వారీగా షెడ్యూల్ !రౌండ్ !మ్యాచ్ రోజు !తేదీ |- | rowspan="3" |[[2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్#గ్రూప్ దశ|గ్రూప్ దశ]] |మ్యాచ్ రోజు 1 |జూన్ 11–17, 2026 |- |మ్యాచ్ రోజు 2 |జూన్ 18–23, 2026 |- |మ్యాచ్ రోజు 3 |జూన్ 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" | rowspan="6" |{{nowrap|[[#నాకౌట్ దశ|నాకౌట్ దశ]]}} |32 మంది రౌండ్ |{{nowrap|జూన్ 28 – జూలై 3, 2026}} |- |16 మంది రౌండ్ |జూలై 4–7, 2026 |- |క్వార్టర్ ఫైనల్స్ |జూలై 9–11, 2026 |- |సెమీఫైనల్స్ |జూలై 14–15, 2026 |- |{{nowrap|మూడో స్థానం కోసం మ్యాచ్}} |జూలై 18, 2026 |- |ఫైనల్ |జూలై 19, 2026 |} </div><div style="display:inline-grid"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+గ్రూపుల వారీగా షెడ్యూల్ !మ్యాచ్ రోజు !జతలు !గ్రూపులు !తేదీ |- | rowspan="7" |మ్యాచ్ రోజు 1 | rowspan="7" |1 వర్సస్ 2 3 వర్సస్ 4 |A |జూన్ 11, 2026 |- |B & D |జూన్ 12, 2026 |- |B, C & D |జూన్ 13, 2026 |- |E & F |జూన్ 14, 2026 |- |G & H |జూన్ 15, 2026 |- |I & J |జూన్ 16, 2026 |- |K & L |జూన్ 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" | rowspan="6" |మ్యాచ్ రోజు 2 | rowspan="6" |1 వర్సస్ 3 4 వర్సస్ 2 |A & B |జూన్ 18, 2026 |- |C & D |జూన్ 19, 2026 |- |E & F |జూన్ 20, 2026 |- |G & H |జూన్ 21, 2026 |- |I & J |జూన్ 22, 2026 |- |K & L |జూన్ 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" | rowspan="4" |మ్యాచ్ రోజు 3 | rowspan="4" |4 వర్సస్ 1 2 వర్సస్ 3 |A, B & C |జూన్ 24, 2026 |- |D, E & F |జూన్ 25, 2026 |- |G, H & I |జూన్ 26, 2026 |- |J, K & L |జూన్ 27, 2026 |} {{2026 FIFA World Cup group tables}} </div> == ప్రసార హక్కులు == * బ్రెజిల్ – TV Globo, SportTV <ref>{{Cite web|last=Karter|first=Jonathan|date=2022-11-19|title=Globo renova contrato com a Fifa até 2026, mas sem exclusividade|url=https://www.poder360.com.br/midia/globo-renova-contrato-com-a-fifa-ate-2026-mas-sem-exclusividade/|access-date=2022-11-19|website=Poder360|language=pt}}</ref> * బల్గేరియా - నోవా <ref> {{Cite web|title=Nova Broadcasting Group secures broadcasting rights to UEFA EURO 2024 and UEFA EURO 2028|url=https://nova.bg/accents/view/2022/02/17/357421/nova-broadcasting-group-secures-broadcasting-rights-touefa-euro-2024-and-uefa-euro-2028|access-date=February 17, 2022|website=nova.bg|language=bg}}</ref> * బోస్నియా, హెర్జెగోవినా – BHRT, మోజా TV <ref>{{Cite web|date=January 17, 2022|title=BHRT i BH Telecom kupuju tv prava za prenose utakmica fudbalske reprezentacije BiH|url=https://sport1.oslobodjenje.ba/s1/fudbal/reprezentacija/bhrt-i-bh-telekom-kupuju-tv-prava-za-prenose-utakmica-fudbalske-reprezentacije-bih-726183|access-date=January 17, 2022|website=sport1.oslobodjenje.ba}}</ref> * కెనడా – CTV, TSN, RDS <ref name="canadarights">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/02/13/sports/soccer/fox-and-telemundo-to-show-world-cup-through-2026-as-fifa-extends-contracts.html|title=Fox and Telemundo to Show World Cup Through 2026 as FIFA Extends Contracts"|last=Sandomir|first=Richard|date=February 12, 2015|work=[[The New York Times]]}}</ref> * డెన్మార్క్ – DR, TV2 <ref>{{Cite web|last=Ross|first=Martin|date=December 15, 2020|title=TV2 and DR continue major event rights drive with 2026 World Cup deal|url=https://www.sportbusiness.com/news/tv2-and-dr-continue-major-event-rights-drive-with-2026-world-cup-deal/|access-date=December 15, 2020|publisher=Sportbusiness}}</ref> * ఫిన్లాండ్ – YLE, MTV <ref name="swefinrights">{{Cite web|title=TV4 to show FIFA World Cup 2026 men's contest with SVT in Sweden, with YLE in Finland|url=https://www.telecompaper.com/news/tv4-to-show-fifa-world-cup-2026-mens-contest-with-svt-in-sweden-with-yle-in-finland--1366544|access-date=December 21, 2020|website=Telecompaper}}</ref> * నార్వే – NRK, TV2 <ref>{{Cite web|title=TV2, NRK add to football rights pact with 2026 World Cup deal|url=https://www.sportbusiness.com/news/tv2-nrk-add-to-football-rights-pact-with-2026-world-cup-deal/|access-date=December 3, 2019|website=SportBusiness|publisher=SportBusiness}}</ref> * స్వీడన్ – SVT, TV4 <ref name="swefinrights" /> * యునైటెడ్ స్టేట్స్ – ఫాక్స్, టెలిముండో <ref name="foxrights">{{Cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-2026-world-cup-tv-rights-20150213-story.html|title=2026 World Cup TV rights awarded without bids; ESPN 'surprised'|last=Parker|first=Ryan|date=February 13, 2015|work=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303140817/http://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-2026-world-cup-tv-rights-20150213-story.html|archive-date=March 3, 2015}}</ref> 2015 ఫిబ్రవరి 12 న ఫాక్స్, టెలిముండో, బెల్ మీడియాలు 2026 పోటీలను కవర్ చేసేలా, వాటి ప్రసార హక్కుల ఒప్పందాన్ని ఇతర బిడ్‌లను అంగీకరించకుండానే పునరుద్ధరించింది. [[2022 ఫిఫా ప్రపంచ కప్|2022 ప్రపంచ కప్‌]] షెడ్యూలును సాంప్రదాయికంగా జరిగే జూన్-జూలై లకు బదులుగా నవంబరు-డిసెంబరులో జరిపేలా రీషెడ్యూలు చేసినందుకు పరిహారంగా ఈ పొడిగింపు మంజూరు చేసారని ''న్యూయార్క్ టైమ్స్'' అభిప్రాయపడింది. ఎందుకంటే, సాధారణంగా ప్రపంచ కప్పు జరిగే సమయం, ఇతర క్రీడా పోటీలేవి జరిగే సమయం కాదు కాబట్టి వాటికి అడ్డుపడదు. కానీ ఈ షెడ్యూలు మార్పు కారణంగా ప్రధాన ప్రొఫెషనల్ స్పోర్ట్స్ లీగ్‌లతో గణనీయమైన వైరుధ్యాలను సృష్టించింది. <ref>{{Cite news|url=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|title=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|date=February 12, 2015|work=Sports Illustrated}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|title=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|date=February 26, 2015|work=The New York Times}}</ref> <ref name="cangloberights">{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|title=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|date=February 12, 2015|work=[[The Globe and Mail]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|archive-date=April 10, 2016}}</ref> == రౌండ్ - 32 == 2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్ నాకౌట్ దశలో రౌండ్ 32 మొదటి అంచె. గ్రూప్ దశలో మొదటి, రెండవ స్థానాల్లో నిలిచిన జట్లతో పాటు అత్యుత్తమ ప్రదర్శన కనబరిచిన ఎనిమిది మూడవ స్థానాల జట్లు ఈ రౌండ్‌కు అర్హత సాధిస్తాయి. ఈ మ్యాచ్‌లు సింగిల్-ఎలిమినేషన్ పద్ధతిలో జరుగుతాయి, గెలిచిన జట్లు రౌండ్ 16కు చేరుకుంటాయి. {{Football box | date = 28 జూన్ 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ A రెండవ స్థానం | score = మ్యాచ్ 73 | team2 = గ్రూప్ B రెండవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = [[సోఫీ స్టేడియం]], ఇంగిల్‌వుడ్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 29 జూన్ 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ E విజేత | score = మ్యాచ్ 74 | team2 = గ్రూప్ A/B/C/D/F మూడవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = [[జిల్లెట్ స్టేడియం]], ఫాక్స్‌బోరో | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 29 జూన్ 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ F విజేత | score = మ్యాచ్ 75 | team2 = గ్రూప్ C రెండవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎస్టాడియో బిబివిఎ, గ్వాడాలుపే | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 29 జూన్ 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ C విజేత | score = మ్యాచ్ 76 | team2 = గ్రూప్ F రెండవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎన్ఆర్జి స్టేడియం, హ్యూస్టన్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 30 జూన్ 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ I విజేత | score = మ్యాచ్ 77 | team2 = గ్రూప్ C/D/F/G/H మూడవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = [[మెట్‌లైఫ్ స్టేడియం]], ఈస్ట్ రూథర్‌ఫోర్డ్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 30 జూన్ 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ E రెండవ స్థానం | score = మ్యాచ్ 78 | team2 = గ్రూప్ I రెండవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎటి అండ్ టి స్టేడియం, ఆర్లింగ్టన్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 30 జూన్ 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ A విజేత | score = మ్యాచ్ 79 | team2 = గ్రూప్ C/E/F/H/I మూడవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎస్టాడియో అజ్టెకా, మెక్సికో సిటీ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 1 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ L విజేత | score = మ్యాచ్ 80 | team2 = గ్రూప్ E/H/I/J/K మూడవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = మెర్సిడెస్-బెంజ్ స్టేడియం, అట్లాంటా | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 1 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ D విజేత | score = మ్యాచ్ 81 | team2 = గ్రూప్ B/E/F/I/J మూడవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = లివైస్ స్టేడియం, శాంటా క్లారా | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 1 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ G విజేత | score = మ్యాచ్ 82 | team2 = గ్రూప్ A/E/H/I/J మూడవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = లూమెన్ ఫీల్డ్, సియాటెల్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 2 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ K రెండవ స్థానం | score = మ్యాచ్ 83 | team2 = గ్రూప్ L రెండవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = [[సోఫీ స్టేడియం]], ఇంగిల్‌వుడ్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 2 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ H విజేత | score = మ్యాచ్ 84 | team2 = గ్రూప్ J రెండవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎన్ఆర్జి స్టేడియం, హ్యూస్టన్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 2 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ B విజేత | score = మ్యాచ్ 85 | team2 = గ్రూప్ E/F/G/I/J మూడవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = బిసి ప్లేస్, వాంకోవర్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 3 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ J విజేత | score = మ్యాచ్ 86 | team2 = గ్రూప్ H రెండవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = టిక్యూఎల్ స్టేడియం, సిన్సినాటి | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 3 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ K విజేత | score = మ్యాచ్ 87 | team2 = గ్రూప్ D/E/I/J/L మూడవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎటి అండ్ టి స్టేడియం, ఆర్లింగ్టన్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 3 జూలై 2026 | time = | team1 = గ్రూప్ D రెండవ స్థానం | score = మ్యాచ్ 88 | team2 = గ్రూప్ G రెండవ స్థానం | goals1 = | goals2 = | stadium = యారోహెడ్ స్టేడియం, కాన్సాస్ సిటీ | attendance = | referee = | report = }} == రౌండ్ 16 == 2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్ నాకౌట్ దశలో రౌండ్ ఆఫ్ 16 రెండవ అంచె. రౌండ్ ఆఫ్ 32లో గెలిచిన 16 జట్లు ఈ దశలో తలపడతాయి. ఈ మ్యాచ్‌లు సింగిల్-ఎలిమినేషన్ పద్ధతిలో జరుగుతాయి, గెలిచిన ఎనిమిది జట్లు క్వార్టర్ ఫైనల్స్‌కు చేరుకుంటాయి. {{Football box | date = 4 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 73 విజేత | score = మ్యాచ్ 89 | team2 = మ్యాచ్ 74 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = లింకన్ ఫైనాన్షియల్ ఫీల్డ్, ఫిలడెల్ఫియా | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 4 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 75 విజేత | score = మ్యాచ్ 90 | team2 = మ్యాచ్ 76 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎన్ఆర్జి స్టేడియం, హ్యూస్టన్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 5 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 77 విజేత | score = మ్యాచ్ 91 | team2 = మ్యాచ్ 78 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = [[మెట్‌లైఫ్ స్టేడియం]], ఈస్ట్ రూథర్‌ఫోర్డ్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 5 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 79 విజేత | score = మ్యాచ్ 92 | team2 = మ్యాచ్ 80 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎస్టాడియో అజ్టెకా, మెక్సికో సిటీ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 6 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 81 విజేత | score = మ్యాచ్ 93 | team2 = మ్యాచ్ 82 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎటి అండ్ టి స్టేడియం, ఆర్లింగ్టన్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 6 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 83 విజేత | score = మ్యాచ్ 94 | team2 = మ్యాచ్ 84 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = లూమెన్ ఫీల్డ్, సియాటెల్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 7 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 85 విజేత | score = మ్యాచ్ 95 | team2 = మ్యాచ్ 86 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = మెర్సిడెస్-బెంజ్ స్టేడియం, అట్లాంటా | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 7 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 87 విజేత | score = మ్యాచ్ 96 | team2 = మ్యాచ్ 88 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = బిసి ప్లేస్, వాంకోవర్ | attendance = | referee = | report = }} == క్వార్టర్ ఫైనల్స్ == 2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్ నాకౌట్ దశలో క్వార్టర్ ఫైనల్స్ మూడవ అంచె. రౌండ్ ఆఫ్ 16లో గెలిచిన ఎనిమిది జట్లు ఈ దశలో తలపడతాయి. ఇందులో గెలిచిన నాలుగు జట్లు సెమీ ఫైనల్స్‌కు చేరుకుంటాయి. {{Football box | date = 9 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 89 విజేత | score = మ్యాచ్ 97 | team2 = మ్యాచ్ 90 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = జిల్లెట్ స్టేడియం, ఫాక్స్‌బోరో | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 10 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 93 విజేత | score = మ్యాచ్ 98 | team2 = మ్యాచ్ 94 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = [[సోఫీ స్టేడియం]], ఇంగిల్‌వుడ్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 11 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 91 విజేత | score = మ్యాచ్ 99 | team2 = మ్యాచ్ 92 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = హార్డ్ రాక్ స్టేడియం, మయామి గార్డెన్స్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 11 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 95 విజేత | score = మ్యాచ్ 100 | team2 = మ్యాచ్ 96 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = యారోహెడ్ స్టేడియం, కాన్సాస్ సిటీ | attendance = | referee = | report = }} == సెమీ ఫైనల్స్ == 2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్ నాకౌట్ దశలో సెమీ ఫైనల్స్ నాలుగవ అంచె. క్వార్టర్ ఫైనల్స్‌లో గెలిచిన నాలుగు జట్లు ఈ దశలో తలపడతాయి. ఇందులో గెలిచిన రెండు జట్లు ఫైనల్‌కు చేరుకుంటాయి, ఓడిన రెండు జట్లు మూడవ స్థానం కోసం జరిగే ప్లే-ఆఫ్‌లో ఆడతాయి. {{Football box | date = 14 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 97 విజేత | score = మ్యాచ్ 101 | team2 = మ్యాచ్ 98 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = ఎటి అండ్ టి స్టేడియం, ఆర్లింగ్టన్ | attendance = | referee = | report = }} ----{{Football box | date = 15 జూలై 2026 | time = | team1 = మ్యాచ్ 99 విజేత | score = మ్యాచ్ 102 | team2 = మ్యాచ్ 100 విజేత | goals1 = | goals2 = | stadium = మెర్సిడెస్-బెంజ్ స్టేడియం, అట్లాంటా | attendance = | referee = | report = }} == ఇవి కూడా చదవండి == * [[1930 ఫిఫా ప్రపంచ కప్]] == మూలాలు == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్}} [[వర్గం:ఫుట్‌బాల్ ప్రపంచ కప్]] [[వర్గం:ఫుట్‌బాల్]] oqehsj6vn5ko2bvip6wxl1uw5df40tx హెరిటేజ్ ఫుడ్స్ 0 386001 4936820 4772518 2026-08-17T04:07:48Z ~2026-44885-33 153079 /* కార్యకలాపాలు */ 4936820 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=సెప్టెంబరు 2023}} {{Infobox Company|name=హెరిటేజ్ ఫుడ్స్|logo=|type=పబ్లిక్|founder=నారా చంద్రబాబు నాయుడు|key_people=నారాబ్రాహ్మణి(డైరెక్టర్ ) సాంబశివరావు (అధ్యక్షుడు)|industry=[[Dairy]] and [[Agribusiness]]|products=|revenue={{profit}} [[Indian Rupees|₹]]3000 crores (2018–19)|net_income=|owner=[[నారా చంద్రబాబు నాయుడు]]|num_employees=3000+|footnotes=|foundation=1992|location=హైదరాబాదు తెలంగాణ భారతదేశం|homepage={{URL|http://www.heritagefoods.in}}}}'''హెరిటేజ్ ఫుడ్స్ లిమిటెడ్''' (సాధారణంగా '''హెరిటేజ్ ఫుడ్స్''' అని పిలుస్తారు) దక్షిణ [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] అతిపెద్ద ప్రైవేట్ రంగ [[డెయిరీ]] ఎంటర్‌ప్రైజెస్‌లో ఒకటి. దీన్ని ఆంధ్రప్రదేశ్ ఇప్పటి ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడుగారు1992లో స్థాపించారు. == చరిత్ర == హెరిటేజ్ గ్రూప్‌ను 1992లో [[తెలుగుదేశం పార్టీ]] అధినేత [[ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులు|ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి]] శ్రీ [[నారా చంద్రబాబునాయుడు|నారా చంద్రబాబు నాయుడు]] స్థాపించారు, డెయిరీ, రిటైల్. విభాగాలతో సంస్థ నడుస్తుంది. ఈ సంస్థ తెలుగు రాష్ట్రాల్లో బాగా ప్రసిద్ధిగాంచింది. హెరిటేజ్ పాల ఉత్పత్తులు ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు, మహారాష్ట్ర, ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, పంజాబ్‌లలో ఉన్నాయి. దీనికి బెంగళూరు, చెన్నై, హైదరాబాద్ విశాఖపట్నం అంతటా రిటైల్ స్టోర్లు ఉన్నాయి. ఇంటిగ్రేటెడ్ అగ్రి కార్యకలాపాలు చిత్తూరు మెదక్ జిల్లాల్లో ఉన్నాయి, ఇవి రిటైల్ కార్యకలాపాలకు వెన్నెముకగా ఉన్నాయి. హెరిటేజ్ ఫుడ్స్ దాని ప్రధాన కార్యాలయం భారతదేశంలోని [[హైదరాబాదు|హైదరాబాద్‌లో]] ఉంది. == కార్యకలాపాలు == [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని]] [[చిత్తూరు]] జిల్లాను పాల సేకరణకు ప్రాథమిక స్థావరంగా ఎంచుకోవడం ద్వారా వారసత్వం, ఈ ప్రాంతంలో కనిపించే పెద్ద, అధిక దిగుబడినిచ్చే సంకర జాతి [[పశువు|ఆవులను]] పూర్తిగా ఉపయోగించుకుంది. ఈ రోజు హెరిటేజ్ కల్తీ పాలు, పాల ఉత్పత్తుల సేకరణ పంపిణీ కోసం [[తెలంగాణ]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[కర్ణాటక]], [[తమిళనాడు]], [[మహారాష్ట్ర]] [[ఢిల్లీ]] రాష్ట్రాల్లో సంస్థను కలిగి ఉంది. హెరిటేజ్ ఉత్పత్తులు [[కేరళ]] రాష్ట్రంలో కూడా పంపిణీ చేయబడతాయి. హెరిటేజ్ సంస్థ ప్రస్తుతం పలు సంస్థలతో ఒప్పందం చేసుకుంది. == ఉత్పత్తులు == హెరిటేజ్ యొక్క పాల ఉత్పత్తుల శ్రేణిలో [[పాలు]], పెరుగు, [[ఐస్ క్రీం]], [[మజ్జిగ]], ఫ్లేవర్డ్ మిల్క్, డైరీ వైట్‌నర్, స్కిమ్ మిల్క్ పౌడర్ ఉన్నాయి. తాజా శ్రేణి ఉత్పత్తులలో 177 sku లు తాజా [[పండు|పండ్లు]], [[కూరగాయలు]], 150 sku లు ఇంట్లో ఉన్న బేకరీ ఉత్పత్తులు, [[ఆహారధాన్యం|తృణధాన్యాలు]], పప్పులు, [[ప్రధానాహారం|స్టేపుల్స్]], [[సుగంధ ద్రవ్యం|సుగంధ ద్రవ్యాలు]] వంటి ప్రైవేట్ లేబుల్స్ రైతుల ప్రైడ్ ఉన్నాయి. ఈ సంస్థ వ్యాపార కార్యకలాపాలు విదేశాల్లో కూడా నడుస్తున్నాయి. ex875w9yccvfr2ubd9ugwnwbwoie47y భారతీయ టెలివిజన్ నటీమణుల జాబితా 0 396064 4936678 4813689 2026-08-16T12:59:40Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936678 wikitext text/x-wiki ఇది భారతీయ టెలివిజన్ నటీమణుల జాబితా. ==హిందీ== ప్రధాన వ్యాసం: [[హిందీ టెలివిజన్ నటీమణుల జాబితా]] {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరాలు చురుకుగా !పేరు !ప్రసిద్ధి చెందింది |- |2012 - ప్రస్తుతం |[[ఆకాంక్ష సింగ్ (నటి)|ఆకాంక్ష సింగ్]] | * నా బోలే తుమ్ నా మైనే కుచ్ కహా |- |2001 - ప్రస్తుతం |[[ఆమ్నా షరీఫ్]] | * కహిన్ టు హోగా * హాంగే జుడా నా హమ్ * కసౌతి జిందగీ కే |- |2010 - ప్రస్తుతం |ఆంచల్ ముంజాల్ | * పర్వరీష్ |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[యషశ్రీ మసూర్కర్]] | * ''లాల్ ఇష్క్'' * ''కబాడ్ః ది కాయిన్'' |- |2002 - ప్రస్తుతం |[[ఆష్కా గోరాడియా]] | * క్కుసుమ్ * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ * కహిన్ తో హోగా * విరుధ్ |- |2009 - ప్రస్తుతం |ఆసియా కాజీ | * బాందిని * బాలికా వధూ |- |2012 - ప్రస్తుతం |ఆలీషా పన్వార్ | * బెగుసరాయ్ * ఇష్క్ మే మార్జవాన్ * మేరి గుడియా * తేరీ మేరీ ఇక్క్ జింద్రీ * కుంకుం భాగ్య |- |2008 - ప్రస్తుతం |అబిగైల్ జైన్ | * హమ్సే హై లైఫే |- |1994 - ప్రస్తుతం |[[అచింత్ కౌర్]] | * జమై రాజా * ధడ్కన్ * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ * కహానీ ఘర్ ఘర్ కియీ |- |2009 - ప్రస్తుతం |[[అదా ఖాన్]] | * అమృత్ మంథన్ * బెహెనేన్ * నాగిన్ * విష యా అమృత్: సితార * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 10 |- |2000–ప్రస్తుతం |[[అధితి మాలిక్]] | * శరారత్ * మిలీ |- |2008 - ప్రస్తుతం |[[అదితి గుప్తా (నటి)|అదితి గుప్తా]] | * కిస్ దేశ్ మే హై మేరా దిల్ |- |2006 - ప్రస్తుతం |[[అదితి భాటియా]] | * యే హై మొహబ్బతీన్ * తుజ్ సంగ్ ప్రీత్ లగై సజ్నా (2008 TV సిరీస్) * కామెడీ సర్కస్ * ఖత్రా ఖత్రా ఖత్రా |- |2014– ప్రస్తుతం |అదితి రాథోడ్ | * నామకరణ్ * కుంకుం భాగ్య * ఏక్ దుజే కే వాస్తే |- |2004–ప్రస్తుతం |అదితి శర్మ అహుజా | * భారతదేశపు ఉత్తమ సినీనటులు కి ఖోజ్ * గంగ * సిల్సిలా బడాల్టే రిష్టన్ కా * కథా అంకహీ |- |2018–ప్రస్తుతం |అదితి శర్మ | * కాలరీన్ * రబ్ సే హై దువా * యే జాదూ హై జిన్ కా! |- |2014–ప్రస్తుతం |[[ఐశ్వర్య ఖరే]] | * యే హై చాహతీన్ * భాగ్య లక్ష్మి |- |2010 - ప్రస్తుతం |ఐశ్వర్య సఖుజా | * సాస్ బినా ససురల్ |- |2010 - ప్రస్తుతం |ఆకాంక్ష జునేజా | * మన్ కీ ఆవాజ్ ప్రతిజ్ఞ * సావధాన్ ఇండియా * సాథ్ నిభానా సాథియా 2 |- |2016–ప్రస్తుతం |ఆలిస్ కౌశిక్ | * పాండ్యా స్టోర్ * కహాన్ హమ్ కహాన్ తుమ్ |- |2002 - ప్రస్తుతం |[[ఆమ్రపాలి గుప్తా]] | * తీన్ బహురానియన్ * కష్మాకాష్ జిందగీ కీ * ఖుబూల్ హై |- |2011 - ప్రస్తుతం |[[అమృత ముఖర్జీ]] | * బడే అచ్ఛే లగ్తే హై * క్యున్ ఉత్తే దిల్ చోడ్ ఆయే |- |2012–ప్రస్తుతం |[[అనేరి వజని]] | * నిషా ఔర్ ఉస్కే కజిన్స్ * బెహద్ * అనుపమ |- |2011–ప్రస్తుతం |అంచల్ సాహు | * బారిస్టర్ బాబు * క్యున్ ఉత్తే దిల్ చోడ్ ఆయే * పరిణీతి (టీవీ సిరీస్) |- |2018–ప్రస్తుతం |[[అంజలి తత్రారి]] | * మేరే నాన్న కీ దుల్హన్ * తేరే బినా జియా జాయే నా * వంశజ్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |అంకిత భార్గవ | * కేసర్ * దిల్ మిల్ గయ్యే |- |2001– ప్రస్తుతం |అనితా హస్సానందని | * క్కవ్యాంజలి * యే హై మొహబ్బతీన్ * నాగిన్ 3 |- |2009 - ప్రస్తుతం |అంకిత లోఖండే | * ఝలక్ దిఖ్లా జా * పవిత్ర రిష్ట |- |2009 - ప్రస్తుతం |అంకిత మయాంక్ శర్మ | * బాత్ హమారీ పక్కీ హై * చక్రవర్తి అశోక సామ్రాట్ |- |2011–ప్రస్తుతం |అంకిత శర్మ | * లజ్వంతి * యే వాద రహా (టీవీ సిరీస్) * ఏక్ శృంగార్-స్వాభిమాన్ |- |2009 - ప్రస్తుతం |[[అన్షా సయ్యద్]] | * ''సి. ఐ. డి.'' |- |1997 - ప్రస్తుతం |అంటారా బిస్వాస్ | * దివ్య దృష్టి * నాజర్ * నమక్ ఇస్స్క్ కా |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[అనుప్రియా కపూర్]] | * తేరే లియే |- |2009 - ప్రస్తుతం |అనుష్క సేన్ | * బాల్ వీర్ * ఝాన్సీ కీ రాణి * ఖత్రోన్ కే ఖిలాడీ 11 |- |2013 - ప్రస్తుతం |అపర్ణా దీక్షిత్ | * యే దిల్ సున్ రహా హై * కలాష్ - ఏక్ విశ్వాస్ * వో తో హై అల్బెలా |- |2008 - ప్రస్తుతం |ఆర్తి సింగ్ | * వారిస్ * ఉత్తరన్ * బిగ్ బాస్ 13 |- |2010 - ప్రస్తుతం |ఆశా నేగి | * పవిత్ర రిష్ట * బడే అచ్ఛే లగ్తే హై |- |2015 - ప్రస్తుతం |[[ఆషి సింగ్]] | * యే ఉన్ దినోన్ కీ బాత్ హై * అల్లాదీన్ - నామ్ తో సునా హోగా * మీట్: బద్లేగి దునియా కి రీత్ |- |2009–ప్రస్తుతం |[[అష్నూర్ కౌర్]] | * నా బోలే తుమ్ నా మైనే కుచ్ కహా * యే రిష్తా క్యా కెహ్లతా హై * పాటియాలా బేబ్స్ |- |2011 - ప్రస్తుతం |అస్మితా సూద్ | * ఫిర్ భీ నా మానే... బద్దమీజ్ దిల్ |- |2008 - ప్రస్తుతం |అవికా గోర్ | * ఖత్రోన్ కే ఖిలాడీ * బాలికా వధూ * ససురల్ సిమర్ కా |- |2010–ప్రస్తుతం |అవనీత్ కౌర్ | * డాన్స్ ఇండియా డాన్స్ లిల్ మాస్టర్స్ * ఏక్ ముత్తి ఆస్మాన్ * చంద్ర నందిని * అల్లాదీన్ - నామ్ తో సునా హోగా |- |2018–ప్రస్తుతం |అమన్‌దీప్ సిద్ధూ | * పరమావతారం శ్రీ కృష్ణుడు * నాగిన్ 6 * చష్ని |- |2015 - ప్రస్తుతం |[[భవికా శర్మ]] | * ''జిజి మా'' * ''మేడం సర్'' * ''ఘుమ్ హై కిసికే ప్యార్ మే'' |- |2004 - ప్రస్తుతం |బర్ఖా బిష్త్ | * నామకరణ్ |- |1997 - ప్రస్తుతం |బెనాఫ్ దాదాచంద్జీ | * బా బహూ ఔర్ బేబీ |- |2011 - ప్రస్తుతం |చాహత్ ఖన్నా | * బడే అచ్ఛే లగ్తే హై |- |2016 – ప్రస్తుతం |[[చాహత్ పాండే]] | * దుర్గా – మాతా కి ఛాయా * నాథ్ – జెవార్ యా జంజీర్ |- |2011 - ప్రస్తుతం |[[ఛవీ పాండే]] | * ఏక్ బూంద్ ఇష్క్ * సిల్సిలా ప్యార్ కా |- |2009 - ప్రస్తుతం |చార్లీ చౌహాన్ | * కైసీ యే యారియాన్ * ఎప్పటికీ మంచి స్నేహితులు? |- |2004 - ప్రస్తుతం |[[దల్జీత్ కౌర్]] | * ఈస్ ప్యార్ కో క్యా నామ్ దూన్? * కాలా టీకా * ఖయామత్ కీ రాత్ |- |2003 - ప్రస్తుతం |డెబినా బోనర్జీ | * రామాయణం (2008) |- |2011 - ప్రస్తుతం |డెబ్లినా ఛటర్జీ | * సజ్దా తేరే ప్యార్ మే * బాలికా వధూ |- |2011 - ప్రస్తుతం |[[గౌరీ కృష్ణన్]] | * పౌర్ణమితింకాల్ |- |2016–ప్రస్తుతం |దేబత్తమ సహ | * ఇషారోన్ ఇషారోన్ మే * శౌర్య ఔర్ అనోఖి కి కహానీ * మిథాయ్ |- |1987 – |దీపికా చిఖాలియా | * రామాయణం (1987) |- |2011 - ప్రస్తుతం |దీపికా సింగ్ | * దియా ఔర్ బాతీ హమ్ |- |2011 - ప్రస్తుతం |[[దేవోలీనా భట్టాచార్జీ]] | * సాథ్ నిభానా సాథియా * బిగ్ బాస్ 13 |- |2013 - ప్రస్తుతం |ధరి భట్ | * క్యా హాల్, మిస్టర్ పాంచల్? |- |2002 - ప్రస్తుతం |దిగంగన సూర్యవంశీ | * ఏక్ వీర్ కి అర్దాస్...వీరా |- |2009 - ప్రస్తుతం |దీపికా కాకర్ ఇబ్రహీం | * ససురల్ సిమర్ కా * ససురల్ సిమర్ కా 2 * కహాన్ హమ్ కహాన్ తుమ్ * బిగ్ బాస్ 12 |- |2012 - ప్రస్తుతం |దిశా పర్మార్ | * ప్యార్ కా దర్ద్ హై మీఠా మీఠా ప్యారా ప్యారా * బడే అచే లాగ్తే హైన్ 2 * వో అప్నా సా * బడే అచ్చే లగ్తే హై 3 |- |1997 - ప్రస్తుతం |దిశా వకాని | * తారక్ మెహతా కా ఊల్తా చష్మా |- |2015–ప్రస్తుతం |[[దివ్య అగర్వాల్]] | * రాగిణి MMS: రిటర్న్స్ * MTV ఏస్ ఆఫ్ స్పేస్ * MTV స్ప్లిట్స్‌విల్లా * బిగ్ బాస్ OTT |- |2003 - ప్రస్తుతం |దివ్యాంక త్రిపాఠి దహియా | * యే హై మొహబ్బతీన్ * బానూ మెయిన్ తేరీ దుల్హన్ * నాచ్ బలియే 8 * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 11 |- |2015 - ప్రస్తుతం |[[డోనాల్ బిష్ట్]] | * ఏక్ దీవానా థా * రూప్ - మర్ద్ క నాయ స్వరూప్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |ద్రష్టి ధామి | * మధుబాల - ఏక్ ఇష్క్ ఏక్ జునూన్ * గీత్ - హుయ్ సబ్సే పరాయి * ఝలక్ దిఖ్లా జా 6 * పర్దేస్ మే హై మేరా దిల్ * సిల్సిలా బడాల్టే రిష్టన్ కా |- |2015 - ప్రస్తుతం |ఈషా సింగ్ | * ఇష్క్ కా రంగ్ సఫేద్ * ఇష్క్ సుభాన్ అల్లా * ఏక్ థా రాజా ఏక్ థీ రాణి |- |2012 - ప్రస్తుతం |ఏక్తా కౌల్ | * రబ్ సే సోహ్నా ఇస్ష్క్ * మేరే ఆంగ్నే మే |- |2016 - ప్రస్తుతం |ఎరికా ఫెర్నాండెజ్ | * కుచ్ రంగ్ ప్యార్ కే ఐసే భీ * కసౌతి జిందగీ కే 2 |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[ఎవా గ్రోవర్]] | * బడే అచ్ఛే లగ్తే హై |- |2014 - ప్రస్తుతం |[[పంఖుడి అవస్థి రోడే]] | * రజియా సుల్తాన్ * సూర్యపుత్ర కర్ణ్ * యే రిష్తా క్యా కెహ్లతా హై * గూడ్ సే మీటా ఇష్క్ |- |2010 - ప్రస్తుతం |ఫలక్ నాజ్ | * ససురల్ సిమర్ కా |- |2010 - ప్రస్తుతం |ఫెనిల్ ఉమ్రిగర్ | * ఎప్పటికీ మంచి స్నేహితులు |- |1998 - ప్రస్తుతం |[[గౌరీ ప్రధాన్ తేజ్వానీ]] | * కుటుంబం * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ |- |2000 - ప్రస్తుతం |గౌతమి కపూర్ | * కెహతా హై దిల్ |- |2002 - ప్రస్తుతం |[[గీతాంజలి టికేకర్]] | * కసౌటి జిందగీ కే (2001) |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[గియా మానెక్]] | * సాథ్ నిభానా సాథియా * జెన్నీ ఔర్ జుజు |- |2011 - ప్రస్తుతం |గుల్కీ జోషి | * ఫిర్ సుబా హోగీ * నాదన్ పరిందే ఘర్ ఆజా * మేడం సార్ |- |1995 - ప్రస్తుతం |గురుదీప్ కోహ్లీ | * సంజీవని (2002) * కసమ్ సే * బెస్ట్ ఆఫ్ లక్ నిక్కీ * వంశజ్ |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[హెల్లీ షా]] | * స్వరాగిణి - జోడిన్ రిష్టన్ కే సుర్ * సూఫియానా ప్యార్ మేరా * ఇష్క్ మే మార్జవాన్ 2 |- |2008 - ప్రస్తుతం |హిబా నవాబ్ | * జిజాజీ ఛత్ పెర్ హైన్ * భాగ్ బకూల్ భాగ్ |- |2010–ప్రస్తుతం |హిమాన్షి ఖురానా | * బిగ్ బాస్ 13 |- |2023 - ప్రస్తుతం |హిమాన్షి పరాశర్ | * తేరి మేరి డోరియాన్ |- |2009 - ప్రస్తుతం |[[హీనా ఖాన్]] | * యే రిష్తా క్యా కెహ్లతా హై * బిగ్ బాస్ 11 * కసౌతి జిందగీ కే 2 |- | 2011 - ప్రస్తుతం | [[హీనా పర్మార్]] | * హర్ జీత్ * జోధా అక్బర్ * లవ్ కా హై ఇంతేజార్ |- |2007–ప్రస్తుతం |[[హునర్ హలీ]] | * 12/24 కరోల్ బాగ్ * ఛల్ - షెహ్ ఔర్ మాత్ * తాప్కీ ప్యార్ కీ * పాటియాలా బేబ్స్ |- |2009–ప్రస్తుతం |జన్నత్ జుబేర్ రహ్మానీ | * ఫుల్వా * మట్టి కి బన్నో * తు ఆషికి * ఆప్ కే ఆ జానే సే * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 12 |- |2007 - ప్రస్తుతం |జాన్వీ చేదా | * CID |- |2011 - ప్రస్తుతం |జాస్మిన్ భాసిన్ | * తషాన్-ఎ-ఇష్క్ * దిల్ సే దిల్ తక్ * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 9 * నాగిన్ 4 * బిగ్ బాస్ 14 |- |2010 - ప్రస్తుతం |జయశ్రీ సోని | |- |2011–ప్రస్తుతం |జయశ్రీ వెంకటరమణన్ | * నా బోలే తుమ్ నా మైనే కుచ్ కహా 2 * బీంద్ బానూంగా ఘోడి చదుంగా |- |2008–ప్రస్తుతం |జెన్నిఫర్ మిస్త్రీ బన్సీవాల్ | * తారక్ మెహతా కా ఊల్తా చష్మా |- |1997 - ప్రస్తుతం |జెన్నిఫర్ వింగెట్ | * సరస్వతీచంద్ర * బెహద్ * బేపన్నా |- |2014 - ప్రస్తుతం |జిగ్యాసా సింగ్ | * తాప్కీ ప్యార్ కీ * శక్తి - అస్తిత్వ కే ఎహసాస్ కీ |- |1998 - ప్రస్తుతం |[[జుహీ పర్మార్]] | * కుంకుమ్ - ఏక్ ప్యారా సా బంధన్ * కర్మఫల దాత శని * బిగ్ బాస్ 5 * హమారీ వలీ శుభవార్త |- |2003 - ప్రస్తుతం |[[కంచి సింగ్]] | * ''కుటుంబ్'' * ''యే రిష్టా క్యా కెహ్లతా హై'' * ''బాక్స్ క్రికెట్ లీగ్'' |- |1996–ప్రస్తుతం |[[కామ్య పంజాబీ]] | * బానూ మెయిన్ తేరీ దుల్హన్ * శక్తి - అస్తిత్వ కే ఎహసాస్ కీ |- |2000 - ప్రస్తుతం |[[కరిష్మా తన్నా]] | * MTV లవ్ స్కూల్ * బిగ్ బాస్ 8 * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ * ఖయామత్ కీ రాత్ * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 10 |- |2012 - ప్రస్తుతం |కేతకీ కదం | * ఖుబూల్ హై * మహాభారతం (2013) * రంగ్ జౌన్ తేరే రంగ్ మే |- |2017–ప్రస్తుతం |కావేరీ ప్రియం | * యే రిష్టే హై ప్యార్ కే * జిద్ది దిల్ మానే నా * దిల్ దియాన్ గల్లాన్ |- |2017 - ప్రస్తుతం |కవితా లాడ్ | * చార్ దివాస్ ససుచే |- |2002 - ప్రస్తుతం |కీర్తి గైక్వాడ్ కేల్కర్ | * ససురల్ సిమర్ కా |- |2010–ప్రస్తుతం |కీర్తి నాగ్‌పురే | * పరిచయం * దేశ్ కీ బేటీ నందిని |- |2000–ప్రస్తుతం |[[కిరణ్ దూబే]] | * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ * కహానీ ఘర్ ఘర్ కియీ * క్కుసుమ్ |- |1985 – |కిరణ్ జునేజా | * బునియాద్ * మహాభారత్ (1988) |- |1997 - ప్రస్తుతం |కిష్వెర్ వ్యాపారి | * కైసీ యే యారియాన్ * బిగ్ బాస్ * ప్యార్ కీ యే ఏక్ కహానీ |- |2007 - ప్రస్తుతం |క్రతికా సెంగార్ | * ఝాన్సీ కి రాణి (2009) * పునర్ వివాహ * కసమ్ తేరే ప్యార్ కీ |- |2014 - ప్రస్తుతం |క్రిస్సన్ బారెట్టో | * కైసీ యే యారియాన్ * ఇష్క్బాజ్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |[[కృతిక కమ్రా]] | * కితానీ మొహబ్బత్ హై * కుచ్ తో లోగ్ కహెంగే |- |2007 - ప్రస్తుతం |క్రిస్టల్ డిసౌజా | * ఏక్ హజారోన్ మే మేరీ బెహనా హై |- |2003 - ప్రస్తుతం |లవీనా టాండన్ | * జోధా అక్బర్ |- |2009 - ప్రస్తుతం |లీనా జుమానీ | * కుంకుం భాగ్య |- |2011–ప్రస్తుతం |లవ్లీన్ కౌర్ ససన్ | * సాథ్ నిభానా సాథియా |- |1988 - ప్రస్తుతం |లుబ్నా [[లుబ్నా సలీం|సలీం]] | * మరియం ఖాన్ - లైవ్ రిపోర్టింగ్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |మధురిమ తులి | * చంద్రకాంత (2017 TV సిరీస్) * కుంకుం భాగ్య * నాచ్ బలియే |- |2015 - ప్రస్తుతం |[[మదిరాక్షి ముండ్లే|మదిరాక్షి ముండలే]] | * సియా కే రామ్ |- |2006 - ప్రస్తుతం |[[మహి విజ్]] | * లగీ తుజ్సే లగన్ |- |2008 - ప్రస్తుతం |మహిమా మక్వానా | * సప్నే సుహానే లడక్పాన్ కే * మరియం ఖాన్ - లైవ్ రిపోర్టింగ్ |- |2013 - ప్రస్తుతం |[[మలీకా ఘాయ్]] | * దేశ్ కి బేటీ నందిని * ధర్మక్షేత్ర * నా ఉమ్రా కీ సీమా హో |- |2001 - ప్రస్తుతం |మానసి సాల్వి | * ప్యార్ కా దర్ద్ హై మీఠా మీఠా ప్యారా ప్యారా |- |2008 - ప్రస్తుతం |మాన్సీ పరేఖ్ | * సుమిత్ సంభాల్ లెగా |- |2012–ప్రస్తుతం |[[మాన్సీ శ్రీవాస్తవ]] | * ఇష్క్బాజ్ * దివ్య దృష్టి |- |2011–ప్రస్తుతం |[[మయూరి దేశ్‌ముఖ్]] | * ఇమ్లీ |- |2004-2016 |[[మిహికా వర్మ]] | * యే హై మొహబ్బతేన్ |- |2014 - ప్రస్తుతం |మీరా దేవస్థలే | * ఉడాన్ |- |2014 - ప్రస్తుతం |మేఘా చక్రవర్తి | * కాటేలాల్ & సన్స్ * ఇమ్లీ |- |2003 - ప్రస్తుతం |మోనా సింగ్ | * జస్సీ జైస్సీ కోయి నహీం |- |1997 - ప్రస్తుతం |మూన్‌మూన్ బెనర్జీ | * కసౌటి జిందగీ కే (2001) * కుచ్ రంగ్ ప్యార్ కే ఐసే భీ |- |1999 - ప్రస్తుతం |[[మౌళి గంగూలీ]] | * కాహిన్ కిస్సీ రోజ్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |మౌని రాయ్ | * నాగిన్ * సహేలియాన్ చేయండి * దేవోన్ కే దేవ్...మహాదేవ్ * ఝలక్ దిఖ్లా జా 7 |- |1985 - ప్రస్తుతం |మృణాల్ కులకర్ణి | * కొడుకు పరి * అస్తిత్వ...ఏక్ ప్రేమ్ కహానీ |- |2012 - ప్రస్తుతం |మృణాల్ ఠాకూర్ | * కుంకుం భాగ్య |- |2006 - ప్రస్తుతం |[[ముగ్ధా చాఫేకర్]] | * కుంకుం భాగ్య * సత్రంగి ససురల్ |- |2004 - ప్రస్తుతం |[[మున్మున్ దత్తా]] | * తారక్ మెహతా కా ఊల్తా చష్మా |- |2014– ప్రస్తుతం |నళిని నేగి | |- |2011 - ప్రస్తుతం |నవీనా బోలే | * ఇష్క్బాజ్ * మిలే జబ్ హమ్ తుమ్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |నజీయా హసన్ సయ్యద్ | * మహాభారతం * లాక్ డౌన్ కి లవ్ స్టోరీ |- |2012 - ప్రస్తుతం |నేహా లక్ష్మి అయ్యర్ | * ఖుబూల్ హై * ఇష్క్బాజ్ |- |2005– ప్రస్తుతం |[[నేహా మర్దా]] | * డోలి అర్మానో కీ |- |2001 - ప్రస్తుతం |[[నేహా మెహతా]] | * తారక్ మెహతా కా ఊల్తా చష్మా |- |2011 - ప్రస్తుతం |నేహా యాదవ్ | |- |2010 - ప్రస్తుతం |నియా శర్మ | * ఏక్ హజారోన్ మే మేరీ బెహనా హై * జమై రాజా * ఇష్క్ మే మార్జవాన్ * నాగిన్ 4 |- |2002 - ప్రస్తుతం |[[నిగర్ ఖాన్]] | |- |2015 - ప్రస్తుతం |నికితా దత్తా | * ఏక్ దుజే కే వాస్తే * స్వప్న సుందరి |- |2019 - ప్రస్తుతం |నిక్కీ తంబోలి | * బిగ్ బాస్ 14 * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 11 |- |2019–ప్రస్తుతం |నిమృత్ అహ్లువాలియా | * చోటి సర్దార్ని |- |2009 - ప్రస్తుతం |నితి టేలర్ | * కైసీ యే యారియాన్ * బడే అచ్చే లగ్తే హై * ఇష్క్బాజ్ |- |2016 - ప్రస్తుతం |[[నియాతి ఫత్నానీ]] | * నాజర్ |- |2009 - ప్రస్తుతం |నైరా బెనర్జీ | * దివ్య దృష్టి |- |2010 - ప్రస్తుతం |ఓజస్వీ ఒబెరాయ్ | |- |2014–ప్రస్తుతం |[[పాలక్ పురస్వాని]] | * బడి దేవ్రాణి * బడే భయ్యా కి దుల్హనియా * ఏక్ ఆస్తా ఐసీ భీ * మేరీ హనికరక్ బీవీ * యే రిష్టే హై ప్యార్ కే |- |1999 - ప్రస్తుతం |పల్లవి కులకర్ణి | * ఇత్నా కరో నా ముఝే ప్యార్ |- |2004 - ప్రస్తుతం |పల్లవి సుభాష్ | * తుమ్హారీ దిశా * కరమ్ అప్నా అప్నా * కసమ్ సే * ఆథ్వాన్ వచనం * బసేరా * గోధ్ భరాయ్ * మహాభారతం * చక్రవర్తి అశోక సామ్రాట్ |- |2004 - ప్రస్తుతం |పంచి బోరా | * కాయమత్ |- |2014 - ప్రస్తుతం |పంఖురి అవస్తి | * రజియా సుల్తాన్ * సూర్యపుత్ర కర్ణ్ * క్యా ఖుసూర్ హై అమలా కా? * యే రిష్తా క్యా కెహ్లతా హై |- |2010 - ప్రస్తుతం |పరిధి శర్మ | * జోధా అక్బర్ * పాటియాలా బేబ్స్ |- |2004 - ప్రస్తుతం |పరిణీత బోర్తకూర్ | * స్వరాగిణి - జోడిన్ రిష్టన్ కే సుర్ * బేపన్నా |- |2007 - ప్రస్తుతం |పారుల్ చౌహాన్ | * సప్నా బాబుల్ కా...బిదాయి |- |2004 - ప్రస్తుతం |ప్రాచీ దేశాయ్ | * కసమ్ సే |- |2010–2016 |[[ప్రత్యూష బెనర్జీ]] | * బాలికా వధూ |- |2005 - ప్రస్తుతం |ప్రియా మరాఠే | * పవిత్ర రిష్ట |- |2010 - ప్రస్తుతం |ప్రియాల్ గోర్ | * ఇచ్ఛప్యారీ నాగిన్ |- |2011 - ప్రస్తుతం |పూజా బెనర్జీ | * కసౌతి జిందగీ కే (2018) |- |2008 - ప్రస్తుతం |పూజా బోస్ | * తుజ్ సంగ్ ప్రీత్ లగై సజ్నా * దేవోన్ కే దేవ్...మహాదేవ్ * దేవ్ - టీవీ సిరీస్ |- |2009 - ప్రస్తుతం |పూజా గౌర్ | * మన్ కీ ఆవాజ్ ప్రతిజ్ఞ |- |2012 - ప్రస్తుతం |పూజా శర్మ | * మహాభారతం (2013) * మహాకాళి – అంత్ హీ ఆరంభ్ హై |- |1995 - ప్రస్తుతం |[[పూనమ్ నరుల]] | * కసౌటి జిందగీ కే (2001) |- |2014–ప్రస్తుతం |ప్రణాలి ఘోగారే | * మేరే రంగ్ మే రంగ్నే వాలీ * రాజా బేటా |- |2018 - ప్రస్తుతం |[[ప్రణాలి రాథోడ్]] | * యే రిష్తా క్యా కెహ్లతా హై * బారిస్టర్ బాబు * క్యున్ ఉత్తే దిల్ చోడ్ ఆయే |- |2013–ప్రస్తుతం |ప్రీతికా రావు | * బెయింటెహా * లవ్ కా హై ఇంతేజార్ |- |2017 – ప్రస్తుతం |[[యేషా రుఘాని]] | * ''జీత్ గయీ తో పియా మోరే'' * ''ముస్కాన్'' * ''హీరో – గయాబ్ మోడ్ ఆన్'' |- |2005 - ప్రస్తుతం |రచిత మహాలక్ష్మి | * పిరివోం సంతిప్పోం |- |2014 - ప్రస్తుతం |రాధిక మదన్ | * మేరీ ఆషికీ తుమ్ సే హాయ్ |- |2008 - ప్రస్తుతం |రాగిణి ఖన్నా | * ససురల్ గెండా ఫూల్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |రాగిణి నంద్వాని | * శ్రీమతి కౌశిక్ కి పాంచ్ బహుయేన్ |- |2005 - ప్రస్తుతం |[[రాజశ్రీ ఠాకూర్]] | * సాత్ ఫేరే - సలోని కా సఫర్ |- |2000 - ప్రస్తుతం |రక్షంద ఖాన్ | * నాగిన్ 3 * జస్సీ జైస్సీ కోయి నహీం * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ |- |2005 - ప్రస్తుతం |రష్మి దేశాయ్ | * పరి హూన్ మైం * ఉత్తరన్ * దిల్ సే దిల్ తక్ * బిగ్ బాస్ 13 * నాగిన్ 4 |- |2008– ప్రస్తుతం |[[రతన్ రాజ్‌పుత్]] | * అగ్లే జనమ్ మోహే బితియా హీ కీజో * సంతోషి మా |- |1985 – |రత్న పాఠక్ | * సారాభాయ్ vs సారాభాయ్ |- |2006– ప్రస్తుతం |రతీ పాండే | * మిలే జబ్ హమ్ తుమ్ * హిట్లర్ దీదీ * బెగుసరాయ్ * షాదీ ముబారక్ |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[రీమ్ షేక్|రీమ్ సమీర్ షేక్]] | * చక్రవర్తి అశోక సామ్రాట్ * తుజ్సే హై రాబ్తా |- |1985–2017 |రీమా లాగూ | * శ్రీమాన్ శ్రీమతి * Tu Tu ప్రధాన ప్రధాన |- | |రీనా కపూర్ | * వో రెహ్నే వాలీ మెహ్లోన్ కీ |- |1992 - ప్రస్తుతం |[[రేషమ్ టిప్నిస్]] | * సాహిబ్ బీవీ ఔర్ బాస్ * సత్రంగి ససురల్ |- |2014–ప్రస్తుతం |[[రెహ్నా మల్హోత్రా]] | * ఇష్క్బాజ్ * దిల్ బోలే ఒబెరాయ్ * కుంకుం భాగ్య |- |2007 - ప్రస్తుతం |రిధి డోగ్రా | * మర్యాద: లేకిన్ కబ్ తక్? * వో అప్నా సా |- |2014 - ప్రస్తుతం |రియా శర్మ | * యే రిష్టే హై ప్యార్ కీ * తు సూరజ్ మెయిన్ సాంజ్, పియాజీ |- | |రింకూ కర్మాకర్ | * నా బోలే తుమ్ నా మైనే కుచ్ కహా * యే వాద రహా |- |2007 - ప్రస్తుతం |రూపల్ త్యాగి | * సప్నే సుహానే లడక్పాన్ కే * బిగ్ బాస్ 9 |- |2012 - ప్రస్తుతం |రూప్ దుర్గాపాల్ | * బాలికా వధూ * కుచ్ రంగ్ ప్యార్ కే ఐసే భీ |- |1988 - ప్రస్తుతం |రూపా గంగూలీ |మహాభారత్ (1988) |- |2012 - ప్రస్తుతం |రోష్ని వాలియా | |- |2008 - ప్రస్తుతం |రుబీనా దిలైక్ | * చొట్టి బహు * సాస్ బినా ససురల్ * దేవోన్ కే దేవ్...మహాదేవ్ * బిగ్ బాస్ 14 * శక్తి - అస్తిత్వ కే ఎహసాస్ కీ |- |2009 - ప్రస్తుతం |[[రుచ హసబ్నిస్|రుచా హసబ్నిస్]] | * సాథ్ నిభానా సాథియా |- |2012 - ప్రస్తుతం |[[రుహానికా ధావన్]] | * యే హై మొహబ్బతీన్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |రూపాలీ భోసలే |బడి దూఊర్ సే ఆయే హై |- |2000 - ప్రస్తుతం |రూపాలీ గంగూలీ | * సారాభాయ్ vs సారాభాయ్ * సంజీవని (2002) * పర్వర్రిష్ – కుచ్ ఖట్టీ కుచ్ మీతీ * అనుపమ |- |1998 - 2004 |సీమా షిండే | * మోహన్ దాస్ BALLB |- |1996 - ప్రస్తుతం |సాక్షి తన్వర్ | * కహానీ ఘర్ ఘర్ కియీ * బడే అచ్ఛే లగ్తే హై * 24 (సీజన్ 2) |- |2022–ప్రస్తుతం |[[సమృద్ధి శుక్లా]] | * సావి కి సవారీ * యే రిష్తా క్యా కెహ్లతా హై |- |1995 - ప్రస్తుతం |సనా అమీన్ షేక్ | * గుస్తాఖ్ దిల్ * నాజర్ |- |2016 - ప్రస్తుతం |సమీక్ష జైస్వాల్ | * జిందగీ కి మెహెక్ * బహు బేగం |- |2010 - ప్రస్తుతం |సనా మక్బుల్ | * ఈస్ ప్యార్ కో క్యా నామ్ దూన్? * ఖత్రోన్ కే ఖిలాడీ 11 |- |2015 - ప్రస్తుతం |సనా సయ్యద్ | * దివ్య దృష్టి * లాక్ డౌన్ కి లవ్ స్టోరీ * గూఢచారి బహు * కుండలి భాగ్య |- |2006 - ప్రస్తుతం |సనయా ఇరానీ | * ఈస్ ప్యార్ కో క్యా నామ్ దూన్? * రంగరాసియా * మిలే జబ్ హమ్ తుమ్ |- |1986 - ప్రస్తుతం |సంగీతా ఘోష్ | * దేస్ మే నిక్లా హోగా చంద్ * దివ్య దృష్టి |- |2003 - ప్రస్తుతం |సంజీదా షేక్ | * క్యా హోగా నిమ్మో కా * కాయమత్ * ఏక్ హసీనా థీ * క్యా దిల్ మే హై * నాచ్ బలియే 3 |- |2007 - ప్రస్తుతం |సారా ఖాన్ | * సప్నా బాబుల్ కా...బిదాయి |- |2017 - ప్రస్తుతం |సర్గున్ కౌర్ | * కాల భైరవ రహస్య * తంత్రం * యే హై చాహతీన్ |- |2009–ప్రస్తుతం |[[సర్గున్ మెహతా]] | * 12/24 కరోల్ బాగ్ * ఫుల్వా * బాలికా వధూ * నాచ్ బలియే 6 |- |1989 - ప్రస్తుతం |సరితా జోషి | * బా బహూ ఔర్ బేబీ |- |2006 - ప్రస్తుతం |సౌమ్య టాండన్ | * భబీజీ ఘర్ పర్ హై! |- |2002 - ప్రస్తుతం |సయంతని ఘోష్ | * నాగిన్ (2007) * నామకరణ్ * బారిస్టర్ బాబు |- |1983 – ప్రస్తుతం |[[సుచిత త్రివేది]] | * ''బా బహూ ఔర్ బేబీ'' |- |2010 - ప్రస్తుతం |షఫాక్ నాజ్ | * మహాభారతం (2013) |- |2003 - ప్రస్తుతం |షామా సికిందర్ | * యే మేరీ లైఫ్ హై |- |2007 - ప్రస్తుతం |షామిన్ మన్నన్ | * సంస్కార్ - ధరోహర్ అప్నోన్ కీ |- |2003 - ప్రస్తుతం |షీనా బజాజ్ | * బెస్ట్ ఆఫ్ లక్ నిక్కీ * జస్సీ జైస్సీ కోయి నహీం * తాప్కీ ప్యార్ కీ * మరియం ఖాన్ ప్రత్యక్ష ప్రసారం చేస్తున్నారు * వంశజ్ |- |2013 - ప్రస్తుతం | [[షైలీ ప్రియా పాండే]] | * క్వీన్స్ హేన్ హం * అయే జిందగీ * జగ్ జనని మా వైష్ణోదేవి * కిస్మాత్ కి లకిరో సే |- |1999 - 2003 |శీతల్ అగాషే | * ''అవును బాస్'' |- | |[[షెఫాలీ రాణా]] | * మరియం ఖాన్ - రిపోర్టింగ్ లైవ్‌ |- |2015 - ప్రస్తుతం |షెహనాజ్ గిల్ | * బిగ్ బాస్ 13 * ముఝే షాదీ కరోగే |- |2007 - ప్రస్తుతం |శిఖా సింగ్ షా | * కుంకుం భాగ్య |- |2006 - ప్రస్తుతం |శిల్పా ఆనంద్ | * దిల్ మిల్ గయ్యే |- |2000 - ప్రస్తుతం |శిల్పా సక్లానీ | * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ * బిగ్ బాస్ 7 |- |1999 - ప్రస్తుతం |[[శిల్పా షిండే]] | * భబీజీ ఘర్ పర్ హై! * బిగ్ బాస్ 11 |- |2013–ప్రస్తుతం |మెరిసే దోషి | * సరోజిని - ఏక్ నయీ పెహల్ * పాండ్యా స్టోర్ |- |2013 - ప్రస్తుతం |[[శివాంగీ జోషి]] | * బెగుసరాయ్ * యే రిష్తా క్యా కెహ్లతా హై * బాలికా వధు 2 * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 12 * బర్సాటిన్ - మౌసమ్ ప్యార్ కా |- |2011 - ప్రస్తుతం |శివాని సర్వే | * జానా నా దిల్ సే దూర్ * దేవయాని |- |2014 - ప్రస్తుతం |శివా పఠానియా | * రాధాకృష్ణ * హమ్సఫర్లు * ఏక్ రిష్ట సాఝేదారి కా |- |2005 - ప్రస్తుతం |శ్రద్ధా ఆర్య | * మెయిన్ లక్ష్మి తేరే ఆంగన్ కీ * కుండలి భాగ్య * తుమ్హారీ పాఖీ |- |2010–ప్రస్తుతం |శ్రేణు పారిఖ్ | * ఈస్ ప్యార్ కో క్యా నామ్ దూన్? ఏక్ బార్ ఫిర్ * ఇష్క్బాజ్ * దిల్ బోలే ఒబెరాయ్ * ఏక్ భ్రం సర్వగుణ సంపన్న * మైత్రీ |- |2016–ప్రస్తుతం |సృష్టి జైన్ | * సుహాని సి ఏక్ లడ్కీ * మేరీ దుర్గా * ప్రధాన మైకే చలి జాంగీ * హమారీ వలీ శుభవార్త * బడే అచ్చే లగ్తే హై 3 |- |2011 - ప్రస్తుతం |[[శ్రీతమ ముఖర్జీ]] | * దేఖా ఏక్ ఖ్వాబ్ |- |2003 - ప్రస్తుతం |శృతి సేథ్ | * శరరత్ |- |2018–ప్రస్తుతం |శృతి శర్మ | * గాత్బంధన్ * నమక్ ఇస్స్క్ కా |- |1998 - ప్రస్తుతం |శృతి ఉల్ఫత్ | |- |2006–ప్రస్తుతం |శుభాంగి అత్రే | * భబీజీ ఘర్ పర్ హై! |- |2004 - ప్రస్తుతం |[[శుభావి చోక్సీ]] | * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ * కసౌతి జిందగీ కే |- |2000 - ప్రస్తుతం |శ్వేతా కవత్రా | * కహానీ ఘర్ ఘర్ కియీ |- |1999 - ప్రస్తుతం |శ్వేతా తివారీ | * కసౌటి జిందగీ కే (2001) * బెగుసరాయ్ * పర్వర్రిష్ – కుచ్ ఖట్టీ కుచ్ మీతీ * బిగ్ బాస్ 4 * ఏక్ థీ నాయకా * మేరే నాన్న కీ దుల్హన్ * మైం హూఁ అపరాజిత |- | |[[శ్వేతా కేశ్వానీ]] | * ''కహానీ ఘర్ ఘర్ కీ'' * ''దేస్ మే నిక్లా హోగా చాంద్'' |- |1995 - ప్రస్తుతం |[[సిమోన్ సింగ్]] | * ఏక్ హసీనా థీ |- |2001 - ప్రస్తుతం |[[సింపుల్ కౌల్]] | * కుటుంబం * శరరత్ |- |2014 - ప్రస్తుతం |సిమ్రాన్ పరీంజా | * భాగ్యలక్ష్మి * కాలా టీకా |- |1998 - ప్రస్తుతం |స్మితా బన్సాల్ | * బాలికా వధూ |- |1998 - ప్రస్తుతం |స్మృతి ఇరానీ | * క్యుంకీ సాస్ భీ కభీ బహు థీ |- |2009 - ప్రస్తుతం |స్మృతి కల్రా | * సువ్రీన్ గుగ్గల్ - టాపర్ ఆఫ్ ది ఇయర్ |- |2009 - ప్రస్తుతం |స్నేహ వాఘ్ | * జ్యోతి * ఏక్ వీర్ కి అర్దాస్...వీరా |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[సోనాలి నికమ్]] | |- |2011 - ప్రస్తుతం |సోనారికా భడోరియా | * దేవోన్ కే దేవ్...మహాదేవ్ |- |2012 - ప్రస్తుతం |సోనియా బలానీ | * బడే అచ్ఛే లగ్తే హై * తు మేరా హీరో |- |2007 - ప్రస్తుతం |సౌమ్య సేథ్ | * నవ్య..నయే ధడ్కన్ నయే సవాల్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |[[శ్రీజితా డే]] | * ఉత్తరన్ * నాజర్ |- |2006 - ప్రస్తుతం |సృతి ఝా | * కుంకుం భాగ్య * దిల్ సే ది దువా... సౌభాగ్యవతి భావా? * జ్యోతి (టీవీ సిరీస్) * రక్త సంబంధ్ * బాలికా వధూ * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 12 * ఝలక్ దిఖ్లా జా 10 |- |2007 - ప్రస్తుతం |[[సృష్టి రోడ్]] | * యే ఇష్క్ హాయే * బిగ్ బాస్ |- |2005 - ప్రస్తుతం |సుహాసి ధామి | * యహాన్ మైం ఘర్ ​​ఘర్ ఖేలీ |- |2007 - ప్రస్తుతం |సుకీర్తి కంద్పాల్ | * దిల్ మిల్ గయ్యే * ప్యార్ కీ యే ఏక్ కహానీ * డిల్లీ వలీ ఠాకూర్ గుర్ళ్లు * కథ 9 నెలల కి |- |2014 - ప్రస్తుతం |[[సుంబుల్ తౌకీర్]] | * ఇమ్లీ * కావ్య – ఏక్ జజ్బా, ఏక్ జునూన్ * బిగ్ బాస్ (హిందీ సీజన్ 16) * రవివార్ విత్ స్టార్ పరివార్ * ఇషారోన్ ఇషారోన్ మే * వారిస్ (2016 TV సిరీస్) * చంద్రగుప్త మౌర్య (2018 TV సిరీస్) |- |1999 - ప్రస్తుతం |సుమోనా చక్రవర్తి | * కపిల్‌తో కామెడీ నైట్స్ * కపిల్ శర్మ షో * బడే అచ్ఛే లగ్తే హై |- |2007 - ప్రస్తుతం |సునయన ఫోజ్దార్ | * తారక్ మెహతా కా ఊల్తా చష్మా |- |1985 - ప్రస్తుతం |సుప్రియా పాఠక్ | * ఖిచ్డీ |- |1990 - ప్రస్తుతం |సుప్రియా పిల్గావ్కర్ | * Tu Tu ప్రధాన ప్రధాన * కుచ్ రంగ్ ప్యార్ కే ఐసే భీ * ససురల్ గెండా ఫూల్ |- |2009 - ప్రస్తుతం |[[సుప్రియా కుమారి]] | * బైరి పియా (TV సిరీస్) * అగ్లే జనమ్ మోహే బితియా హీ కీజో * లూటేరి దుల్హన్ |- |2012 - ప్రస్తుతం |సురభి జ్యోతి | * ఖుబూల్ హై * ప్యార్ ట్యూనే క్యా కియా * నాగిన్ 3 * కోయి లౌట్ కే ఆయా హై |- |2014 - ప్రస్తుతం |సురభి చందనా | * నాగిన్ (2015 TV సిరీస్) * ఇష్క్బాజ్ * ఖుబూల్ హై * సంజీవని * షెర్డిల్ షెర్గిల్ |- |2005 - ప్రస్తుతం |సుజానే బెర్నెర్ట్ | * కసౌటి జిందగీ కే (2001) * చక్రవర్తి అశోక సామ్రాట్ |- |2016 - ప్రస్తుతం |తన్వి డోగ్రా | * జిజి మా * ఏక్ భ్రమ్...సర్వగుణ సంపన్న * సంతోషి మా - సునయేం వ్రత కథేయిన్ * పరిణీతి |- |2011 - ప్రస్తుతం |తాన్య శర్మ | * యే హై ఆషికీ * వో అప్నా సా * సాథ్ నిభానా సాథియా * ససురల్ సిమర్ కా 2 |- |2010 - ప్రస్తుతం |తరనా రాజా కపూర్ | * బడే అచ్ఛే లగ్తే హై |- |2012 - ప్రస్తుతం |తేజస్వి ప్రకాష్ | * కర్ణ్ సంగిని * రిష్ట లిఖేంగే హమ్ నయా * స్వరాగిణి - జోడిన్ రిష్టన్ కే సుర్ * పెహ్రేదార్ పియా కీ * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 10 * బిగ్ బాస్ 15 * నాగిన్ (2015 TV సిరీస్) |- |2005 - ప్రస్తుతం |టీనా దత్తా | * ఉత్తరన్ * కోయి ఆనే కో హై * భయం కారకం: ఖత్రోన్ కే ఖిలాడి 7 * బిగ్ బాస్ 16 * హమ్ రహే న రహే హమ్ |- |2017 - ప్రస్తుతం |టీనా ఆన్ ఫిలిప్ | * ఏక్ ఆస్తా ఐసీ భీ |- |2007 - ప్రస్తుతం |[[తోరల్ రస్పుత్ర]] | * బాలికా వధూ |- |2011 - ప్రస్తుతం |త్రిధా చౌదరి | * దహ్లీజ్ |- |2022 - ప్రస్తుతం |ట్వింకిల్ అరోరా | * ఉదారియన్ |- |2006 - ప్రస్తుతం |ఊర్మిళ తివారీ | * హమ్ లడ్కియాన్ * ప్యార్ కా దర్ద్ హై మీఠా మీఠా ప్యారా ప్యారా * సజన్ రే ఫిర్ ఝూత్ మత్ బోలో |- |1993 - ప్రస్తుతం |ఊర్వశి ధోలాకియా | * చంద్రకాంత (2017 TV సిరీస్) * కసౌటి జిందగీ కే (2001) * బిగ్ బాస్ 6 * నాచ్ బలియే |- |2015 - ప్రస్తుతం |[[వర్ష ఛటర్జీ]] | * ఇష్క్ కా రంగ్ సఫేద్ * ఆప్ కే ఆ జానే సే * కహానీ ఘర్ ఘర్ కీ * బారిస్టర్ బాబు |- |2008– ప్రస్తుతం |వైష్ణవి ధనరాజ్ | * CID * బేపన్నా |- |1998 - ప్రస్తుతం |వైష్ణవి మహంత్ | * శక్తిమాన్ |- |1996 - ప్రస్తుతం |వందనా పాఠక్ | * ఖిచ్డీ (2002) * హమ్ పాంచ్ * సాథ్ నిభానా సాథియా |- |2008 - ప్రస్తుతం |విభా ఆనంద్ | * బాలికా వధూ * మహాభారతం (2013) * కైసీ యే యారియాన్ |- |2007 - ప్రస్తుతం |వింధ్య తివారీ | * మర్యాద: లేకిన్ కబ్ తక్? |- |2007 - ప్రస్తుతం |[[విన్నీ అరోరా]] | * కస్తూరి * కుచ్ ఈజ్ తారా |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[వాహ్బిజ్ దొరాబ్జీ]] | * ప్యార్ కీ యే ఏక్ కహానీ * బహు హమారీ రజనీ కాంత్ |- |2012 - ప్రస్తుతం |వృషికా మెహతా | * దిల్ దోస్తీ డాన్స్ |- |2011 - ప్రస్తుతం |[[యుక్తి కపూర్]] | * అగ్నిఫెరా * సియా కే రామ్ * మేడం సార్ * కేహ్ డూన్ తుమ్హీన్ |- |2005 – 2018 |[[జాన్వి ఛేడా]] | * ఛూనా హై ఆస్మాన్ * బాలికా వధు * సిఐడి |- |2013 - ప్రస్తుతం |[[నమితా దూబే]] | * బడే భయ్యా కి దుల్హనియా * బేపన్నా * ఆస్పిరెంట్స్ |- |2012 – 2017 |[[షల్మాలీ దేశాయ్]] | * ''ఈస్ ప్యార్ కో క్యా నామ్ డూన్? ఏక్ బార్ ఫిర్'' * ''ఏక్ హసీనా థీ'' * ''ఎన్‌కౌంటర్'' * ''గుల్మోహర్ గ్రాండ్'' |- |2011 - ప్రస్తుతం |[[రోష్ని రస్తోగి]] | * ''ఈస్ ప్యార్ కో క్యా నామ్ డూన్?'' * ''మేరే అంగ్నే మెయిన్'' * ''సిద్ధి వినాయక్'' * ''సుహాగన్'' |} ==తమిళం == {| class="wikitable" !పేరు !గుర్తించదగిన పని |- |అబితా | * తిరుమతి సెల్వం * మణికూండు * ఆధిపరాశక్తి * పొన్నూంజల్ * ముత్తారం * లక్ష్మి స్టోర్స్ | |- |ఐశ్వర్య భాస్కరన్ | * తెండ్రల్ * కురింజి మలర్ * అయగు * జోతి * జమేలా |- |అనిలా శ్రీకుమార్ | * చిన్న తంబి * కాట్రిన్ మొయి * సిరగడిక్క ఆసై | |- |అనురాధ | * తంగం * దైవమగల్ * నెంజమ్ మరప్పతిల్లై * కల్యాణ పరిసు * జోతి * చెల్లమ్మ * కండ నాల్ ముదల్ * శ్రీ మనైవి | |- |[[అర్చన రవిచంద్రన్]] | * రాజా రాణి సీజన్ 2 | |- |అయేషా జీనత్ | * మాయ * పొన్మగల్ వందాల్ * సత్య | |- |బవిత్ర | * తామరై * నామ్ ఇరువర్ నమక్కు ఇరువర్ సీజన్ 2 * సింగపెన్నె | |- |భాగ్యలక్ష్మి | * కల్యాణ పరిసు * కైరాసి కుటుంబం * అయగు * కల్యాణ వీడు * సిరగడిక్క ఆసై | |- |భువనేశ్వరి | * చితి * తెర్కతి పొన్ను * పాసమలర్ | |- |చైత్ర రెడ్డి | * కల్యాణం ముదల్ కాదల్ వరై * యారడి నీ మోహిని * కయల్ | |- |చాందిని తమిళరసన్ | * రెట్టయ్ రోజా | |- |ఛాయా సింగ్ | * పరుగు * పూవే ఉనక్కాగ | |- |చిప్పీ రంజిత్ | * మౌన రాగం * మౌన రాగం 2 | |- |వీజే చిత్ర | * శరవణన్ మీనాచ్చి * చిన్న పాప పెరియ పాపా * వేలునాచి * పాండియన్ దుకాణాలు | |- |[[దేబ్జానీ మోదక్]] | * రాసాతి * వానతై పోలా | |- |దీపా శంకర్ | * కోలంగల్ * వాణి రాణి * లక్ష్మి స్టోర్స్ * నాచియార్పురం * సెంథూర పూవే * మీనాక్షి పొన్నుంగ * భారతి కన్నమ్మ 2 | |- |డెల్నా డేవిస్ | * రోజా * అన్బే వా | |- |దేవదర్శిని | * మర్మదేశం * చిన్న పాప పెరియ పాపా * రమణీ vs రమణీ * లక్ష్మి * ఇధయం * అత్తిపూకల్ | |- |దేవయాని | * కోలంగల్ | |- |ఫరీనా ఆజాద్ | * అయగు * భారతి కన్నమ్మ * నాచియార్పురం * అభి టైలర్ | |- |ఫాతిమా బాబు | * లక్ష్మి * యారడి నీ మోహిని * అరణ్మనై కిలి | |- |గాబ్రియెల్లా చార్ల్టన్ | * ఈరమాన రోజావే 2 | |- |[[గాయత్రి యువరాజ్]] | * అళగి * ప్రియసకి * అరణ్మనై కిలి * చితి 2 * శరవణన్ మీనచ్చి సీజన్ 3 * నామ్ ఇరువర్ నమక్కు ఇరువర్ * మీనాక్షి పొన్నుంగ | |- |జాంగిరి మధుమిత | * అత్తిపూక్కల్ * అళగి * మడిపాక్కం మాధవన్ * చిన్న పాప పెరియ పాపా | |- |కల్యాణి | * పిరివోం సందిప్పోం * తాయుమానవన్ * ఆండాళ్ అళఘర్ | |- |కనిహ | * ఎదిర్నీచల్ | |- |[[కన్మణి మనోహరన్]] | * భారతి కన్నమ్మ * అముధవుం అన్నలక్ష్మియుం |- |[[కావ్య అరివుమణి]] | * భారతి కన్నమ్మ * పాండియన్ స్టోర్స్ * భాక్యలక్ష్మి * తమిళమ్ సరస్వతీయమ్ | |- |కీర్తన | * అన్నామలై * అగ్ని నక్షత్రం * రోజా * అన్బే వా * ఎతిర్నీచల్ * మగరాసి * చెల్లమ్మ | |- |లీషా ఎక్లెయిర్స్ | * కన్మణి | |- |మధుమిల | * కార్యాలయం * తాయుమానవన్ * అగ్ని పరవై * విన్నైతాండి వరువాయా | |- |మధుమిత హెచ్ | * ఎతిర్నీచల్ | |- |మహేశ్వరి చాణక్యన్ | * తాయుమానవన్ | |- |మాళవిక అవినాష్ | * అన్నీ * చిదంబర రహస్యం * చెల్లమయ్ | |- |మీరా కృష్ణ | * నాయకి * అన్బుదన్ కుషి * చితి 2 * తమిళ్ సరస్వతియుమ్ * కార్తీక దీపం | |- |మీరా కృష్ణన్ | * అన్నామలై * కనా కానుమ్ కాళంగళ్ * గోకులతిల్ సీతై * ఆణ్ పావం | |- |మోనిషా అర్షక్ | * అరణ్మనై కిలి * పూవే పూచూడవా * నామ్ ఇరువర్ నమక్కు ఇరువర్ * పచ్చకిలి | |- |మౌనిక | * అగ్ని నక్షత్రం * ఆహా కల్యాణం | |- |మైనా నందిని | * అళగి * శరవణన్ మీనాచ్చి (సీజన్ 2) * శరవణన్ మీనాచ్చి (సీజన్ 3) | |- |నక్షత్ర నాగేష్ | * వాణి రాణి * లక్ష్మి స్టోర్స్ * తమిళ్ సరస్వతియుమ్ | |- |నళిని | * కోలంగల్ * చిన్న పాప పెరియ పాపా * ఇధయం * మాధవి * వైదేహి * పిళ్లై నీలా * రాజకుమారి * కల్యాణ పరిసు * వాణి రాణి * సుందరి నీయుం సుందరన్ నానుమ్ * రోజా * మొదలు కాదలు | |- |నందిత జెన్నిఫర్ | * లక్ష్మి స్టోర్స్ * బాకియలక్ష్మి |- |[[నీలిమా రాణి]] | * తెండ్రల్ * వాణి రాణి * తలయనై పూకల్ | |- |నిరోషా | * చిన్న పాప పెరియ పాపా * చంద్రకుమారి * వైధేగి కాతిరుంధాల్ * పాండియన్ దుకాణాలు | |- |నిషా గణేష్ | * వల్లి * దైవమగల్ * కార్యాలయం * నెంజమ్ మరప్పతిల్లై | |- |నిత్య రామ్ | * అవల్ * నందిని * లక్ష్మి స్టోర్స్ * అన్నా | |- |నిత్య రవీంద్రన్ | * మర్మదేశం * అలైగల్ * చిదంబర రహస్యం * కల్కి * గీతాంజలి * ఉరవుగల్ * అళగి * ఇళవరసి * ఉతిరిపూక్కల్ * అపూర్వ రాగంగల్ * మిన్నలే * ప్రియసకి * శరవణన్ మీనాచ్చి * అరణ్మనై కిలి * రాసాతి * నమ్మ వీటు పొన్ను * సుందరి | |- |[[పాప్రీ ఘోష్]] | * పాండవర్ ఇల్లం * నాయకి | |- |పావని రెడ్డి | * రెట్టై వాళ్ కురువి * రాసాతి * చిన్న తంబి | |- |పూర్ణిమ భాగ్యరాజ్ | * కన్మణి * సూర్యవంశం * ఎంగ వీటు మీనాక్షి | |- |ప్రవీణ | * మహారాణి * ప్రియమానవల్ * ఇనియా * రాజా రాణి 2 | |- |ప్రీతి శర్మ | * తిరుమణం * చితి 2 * పూవే ఉనక్కాగ * అన్హియుమ్ నానుమ్ * వానతై పోలా * మలార్ | |- |ప్రియా | * మగల్ * తిరుమతి సెల్వం * కరుణామంజరి * అభిరామి * భైరవి ఆవిగలుక్కు ప్రియమానవళ్ * పాసమలర్ * వంశం * పగల్ నిలవు * అరుంధతి * మహాలక్ష్మి * చిన్న తంబి * పూవే పూచూడవా * కల్యాణ పరిసు * రెట్టాయ్ రోజా * అరణ్మనై కిలి * బాకియలక్ష్మి * మగరాసి * రోజా * తెండ్రల్ వందు ఎన్నై తోడుమ్ * నల దమయంతి | |- |ప్రియా భవానీ శంకర్ | * కల్యాణం ముదల్ కాదల్ వరై | |- |ప్రియా రామన్ | * సెంబరుత్తి * సెంథూర పూవే | |- |ప్రియాంక నల్కారి | * రోజా * సీతా రామన్ * నల దమయంతి | |- |రాధిక | * చెల్లమయ్ * వాణి రాణి * అరసి | |- |రచిత మహాలక్ష్మి | * పిరివోం సందిప్పోం * శరవణన్ మీనాచ్చి (సీజన్ 2) * శరవణన్ మీనాచ్చి (సీజన్ 3) * నాచియార్పురం * నామ్ ఇరువర్ నమక్కు ఇరువర్ | |- |రాజ్యలక్ష్మి | * పెన్ * మెగాలా * కస్తూరి * పిరివోం సందిప్పోం * చెల్లమయ్ * దైవమగల్ * రాజా రాణి * బాకియలక్ష్మి | |- |రమ్య కృష్ణన్ | * తంగం * కలశం * రాజకుమారి * వంశం | |- |రక్షా హోలా | * వంశం * తమిళ్ కడవుల్ మురుగన్ * నామ్ ఇరువర్ నమక్కు ఇరువర్ | |- |[[రష్మీ ప్రభాకర్]] | * అరుంధతి * కన్నె కలైమానే | |- |రవీనా దాహా | * తంగం * పూవే పూచూడవా * మౌన రాగం 2 | |- |రేష్మా పసుపులేటి | * వాణి రాణి * ఆండాళ్ అళఘర్ * అన్బే వా * బాకియలక్ష్మి * అభి టైలర్ * సీతా రామన్ | |- |[[రితికా తమిళ సెల్వి]] | * రాజా రాణి * శివ మనసుల శక్తి * చాక్లెట్ * బాకియలక్ష్మి | |- |రియా విశ్వనాథన్ | * రాజా రాణి * సండకోజి * నల దమయంతి | |- |రూప శ్రీ | * కాదల్ పగడాయి * అహల్య * భారతి కన్నమ్మ | |- |రోషిణి హరిప్రియన్ | * భారతి కన్నమ్మ | |- |సబర్ణ ఆనంద్ | * తెండ్రాల్ * పాసమలర్ |- |సబితా ఆనంద్ | * కొలంగల్ * శివశక్తి * పిళ్లై నీలా * దైవమగల్ * మాప్పిళ్ళై * రెట్టాయ్ రోజా * నామ్ ఇరువర్ నమక్కు ఇరువర్ * సెంథూర పూవే * అన్బే శివం * పేరంబు * నల దమయంతి | |- |సాధన | * పెన్ * రేఖ IPS * తెండ్రాల్ * ఇధయం * కల్యాణ పరిసు * కల్యాణం ముదల్ కాదల్ వరై * చిన్న తంబి * మారి |- |సమీరా షెరీఫ్ | * పగల్ నిలవు * రెక్క కట్టి పరకుడు మనసు | |- |సాండ్రా అమీ | * రోజా కూటం * తంగం * తలయనై పూకల్ | |- |సంతోషి | * ఇళవర్సి * అరసి * మరగత వీణై | |- |సీత | * పెన్ * ఇధయం | |- |[[షమిత శ్రీకుమార్]] | * శివశక్తి * పిళ్లై నీలా * పొన్నుంజల్ * మౌన రాగం * పేరంబు * పొన్ని | |- |శాంతి విలియమ్స్ | * చితి * మెట్టి ఓలి * అన్నామలై * కలశం * తెండ్రాల్ * శాంతి నిలయం * తంగం * ఉరవుగల్ * పిళ్లై నీలా * వాణి రాణి * ఆండాళ్ అజఘర్ * పాండియన్ దుకాణాలు * అజగు * కన్మణి * సెంథూర పూవే * మగరాసి * దైవం తంత పూవే * పుదు వసంతం | |- |డాక్టర్ షర్మిల | * పగల్ నిలవు * రోజా | |- |శివాని నారాయణన్ | * పగల్ నిలవు * రెట్టాయ్ రోజా | |- |శృతి రాజ్ | * తెండ్రాల్ * అజగు | |- |సింధు శ్యామ్ | * దైవమగల్ , * పగల్ నిలవు * కిజక్కు వాసల్ | |- |సౌందర్య బాల నందకుమార్ | * పగల్ నిలవు |- |శ్రీజ చంద్రన్ | * ముందనై ముడిచు * శరవణన్ మీనచ్చి * మాప్పిళ్ళై | |- |[[శ్రీతు కృష్ణన్]] | * 7C * అయుత ఎళుతు * కళ్యాణమం కల్యాణం | |- |శ్రీదేవి అశోక్ | * కస్తూరి * ఇళవరసి * తంగం * పిరివోం సంతిప్పోం * వాణి రాణి * కల్యాణ పరిసు * కల్యాణం ముదల్ కాదల్ వరై * పూవే పూచూడవా * సెంబరుతి * రాజా రాణి 1 * అరణ్మనై కిలి * కాట్రుక్కెన్న వెలి * తాలట్టు * పొన్ని * మొదలు కాదలు | |- |శ్రీతిక | * నాధస్వరం | |- |సుధా చంద్రన్ | * కలశం * సౌందరవల్లి * తెండ్రాల్ * దైవం తాండ వీడు * లక్ష్మి స్టోర్స్ |- |సుజిత | * గంగా యమునా సరస్వతి * మహారాణి * పాండియన్ దుకాణాలు | |- |సుకన్య | * ఆనందం * అధిపరాశక్తి | |- |సుజానే జార్జ్ | * తెండ్రాల్ * అతిపూకల్ * త్యాగం * శరవణన్ మీనచ్చి * కార్యాలయం * పగల్ నిలవు |- |తారిక | * చితి | |- |ఉమా పద్మనాభన్ | * కస్తూరి * విన్నైతాండి వరువాయా * పూవే పూచూడవా * మొదలు కాదలు |- |ఉమా రియాజ్ ఖాన్ | * విన్నైతాండి వరువాయా * వంశం * నినైక తేరింత మనమే * చంద్రకుమారి * కయల్ | |- |వడివుక్కరాసి | * గంగా యమునా సరస్వతి * అలైగల్ * మెగాలా * తిరుమతి సెల్వం * భవానీ * కస్తూరి * ఉతిరిపూక్కల్ * వంశం * కుల దైవం * శరవణన్ మీనచ్చి * రోజా * చిన్న తంబి * నాచియార్పురం * పూవే ఉనక్కగా * రెట్టాయ్ రోజా * కయల్ * మంత్ర పున్నాగై * అముధవుం అన్నలక్ష్మియుం * ఇనియా * కార్తీక దీపం | |- |వాణి భోజనం | * దైవమగల్ * లక్ష్మి వందచు | |- |KR వత్సల | * తిరుమతి సెల్వం * తెండ్రాల్ | |- |వెన్నిరా ఆడై నిర్మల | * కల్కి * దైవమగల్ |- |విద్యా మోహన్ | * వల్లి * అభియుమ్ నానుమ్ | |- |విద్యా ప్రదీప్ | * నాయకి | |- |వీజీ చంద్రశేఖర్ | * అళగి * అన్నామలై * కొలంగల్ * పెన్ * అళగి * చంద్రకుమారి |- |వినుషా దేవి | * భారతి కన్నమ్మ * భారతి కన్నమ్మ 2 | |- |యువరాణి | * చితి * తెండ్రాల్ * లక్ష్మీ కలయాణం * పూవే పూచూడవా * మిన్నలే |} ==తెలుగు == {| class="wikitable" !నటి !గుర్తించదగిన పని |- |కస్తూరి శంకర్ |''ఇంటింటి గృహలక్ష్మి'' |- |కీర్తి భట్ |''[[మనసిచ్చి చూడు (టీవీ సిరీస్)|మనసిచ్చి చూడు]]'' ''కార్తీక దీపం'' |- |మెరీనా అబ్రహం |''అమెరికా అమ్మాయి'' |- |మేఘనా లోకేష్ |''శశిరేఖా పరిణయం'' ''రక్త సంబంధమ్'' |- |నిత్య రామ్ |''ముద్దు బిడ్డ'' ''అమ్మ నా కోడలా'' |- |పల్లవి రామిశెట్టి |''ఆడదే ఆధారం'' ''మాటే మంత్రము'' |- |పావని రెడ్డి |''అగ్ని పూలు'' ''శ్రీమతి'' |- |ప్రీతి అమీన్ |''చక్రవాకం'' , ''అలౌకిక'' ''నాన్న'' |- |[[ప్రీతి నిగమ్]] |''స్వాతి చినుకులు'' ''అమెరికా అమ్మాయి'' |- |ప్రేమి విశ్వనాథ్ |''కార్తీక దీపం'' |- |[[ప్రియాంక బస్సీ|ప్రియాంక]] నల్కారి |''మేఘమాల'' ''శ్రావణ సమీరాలు'' |- |[[ప్రియాంక బస్సీ]] |లెఫ్ట్ రైట్ లెఫ్ట్ |- |[[రాధిక (నటి)|రాధికా శరత్‌కుమార్]] |''ఇధి కథ కాదు'' ''వాణి రాణి'' |- |[[సమీరా షెరీఫ్]] |''అభిషేకం'' ''ముద్దు బిడ్డ'' ''భారయమని'' |- |[[సితార (నటి)|సితార]] |''స్వాతి చినుకులు'' |- |[[సుహాసిని]] |''గిరిజా కళ్యాణం'' ''దేవతా'' |- |[[సుజిత]]<ref name="40 days old">{{cite web|title=An exclusive interview with the Golden Girl of Chinnathirai , Sujitha|url=http://www.nilacharal.com/enter/interview/suji.html|publisher=nilacharal.com|accessdate=February 21, 2015|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012150932/http://www.nilacharal.com/enter/interview/suji.html|url-status=dead}}</ref> |''కర్తవ్యం'' ''వదినమ్మ'' |- |[[యమున (నటి)|యమునా]] |''అన్వేషిత'' ''రక్త సంబంధం'' |} ==కన్నడ== {| class="wikitable" !నటి !గుర్తించదగిన పని |- |[[సుష్మా కె. రావు]] |*''భగీరథి'' *''గుప్తగామిని'' *''సొసే తంద సౌభాగ్య'' *''భాగ్యలక్ష్మి'' |} == మలయాళం == {| class="wikitable" !నటి !గుర్తించదగిన పని |- |[[సోనూ సతీష్ కుమార్]] | *''శ్రీగురువాయూరప్పన్'' *''హలో కుట్టిచథన్'' *''అక్కరే ఇక్కరే'' |} ==బెంగాలీ== {| class="wikitable sortable" ! క్రియాశీల సంవత్సరాలు ! పేరు ! ప్రసిద్ధి |- |2008–ప్రస్తుతం |[[అంజనా బసు]] | *బోధుబోరాన్ *బిజోయినీ *బిధీర్ బిధాన్ |- |2011–ప్రస్తుతం |[[అనుశ్రీ దాస్]] | *బిన్నీ ధనేర్ ఖోయ్ *ఇష్తీ కుటుమ్ *జోల్ నూపుర్ |- |2008–ప్రస్తుతం |[[అనన్య ఛటర్జీ]] | *సుబర్ణలత *జై కాళీ కల్కత్తావాలీ |- |2000–ప్రస్తుతం |[[అపరాజిత ఆడి|అపరాజిత ఆధ్య]] | *ఏక్ అకషెర్ నీచే *జోల్ నూపుర్ *పున్యి పుకుర్ |- |2005–ప్రస్తుతం |[[అపరాజిత ఘోష్ దాస్]] | *ఏక్ దిన్ ప్రతిదిన్ *ఏఖానే ఆకాష్ నీల్ *కోజాగోరి |- |2002–ప్రస్తుతం |[[అరుణిమా ఘోష్]] | *ఏక్ అకషెర్ నీచే *ఖేలా |- |2010–ప్రస్తుతం |[[బసబ్దత్త ఛటర్జీ|బాసబ్‌దత్త ఛటర్జీ]] | *గనేర్ ఓపారే *బోయి గెలో *మోన్ నీయే కచాకాచి |- |2000–ప్రస్తుతం |[[చైతీ ఘోషల్]] | *ఏక్ అకషెర్ నీచే *మొహొనా |- |2010–ప్రస్తుతం |దేబపర్ణ చక్రబర్తి | *బొజెనా సే బొజెనా |- |2017–ప్రస్తుతం |దేబబ్రిత బసు | *జోయీ *[[Alo Chhaya]] *[[Shree Krishna Bhakto Meera]] |- |2009–ప్రస్తుతం |[[దితిప్రియా రాయ్]] | *అపరాజితో *కరుణామయీ రాణి రాష్మోని |- |2016–ప్రస్తుతం |[[దేబట్టమా సాహా|దేబత్తమ సాహా]] | *ఏ అమర్ గురుదక్షిణా |- |2007–ప్రస్తుతం |[[డెబోలినా దత్తా]] | *మొహొనా *సోఖి *శ్రీమోయి |- ||2007–ప్రస్తుతం |[[ఎనా సాహా]] | *Sangsar Sukher Hoy Romonir Gune *బౌ కతా కావో |- |2015–ప్రస్తుతం |[[ఇంద్రాణి హల్దార్]] | *గోయెండా గిన్నీ *సీమరేఖ *శ్రీమోయి |- |2020–ప్రస్తుతం |[[ఇంద్రాణి దత్తా]] | *జీబొన్ సాథి |- |2007–ప్రస్తుతం |[[గార్గి రాయ్‌చౌదరి]] | *Krishnokali Tarei Boli *Sindoorkhela |- |2016–ప్రస్తుతం |[[ఇషా సాహా]] | *ఝంజ్ లోబోన్గో ఫూల్ |- |2011–ప్రస్తుతం |[[లబోని సర్కార్]] | *మిసెస్ సింఘ రాయ్ *మయూర్పంఖి *ఫల్నా |- |2011–ప్రస్తుతం |[[మధుమిత సర్కార్]] | *సోబినోయ్ నిబెడాన్ *కేర్ కోరి నా *బొజెనా సే బొజెనా |- |2009–ప్రస్తుతం |[[మనాలి డే]] | *బౌ కతా కావో *సోఖీ *భూతు |- |2009–ప్రస్తుతం |[[మానసి సిన్హా]] | *బోధు కోన్ అలో లాగ్లో చోఖే *గోయెండా గిన్నీ *జై కాళీ కల్కత్తావాలీ |- |2002–ప్రస్తుతం |[[మాధబి ముఖర్జీ]] | *ఇష్టి కుటం *సన్యాసి రాజా *కుసుమ్ డోలా |- |2008–ప్రస్తుతం |[[మోనమి ఘోష్]] | *బిన్నీ ధనేర్ ఖోయ్ *హియర్ మాఝే *పున్యి పుకుర్ |- |2006–ప్రస్తుతం |[[మౌమితా గుప్తా]] | *ఖేలా * స్త్రీ *Aaj Aari Kal Bhaab *[[Kiranmala (TV series)|Kiranmala]] *[[Bou Kotha Kao]] |- |2008–ప్రస్తుతం |[[మిమి చక్రవర్తి]] | *[[Gaaner Oparey]] |- |2016–ప్రస్తుతం |[[నేహా అమన్‌దీప్]] | *స్త్రీ *[[Om Namah Shivay]] *Kone Bou |- |2009–ప్రస్తుతం |[[పర్ణో మిత్ర]] | *[[Bou Kotha Kao]] *[[Kora Pakhi]] |- |2008–ప్రస్తుతం |పాయల్ డే | *[[Durga (TV series)|Durga]] *[[Behula (TV series)|Behula]] *[[Bodhu Kon Alo Laaglo Chokhe]] *[[Maa Durga]] *Tobu Mone Rekho *[[Chuni Panna]] *[[Desher Maati]] |- |2014–ప్రస్తుతం |[[రూక్మా రే|రుక్మా రాయ్]] | *[[Kiranmala (TV series)|Kiranmala]] *Kundo Phooler Mala *[[Khorkuto]] *[[Desher Maati]] |- |2009–ప్రస్తుతం |[[రిధిమా ఘోష్]] | *[[Bou Kotha Kao]] |- |2000-2017 |రీటా కొయిరల్ | *[[Saat Paake Bandha]] *Raakhi Bandhan *స్త్రీ |- |2000–ప్రస్తుతం |రీటా దత్తా చక్రబోర్తి | *[[Maa....Tomay Chara Ghum Ashena]] *Bhasha *[[Andarmahal]] *[[Kusum Dola]] *[[Desher Maati]] |- |2009–ప్రస్తుతం |రీతాభరి చక్రవర్తి | *[[Ogo Bodhu Sundori]] |- |2011–ప్రస్తుతం |[[రీ సేన్]] | *[[Trinayani (Bengali TV series)|Trinayani]] *[[Dhrubatara]] |- |2008–ప్రస్తుతం |సందీప్త సేన్ | *[[Durga (TV series)|Durga]] *Tapur Tupur *Tumi Asbe Bole *[[Pratidaan]] *Aye Khuku Aye |- |2014–ప్రస్తుతం |[[సోలంకి రాయ్]] | *Kotha Dilam *[[Ichche Nodee]] *[[Prothoma Kadambini]] |- |2014–ప్రస్తుతం |[[సోహిని సేన్‌గుప్తా]] | *[[Khorkuto]] |- |2013–ప్రస్తుతం |[[సంచారి మండల్]] | *[[Goyenda Ginni]] *జోయీ *[[Irabotir Chupkotha]] *[[Dhrubatara]] |- |2006–ప్రస్తుతం |[[సొనాలీ చౌదరి]] | *Khela *[[Agnipariksha (2009 TV series)|Agnipariksha]] *[[Jol Nupur]] *[[Saat Bhai Champa]] |- |2010–ప్రస్తుతం |[[శ్వేతా భట్టాచార్య]] | *Sindoorkhela *@Bhalobasha.com *[[Tumi Robe Nirobe]] *[[Jorowar Jhumko]] *Konok Kakon *[[Jamuna Dhaki]] |- |2010–ప్రస్తుతం |[[సంపూర్ణ లాహిరి]] | *Tare Ami Chokhe Dekhini *[[Nojor]] |- ||2000–ప్రస్తుతం |[[సమతా దాస్]] | *ఏక్ అకషెర్ నీచే *శ్రీమోయి *కరుణామయీ రాణి రష్మోని |- |2000–ప్రస్తుతం |[[సుదీప బసు]] | *ఏక్ అకషెర్ నీచే *తాపూర్ తూపూర్ *దుర్గ |- |2000–ప్రస్తుతం |[[స్వస్తిక ముఖర్జీ]] | *ఏక్ అకషెర్ నీచే *ప్రతిబింబో |- |2016–ప్రస్తుతం |[[స్వస్తిక దత్తా]] | *భోజో గోవిందో *బిజొయిని *తారా |- |2016–ప్రస్తుతం |[[సౌమిత్రిష కుందు]] | *మిథాయ్ |- |2009–ప్రస్తుతం |[[సోహిని సర్కార్]] | *ఒగొ బోధు సుందొరి *అద్వితీయ *భూమికన్య |- |2005–ప్రస్తుతం |[[టీనా దత్తా]] | *దుర్గ |- |2018–ప్రస్తుతం |[[తియాషా లెప్చా]] | *కృష్ణకోలి |- |2016–ప్రస్తుతం |[[త్రినా సాహా]] | *ఖోకాబాబు *కోలెర్ బౌ *ఖోర్కుతో |- |2012–ప్రస్తుతం |[[తుంపా ఘోష్]] | *బిదిర్ బిదాన్ *రాగే అనురాగే *బెదిని మొలువార్ కథా *అగ్నిజల్ *జై కాళీ కల్కత్తావాలి *రంగియే దియే జావ్ *త్రిశూల్ |- |2002–ప్రస్తుతం |[[ఉషసీ చక్రవర్తి]] | *శ్రీమోయి |- |2017–ప్రస్తుతం |[[ఉషాసి రే]] | *మిలోన్ తిథి *బోకుల్ కథా *కాదంబిని |} ==మరాఠీ== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరాలు చురుకుగా !పేరు !ప్రసిద్ధి చెందింది |- |2010 - ప్రస్తుతం |[[జూయి గడ్కరీ]] |● శ్రీమత్ పేష్వా బాజీరావ్ మస్తానీ <br>● తరాలా తార్ మాగ్! |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతీయ టెలివిజన్ నటీమణులు]] 47fxnni9bdzma7eeyycnrw8yvj2ui4s షరతులు వర్తిస్తాయి 0 397063 4936904 4902132 2026-08-17T11:17:12Z Sarangi2023 152775 /* పాటలు */ 4936904 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = షరతులు వర్తిస్తాయి | image = Sharathuluvarthisthai.jpg | caption = | director = కుమార స్వామి (అక్షర ) | writer =కుమార స్వామి (అక్షర )<!--DO NOT ADD ADDITIONAL WRITING CREDITS HERE--> {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1= మాటలు | data1 = [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]]}} | producer =శ్రీలత <br>నాగార్జున్ సామల | starring = {{ubl|[[చైతన్య రావు]]| భూమి శెట్టి |[[మల్లేశ్ బలష్టు]]}} | cinematography =ప్రవీణ్ వనమాలి<br>శేఖర్ పోచంపల్లి | editing = వంశీ కృష్ణ<br>గజ్జల రక్షిత్ కుమార్ | music = అరుణ్ చిలువేరు<br>[[సురేష్ బొబ్బిలి]] | studio = స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ | distributor = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> | released = {{Film date|df=y|2024|03|15|థియేటర్}}<br>{{Film date|df=y|2024|05|18|[[ఆహా (స్ట్రీమింగ్ సేవ)|ఆహా ఓటీటీ]]}} | country = [[భారతదేశం]] | language = తెలుగు | budget = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> | gross = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> }}'''షరతులు వర్తిస్తాయి''' 2024లో విడుదలైన తెలుగు సినిమా. స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ బ్యానర్‌పై నాగార్జున్ సామల, శ్రీష్ కుమార్ గుండా, డా. కృష్ణకాంత్ చిత్తజల్లు నిర్మించిన ఈ సినిమాకు కుమార స్వామి (అక్షర) దర్శకత్వం వహించాడు. [[చైతన్య రావు]], భూమి శెట్టి, నంద కిషోర్ ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన ఈ సినిమా చిత్ర ఫస్ట్ లుక్, మోషన్ పోస్టర్‌ను దర్శకుడు [[త్రివిక్రమ్ శ్రీనివాస్]] ఆవిష్కరించాడు.<ref name="ఈ సినిమా గురించి త్రివిక్రమ్ ఏమన్నారంటే..? ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’!">{{cite news |last1=Andhrajyothy |title=ఈ సినిమా గురించి త్రివిక్రమ్ ఏమన్నారంటే..? ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’! |url=https://www.chitrajyothy.com/2023/tollywood/trivikram-srinivas-launches-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-kbk-48255.html |accessdate=29 January 2024 |work= |date=21 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240129112842/https://www.chitrajyothy.com/2023/tollywood/trivikram-srinivas-launches-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-kbk-48255.html |archivedate=29 January 2024 |language=te}}</ref> షరతులు వర్తిస్తాయి సినిమా  టీజర్‌ను నిర్మాత [[దిల్ రాజు]] చేతుల మీదుగా ఫిబ్రవరి 3న విడుదల చేయగా ఈ కార్యక్రమంలో దర్శకుడు [[వేణు ఊడుగుల]], [[మామిడి హరికృష్ణ]] అతిథులుగా పాల్గొన్నారు.<ref name="'షరతులు వర్తిస్తాయి' టీజర్ రిలీజ్.. చిరంజీవి - విజయశాంతిల ప్రేమకథ..">{{cite news |last1=10TV Telugu |first1= |title='షరతులు వర్తిస్తాయి' టీజర్ రిలీజ్.. చిరంజీవి - విజయశాంతిల ప్రేమకథ.. |url=https://10tv.in/telugu-news/movies/chaitanya-rao-sharathulu-varthisthai-teaser-released-781834.html |accessdate=5 February 2024 |date=3 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240205165115/https://10tv.in/telugu-news/movies/chaitanya-rao-sharathulu-varthisthai-teaser-released-781834.html |archivedate=5 February 2024 |language=te}}</ref> ఈ సినిమా ట్రైలర్‌ను మార్చి 3న విడుదల చేయగా, సినిమాను మార్చి 15న విడుదలైంది.<ref name="సామాన్యుడి కథతో 'షరతులు వర్తిస్తాయి'... ట్రైలర్ రిలీజ్">{{cite news |last1=Sakshi |title=సామాన్యుడి కథతో 'షరతులు వర్తిస్తాయి'... ట్రైలర్ రిలీజ్ |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-trailer-telugu-1974687 |accessdate=3 March 2024 |date=3 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240303143814/https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-trailer-telugu-1974687 |archivedate=3 March 2024 |language=te}}</ref> ష‌ర‌తులు వ‌ర్తిస్తాయి మే 18 నుండి [[ఆహా (స్ట్రీమింగ్ సేవ)|ఆహా ఓటీటీలో]] స్ట్రీమింగ్ ప్రారంభమైంది.<ref name="ఓటీటీలోకి వచ్చేసిన ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’.. స్ట్రీమింగ్ ఎక్కడంటే?">{{cite news |last1=Chitrajyothy |title=ఓటీటీలోకి వచ్చేసిన ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’.. స్ట్రీమింగ్ ఎక్కడంటే? |url=https://www.chitrajyothy.com/2024/ott/sharathulu-varthisthai-streaming-starts-in-ott-kbk-53399.html |accessdate=18 May 2024 |work= |date=18 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518185617/https://www.chitrajyothy.com/2024/ott/sharathulu-varthisthai-streaming-starts-in-ott-kbk-53399.html |archivedate=18 May 2024 |language=te}}</ref> ==కథ== చిరంజీవి (చైతన్య రావు) తండ్రిని కోల్పోయిన మధ్యతరగతి వ్యక్తి ఒక గవర్నమెంట్ ఆఫీస్‌లో పని చేస్తూ అమ్మ, చెల్లి, తమ్ముడితో కలిసి జీవిస్తుంటాడు. తండ్రి మరణం తర్వాత కుటుంబభారం అతడిపై పడుతుంది. ఈ క్రమంలోనే విజయశాంతి (భూమి శెట్టి)ని ప్రేమించి పెళ్లి చేసుకుంటాడు. సజావుగా సాగుతున్న వీరి జీవితంలోకి చైన్ సిస్టమ్ వంటి చిట్టీల బిజినెస్ వస్తోంది. చిరంజీవి నమ్మకపోయిన.. భర్తకు తెలియకుండానే ఉన్న డబ్బు మొత్తాన్ని విజయశాంతి ఆ బిజినెస్ లో పెడుతుంది. చివరకు ఆ కంపెనీ బోర్డ్ తిప్పేయడంతో కుటుంబం రోడ్డున పడుతుంది. ఆ తర్వాత వారి జీవితాల్లో ఎలాంటి పరిస్థితులు ఎదురయ్యాయి. మరి ఆ మోసాన్ని చిరంజీవి ఎలా బయటపెట్టాడు, ఈ మోసాలు చేసేవారిపై ఎలా పోరాటం చేశాడు అనేదే మిగతా సినిమా కథ.<ref name="‘షరతులు వర్తిస్తాయి’ రివ్యూ">{{cite news |last1=Sakshi |title=‘షరతులు వర్తిస్తాయి’ రివ్యూ |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-movie-review-and-rating-telugu-1988568 |accessdate=18 May 2024 |work= |date=15 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518190221/https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-movie-review-and-rating-telugu-1988568 |archivedate=18 May 2024 |language=te}}</ref> ==నటీనటులు== {{refbegin|2}} * [[చైతన్య రావు]]<ref name="’షరతులు వర్తిస్తాయి’ అంటున్న 30 వెడ్స్ 21 చైతన్య రావ్.. ఫస్ట్ లుక్ విడుదల !!!">{{cite news |last1=NTV Telugu |first1= |title=’షరతులు వర్తిస్తాయి’ అంటున్న 30 వెడ్స్ 21 చైతన్య రావ్.. ఫస్ట్ లుక్ విడుదల !!! |url=https://ntvtelugu.com/movie-news/director-trivikram-launched-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-470504.html |accessdate=29 January 2024 |date=21 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240129112858/https://ntvtelugu.com/movie-news/director-trivikram-launched-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-470504.html |archivedate=29 January 2024 |language=te}}</ref> * భూమి శెట్టి * నంద కిషోర్ * సంతోష్ యాదవ్ * [[మల్లేశ్ బలష్టు]] * [[సుజాత దీక్షిత్]] * [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]] * [[స్వర్ణ కిలారి]] * వెంకీ మంకీ * బాలరాజ్ పాలమూర్ * పద్మావతి * సీతామహాలక్ష్మీ * సుజాత దేవి * శివ కళ్యాణ్ * సమ్బబాటూరి సునీత * నర్సవ్వ * సాయి * సౌజన్య * గుంతుల రాధిక * శృతి పల్లెపోగు * ఆర్జే అవినాష్ * నబీల్ అఫ్రిది * శివ గౌడ్ * సబ్బి గౌడ్ {{refend}} ==సాంకేతిక నిపుణులు== *బ్యానర్: స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ *నిర్మాతలు: శ్రీలత, నాగార్జున్ సామల *కథ, స్క్రీన్‌ప్లే, దర్శకత్వం: కుమార స్వామి (అక్షర ) *సంగీతం: అరుణ్ చిలువేరు & [[సురేష్ బొబ్బిలి]] (పన్నెండు గుంజాల) *నేపథ్య సంగీతం: ప్రిన్స్ హెన్రీ *సినిమాటోగ్రఫీ: ప్రవీణ్ వనమాలి & శేఖర్ పోచంపల్లి *ఆర్ట్ డైరెక్టర్: గాంధీ నడికుడికర్ *ఎడిటింగ్: చి.వంశీ కృష్ణ & గజ్జల రక్షిత్ కుమార్ *మాటలు: [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]] *పబ్లిసిటీ డిజైనర్: [[ధని ఏలె]] *గీత రచయితలు: పెద్దింటి అశోక్ కుమార్,మల్లెగోడ గంగాప్రసాద్, గోరేటి వెంకన్న, పసునూరి రవీందర్ *నేపథ్య గాయకులు: శంకర్ బాబు,తేలు విజయ, వొళ్ళాల వాణి, మొగుళ్ళ శంకరమ్మ, హరిచరణ్, భార్గవి పిళ్ళై, రామ్ మిరియాల, ఎం.ఎల్.ఆర్.కార్తికేయన్ *విడుదల:15:03:2024. ==పాటలు== {{Track listing | headline = | extra_column = గాయకులు | title1 = పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా<ref name="పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా..">{{cite news |last1=Namaste Telangana |first1= |title=పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా.. |url=https://www.ntnews.com/cinema/director-sekhar-kammula-launched-song-from-sharathulu-varthisthai-1453239 |accessdate=30 January 2024 |work= |date=30 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240130094246/https://www.ntnews.com/cinema/director-sekhar-kammula-launched-song-from-sharathulu-varthisthai-1453239 |archivedate=30 January 2024 |language=te}}</ref> | lyrics1 = పెద్దింటి అశోక్‌ కుమార్‌ | extra1 = శంకర్ బాబు, [[తేలు విజయ]], వొల్లాల వాణి, మొగుళ్ల శంకరమ్మ | length1 = 4:13 | title2 = పాల పిట్టల్లె ప్రేమే వాలె<ref name="పాల పిట్టల్లె ప్రేమ.. షరతులు వర్తిస్తాయి ఫస్ట్ సాంగ్ రిలీజ్">{{cite news |last1=V6 Velugu |first1= |title=పాల పిట్టల్లె ప్రేమ.. షరతులు వర్తిస్తాయి ఫస్ట్ సాంగ్ రిలీజ్ |url=https://www.v6velugu.com/sharathulu-varthisthaayi-movie-first-song-release |accessdate=11 February 2024 |date=11 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240211183153/https://www.v6velugu.com/sharathulu-varthisthaayi-movie-first-song-release |archivedate=11 February 2024 |language=te}}</ref> | lyrics2 = మల్లెగోడ గంగప్రసాద్‌ | extra2 = హరిచరణ్, భార్గవి పిళ్ళై | length2 = 4:00 | title3 = కాలం సూపుల గాలంరా<ref name="కాలం సూపుల గాలంరా">{{cite news |last1=Chitrajyothy |title=కాలం సూపుల గాలంరా |url=https://www.chitrajyothy.com/2024/cinema-news/kalam-supula-galamra-51165.html |accessdate=21 February 2024 |date=20 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240221042538/https://www.chitrajyothy.com/2024/cinema-news/kalam-supula-galamra-51165.html |archivedate=21 February 2024 |language=te}}</ref> | lyrics3 = [[గోరటి వెంకన్న]] | extra3 = [[రామ్ మిరియాల]] | length3 = 3:34 | title4 = తురుమై వచ్చేయ్<ref name="తురుమై వచ్చేయ్‌.. మెరుపై తెచ్చేయ్‌">{{cite news |last1=Eenadu |title=తురుమై వచ్చేయ్‌.. మెరుపై తెచ్చేయ్‌ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-new-song-release/0201/124048693 |accessdate=12 March 2024 |date=12 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240312053546/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-new-song-release/0201/124048693 |archivedate=12 March 2024 |language=te}}</ref> | lyrics4 = [[పసునూరి రవీందర్]] | extra4 = ఎంఎల్‌ఆర్‌ కార్తికేయన్‌ | length4 = 4:51 | title5 = ఆకాశం అందని | lyrics5 = [[పింగళి చైతన్య|చైతన్య పింగళి]] | extra5 = నరేష్ అయ్యర్ | length5 = | title6 = ఇది రణం | lyrics6 = నారాయణస్వామి వెంకటయోగి | extra6 = అరుణ్ చిలువేరి | length6 = | total_length = }} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |31188498}} [[వర్గం:2024 తెలుగు సినిమాలు]] q9bmgnqba68hjufg68mgfjua92ka7hh 4936905 4936904 2026-08-17T11:18:02Z Sarangi2023 152775 /* పాటలు */ 4936905 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = షరతులు వర్తిస్తాయి | image = Sharathuluvarthisthai.jpg | caption = | director = కుమార స్వామి (అక్షర ) | writer =కుమార స్వామి (అక్షర )<!--DO NOT ADD ADDITIONAL WRITING CREDITS HERE--> {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1= మాటలు | data1 = [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]]}} | producer =శ్రీలత <br>నాగార్జున్ సామల | starring = {{ubl|[[చైతన్య రావు]]| భూమి శెట్టి |[[మల్లేశ్ బలష్టు]]}} | cinematography =ప్రవీణ్ వనమాలి<br>శేఖర్ పోచంపల్లి | editing = వంశీ కృష్ణ<br>గజ్జల రక్షిత్ కుమార్ | music = అరుణ్ చిలువేరు<br>[[సురేష్ బొబ్బిలి]] | studio = స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ | distributor = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> | released = {{Film date|df=y|2024|03|15|థియేటర్}}<br>{{Film date|df=y|2024|05|18|[[ఆహా (స్ట్రీమింగ్ సేవ)|ఆహా ఓటీటీ]]}} | country = [[భారతదేశం]] | language = తెలుగు | budget = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> | gross = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> }}'''షరతులు వర్తిస్తాయి''' 2024లో విడుదలైన తెలుగు సినిమా. స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ బ్యానర్‌పై నాగార్జున్ సామల, శ్రీష్ కుమార్ గుండా, డా. కృష్ణకాంత్ చిత్తజల్లు నిర్మించిన ఈ సినిమాకు కుమార స్వామి (అక్షర) దర్శకత్వం వహించాడు. [[చైతన్య రావు]], భూమి శెట్టి, నంద కిషోర్ ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన ఈ సినిమా చిత్ర ఫస్ట్ లుక్, మోషన్ పోస్టర్‌ను దర్శకుడు [[త్రివిక్రమ్ శ్రీనివాస్]] ఆవిష్కరించాడు.<ref name="ఈ సినిమా గురించి త్రివిక్రమ్ ఏమన్నారంటే..? ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’!">{{cite news |last1=Andhrajyothy |title=ఈ సినిమా గురించి త్రివిక్రమ్ ఏమన్నారంటే..? ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’! |url=https://www.chitrajyothy.com/2023/tollywood/trivikram-srinivas-launches-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-kbk-48255.html |accessdate=29 January 2024 |work= |date=21 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240129112842/https://www.chitrajyothy.com/2023/tollywood/trivikram-srinivas-launches-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-kbk-48255.html |archivedate=29 January 2024 |language=te}}</ref> షరతులు వర్తిస్తాయి సినిమా  టీజర్‌ను నిర్మాత [[దిల్ రాజు]] చేతుల మీదుగా ఫిబ్రవరి 3న విడుదల చేయగా ఈ కార్యక్రమంలో దర్శకుడు [[వేణు ఊడుగుల]], [[మామిడి హరికృష్ణ]] అతిథులుగా పాల్గొన్నారు.<ref name="'షరతులు వర్తిస్తాయి' టీజర్ రిలీజ్.. చిరంజీవి - విజయశాంతిల ప్రేమకథ..">{{cite news |last1=10TV Telugu |first1= |title='షరతులు వర్తిస్తాయి' టీజర్ రిలీజ్.. చిరంజీవి - విజయశాంతిల ప్రేమకథ.. |url=https://10tv.in/telugu-news/movies/chaitanya-rao-sharathulu-varthisthai-teaser-released-781834.html |accessdate=5 February 2024 |date=3 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240205165115/https://10tv.in/telugu-news/movies/chaitanya-rao-sharathulu-varthisthai-teaser-released-781834.html |archivedate=5 February 2024 |language=te}}</ref> ఈ సినిమా ట్రైలర్‌ను మార్చి 3న విడుదల చేయగా, సినిమాను మార్చి 15న విడుదలైంది.<ref name="సామాన్యుడి కథతో 'షరతులు వర్తిస్తాయి'... ట్రైలర్ రిలీజ్">{{cite news |last1=Sakshi |title=సామాన్యుడి కథతో 'షరతులు వర్తిస్తాయి'... ట్రైలర్ రిలీజ్ |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-trailer-telugu-1974687 |accessdate=3 March 2024 |date=3 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240303143814/https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-trailer-telugu-1974687 |archivedate=3 March 2024 |language=te}}</ref> ష‌ర‌తులు వ‌ర్తిస్తాయి మే 18 నుండి [[ఆహా (స్ట్రీమింగ్ సేవ)|ఆహా ఓటీటీలో]] స్ట్రీమింగ్ ప్రారంభమైంది.<ref name="ఓటీటీలోకి వచ్చేసిన ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’.. స్ట్రీమింగ్ ఎక్కడంటే?">{{cite news |last1=Chitrajyothy |title=ఓటీటీలోకి వచ్చేసిన ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’.. స్ట్రీమింగ్ ఎక్కడంటే? |url=https://www.chitrajyothy.com/2024/ott/sharathulu-varthisthai-streaming-starts-in-ott-kbk-53399.html |accessdate=18 May 2024 |work= |date=18 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518185617/https://www.chitrajyothy.com/2024/ott/sharathulu-varthisthai-streaming-starts-in-ott-kbk-53399.html |archivedate=18 May 2024 |language=te}}</ref> ==కథ== చిరంజీవి (చైతన్య రావు) తండ్రిని కోల్పోయిన మధ్యతరగతి వ్యక్తి ఒక గవర్నమెంట్ ఆఫీస్‌లో పని చేస్తూ అమ్మ, చెల్లి, తమ్ముడితో కలిసి జీవిస్తుంటాడు. తండ్రి మరణం తర్వాత కుటుంబభారం అతడిపై పడుతుంది. ఈ క్రమంలోనే విజయశాంతి (భూమి శెట్టి)ని ప్రేమించి పెళ్లి చేసుకుంటాడు. సజావుగా సాగుతున్న వీరి జీవితంలోకి చైన్ సిస్టమ్ వంటి చిట్టీల బిజినెస్ వస్తోంది. చిరంజీవి నమ్మకపోయిన.. భర్తకు తెలియకుండానే ఉన్న డబ్బు మొత్తాన్ని విజయశాంతి ఆ బిజినెస్ లో పెడుతుంది. చివరకు ఆ కంపెనీ బోర్డ్ తిప్పేయడంతో కుటుంబం రోడ్డున పడుతుంది. ఆ తర్వాత వారి జీవితాల్లో ఎలాంటి పరిస్థితులు ఎదురయ్యాయి. మరి ఆ మోసాన్ని చిరంజీవి ఎలా బయటపెట్టాడు, ఈ మోసాలు చేసేవారిపై ఎలా పోరాటం చేశాడు అనేదే మిగతా సినిమా కథ.<ref name="‘షరతులు వర్తిస్తాయి’ రివ్యూ">{{cite news |last1=Sakshi |title=‘షరతులు వర్తిస్తాయి’ రివ్యూ |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-movie-review-and-rating-telugu-1988568 |accessdate=18 May 2024 |work= |date=15 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518190221/https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-movie-review-and-rating-telugu-1988568 |archivedate=18 May 2024 |language=te}}</ref> ==నటీనటులు== {{refbegin|2}} * [[చైతన్య రావు]]<ref name="’షరతులు వర్తిస్తాయి’ అంటున్న 30 వెడ్స్ 21 చైతన్య రావ్.. ఫస్ట్ లుక్ విడుదల !!!">{{cite news |last1=NTV Telugu |first1= |title=’షరతులు వర్తిస్తాయి’ అంటున్న 30 వెడ్స్ 21 చైతన్య రావ్.. ఫస్ట్ లుక్ విడుదల !!! |url=https://ntvtelugu.com/movie-news/director-trivikram-launched-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-470504.html |accessdate=29 January 2024 |date=21 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240129112858/https://ntvtelugu.com/movie-news/director-trivikram-launched-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-470504.html |archivedate=29 January 2024 |language=te}}</ref> * భూమి శెట్టి * నంద కిషోర్ * సంతోష్ యాదవ్ * [[మల్లేశ్ బలష్టు]] * [[సుజాత దీక్షిత్]] * [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]] * [[స్వర్ణ కిలారి]] * వెంకీ మంకీ * బాలరాజ్ పాలమూర్ * పద్మావతి * సీతామహాలక్ష్మీ * సుజాత దేవి * శివ కళ్యాణ్ * సమ్బబాటూరి సునీత * నర్సవ్వ * సాయి * సౌజన్య * గుంతుల రాధిక * శృతి పల్లెపోగు * ఆర్జే అవినాష్ * నబీల్ అఫ్రిది * శివ గౌడ్ * సబ్బి గౌడ్ {{refend}} ==సాంకేతిక నిపుణులు== *బ్యానర్: స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ *నిర్మాతలు: శ్రీలత, నాగార్జున్ సామల *కథ, స్క్రీన్‌ప్లే, దర్శకత్వం: కుమార స్వామి (అక్షర ) *సంగీతం: అరుణ్ చిలువేరు & [[సురేష్ బొబ్బిలి]] (పన్నెండు గుంజాల) *నేపథ్య సంగీతం: ప్రిన్స్ హెన్రీ *సినిమాటోగ్రఫీ: ప్రవీణ్ వనమాలి & శేఖర్ పోచంపల్లి *ఆర్ట్ డైరెక్టర్: గాంధీ నడికుడికర్ *ఎడిటింగ్: చి.వంశీ కృష్ణ & గజ్జల రక్షిత్ కుమార్ *మాటలు: [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]] *పబ్లిసిటీ డిజైనర్: [[ధని ఏలె]] *గీత రచయితలు: పెద్దింటి అశోక్ కుమార్,మల్లెగోడ గంగాప్రసాద్, గోరేటి వెంకన్న, పసునూరి రవీందర్ *నేపథ్య గాయకులు: శంకర్ బాబు,తేలు విజయ, వొళ్ళాల వాణి, మొగుళ్ళ శంకరమ్మ, హరిచరణ్, భార్గవి పిళ్ళై, రామ్ మిరియాల, ఎం.ఎల్.ఆర్.కార్తికేయన్ *విడుదల:15:03:2024. ==పాటలు== {{Track listing | headline = | extra_column = గాయకులు | title1 = పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా<ref name="పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా..">{{cite news |last1=Namaste Telangana |first1= |title=పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా.. |url=https://www.ntnews.com/cinema/director-sekhar-kammula-launched-song-from-sharathulu-varthisthai-1453239 |accessdate=30 January 2024 |work= |date=30 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240130094246/https://www.ntnews.com/cinema/director-sekhar-kammula-launched-song-from-sharathulu-varthisthai-1453239 |archivedate=30 January 2024 |language=te}}</ref> | lyrics1 = పెద్దింటి అశోక్‌ కుమార్‌ | extra1 = శంకర్ బాబు, [[తేలు విజయ]], వొల్లాల వాణి, మొగుళ్ల శంకరమ్మ | length1 = 4:13 | title2 = పాల పిట్టల్లె ప్రేమే వాలె<ref name="పాల పిట్టల్లె ప్రేమ.. షరతులు వర్తిస్తాయి ఫస్ట్ సాంగ్ రిలీజ్">{{cite news |last1=V6 Velugu |first1= |title=పాల పిట్టల్లె ప్రేమ.. షరతులు వర్తిస్తాయి ఫస్ట్ సాంగ్ రిలీజ్ |url=https://www.v6velugu.com/sharathulu-varthisthaayi-movie-first-song-release |accessdate=11 February 2024 |date=11 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240211183153/https://www.v6velugu.com/sharathulu-varthisthaayi-movie-first-song-release |archivedate=11 February 2024 |language=te}}</ref> | lyrics2 = మల్లెగోడ గంగప్రసాద్‌ | extra2 = హరిచరణ్, భార్గవి పిళ్ళై | length2 = 4:00 | title3 = కాలం సూపుల గాలంరా<ref name="కాలం సూపుల గాలంరా">{{cite news |last1=Chitrajyothy |title=కాలం సూపుల గాలంరా |url=https://www.chitrajyothy.com/2024/cinema-news/kalam-supula-galamra-51165.html |accessdate=21 February 2024 |date=20 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240221042538/https://www.chitrajyothy.com/2024/cinema-news/kalam-supula-galamra-51165.html |archivedate=21 February 2024 |language=te}}</ref> | lyrics3 = [[గోరటి వెంకన్న]] | extra3 = [[రామ్ మిరియాల]] | length3 = 3:34 | title4 = తురుమై వచ్చేయ్<ref name="తురుమై వచ్చేయ్‌.. మెరుపై తెచ్చేయ్‌">{{cite news |last1=Eenadu |title=తురుమై వచ్చేయ్‌.. మెరుపై తెచ్చేయ్‌ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-new-song-release/0201/124048693 |accessdate=12 March 2024 |date=12 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240312053546/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-new-song-release/0201/124048693 |archivedate=12 March 2024 |language=te}}</ref> | lyrics4 = [[పసునూరి రవీందర్]] | extra4 = ఎంఎల్‌ఆర్‌ కార్తికేయన్‌ | length4 = 4:51 | title5 = ఆకాశం అందని | lyrics5 = [[పింగళి చైతన్య|చైతన్య పింగళి]] | extra5 = [[నరేష్ అయ్యర్]] | length5 = | title6 = ఇది రణం | lyrics6 = నారాయణస్వామి వెంకటయోగి | extra6 = అరుణ్ చిలువేరి | length6 = | total_length = }} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |31188498}} [[వర్గం:2024 తెలుగు సినిమాలు]] 3v1sfpntxvyzr1sr6xkcr8mabe4ggi8 4936907 4936905 2026-08-17T11:20:13Z Sarangi2023 152775 /* నటీనటులు */ 4936907 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = షరతులు వర్తిస్తాయి | image = Sharathuluvarthisthai.jpg | caption = | director = కుమార స్వామి (అక్షర ) | writer =కుమార స్వామి (అక్షర )<!--DO NOT ADD ADDITIONAL WRITING CREDITS HERE--> {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1= మాటలు | data1 = [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]]}} | producer =శ్రీలత <br>నాగార్జున్ సామల | starring = {{ubl|[[చైతన్య రావు]]| భూమి శెట్టి |[[మల్లేశ్ బలష్టు]]}} | cinematography =ప్రవీణ్ వనమాలి<br>శేఖర్ పోచంపల్లి | editing = వంశీ కృష్ణ<br>గజ్జల రక్షిత్ కుమార్ | music = అరుణ్ చిలువేరు<br>[[సురేష్ బొబ్బిలి]] | studio = స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ | distributor = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> | released = {{Film date|df=y|2024|03|15|థియేటర్}}<br>{{Film date|df=y|2024|05|18|[[ఆహా (స్ట్రీమింగ్ సేవ)|ఆహా ఓటీటీ]]}} | country = [[భారతదేశం]] | language = తెలుగు | budget = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> | gross = <!--MUST BE ATTRIBUTED TO A RELIABLE SOURCE WITH AN ESTABLISHED REPUTATION OF FACT CHECKING. NO BLOGS, NO IMDB--> }}'''షరతులు వర్తిస్తాయి''' 2024లో విడుదలైన తెలుగు సినిమా. స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ బ్యానర్‌పై నాగార్జున్ సామల, శ్రీష్ కుమార్ గుండా, డా. కృష్ణకాంత్ చిత్తజల్లు నిర్మించిన ఈ సినిమాకు కుమార స్వామి (అక్షర) దర్శకత్వం వహించాడు. [[చైతన్య రావు]], భూమి శెట్టి, నంద కిషోర్ ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన ఈ సినిమా చిత్ర ఫస్ట్ లుక్, మోషన్ పోస్టర్‌ను దర్శకుడు [[త్రివిక్రమ్ శ్రీనివాస్]] ఆవిష్కరించాడు.<ref name="ఈ సినిమా గురించి త్రివిక్రమ్ ఏమన్నారంటే..? ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’!">{{cite news |last1=Andhrajyothy |title=ఈ సినిమా గురించి త్రివిక్రమ్ ఏమన్నారంటే..? ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’! |url=https://www.chitrajyothy.com/2023/tollywood/trivikram-srinivas-launches-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-kbk-48255.html |accessdate=29 January 2024 |work= |date=21 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240129112842/https://www.chitrajyothy.com/2023/tollywood/trivikram-srinivas-launches-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-kbk-48255.html |archivedate=29 January 2024 |language=te}}</ref> షరతులు వర్తిస్తాయి సినిమా  టీజర్‌ను నిర్మాత [[దిల్ రాజు]] చేతుల మీదుగా ఫిబ్రవరి 3న విడుదల చేయగా ఈ కార్యక్రమంలో దర్శకుడు [[వేణు ఊడుగుల]], [[మామిడి హరికృష్ణ]] అతిథులుగా పాల్గొన్నారు.<ref name="'షరతులు వర్తిస్తాయి' టీజర్ రిలీజ్.. చిరంజీవి - విజయశాంతిల ప్రేమకథ..">{{cite news |last1=10TV Telugu |first1= |title='షరతులు వర్తిస్తాయి' టీజర్ రిలీజ్.. చిరంజీవి - విజయశాంతిల ప్రేమకథ.. |url=https://10tv.in/telugu-news/movies/chaitanya-rao-sharathulu-varthisthai-teaser-released-781834.html |accessdate=5 February 2024 |date=3 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240205165115/https://10tv.in/telugu-news/movies/chaitanya-rao-sharathulu-varthisthai-teaser-released-781834.html |archivedate=5 February 2024 |language=te}}</ref> ఈ సినిమా ట్రైలర్‌ను మార్చి 3న విడుదల చేయగా, సినిమాను మార్చి 15న విడుదలైంది.<ref name="సామాన్యుడి కథతో 'షరతులు వర్తిస్తాయి'... ట్రైలర్ రిలీజ్">{{cite news |last1=Sakshi |title=సామాన్యుడి కథతో 'షరతులు వర్తిస్తాయి'... ట్రైలర్ రిలీజ్ |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-trailer-telugu-1974687 |accessdate=3 March 2024 |date=3 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240303143814/https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-trailer-telugu-1974687 |archivedate=3 March 2024 |language=te}}</ref> ష‌ర‌తులు వ‌ర్తిస్తాయి మే 18 నుండి [[ఆహా (స్ట్రీమింగ్ సేవ)|ఆహా ఓటీటీలో]] స్ట్రీమింగ్ ప్రారంభమైంది.<ref name="ఓటీటీలోకి వచ్చేసిన ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’.. స్ట్రీమింగ్ ఎక్కడంటే?">{{cite news |last1=Chitrajyothy |title=ఓటీటీలోకి వచ్చేసిన ‘షరతులు వర్తిస్తాయి’.. స్ట్రీమింగ్ ఎక్కడంటే? |url=https://www.chitrajyothy.com/2024/ott/sharathulu-varthisthai-streaming-starts-in-ott-kbk-53399.html |accessdate=18 May 2024 |work= |date=18 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518185617/https://www.chitrajyothy.com/2024/ott/sharathulu-varthisthai-streaming-starts-in-ott-kbk-53399.html |archivedate=18 May 2024 |language=te}}</ref> ==కథ== చిరంజీవి (చైతన్య రావు) తండ్రిని కోల్పోయిన మధ్యతరగతి వ్యక్తి ఒక గవర్నమెంట్ ఆఫీస్‌లో పని చేస్తూ అమ్మ, చెల్లి, తమ్ముడితో కలిసి జీవిస్తుంటాడు. తండ్రి మరణం తర్వాత కుటుంబభారం అతడిపై పడుతుంది. ఈ క్రమంలోనే విజయశాంతి (భూమి శెట్టి)ని ప్రేమించి పెళ్లి చేసుకుంటాడు. సజావుగా సాగుతున్న వీరి జీవితంలోకి చైన్ సిస్టమ్ వంటి చిట్టీల బిజినెస్ వస్తోంది. చిరంజీవి నమ్మకపోయిన.. భర్తకు తెలియకుండానే ఉన్న డబ్బు మొత్తాన్ని విజయశాంతి ఆ బిజినెస్ లో పెడుతుంది. చివరకు ఆ కంపెనీ బోర్డ్ తిప్పేయడంతో కుటుంబం రోడ్డున పడుతుంది. ఆ తర్వాత వారి జీవితాల్లో ఎలాంటి పరిస్థితులు ఎదురయ్యాయి. మరి ఆ మోసాన్ని చిరంజీవి ఎలా బయటపెట్టాడు, ఈ మోసాలు చేసేవారిపై ఎలా పోరాటం చేశాడు అనేదే మిగతా సినిమా కథ.<ref name="‘షరతులు వర్తిస్తాయి’ రివ్యూ">{{cite news |last1=Sakshi |title=‘షరతులు వర్తిస్తాయి’ రివ్యూ |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-movie-review-and-rating-telugu-1988568 |accessdate=18 May 2024 |work= |date=15 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518190221/https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-movie-review-and-rating-telugu-1988568 |archivedate=18 May 2024 |language=te}}</ref> ==నటీనటులు== {{Div col|colwidth=20em|gap=2em}} * [[చైతన్య రావు]]<ref name="’షరతులు వర్తిస్తాయి’ అంటున్న 30 వెడ్స్ 21 చైతన్య రావ్.. ఫస్ట్ లుక్ విడుదల !!!">{{cite news |last1=NTV Telugu |first1= |title=’షరతులు వర్తిస్తాయి’ అంటున్న 30 వెడ్స్ 21 చైతన్య రావ్.. ఫస్ట్ లుక్ విడుదల !!! |url=https://ntvtelugu.com/movie-news/director-trivikram-launched-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-470504.html |accessdate=29 January 2024 |date=21 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240129112858/https://ntvtelugu.com/movie-news/director-trivikram-launched-sharathulu-varthisthayi-movie-first-look-470504.html |archivedate=29 January 2024 |language=te}}</ref> * భూమి శెట్టి * నంద కిషోర్ * సంతోష్ యాదవ్ * [[మల్లేశ్ బలష్టు]] * [[సుజాత దీక్షిత్]] * [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]] * [[స్వర్ణ కిలారి]] * వెంకీ మంకీ * బాలరాజ్ పాలమూర్ * పద్మావతి * సీతామహాలక్ష్మీ * సుజాత దేవి * శివ కళ్యాణ్ * సమ్బబాటూరి సునీత * నర్సవ్వ * సాయి * సౌజన్య * గుంతుల రాధిక * శృతి పల్లెపోగు * ఆర్జే అవినాష్ * నబీల్ అఫ్రిది * శివ గౌడ్ * సబ్బి గౌడ్ {{Div col end}} ==సాంకేతిక నిపుణులు== *బ్యానర్: స్టార్ లైట్ స్టూడియోస్ *నిర్మాతలు: శ్రీలత, నాగార్జున్ సామల *కథ, స్క్రీన్‌ప్లే, దర్శకత్వం: కుమార స్వామి (అక్షర ) *సంగీతం: అరుణ్ చిలువేరు & [[సురేష్ బొబ్బిలి]] (పన్నెండు గుంజాల) *నేపథ్య సంగీతం: ప్రిన్స్ హెన్రీ *సినిమాటోగ్రఫీ: ప్రవీణ్ వనమాలి & శేఖర్ పోచంపల్లి *ఆర్ట్ డైరెక్టర్: గాంధీ నడికుడికర్ *ఎడిటింగ్: చి.వంశీ కృష్ణ & గజ్జల రక్షిత్ కుమార్ *మాటలు: [[పెద్దింటి అశోక్ కుమార్]] *పబ్లిసిటీ డిజైనర్: [[ధని ఏలె]] *గీత రచయితలు: పెద్దింటి అశోక్ కుమార్,మల్లెగోడ గంగాప్రసాద్, గోరేటి వెంకన్న, పసునూరి రవీందర్ *నేపథ్య గాయకులు: శంకర్ బాబు,తేలు విజయ, వొళ్ళాల వాణి, మొగుళ్ళ శంకరమ్మ, హరిచరణ్, భార్గవి పిళ్ళై, రామ్ మిరియాల, ఎం.ఎల్.ఆర్.కార్తికేయన్ *విడుదల:15:03:2024. ==పాటలు== {{Track listing | headline = | extra_column = గాయకులు | title1 = పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా<ref name="పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా..">{{cite news |last1=Namaste Telangana |first1= |title=పన్నెండు గుంజల పందిర్ల కిందా.. |url=https://www.ntnews.com/cinema/director-sekhar-kammula-launched-song-from-sharathulu-varthisthai-1453239 |accessdate=30 January 2024 |work= |date=30 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240130094246/https://www.ntnews.com/cinema/director-sekhar-kammula-launched-song-from-sharathulu-varthisthai-1453239 |archivedate=30 January 2024 |language=te}}</ref> | lyrics1 = పెద్దింటి అశోక్‌ కుమార్‌ | extra1 = శంకర్ బాబు, [[తేలు విజయ]], వొల్లాల వాణి, మొగుళ్ల శంకరమ్మ | length1 = 4:13 | title2 = పాల పిట్టల్లె ప్రేమే వాలె<ref name="పాల పిట్టల్లె ప్రేమ.. షరతులు వర్తిస్తాయి ఫస్ట్ సాంగ్ రిలీజ్">{{cite news |last1=V6 Velugu |first1= |title=పాల పిట్టల్లె ప్రేమ.. షరతులు వర్తిస్తాయి ఫస్ట్ సాంగ్ రిలీజ్ |url=https://www.v6velugu.com/sharathulu-varthisthaayi-movie-first-song-release |accessdate=11 February 2024 |date=11 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240211183153/https://www.v6velugu.com/sharathulu-varthisthaayi-movie-first-song-release |archivedate=11 February 2024 |language=te}}</ref> | lyrics2 = మల్లెగోడ గంగప్రసాద్‌ | extra2 = హరిచరణ్, భార్గవి పిళ్ళై | length2 = 4:00 | title3 = కాలం సూపుల గాలంరా<ref name="కాలం సూపుల గాలంరా">{{cite news |last1=Chitrajyothy |title=కాలం సూపుల గాలంరా |url=https://www.chitrajyothy.com/2024/cinema-news/kalam-supula-galamra-51165.html |accessdate=21 February 2024 |date=20 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240221042538/https://www.chitrajyothy.com/2024/cinema-news/kalam-supula-galamra-51165.html |archivedate=21 February 2024 |language=te}}</ref> | lyrics3 = [[గోరటి వెంకన్న]] | extra3 = [[రామ్ మిరియాల]] | length3 = 3:34 | title4 = తురుమై వచ్చేయ్<ref name="తురుమై వచ్చేయ్‌.. మెరుపై తెచ్చేయ్‌">{{cite news |last1=Eenadu |title=తురుమై వచ్చేయ్‌.. మెరుపై తెచ్చేయ్‌ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-new-song-release/0201/124048693 |accessdate=12 March 2024 |date=12 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240312053546/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/sharathulu-varthisthai-new-song-release/0201/124048693 |archivedate=12 March 2024 |language=te}}</ref> | lyrics4 = [[పసునూరి రవీందర్]] | extra4 = ఎంఎల్‌ఆర్‌ కార్తికేయన్‌ | length4 = 4:51 | title5 = ఆకాశం అందని | lyrics5 = [[పింగళి చైతన్య|చైతన్య పింగళి]] | extra5 = [[నరేష్ అయ్యర్]] | length5 = | title6 = ఇది రణం | lyrics6 = నారాయణస్వామి వెంకటయోగి | extra6 = అరుణ్ చిలువేరి | length6 = | total_length = }} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |31188498}} [[వర్గం:2024 తెలుగు సినిమాలు]] lxvwnnwsrvzi7fn9317moqyf0btxtch 1976 రాజ్యసభ ఎన్నికలు 0 399839 4936850 4661048 2026-08-17T07:03:01Z యర్రా రామారావు 28161 4936850 wikitext text/x-wiki {{Short description|Elections for the Upper House of Indian Parliament}} {{Infobox election |election_name = 1976 రాజ్యసభ ఎన్నికలు |country = India |type = parliamentary |previous_election = 1975 రాజ్యసభ ఎన్నికలు |previous_year = 1975 |election_date = |next_election = 1977 రాజ్యసభ ఎన్నికలు |next_year = 1977 |seats_for_election = 228 రాజ్యసభ స్థానాలకుగాను |image1 = |leader1 = |party1 = }}1976లో వివిధ తేదీల్లో రాజ్యసభ ఎన్నికలు జరిగాయి. వివిధ రాష్ట్రాల నుండి సభ్యులను రాజ్యసభకు ఎన్నుకోవడానికి [[భారత ఎన్నికల కమిషను|కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం]] ఎన్నికలను నిర్వహించింది.<ref name="alist">{{cite web|title=Alphabetical List Of Former Members Of Rajya Sabha Since 1952|url=http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx|publisher=Rajya Sabha Secretariat, New Delhi|accessdate=13 September 2017}}</ref><ref name="RAJYA SABHA MEMBERS BIOGRAPHICAL SKETCHES 1952-2019">{{cite news|url=https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/ElectronicPublications/Member_Biographical_Book.pdf|title=RAJYA SABHA MEMBERS BIOGRAPHICAL SKETCHES 1952-2019|last1=Rajysabha|date=2024|accessdate=21 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240221061816/https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/ElectronicPublications/Member_Biographical_Book.pdf|archivedate=21 February 2024}}</ref> ==ఎన్నికలు== {| class="wikitable sortable" |+1976-1982 కాలానికి రాజ్యసభ సభ్యులు !రాష్ట్రం !సభ్యుని పేరు !పార్టీ !వ్యాఖ్య |- |[[అసోం]] |బిపిన్‌పాల్ దాస్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |ఆర్ |- |[[అసోం]] |సయ్యద్ ఎ మాలిక్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఆంధ్రప్రదేశ్]] |[[ఎం.ఆర్. కృష్ణ|ఎంఆర్ కృష్ణ]] |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[ఆంధ్రప్రదేశ్]] |[[కె.యల్.ఎన్.ప్రసాద్|కె.ఎల్.ఎన్ ప్రసాద్]] |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఆంధ్రప్రదేశ్]] |ఎం రహ్మతుల్లా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఆంధ్రప్రదేశ్]] |పాలవలస రాజశేఖరన్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఆంధ్రప్రదేశ్]] |విబి రాజు |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఆంధ్రప్రదేశ్]] |వెనిగళ్ల సత్యనారాయణ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |20/10/1980 |- |[[బీహార్]] |భోళా ప్రసాద్ |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సిపిఐ]] | |- |[[బీహార్]] |అజీజా ఇమామ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[బీహార్]] |ధరంచంద్ జైన్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[బీహార్]] |మహేంద్ర మోహన్ మిశ్రా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[బీహార్]] |భోలా పాశ్వాన్ శాస్త్రి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[బీహార్]] |భీష్మ నారాయణ్ సింగ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[బీహార్]] |ప్రతిభా సింగ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[బీహార్]] |రామానంద్_యాదవ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఢిల్లీ]] |చరణ్జిత్ చనన |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[గుజరాత్]] |[[లాల్ కృష్ణ అద్వానీ|ఎల్‌కే అద్వానీ]] |జన సంఘ్ | |- |[[గుజరాత్]] |మహమ్మద్‌హుసేన్ గోలందాజ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[గుజరాత్]] |కుముద్ బెన్ జోషి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[గుజరాత్]] |యోగేంద్ర మక్వానా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[హర్యానా]] |రోషన్ లాల్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[జమ్మూ కాశ్మీరు|జమ్మూ కాశ్మీర్]] |తీరత్ రామ్ ఆమ్లా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[జమ్మూ కాశ్మీరు|జమ్మూ కాశ్మీర్]] |ఓం మెహతా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[కర్ణాటక]] |RM దేశాయ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[కర్ణాటక]] |కెఎస్ మల్లే గౌడ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[కర్ణాటక]] |FM ఖాన్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[కర్ణాటక]] |ముల్కా గోవింద్ రెడ్డి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[కేరళ]] |S. కుమరన్ |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సి.పి.ఐ]] | |- |[[కేరళ]] |కెకె మాధవన్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[కేరళ]] |పట్టియం రాజన్ |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు)|సిపిఎం]] |- |[[మహారాష్ట్ర]] |ఏ.ఆర్ అంతులీ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |Res. 1980 జూలై 03 |- |[[మహారాష్ట్ర]] |బాపురావుజీ ఎం దేశ్‌ముఖ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[మహారాష్ట్ర]] |వి.ఎన్. గాడ్గిల్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |Res. 1980 జనవరి 07 |- |[[మహారాష్ట్ర]] |[[సరోజ్ ఖాపర్డే]] |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[మహారాష్ట్ర]] |ఎస్.కె వైశంపాయెన్ |[[స్వతంత్ర రాజకీయ నాయకుడు|స్వతంత్ర]]   |మరణం 24/08/1981 |- |[[మహారాష్ట్ర]] |గోవింద్ ఆర్ మైసేకర్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[మహారాష్ట్ర]] |బలరామ్ దాస్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[మహారాష్ట్ర]] |గురుదేవ్ గుప్తా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[మహారాష్ట్ర]] |రతన్ కుమారి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[మహారాష్ట్ర]] |పిసి సేథి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |07/01/1980 |- |[[మహారాష్ట్ర]] |సవాయ్ సింగ్ సిసోడియా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[మహారాష్ట్ర]] |శ్రీకాంత్ వర్మ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |నామినేట్ చేయబడింది |బి.ఎన్ బెనర్జీ |NOM | |- |నామినేట్ చేయబడింది |మరగతం చంద్రశేఖర్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |నామినేట్ చేయబడింది |ప్రొఫెసర్ రషీదుద్దీన్ ఖాన్ |NOM |- |[[ఒడిశా|ఒరిస్సా]] |నరసింగ ప్రసాద్ నంద |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[ఒడిశా|ఒరిస్సా]] |నీలోమణి రౌత్రే |[[జనతా పార్టీ]] |Res. 26/06/1977 |- |[[ఒడిశా|ఒరిస్సా]] |సంతోష్ కుమార్ సాహు |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[రాజస్థాన్]] |MU ఆరిఫ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[రాజస్థాన్]] |SS భండారి |[[జనతా పార్టీ]] |- |[[రాజస్థాన్]] |దినేష్ చంద్ర స్వామి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[రాజస్థాన్]] |ఉషి ఖాన్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[పంజాబ్]] |అమర్జిత్ కౌర్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[పంజాబ్]] |బన్సీ లాల్ |[[స్వతంత్ర రాజకీయ నాయకుడు|స్వతంత్ర]] |Res. 1980 జనవరి 07 |- |[[పంజాబ్]] |రఘబీర్ సింగ్ గిల్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |డిస్క్. 1980 మే 09 |- |[[పంజాబ్]] |సాట్ పాల్ మిట్టల్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |భగవాన్ దిన్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |హమిదా హబీబుల్లా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |కృష్ణ నంద్ జోషి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |ఘయూర్ అలీ ఖాన్ |ఇతరులు |Res. 08/01/1980 |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |ప్రకాష్ మెహ్రోత్రా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |Res. 09/08/1981 |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |సురేష్ నారాయణ్ ముల్లా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |బిశంభర్_నాథ్_పాండే |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |నాగేశ్వర్ ప్రసాద్ షాహి |ఇతరులు |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |భాను ప్రతాప్ సింగ్ |[[స్వతంత్ర రాజకీయ నాయకుడు|స్వతంత్ర]]   |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |త్రిలోకీ సింగ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |మరణం 29/01/1980 |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |శ్యామ్‌లాల్_యాదవ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[పశ్చిమ బెంగాల్]] |ప్రసేన్‌జిత్ బర్మన్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] | |- |[[పశ్చిమ బెంగాల్]] |శంకర్ ఘోష్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[పశ్చిమ బెంగాల్]] | [[భూపేష్ గుప్తా]] |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సిపిఐ]] |06/08/1981 |- |[[పశ్చిమ బెంగాల్]] |ఫణీంద్ర నాథ్ హంసదా |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |- |[[పశ్చిమ బెంగాల్]] |పురబి ముఖోపాధ్యాయ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] |} ==ఉప ఎన్నికలు== # [[పంజాబ్]] - భూపిందర్ సింగ్ - [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] (13/10/1976 నుండి 1978 వరకు) == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లంకెలు == {{రాజ్యసభ}} {{DEFAULTSORT:2022 రాజ్యసభ ఎన్నికలు}} [[వర్గం:రాజ్యసభ]] [[వర్గం:భారతదేశంలో రాజ్యసభ ఎన్నికలు]] [[వర్గం:1976 ఎన్నికలు]] qd5pfqyqdglju9gy5wxbodzej1qv2nj ముఖేష్ ఖన్నా 0 405676 4936703 4177312 2026-08-16T14:28:18Z Muralikrishna m 106628 4936703 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=ముఖేష్ ఖన్నా|image=Mukesh Khanna(1).jpg|caption=|birth_date={{birth date and age|1958|6|23|df=y}}<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/mukesh-khanna-birthday-best-superheroes-bollywood-movies-krishh-shahanshah-drone-a-flying-jatt|title=Mukesh Khanna Birthday: 'शक्तिमान' के बाद सिनेमा को मिले ये छह सुपरहीरो, बेमिसाल हैं इनकी शक्तियां|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=1 December 2022|archive-date=1 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201201041/https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/mukesh-khanna-birthday-best-superheroes-bollywood-movies-krishh-shahanshah-drone-a-flying-jatt|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[ముంబాయి]], [[మహారాష్ట్ర ]], భారతదేశం|occupation=నటుడు నిర్మాత దర్శకుడు టెలివిజన్ వ్యాఖ్యాత|years_active=1980–ప్రస్తుతం|nationality=[[భారతీయుడు]]|alma_mater=ముంబై విశ్వవిద్యాలయం|module={{Infobox YouTube personality|embed=yes | name =Bheeshm International | logo = https://ibb.co/TbfXVG9 | logo_caption = Bheeshm International | image = https://ibb.co/yNW6T7M | image_caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | occupation = House of Film and TV Software production | website = | pseudonym = | channel_direct_url = c/BheeshmInternational | channel_display_name = BheeshmInternational | years_active = 2019–present | genre = Entertainment and Informational | subscribers = 1.2 Million | views = 132.972 Million | network = Bheeshm International | associated_acts = | catchphrase(s) = | silver_button = 100,000 Subscribers | silver_year = 2020 | gold_button = 1,000,000 Subscribers | gold_year = 2022 | stats_update = 26 February 2023 }}}} '''ముఖేష్ ఖన్నా''' (జననం 1958 జూన్ 23) ఒక భారతీయ నటుడు, టాక్ షో హోస్ట్ నిర్మాత, ముఖేష్ హిందీ భాషా సినిమాలు టెలివిజన్ కార్యక్రమాలలో నటిస్తున్నారు. ఆయన స్వయం గా దర్శకత్వం వహించిన టెలివిజన్ ధారావాహిక ''శక్తిమాన్'' (1997-2005) లో సూపర్ హీరో పాత్ర అయిన శక్తిమాన్ పాత్ర పోషించినందుకు గాను ఆయన ప్రశంసలు పొందాడు, బి. ఆర్. చోప్రా నటించిన మహాభారత్ (1988-1990) దారా వాహికలో భీష్మా పాత్రను ముఖేష్ పోషించాడు అలాగే, ప్యార్ కా దర్ద్ హై మీఠా మీఠా ప్యారా ప్యారా (2012-2013) హిందీ టెలివిజన్ కార్యక్రమంలో ఆయన నటించినందుకు గాను ముఖేష్ బాగా ప్రసిద్ధి చెందారు. ముఖేష్ చిల్డ్రన్స్ ఫిల్మ్ సొసైటీ ఇండియా ఛైర్మన్గా కూడా పనిచేశాడు, ఆయన ఫిబ్రవరి 2018లో చిల్డ్రన్స్ ఫిల్మ్ ససైటీ ఇండియా చైర్మన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. ఆయన ప్రముఖ సంస్థ భీష్మ్ ఇంటర్నేషనల్ వ్యవస్థాపకుడు డైరెక్టరు గా కూడా కొంతకాలం పనిచేశాడు.<ref>{{Cite web|title=Mukesh Khanna Director, mumbai film city, Mumbai (2020)|url=https://www.cineplo.com/IN/Mumbai/223177861347347/Mukesh-Khanna-Director|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304073322/https://www.cineplo.com/IN/Mumbai/223177861347347/Mukesh-Khanna-Director|archive-date=4 March 2020|access-date=2020-03-04|website=www.cineplo.com|language=en}}</ref> ప్రస్తుతం ఆయన తన సొంత యూట్యూబ్ ఛానల్ భీష్మ్ ఇంటర్నేషనల్లో ప్రధాన పాత్రలో నటిస్తూ ప్రేక్షకులను మెప్పిస్తున్నాడు.<ref>{{Cite web|last=InformalNewz|title=Mukesh Khanna Show: 'Bhishma' of Mahabharata launches The Mukesh Khanna Show, steps taken after rejecting 'Kapil Sharma Show'|url=https://www.informalnewz.com/mukesh-khanna-show-bhishma-of-mahabharata-launches-the-mukesh-khanna-show-steps-taken-after-rejecting-kapil-sharma-show/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215934/https://www.informalnewz.com/mukesh-khanna-show-bhishma-of-mahabharata-launches-the-mukesh-khanna-show-steps-taken-after-rejecting-kapil-sharma-show/|archive-date=2 June 2021|access-date=2021-06-02|website=informalnewz|language=en-US}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === టెలివిజన్ === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సిరీస్ !పాత్ర !గమనిక |- |1988–1990 |''మహాభారతం'' |[[భీష్ముడు]] |తొలి సీరియల్ |- |1989 |''విశ్వామిత్ర'' |[[విశ్వామిత్రుడు|విశ్వామిత్ర]] | |- |1990 |''చున్నీ'' |కరమ్జీత్ సింగ్ | |- | rowspan="2" |1994–1996 |''చంద్రకాంత్'' |జనబాజ్/మేఘావత్ | |- |''గొప్ప మరాఠా'' |ఇబ్రహీం ఖాన్ గర్ది | |- | rowspan="2" |1995–1996 |''మార్షల్'' |మార్షల్ | |- |''సరబ్'' |అజయ్/విజయ్ | |- |1996–1998 |''యుగం.'' | | |- |1997–1998 |విశ్వం |విజయ్ వర్మ | |- |1997–1998 |''మహాభారత్ కథ'' |[[భీష్ముడు]] |మహాభారతానికి సీక్వెల్''మహాభారతం'' |- |1997 |''మహాయోధ'' |విరాట్ |నిర్మాత కూడా, భీష్మ్ ఇంటర్నేషనల్ ఆధ్వర్యంలో నిర్మించిన మొదటి సీరియల్ |- |1997–2005 |''శక్తిమాన్'' |శక్తిమాన్/పండిట్ గంగాధర్ శాస్త్రి/మేజర్ రంజిత్ సింగ్/శ్రీ సత్య/క్లోన్ శక్తిమాన్ |నిర్మాత కూడా. |- |1997–1998 |''మహారాణా ప్రతాప్-ది ప్రైడ్ ఆఫ్ ఇండియా'' |[[రాణా సంగా|రాణా సంఘ]]<ref>{{Cite web|title=Big-budget serial 'Maharana Pratap - The Pride of India' ready to go on air|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/story/19971201-big-budget-serial-maharana-pratap-pride-of-india-ready-to-go-on-air-830982-1997-11-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529051549/https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/story/19971201-big-budget-serial-maharana-pratap-pride-of-india-ready-to-go-on-air-830982-1997-11-30|archive-date=29 May 2023|access-date=29 May 2023|website=India Today}}</ref> | |- |2002–2003 |''ఆర్యమాన్-బ్రహ్మండ్ కా యోధ'' |ఆర్యమాన్/ఓజ్వాన్/కథకుడు |నిర్మాత కూడా. |- | rowspan="2" |2003 |'' దీవార్'' |విక్రమ్ సింగ్ | |- |''ఎహ్సాస్'' |దిగ్విజయ్ సింగ్ రాథోడ్ | |- |2007 |''సౌతెలా'' |విక్రమ్ ఆర్య |నిర్మాత కూడా. |- | rowspan="2" |2008 |''కల్ హమారా హై'' |ప్రొఫెసర్ విమలకాంత్ విష్నోయి | |- |''వక్త్ బతాయేగా కౌన్ అప్నా కౌన్ పరాయా'' |బిశ్వజీత్ రైచౌదరి <ref>{{Cite web|date=27 April 2008|title=Adoption drama|url=https://www.tribuneindia.com/2008/20080427/spectrum/tv.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506132031/https://www.tribuneindia.com/2008/20080427/spectrum/tv.htm|archive-date=6 May 2021|access-date=26 April 2022|website=[[Tribune India]]}}</ref> | |- |2009 |''ఎస్ఎస్హెచ్...కోయి హై'' |పాణిని గురుజి |ఎపిసోడ్ః నిషాన్ |- |2012–2013 |''ప్యార్ కా దర్ద్ హై మీథా మీథా ప్యార ప్యారా'' |పురుషోత్తం దివాన్ | |- |2013 |''హమారా హీరో శక్తిమాన్'' |శక్తిమాన్ |టెలివిజన్ చిత్ర నిర్మాత కూడా<br />టెలివిజన్ సినిమా |- |2016 |''వారిస్''<ref>{{Cite web|date=23 June 2016|title=Mukesh Khanna to quit 'Waaris' aired on &TV|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/mukesh-khanna-to-quit-waaris-aired-on-tv-2871954/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427080532/https://indianexpress.com/article/entertainment/television/mukesh-khanna-to-quit-waaris-aired-on-tv-2871954/|archive-date=27 April 2022|access-date=27 April 2022}}</ref> |లాలా ప్రతాప్ సింగ్ బజ్వా | |} === వీడియోలు === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర !గమనికలు |- |2020 |శక్తిమ్యాన్ మాస్క్ ధరించారు <ref>{{Cite tweet|author=Mukesh Khanna|user=actmukeshkhanna|number=1273277427590983683|title=Something new will come on my Bheeshm International you tube channel. Just Wait and Watch.|date=17 June 2020}}</ref> |శక్తిమాన్/నిర్మాత కూడా |[[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కోవిడ్-19]] అవగాహన పెంచేందుకు |- |2021 |శంభు కి యారి |భక్తుడు (సమర్పించబడిన) |శివునిపై [[భజన]] |} === వెబ్ === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !సిరీస్ !పాత్ర !గమనికలు |- |2019–2020 |''క్షమించండి శక్తిమాన్''<ref>{{Cite web|title=Sorry Shaktimaan|url=https://www.youtube.com/channel/UCovsWDYg7qek5GTh4I2TDzw|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220801040127/https://www.youtube.com/channel/UCovsWDYg7qek5GTh4I2TDzw|archive-date=1 August 2022|access-date=1 August 2022|website=YouTube}}</ref> |స్వయంగా/శక్తిమాన్ |నిర్మాత కూడా. |- |2020-ప్రస్తుతము |''ముఖేష్ ఖన్నా షో''<ref>{{Cite web|title=The MUKESH Khanna Show|url=https://youtube.com/playlist?list=PL94bbc46-vbfphLJNrAMFzcppPCp48AGs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002124347/https://www.youtube.com/playlist?list=PL94bbc46-vbfphLJNrAMFzcppPCp48AGs|archive-date=2 October 2022|access-date=2 October 2022|website=YouTube}}</ref> |హోస్ట్ |నిర్మాత కూడా. |- |2021 |''కైలాష్ పర్వత్ః ఒక పరిష్కారం కాని రహస్యం''<ref>{{Cite web|title=Kailash Parvat: An Unsolved Mystery|url=https://youtube.com/playlist?list=PL94bbc46-vbentSNBNn2vBHlMkRndvvSf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230420155200/https://www.youtube.com/playlist?list=PL94bbc46-vbentSNBNn2vBHlMkRndvvSf|archive-date=20 April 2023|access-date=20 April 2023|website=YouTube}}</ref> |హోస్ట్ |నిర్మాత కూడా. |- |} === సినిమాలు === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర !గమనికలు |- |1981 |''రూహీ'' | |తొలి సినిమా |- |1982 |''[[Waqt Ke Shahzade|వక్త్ కే షహజాదే]]'' |సమ్సన్ అలియాస్ సన్నీ | |- |1983 |''[[Dard-E-Dil|దర్ద్-ఇ-దిల్]]'' |గోవింద | |- |1984 |''[[Captain Barry|కెప్టెన్ బారీ]]'' | | |- |1985 |''[[Mujhe Kasam Hai|ముఝే కసమ్ హై]]'' |రాకేష్ | |- | rowspan="2" |1991 |''సౌగంధ్'' |చౌదరి సారంగ్ | |- |''సౌదాగర్'' |గగన్ | |- | rowspan="2" |1992 |''తహల్కా'' |మేజర్ కృష్ణరావు | |- |''యాల్గార్'' |మహేంద్ర అశ్విని కుమార్ | |- | rowspan="4" |1993 |''మేరీ ఆన్'' |కమిషనర్ అష్ఫక్ ఖాన్ | |- |''కుందన్'' |షన్నో సోదరుడు | |- |''రాణి ఔర్ మహారాణి'' | | |- |''శక్తిమాన్'' |డిల్లర్ | |- | rowspan="8" |1994 |''రాఖ్వాలే'' | | |- |''మొహబ్బత్ కి ఆర్జూ'' |రాయ్ బహదూర్ మహేంద్ర ప్రతాప్ సింగ్ | |- |''ఇన్సానియత్'' | |కథకుడు |- |''బేతాజ్ బాద్షా'' |బల్వాన్ | |- |''ప్రధాన ఖిలాడి తు అనారి'' |అర్జున్ జోగలేకర్ | |- |''అమనాత్'' |అగర్వాల్ సేథ్ | |- |''ఆవో ప్యార్ కరెన్'' |శంకర్ | |- |''పథ్రీలా రాస్తా'' |ఇన్స్పెక్టర్ అర్జున్ | |- | rowspan="14" |1995 |''పోలీసు లాకప్'' |ఇన్స్పెక్టర్ ప్రథా | |- |''[[Hukumnama|హుకుమ్నామా]]'' | | |- |''[[Pathreela Rasta|పథ్రీలా రాస్తా]]'' |ఇన్స్పెక్టర్ అర్జున్ | |- |''రేష్మా'' | | |- |''జవాబ్'' |రాజేశ్వర్ | |- |''పాండవ్'' |అశ్వనీ కుమార్ | |- |''మైదాన్-ఇ-జంగ్'' |ఎస్. పి. అరుణ్ | |- |''పోలీస్వాలా గుండా'' |ఇన్స్పెక్టర్ చౌహాన్ | |- |''నజర్ కే సమ్నే'' |బాద్షా ఖాన్ | |- |''రాజా'' |రాణా మహేంద్ర ప్రతాప్ గర్హ్వాల్ | |- |''తాకత్'' |పోలీస్ ఇన్స్పెక్టర్ ఖుష్వంత్ సింగ్ బేడీ | |- |''గుడ్డూ.'' |విక్రమ్ బహదూర్ | |- |''వీర్'' |పులి | |- |''బార్సాట్'' |బాబా | |- | rowspan="4" |1996 |''[[జగన్నాథ స్వామి|జగన్నాథ్]]'' | | |- |''హిమ్మత్'' |ఇన్స్పెక్టర్ డిసౌజా | |- |''హిమ్మత్వార్'' |ఇన్స్పెక్టర్ రాజేశ్వర్ | |- |''బాల్ బ్రహ్మచారి'' |ఠాకూర్ రఘువీర్ సింగ్ | |- | rowspan="5" |1997 |''ఆఖరి సంఘుర్ష్'' |శక్తి సింగ్ | |- |''నజార్'' |కమిషనర్ | |- |''[[Salma Pe Dil Aa Gaya|సల్మా పే దిల్ ఆ గయా]]'' |సర్దార్ గుల్ ఖాన్ | |- |''న్యాయమూర్తి ముజ్రిమ్'' |మంగల్ సింగ్ | |- |''అగ్ని మోర్చా'' | | |- | rowspan="3" |1998 |''మహాయుధ్'' | | |- |''కీమాట్ః వారు తిరిగి వచ్చారు'' |సూరజ్ ప్రతాప్ సింగ్ | |- |''జుల్మ్-ఓ-సీతం'' |ఇన్. లియాకత్ ఖాన్ | |- | rowspan="2" |1999 |''[[Jaalsaaz|జల్సాజ్]]'' |న్యాయవాది డి. కె. ఖన్నా |- |''అంతర్జాతీయ ఖిలాడి'' |బిస్మిల్లా |<ref>{{Cite web|last=Taliculam|first=Sharmila|date=24 March 1999|title=A Big No-No|url=https://www.rediff.com/movies/1999/mar/24int.htm|website=Rediff.com|quote=Mukesh Khanna makes a career of ageing. He needs to get out of the Pitamaha Bhishma role, but he does far better than the others.}}</ref> |- | rowspan="3" |2000 |''[[గాంగ్|ముఠా.]]'' |లాలా. |<ref>{{Cite web|last=Saha|first=Aparajita|date=13 April 2000|title=Stay away from this Gang|url=https://www.rediff.com/movies/2000/apr/13gang.htm|website=Rediff.com|quote=Mukesh Khanna deserves a special mention for delivering the least credible impersonation ever of a Pathan in Hindi movies.}}</ref> |- |''ఖఫ్ఫ్'' |ఎస్. పి. జైదేవ్ సింగ్ | |- |''హేరా ఫేరీ'' |పోలీస్ కమిషనర్ ప్రకాష్ | |- | rowspan="3" |2001 |''సెన్సార్'' | | |- |''ఏక్ ఔర్ జంగ్'' | | |- |''హమారి బహు'' | | |- |2003 |''తాడా'' | | |- | rowspan="2" |2004 |''ప్రణాళిక'' |అలీభాయ్ | |- |''మిషన్ ముంబై'' |ఇన్స్పెక్టర్ ఇంద్రజీత్ | |- | rowspan="3" |2005 |''[[ధన 51|ధనా 51]]'' |మహేష్ చంద్ర |తెలుగు సినిమా |- |''హనుమంతుడు'' |హనుమంతుడు (వాయిస్) | |- |''సినిమా'' | | |- |2009 |''చల్ చాలిన్'' |జస్టిస్ భరత్ కుమార్ | |- |2010 |''బరూద్ః (ది ఫైర్) -ఎ లవ్ స్టోరీ '' |అభయ్ కుమార్ | |- | rowspan="2" |2012 |''అక్కడ్ బక్కడ్ బామ్ బే బో'' |ఇన్. విక్రమ్ | |- |''కృష్ణ ఔర్ కాన్స్'' |అక్రూర్ (వాయిస్) | |- | rowspan="3" |2014 |''[[Ardha Gangu Ardha Gondya|అర్ధ గంగు అర్ధ గోండ్య]]'' | |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ సినిమా]] |- |''రాజాధి రాజా'' |సిక్కందార్ |మలయాళ సినిమా |- |''డబ్బు తిరిగి హామీ'' |దేవుడు. | |- |2022 |3 శ్యాం |వ్యాపారవేత్త. | |} == అవార్డులు నామినేషన్లు == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !సంవత్సరం. !అవార్డు !వర్గం !శీర్షిక !ఫలితం. !  |- |2013 |ఇండియన్ టెలి అవార్డ్స్ |ఉత్తమ సహాయ నటుడు |''ప్యార్ కా దర్ద్ హై మీథా మీథా ప్యార ప్యారా''| {{Nom}} |<ref>{{Cite news|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k13/poll/winners.php#PO4|title=Telly awards 2013 Popular Awards winners|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150425010425/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k13/poll/winners.php|archive-date=2015-04-25}}</ref> |} [[వర్గం:1958 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] epbj0s1mzpo4d1rqgkuq8l1sz8onvnd వాడుకరి:యర్రా రామారావు/common.js 2 419075 4936664 4936197 2026-08-16T12:04:19Z యర్రా రామారావు 28161 4936664 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; redLinks.forEach(function (link) { var title = link.getAttribute('title'); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: item.title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { var results = (data.query && data.query.search) || []; var best = null, bestScore = 0; results.forEach(function (r) { var score = similarity(item.title, r.title); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = r.title; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); 1w4o8zxi1yfepl5ok7qtz1oew1cvirw 4936679 4936664 2026-08-16T13:01:49Z యర్రా రామారావు 28161 4936679 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; redLinks.forEach(function (link) { var title = link.getAttribute('title'); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: item.title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { var results = (data.query && data.query.search) || []; var best = null, bestScore = 0; results.forEach(function (r) { var score = similarity(item.title, r.title); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = r.title; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); 0k4vzy53g6edzhdkfy6c2kri7culzq3 4936689 4936679 2026-08-16T13:14:02Z యర్రా రామారావు 28161 4936689 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; redLinks.forEach(function (link) { var title = link.getAttribute('title'); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // టైటిల్ ప్రకారం అక్షర క్రమంలో దగ్గరగా ఉన్న పేజీలు తీసుకురావడం // (typo/missing-character కేసుల్లో ఇది intitle/fulltext సెర్చ్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; // 1) allpages: టైటిల్ నుండి ముందుకు అక్షర క్రమంలో దగ్గరగా ఉన్నవి var p1 = api.get({ action: 'query', list: 'allpages', apfrom: title, apnamespace: 0, aplimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.allpages) || []).forEach(function (p) { results[p.title] = true; }); }); // 1b) allpages: టైటిల్ నుండి వెనుకకు అక్షర క్రమంలో దగ్గరగా ఉన్నవి var p1b = api.get({ action: 'query', list: 'allpages', apfrom: title, apdir: 'descending', apnamespace: 0, aplimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.allpages) || []).forEach(function (p) { results[p.title] = true; }); }); // 2) intitle సెర్చ్ — పదం టైటిల్‌లో పాక్షికంగా ఉంటే పట్టుకుంటుంది var p2 = api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, srwhat: 'text', format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }); $.when(p1, p1b, p2).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); gxnbrcwf3nmd0rk0u7ddryvhh19e79l 4936698 4936689 2026-08-16T13:47:38Z యర్రా రామారావు 28161 4936698 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; redLinks.forEach(function (link) { var title = link.getAttribute('title'); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); ordp29rfld6avox8wq9pdb7w8pe0560 4936700 4936698 2026-08-16T14:00:57Z యర్రా రామారావు 28161 4936700 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); 50mgi4kl1fsu1si4bs4jw3vg0zdr5nx 4936709 4936700 2026-08-16T14:48:07Z యర్రా రామారావు 28161 4936709 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[User:Saroj/CatSync.js]] Usage mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); 5fw8pjsloqjl5v75gcbkxl38mjlov43 4936710 4936709 2026-08-16T14:48:57Z యర్రా రామారావు 28161 4936710 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); jcql1fv43mnurvbjh8fmoahu3252c27 4936721 4936710 2026-08-16T14:56:35Z యర్రా రామారావు 28161 4936721 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); dmppbubvfqy1eni6a21crdisfi0d4nh 4936840 4936721 2026-08-17T06:12:14Z యర్రా రామారావు 28161 4936840 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== //(function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); 5u3jq9u1vprjajo37is7l8e2b56cagh 4936841 4936840 2026-08-17T06:13:24Z యర్రా రామారావు 28161 [[Special:Contributions/యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[User talk:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) దిద్దుబాటు చేసిన కూర్పు 4936840 ను రద్దు చేసారు 4936841 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); dmppbubvfqy1eni6a21crdisfi0d4nh 4936858 4936841 2026-08-17T07:31:53Z యర్రా రామారావు 28161 4936858 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); // "మీ_వాడుకరి_పేరు" ఉన్న చోట మీ అసలు వికీపీడియా యూజర్‌నేమ్ ఉండాలి mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా రామారావు/redlink-checker.js&action=raw&ctype=text/javascript'); f43yo1u4j4jgbnkgkts3pn66nqsw6jf 4936859 4936858 2026-08-17T07:32:37Z యర్రా రామారావు 28161 4936859 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా రామారావు/redlink-checker.js&action=raw&ctype=text/javascript'); p9euojgurbiq1tfscp7r2wkfyb2s6kc 4936860 4936859 2026-08-17T07:34:58Z యర్రా రామారావు 28161 4936860 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); //mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా రామారావు/redlink-checker.js&action=raw&ctype=text/javascript'); o7wu10jh8e56etzx85wsdz5bvhbjh2f 4936861 4936860 2026-08-17T07:36:07Z యర్రా రామారావు 28161 4936861 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== //(function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); //mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా రామారావు/redlink-checker.js&action=raw&ctype=text/javascript'); 8thocjyzbnap58n31eor19g5klb8ksz 4936862 4936861 2026-08-17T07:36:55Z యర్రా రామారావు 28161 4936862 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== //(function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా రామారావు/redlink-checker.js&action=raw&ctype=text/javascript'); 641vplcj8szwu1yxurh9zo3ksv1hq14 4936912 4936862 2026-08-17T11:48:58Z యర్రా రామారావు 28161 4936912 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== //(function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); importScript('వాడుకరి:యర్రా రామారావు/redlink-checker.js'); p2xfeel707ikf0w6sn8uhxtydt53md0 4936913 4936912 2026-08-17T11:49:44Z యర్రా రామారావు 28161 4936913 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); importScript('వాడుకరి:యర్రా రామారావు/redlink-checker.js'); t6rkdu4qsi0n0hn2itucbuwire1dy9y 4936914 4936913 2026-08-17T11:50:40Z యర్రా రామారావు 28161 4936914 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['jquery.ui', 'mediawiki.util'], function(){ mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = {"watchlist":"preferences","minor":true,"editpages":true,"docleanup":false,"subcatcount":10}; ////////////////////////////////////catALotEnd// // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); dmppbubvfqy1eni6a21crdisfi0d4nh 4936915 4936914 2026-08-17T11:56:25Z యర్రా రామారావు 28161 4936915 javascript text/javascript mw.loader.load( 'https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Robertsky/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/CatSync.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('/w/index.php?title=వాడుకరి:యర్రా_రామారావు/Cs1dates_%26_params.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefFix-Te-Final.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/langcodefixer.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/DupParamsFix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/UnsupportParam.Fix.js'); importScript('User:యర్రా_రామారావు/RefRedlinks.Fix.js'); /* Cat-a-lot - changes category of multiple files */ mw.loader.using(['mediawiki.util'], function() { mw.loader.load('//commons.wikimedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Cat-a-lot'); }); ////////// Cat-a-lot user preferences ////////// window.catALotPrefs = { "watchlist": "preferences", "minor": true, "editpages": true, "docleanup": false, "subcatcount": 10 }; // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — టూల్‌బార్ బటన్ + పాప్‌అప్ వెర్షన్ (Personal Tool) // వాడుక: common.js లో ఈ మొత్తం కోడ్ పేస్ట్ చేయండి // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if ([0, 2].indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) return; // టెస్టింగ్: వ్యాసం + యూజర్ నేమ్‌స్పేస్ if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 5, similarityThreshold: 0.72, storageKey: 'redlink-checker-enabled' }; // ----- ఆన్/ఆఫ్ స్థితి (పేజీల మధ్య గుర్తుంచుకుంటుంది) ----- function isEnabled() { var val = mw.storage.get(CONFIG.storageKey); return val === null ? true : val === '1'; // డిఫాల్ట్‌గా ఆన్ } function setEnabled(val) { mw.storage.set(CONFIG.storageKey, val ? '1' : '0'); } // ----- Levenshtein ఆధారిత సారూప్యత స్కోరు ----- function similarity(a, b) { a = a.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); b = b.toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (a === b) return 1; var lenA = a.length, lenB = b.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (b.charAt(i - 1) === a.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } // ----- క్యూ (rate limiting) ----- function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } // ----- పాప్‌అప్ UI ----- var $popup = null; function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function showPopup() { buildPopup().show(); } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); showPopup(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } // ----- ప్రధాన తనిఖీ లాజిక్ ----- function runCheck() { if (!isEnabled()) { setPopupStatus('ఈ టూల్ ప్రస్తుతం ఆఫ్‌లో ఉంది. ముందు ఆన్ చేయండి.'); return; } // మునుపటి గుర్తులు తీసివేయడం (మళ్ళీ రన్ చేస్తే డూప్లికేట్ కాకుండా) $('.redlink-similarity-marker').remove(); var redLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు ఏవీ లేవు.'); return; } var seen = {}; var uniqueLinks = []; // ఎర్రలింక్ నుండి అసలైన పేజీ పేరు తీసుకునే ఫంక్షన్. // title attribute లో "(పేజీ లేదు)" లాంటి అదనపు టెక్స్ట్ కూడా ఉంటుంది, // కాబట్టి href నుండి తీయడం నమ్మదగినది. function getTrueTitle(link) { var href = link.getAttribute('href'); if (href) { try { var urlObj = new URL(href, window.location.origin); var m = urlObj.pathname.match(/\/wiki\/(.+)$/); if (m && m[1]) { return decodeURIComponent(m[1]).replace(/_/g, ' '); } // index.php?title=... శైలి URL అయితే var t = urlObj.searchParams.get('title'); if (t) return decodeURIComponent(t).replace(/_/g, ' '); } catch (e) { /* href పార్స్ కాకపోతే కింద fallback వాడతాం */ } } // fallback: title attribute నుండి "(...)" భాగం తీసివేయడం var raw = link.getAttribute('title') || ''; return raw.replace(/\s*\([^)]*\)\s*$/, '').trim(); } redLinks.forEach(function (link) { var title = getTrueTitle(link); if (!title) return; if (!seen[title]) { seen[title] = true; uniqueLinks.push({ title: title, elements: [link] }); } else { var existing = uniqueLinks.find(function (u) { return u.title === title; }); if (existing) existing.elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function evaluateCandidates(item, candidates) { var best = null, bestScore = 0; candidates.forEach(function (candidateTitle) { var score = similarity(item.title, candidateTitle); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = candidateTitle; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } } // సారూప్య టైటిల్స్ తీసుకురావడం — టైటిల్ చివరి 1/2/3 అక్షరాలు తీసేసి // prefixsearch వాడతాం (ఇది search backend తో సంబంధం లేకుండా అన్ని // మీడియావికీల్లో ప్రామాణికంగా పనిచేస్తుంది; typo/missing-character // కేసుల్లో ఇది CirrusSearch fuzzy ఆపరేటర్ కన్నా నమ్మదగినది) function fetchNearbyTitles(title) { var deferred = $.Deferred(); var results = {}; var calls = []; // ప్రిఫిక్స్‌లు: పూర్తి టైటిల్ + చివరి 1,2,3 అక్షరాలు తీసేసినవి var prefixes = [title]; for (var cut = 1; cut <= 3; cut++) { if (title.length - cut >= 2) { prefixes.push(title.substring(0, title.length - cut)); } } prefixes.forEach(function (prefix) { calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'prefixsearch', pssearch: prefix, psnamespace: 0, pslimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.prefixsearch) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); })); }); // plain intitle సెర్చ్ కూడా జోడించడం (CirrusSearch ఉంటే అదనపు ఫలితాలు) calls.push(api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: 'intitle:' + title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { ((data.query && data.query.search) || []).forEach(function (r) { results[r.title] = true; }); }).fail(function () { /* intitle సపోర్ట్ లేకపోతే విస్మరించు */ })); $.when.apply($, calls).always(function () { deferred.resolve(Object.keys(results)); }); return deferred.promise(); } function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); fetchNearbyTitles(item.title).then(function (candidates) { evaluateCandidates(item, candidates); }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } // ----- టూల్‌బార్ మెనూ బటన్ ----- $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', // మెనూ (Actions మెనూలో కనిపిస్తుంది) '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', // బటన్ పేరు 'ca-redlink-checker', 'పేజీలోని ఎర్రలింకులకు సారూప్య వ్యాసాలు ఉన్నాయేమో తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); runCheck(); }); } // ఆన్/ఆఫ్ టోగుల్ బటన్ var toggleId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', isEnabled() ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)', 'ca-redlink-toggle', 'ఎర్రలింక్ సారూప్యత తనిఖీని ఆన్/ఆఫ్ చేయండి' ); if (toggleId) { $(toggleId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newState = !isEnabled(); setEnabled(newState); $(this).text(newState ? 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆన్ (ఆఫ్ చేయి)' : 'ఎర్రలింక్ చెకర్: ఆఫ్ (ఆన్ చేయి)'); if (!newState) { $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); } }); } }); })(); mnp0jn18ev6njvhfnnykzcmhevl25i4 మలబార్ తీరం 0 420216 4936755 4932111 2026-08-16T17:36:15Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936755 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = | settlement_type = ప్రాంతం | nicknames = భారతదేశ సముద్ర ముఖద్వారం,<ref name="Etymology of Malabar"/><ref>{{cite book|author=K. V. Krishna Iyer|title=Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806|publisher=Norman Printing Bureau, Kozhikode|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379|year=1938}}</ref> భారతదేశ సుగంధ ద్రవ్యాల తోట | image_skyline = Braun Calicut Kozhikode UBHD.jpg | image_caption = 1572 నాటి కాలికట్ తీరం, గెర్గ్ బ్రౌన్ వేసిన చిత్రం | image_map = India Malabar Coast locator map.svg | map_alt = | map_caption = మలబార్ తీరాన్ని చూపే పటం | coordinates = {{Coord|12.0167|N|75.2833|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:IN|display=title,inline}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = భారతదేశం | subdivision_type1 = రాష్ట్రాలు | subdivision_type2 = మెట్రో | subdivision_name1 = [[కేరళ]], [[కర్ణాటక]], [[గోవా]], [[పుదుచ్చేరి]], [[తమిళనాడు]] | subdivision_name2 = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = 816 | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారికం | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]], IN-TN, IN-PY, IN-KA | blank1_name_sec1 = జిల్లాల సంఖ్య | blank1_info_sec1 = 14 (9 [[కేరళ]]లో, 3 [[కర్ణాటక]]లో, 1 [[పుదుచ్చేరి]]లో, 1 [[తమిళనాడు]]లో) | blank1_name_sec2 = [[శీతోష్ణస్థితి]] | blank1_info_sec2 = ఉష్ణమండల {{small|(కొప్పెన్)}} | website = | demographics1_info1 = [[కొంకణి భాష]], [[మలయాళం]], [[తుళు]], [[కన్నడం]], [[ఇంగ్లీషు]], [[తమిళం]] | blank2_name_sec1 = అతిపెద్ద నగరాలు | blank2_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = [[ఐయుసిఎన్ రక్షిత ప్రాంత వర్గాలు|ఐయుసిఎన్ వర్గం]] | official_name = }} '''మలబార్ తీరం''' [[భారత ఉపఖండం]]లోని నైరుతి ప్రాంతం. ఇది భారతదేశంలో [[కొంకణ్]] నుండి [[కన్యాకుమారి]] వరకు విస్తరించి ఉన్న పశ్చిమ తీరప్రాంతాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. భౌగోళికంగా, ఇది ఉపఖండంలోని అత్యంత తేమతో కూడిన ప్రాంతాలలో ఒకటి. [[కర్ణాటక]]లోని కెనరా ప్రాంతం, యావత్తు [[కేరళ]] ఇందులో భాగం.<ref name="Erwin Fahlbusch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref> భారతదేశంలో కెల్లా సముద్ర మట్టం నుండి అత్యంత తక్కువ ఎత్తులో ఉన్న [[కుట్టనాడు]], మలబార్ తీరం లోనే ఉంది. ''కేరళ ధాన్యాగారం'' అని కూడా పేరున్న కుట్టనాడ్, సముద్ర మట్టానికి దిగువన సాగు చేసే ప్రపంచంలోని కొన్ని ప్రదేశాలలో ఒకటి.<ref name="ndtv_2238752">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752|title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam|last=Press Trust of India|date=1 June 2020|work=NDTV|access-date=17 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|last=Suchitra|first=M|date=13 August 2003|title=Thirst below sea level|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922101804/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/thirst-below-sea-level/article28523147.ece|archive-date=22 September 2019|access-date=17 November 2020|website=[[The Hindu]]}}</ref> [[హిమాలయాలు|హిమాలయాల]] వెలుపల పశ్చిమ కనుమల్లోని భారతదేశంలో కెల్లా ఎత్తైన ప్రదేశమైన [[అనముడి|అనైముడి శిఖరం]] మలబార్ తీరానికి సమాంతరంగా ఉంది. మలబార్ తీరానికి సమాంతరంగా ఉన్న ప్రాంతం [[పడమటి కనుమలు|పశ్చిమ కనుమలలో]] ఎత్తైన తూర్పు ప్రాంతం నుండి పశ్చిమాన ఉన్న పల్లపు తీర ప్రాంతం వరకు మెల్లగా వాలుగా దిగుతుంది. తేమతో కూడిన నైరుతి రుతుపవనాలు, [[భారత ఉపఖండం]] లోని దక్షిణ భాగానికి చేరుకున్నప్పుడు, దాని స్థలాకృతి కారణంగా, "[[అరబ్బీ సముద్రం|అరేబియా సముద్ర]] శాఖ", "[[బంగాళాఖాతం|బంగాళాఖాత]] శాఖ" అనే రెండు శాఖలుగా విడిపోతాయి.<ref name="Jain">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7hOybWJeZN0C&pg=PA110|title=Geography 10|last=RK Jain|publisher=Ratna Sagar|isbn=978-8183320818|page=110|access-date=18 November 2012}}</ref> "అరేబియా సముద్ర శాఖ" మొదట పశ్చిమ కనుమలను తాకుతుంది.<ref name="Together with Social Science Term II">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oOA1nsSU8JYC&pg=PA112|title=Together with Social Science Term II|publisher=Rachna Sagar|isbn=978-8181373991|page=112|access-date=18 November 2012}}</ref> ఆ విధంగా నైరుతి రుతుపవనాల నుండి వర్షాలు కురిసే మొదటి రాష్ట్రం అనే విశిష్టత [[కేరళ]]కు దక్కింది.<ref name="google6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WuBFs6yFRwcC&pg=SL7-PA168|title=The Pearson CSAT Manual 2011|last=Edgar Thorpe, Showick Thorpe|last2=Thorpe Edgar|publisher=Pearson Education India|isbn=978-8131758304|page=7|access-date=18 November 2012}}</ref><ref name="Aggarwal">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jV6k0FvIC4sC&pg=RA5-PA16|title=A Text Book of Social Sciences|last=N.N. Kher|last2=Jaideep Aggarwal|publisher=Pitambar Publishing|isbn=978-8120914667|page=5|access-date=18 November 2012}}</ref> మలబార్ తీరం భారతదేశ జీవవైవిధ్యానికి ప్రధాన వనరు. == వ్యుత్పత్తి == ''మలబార్'' పదం ''మలనాడ్'' లేదా ''మలవరం'' అనే [[మలయాళం]] పదాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది, దీని అర్థం ''పర్వతాల భూమి''. 'మలబార్' పేరును మొట్టమొదటగా నమోదు చేసింది [[అల్ బెరూని]] (క్రీ.శ. 973-1048), అయితే ఈ పేరు అంతకు ముందు నుండే వాడుకలో ఉంది.<ref name="Etymology of Malabar2" /> ఇబ్న్ ఖోర్దాద్బే, అల్-బలాధురి వంటి రచయితలు తమ రచనలలో మలబార్ ఓడరేవులను ప్రస్తావించారు.<ref name="KMMohammad2">Mohammad, K.M. "Arab relations with Malabar Coast from 9th to 16th centuries" Proceedings of the Indian History Congress. Vol. 60 (1999), pp. 226–234.</ref>{{Citation needed|date=October 2024}} విలియం లోగాన్ ప్రకారం, ''మలబార్'' అనే పదం ద్రావిడ పదం ''మల'' (పర్వతం), [[పర్షియన్ భాష|పర్షియన్]]/[[అరబిక్ భాష|అరబిక్]] పదం ''బర్'' (దేశం/ఖండం) కలయిక నుండి ఉద్భవించింది.<ref name="Etymology of Malabar2" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/page/1/mode/1up|title=Malabar Manual, Vol. 1|last=Logan|first=William|date=1887|publisher=Superintendent, Government Press (Madras)|others=Servants of Knowledge|isbn=978-81-206-0446-9|pages=1}}</ref> ఈ పేరు మొదటి భాగం కాస్మాస్ ఇండికోప్లూస్టెస్ (క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం) రాసిన ''టోపోగ్రఫీ''లో మొదట ధృవీకరించబడింది, ఆ కాలంలోనే అరబ్ నావికులు కేరళను ''మలే'' అని పిలిచేవారని ఇది సూచిస్తుంది. ''టోపోగ్రఫీ''లో ''మలే'' అనే మిరియాల వ్యాపార కేంద్రాన్ని ప్రస్తావించారు, ఇది స్పష్టంగా మలబార్ ('మలే దేశం') కు తన పేరును ఇచ్చింది.<ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> ఈ పేరు రెండవ భాగాన్ని అరబిక్ పదం {{Lang|ar-Latn|barr}} ('ఖండం') లేదా దాని పర్షియన్ బంధువు {{Lang|fa-Latn|bar}} ('దేశం') అని పండితులు భావిస్తున్నారు. బ్రిటిష్ వారు వచ్చే వరకు ''మలబార్'' అనే పదాన్ని విదేశీ వాణిజ్య వర్గాల్లో [[కేరళ]]కు వాడుకలో ఉన్న పేరు.<ref name="Etymology of Malabar">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|last=Sreedhara Menon|first=A.|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> అంతకు ముందు, ''మలబార్'' అనే పదాన్ని ఆధునిక కేరళ రాష్ట్రంతో పాటు, నైరుతి తీరంలో కేరళకు ఆనుకుని ఉన్న [[తుళు నాడు]], [[కన్యాకుమారి జిల్లా]]కు కూడా వాడేవారు.<ref>{{Cite web|last=J. Sturrock|year=1894|title=Madras District Manuals - South Canara (Volume-I)|url=https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up|publisher=Madras Government Press}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up|title=The Travancore State Manual|last=V. Nagam Aiya|publisher=Travancore Government Press|year=1906}}</ref> మలబార్ ప్రజలను ''మలబార్లు'' అని పిలిచేవారు. భారతదేశంలోని మొత్తం నైరుతి తీరాన్ని సూచించడానికి మలబార్ అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తూంటారు. ఐరోపా వ్యాపారులు, పండితులూ దక్షిణ భారతదేశం లోనూ, శ్రీలంక లోనూ ఉన్న [[తమిళులు|తమిళులందరినీ]] కూడా మలబార్లనే అనేవారు. 18వ శతాబ్దంలో, జె.పి. ఫాబ్రిషియస్ తన తమిళ-ఇంగ్లీషు నిఘంటువును "డిక్షనరీ ఆఫ్ మలబార్ అండ్ ఇంగ్లీష్" అని అభివర్ణించాడు.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/malabarenglishdi00fabr|title=A Malabar and English dictionary|last=Fabricius|first=Johann Philipp|date=1809|publisher=Vepery|others=The Library of Congress}}</ref> ఈ రాష్ట్రాన్ని ''మలబార్'' అని పిలిచిన మొదటి రచయిత [[అల్ బెరూని|అల్-బెరూని]] (క్రీ.శ. 973 - 1048) అయి ఉండవచ్చు.<ref name="Etymology of Malabar"/> ఇబ్న్ ఖోర్దాద్బే, అల్-బలాధురి వంటి రచయితలు తమ రచనలలో మలబార్ ఓడరేవుల గురించి ప్రస్తావించారు.<ref name="KMMohammad">Mohammad, K.M. "Arab relations with Malabar Coast from 9th to 16th centuries" Proceedings of the Indian History Congress. Vol. 60 (1999), pp. 226–234.</ref> అరబ్ రచయితలు ఈ ప్రదేశాన్ని ''మలిబార్'', ''మణిబార్'', ''ములిబార్,'' ''మునిబార్'' అని పేర్కొన్నారు. ''మలబార్'' అంటే ''మలనాడు'' అంటే ''పర్వతాల భూమి'' అని అర్థం. విలియం లోగన్ ప్రకారం, ''మలబార్'' అనే పదం ద్రావిడ పదమైన ''మల'' (పర్వతం), [[పార్సీ భాష|పర్షియన్]] / [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]] పదమైన ''బార్'' (దేశం/ఖండం) ల కలయిక నుండి వచ్చింది.<ref name="Etymology of Malabar"/> == నిర్వచనాలు == [[దస్త్రం:Bekalfortbeach.JPG|thumb|కేరళలోని బేకల్ కోట బీచ్]] చారిత్రకంగా ''మలబార్ తీరం'' అనే పదం, [[పడమటి కనుమలు|పశ్చిమ కనుమలకు]], [[అరబ్బీ సముద్రం|అరేబియా సముద్రానికీ]] మధ్య [[కర్ణాటక]], [[కేరళ]] లోని సన్నటి తీర మైదానంలో ఉన్న నైరుతి తీరాన్ని సూచిస్తుంది.<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/359386/Malabar-Coast Malabar Coast], Britannica.com. Accessed 7 March 2023.</ref> భారతదేశపు దక్షిణ కొనపై [[గోవా|గోవాకు]] దక్షిణం నుండి [[కన్యాకుమారి]] వరకు ఈ తీరం ఉంది. దేశపు ఆగ్నేయ తీరాన్ని [[కోరమాండల్ తీరం]] అంటారు.<ref>[http://xenophongroup.com/mcjoynt/suffren3.gif Map of Coromandel Coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210015347/http://xenophongroup.com/mcjoynt/suffren3.gif|date=10 February 2012}} on a website dedicated to the East Indian Campaign (1782–1783).</ref> పురాతన కాలంలో భారత ద్వీపకల్పం లోని నైరుతి తీరం మొత్తాన్ని సూచించడానికి ''మలబార్'' అనే పదాన్ని వాడారు. 12 వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ఈ ప్రాంతం పురాతన [[చేర రాజవంశం|చేర రాజ్యం]]లో భాగంగా ఉండేది. చేర రాజ్యం విడిపోయిన తరువాత, ఈ ప్రాంతం లోని సామంతులు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నారు. వీటిలో ముఖ్యమైనవి [[కోజికోడ్ జిల్లా|కోజికోడ్]], కోళతునాడు, [[కొచ్చిన్ రాజ్యం|''పెరుంబదప్పు స్వరూపం'']], వయనాడ్, వల్లువనాడ్ రాజ్యం వాటిలో ముఖ్యమైనవి. ''మలబార్ తీరం'' పేరు కొన్నిసార్లు కొంకణ్ నుండి కన్యాకుమారి వద్ద ఉన్న ఉపఖండపు అంచు వరకు ఉన్న మొత్తం భారతీయ తీరానికి సమగ్ర పదంగా ఉపయోగించబడుతుంది.<ref name="britannica2" /> ఇది భారతదేశ నైరుతి తీరంలో సుమారు 845 కిలోమీటర్లు (525 మైళ్ళు) విస్తరించి ఉంది. ఇది గోవా దక్షిణ అంచు నుండి కన్యాకుమారి వరకు విస్తరించి, కర్ణాటక, కేరళ తీర ప్రాంతాలను చుట్టుముడుతుంది. దీని పశ్చిమాన అరేబియా సముద్రం, తూర్పున పశ్చిమ కనుమలు ఉన్నాయి. ఈ ఇరుకైన తీరం దక్షిణ భాగాన్ని నైరుతి కనుమల తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు అని పిలుస్తారు.{{citation needed|date=February 2021}} == ఆయుర్వేదం, సాంప్రదాయిక చికిత్సా పద్ధతులు == కేరళలో శాస్త్రీయ ఆయుర్వేదం అభివృద్ధిలో, పరిరక్షణలో మలబార్ తీరం ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. అష్టవైద్య సంప్రదాయాలుగా పిలువబడే అనేక వంశపారంపర్య వైద్య కుటుంబాలు కేరళలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి ఉద్భవించాయి. ''అష్టాంగ హృదయం'' వంటి శాస్త్రీయ ఆయుర్వేద గ్రంథాల ఆధారంగా సంస్కృత సారస్వతానికీ, వైద్య విద్యకూ, వైద్య విధానానికీ కేరళ సేవ చేసింది. మలబార్‌తో సంబంధం ఉన్న ప్రముఖ ఆయుర్వేద వంశాలలో, ప్రస్తుత మలప్పురం జిల్లాకు చెందిన '''పులమంతోల్ మూస్''' సంప్రదాయం ఒకటి. ఈ కుటుంబం అష్టవైద్య విధానానికి చెందినది. చారిత్రికంగా ఈ కుటుంబం శాస్త్రీయ కేరళ ఆయుర్వేద పరిరక్షణతో ఆచరణతో ముడిపడి ఉంది. ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు, చారిత్రక కథనాల ప్రకారం, పులమంతోల్ మూస్ వంశానికి చెందిన వైద్యులు ట్రావన్‌కోర్ (తిరువిథంకూర్) రాజ కుటుంబాలతో సంబంధాలు కొనసాగించారు. సంస్థాన కాలంలో ట్రావన్‌కోర్ రాజకుటుంబ సభ్యులతో సంప్రదింపులు, చికిత్సా పద్ధతులను అనుసరించడం కూడా ఇందులో భాగంగా ఉండేది. ట్రావన్‌కోర్ పాలకులు ఆయుర్వేదం, సంస్కృత పాండిత్యానికి అందించిన రాజపోషణ, మలబార్‌తో సంబంధం ఉన్న కుటుంబాలతో సహా కేరళ వ్యాప్తంగా ఉన్న సాంప్రదాయ వైద్య కుటుంబాల ప్రాముఖ్యతకు దోహదపడింది. పులమన్‌థోల్ సంప్రదాయం, వాగ్భటునికి ఆపాదించబడిన ఆయుర్వేద మూల గ్రంథాలలో ఒకటైన ''అష్టాంగ హృదయం'' అధ్యయనం, ఆచరణలతో ముడిపడి ఉంది. హిందూ సంప్రదాయంలో ఆయుర్వేదానికి వైద్యానికీ అధిపతి అయిన ధన్వంతరికి పులమన్‌థోల్‌లో నిర్మించిన శ్రీ రుద్ర ధన్వంతరి ఆలయంతో కూడా ఈ పరంపరకు అనుబంధం ఉంది. ఈ ఆలయం రోగాలు, శారీరక బాధల నుండి ఉపశమనం కోసం భక్తిశ్రద్ధలతో నిర్వహించే ''సర్వ రోగ శమన పూజతో'' సహా, స్వస్థత సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన ఆచారాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ పూజ చేసేందుకు కేరళలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండీ, రాష్ట్రం వెలుపల నుండీ భక్తులు, ఆయుర్వేద అనుచరులూ వస్తారు. ఈ వంశానికి సంబంధించిన సంస్థలలో పులమంతోల్ మూస్ ఆయుర్వేద ఆసుపత్రి, పంచకర్మ, నాడీ సంబంధిత పునరావాసం, కండరాలూ ఎముకలకూ సంబంధించిన రుగ్మతలు, వంశపారంపర్య వ్యాధుల నిర్వహణలో నిమగ్నమైన చికిత్సా కేంద్రాలు ఉన్నాయి.<ref name="auto">{{Cite web|title=Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital|url=https://pulamantholemoosshospital.com/|website=Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital}}</ref> కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసుడు [[చెంబై వైద్యనాథ భాగవతార్|చెంబై వైద్యనాథ భాగవతార్‌]] స్వర సంబంధ అనారోగ్యాలతో బాధపడినపుడు, పులమంతోల్ సంప్రదాయంలో ఆయుర్వేద చికిత్స తీసుకున్నాడని అంటారు. ఆ విధంగా ఈ సంప్రదాయానికి విస్తృతమైన సాంస్కృతిక గుర్తింపు వచ్చింది. ఆధునిక కాలంలో, ఈ సంప్రదాయానికి సంబంధించిన సంస్థలు, ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు ఆయుర్వేద చికిత్స, సహాయాన్ని మరింత అందుబాటులోకి తీసుకురావడమే లక్ష్యంగా, ఆయుర్వేద థానల్ వంటి సేవా కార్యక్రమాల ద్వారా తమ కార్యకలాపాలను విస్తరించాయి. [[దస్త్రం:AnaimudiPeak_DSC_4834.jpg|ఎడమ|thumb|[[హిమాలయాలు|హిమాలయాల]] వెలుపల భారతదేశంలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరమైన ఆనముడి, పశ్చిమ కనుమలలో మలబార్ తీరానికి సమాంతరంగా ఉంది.]] == నిర్వచనాలు == చారిత్రకంగా ''మలబార్ తీరం'' అనే పదం, [[పడమటి కనుమలు|పశ్చిమ కనుమలకు]], [[అరబ్బీ సముద్రం|అరేబియా సముద్రానికీ]] మధ్య [[కర్ణాటక]], [[కేరళ]] లోని సన్నటి తీర మైదానంలో ఉన్న నైరుతి తీరాన్ని సూచిస్తుంది.<ref name="britannica"/> భారతదేశపు దక్షిణ కొనపై [[గోవా|గోవాకు]] దక్షిణం నుండి [[కన్యాకుమారి]] వరకు ఈ తీరం ఉంది. దేశపు ఆగ్నేయ తీరాన్ని [[కోరమాండల్ తీరం]] అంటారు.<ref>[http://xenophongroup.com/mcjoynt/suffren3.gif Map of Coromandel Coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210015347/http://xenophongroup.com/mcjoynt/suffren3.gif|date=10 February 2012}} on a website dedicated to the East Indian Campaign (1782–1783).</ref> పురాతన కాలంలో భారత ద్వీపకల్పం లోని నైరుతి తీరం మొత్తాన్ని సూచించడానికి ''మలబార్'' అనే పదాన్ని వాడారు. 12 వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ఈ ప్రాంతం పురాతన చేర రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. చేర రాజ్యం విడిపోయిన తరువాత, ఈ ప్రాంతం లోని సామంతులు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నారు. వీటిలో ముఖ్యమైనవి [[కోజికోడ్ జిల్లా|కోజికోడ్]], కోళతునాడు, [[కొచ్చిన్ రాజ్యం|''పెరుంబదప్పు స్వరూపం'']], వేనాడ్, వల్లువనాడ్ రాజ్యం వాటిలో ముఖ్యమైనవి. == భౌగోళికం == [[దస్త్రం:Satellite_Picture_of_the_Western_Ghats_&_Indian_West_Coast.png|thumb| [[పడమటి కనుమలు|పశ్చిమ కనుమలు]] భారతదేశంలోని నైరుతి మలబార్ తీరానికి దాదాపు సమాంతరంగా ఉన్నాయి.]] భౌగోళికంగా, మలబార్ తీరాన్ని మూడు విభిన్న శీతోష్ణస్థితి ప్రాంతాలుగా విభజించవచ్చు. అవి: ఎత్తైన తూర్పు ప్రాంతాలు ఒకటి, కఠినమైన చల్లని పర్వత భూభాగం, మధ్యలో ఉన్న మధ్య భూములు రెండవది, రోలింగ్ కొండలు, పశ్చిమ లోతట్టు ప్రాంతాలు; తీర మైదానాలు మూడవది.<ref name="ChattopadhyayFranke2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOrvghLklKoC|title=Striving for Sustainability: Environmental Stress and Democratic Initiatives in Kerala|last=Chattopadhyay|first=Srikumar|last2=Franke|first2=Richard W.|publisher=Concept Publishing Company|year=2006|isbn=978-81-8069-294-9}}</ref> [[పడమటి కనుమలు|పశ్చిమ కనుమల]] పర్వత శ్రేణి ఎత్తైన తూర్పు ప్రాంతంలో తీరానికి సమాంతరంగా ఉంది. ఇవి మైదానాలను [[దక్కన్ పీఠభూమి]] నుండి వేరుపరుస్తాయి. ఈ పర్వతాలు ప్రపంచంలోని ఎనిమిది "హాటెస్ట్ హాట్‌స్పాట్‌లలో" ఒకటిగా గుర్తించబడ్డాయి. ఇవి [[యునెస్కో]] వారి [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం|ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల]] జాబితాలో ఉన్నాయి.<ref name="UNESCO">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-02/flora-fauna/32507340_1_world-heritage-list-western-ghats-border-town|title=UN designates Western Ghats as world heritage site|date=2 July 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=27 November 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131192257/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-02/flora-fauna/32507340_1_world-heritage-list-western-ghats-border-town|archive-date=31 January 2013}}</ref> [[కేరళ|కేరళలోని]] అనముడి శిఖరం భారతదేశంలో [[హిమాలయాలు|హిమాలయాల]] వెలుపల ఉన్న అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం. ఇది {{Convert|2,695|m|abbr=on}} ఎత్తున ఉంది.<ref>{{Cite book|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/|title=The Imperial Gazetteer of India|last=Hunter|first=William Wilson|last2=James Sutherland Cotton|last3=Richard Burn|last4=William Stevenson Meyer|last5=Great Britain India Office|publisher=Clarendon Press|year=1909|volume=11|ref=imp|access-date=16 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216124143/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/|archive-date=16 December 2008}}</ref> ఇక్కడి అడవులు హిమాలయ పర్వతాల కంటే పురాతనమైనవిగా భావిస్తున్నారు.<ref name="UNESCO" /> తూర్పు ప్రాంతంతో పోలిస్తే మలబార్ పశ్చిమ తీర ప్రాంతం సాపేక్షంగా చదునుగా ఉంటుంది.<ref name="ChattopadhyayFranke2006"/>{{Rp|33}}ఈ ప్రాంతమంతా ఉప్పునీటి కాలువలు, సరస్సులు, కయ్యలు, <ref name="Moss2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s0-CJ3djEdEC&pg=PA41|title=Public Relations Cases: International Perspectives|last=Danny Moss|publisher=Taylor & Francis|year=2010|isbn=978-0415773362|page=41|access-date=18 November 2012}}</ref> కేరళ బ్యాక్ వాటర్స్ అనే పేరున్న నదులూ విస్తరించి ఉన్నాయి.<ref name="Thorpe2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1cruroSVFoUC&pg=RA3-PA38|title=The Pearson CSAT Manual 2012|last=Edgar Thorpe|publisher=Pearson Education India|year=2012|isbn=978-8131767344|page=3|access-date=18 November 2012}}</ref> ''కేరళ ధాన్యాగారం'' అనే పేరున్న [[కుట్టనాడు|కుట్టనాడ్]] ప్రాంతం [[భారతదేశపు కొనలు|భారతదేశంలో కెల్లా అత్యంత తక్కువ ఎత్తున]] ఉన్న ప్రదేశం.<ref name="ndtv_2238752"/><ref>{{Cite web|last=Suchitra|first=M|date=2003-08-13|title=Thirst below sea level|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922101804/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/thirst-below-sea-level/article28523147.ece|archive-date=2019-09-22|access-date=2020-11-17|website=[[The Hindu]]}}</ref> దేశంలోని అతి పొడవైన సరస్సు వెంబనాడ్ బ్యాక్ వాటర్స్‌లో ప్రముఖంగా కనిపిస్తుంది. ఇది [[ఆలప్పుళ|అలప్పుజా]], [[కొచ్చి]] ల మధ్య ఉంది. దీని విస్తీర్ఝ్ణం సుమారు 200 చ.కి.మీ. ఉంటుంది.<ref name="Husain">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_9VGKfQ-sQsC&pg=RA9-PT18|title=Understanding: Geographical: Map Entries: for Civil Services Examinations: Second Edition|last=Majid Husain|publisher=Tata McGraw-Hill Education|year=2011|isbn=978-0070702882|page=9|access-date=18 November 2012}}</ref> భారతదేశ జలమార్గాలలో దాదాపు ఎనిమిది శాతం కేరళ లోనే ఉన్నాయి.<ref name="IWAI_2005">{{Cite journal |author=Inland Waterways Authority of India (IWAI—Ministry of Shipping) |year=2005 |title=Introduction to Inland Water Transport |url=http://iwai.nic.in/Introduction.html |url-status=dead |journal=IWAI (Ministry of Shipping) |archive-url=https://archive.today/20050204175110/http://iwai.nic.in/Introduction.html |archive-date=4 February 2005 |access-date=19 January 2006}}</ref> === భౌతిక భౌగోళికం === [[దస్త్రం:Kadalundi_Bird_Sanctuary.jpg|thumb|కడలుండి పక్షుల సంరక్షణ కేంద్రం దృశ్యం. మలబార్ తీర ప్రాంతం అనేక వలస పక్షులకు నిలయం.]] ''మలబార్ తీరం'' అనే పదం కొన్నిసార్లు కొంకణ్ పశ్చిమ తీరం నుండి కేప్ కొమోరిన్ వద్ద ఉన్న ఉపఖండపు అంచు వరకు ఉన్న మొత్తం భారతీయ తీరానికి సమగ్ర పదంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఇది 525 మైళ్ళు లేదా 845 కిలోమీటర్లకు పైగా పొడవు ఉంది. ఇది మహారాష్ట్ర నైరుతి తీరం నుండి విస్తరించి, గోవా తీర ప్రాంతం గుండా కర్ణాటక, కేరళ మొత్తం పశ్చిమ తీరం గుండా కన్యాకుమారి వరకు చేరుకుంటుంది. దీని పశ్చిమాన అరేబియా సముద్రం, తూర్పున పశ్చిమ కనుమలు ఉన్నాయి. ఈ ఇరుకైన తీరం దక్షిణ భాగం నైరుతి కనుమల తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు. వాతావరణం పరంగా, మలబార్ తీరం (ముఖ్యంగా పశ్చిమ ముఖంగా ఉన్న పర్వత వాలులలో), దక్షిణ భారతదేశంలో అత్యధిక వర్షపాతం పొందే ప్రాంతంగా ఉంది, ఎందుకంటే పశ్చిమ కనుమలు తేమతో కూడిన నైరుతి రుతుపవన వర్షాలను అడ్డుకుంటాయి. === మలబార్ వర్షారణ్యాలు === {{See also|కేరళ వన్యప్రాణులు}} మలబార్ వర్షారణ్యాలలో జీవభూగోళ శాస్త్రవేత్తలచే గుర్తించబడిన ఈ పర్యావరణ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి: # మలబార్ తీరం లోని తేమతో కూడిన అడవులు గతంలో తీర ప్రాంతాన్ని 250 మీటర్ల ఎత్తు వరకూ ఆక్రమించాయి (కానీ వీటిలో 95% అడవులు ఇప్పుడు లేవు) # నైరుతి కనుమల లోని తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు మధ్యస్థ ఎత్తులలో పెరుగుతాయి # నైరుతి కనుమల లోని పర్వత వర్షారణ్యాలు 1000 మీటర్ల కంటే ఎత్తున ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి మాన్‌సూన్ మలబార్ కాఫీ గింజలు ఈ ప్రాంతం నుండి వస్తాయి. === రేవు పట్టణాలు === మలబార్ తీరంలో అనేక చారిత్రికంగా చాలా రేవు పట్టణాలు ఉన్నాయి (కొన్నైతే ఇప్పటికీ ఉన్నాయి). పురాతన కాలం నాటి [[కన్నూర్ (కేరళ)|నౌరా]], విజింజం, ముజిరిస్, [[నెల్సిండా]], బేపూర్, తుండి ( పొన్నాని లేదా కడలుండి సమీపంలో), మధ్యయుగ కాలంలో [[కోజికోడ్]] (కాలికట్), [[కొల్లాం|కొల్లం]], పొన్నాని, [[కన్నూర్ (కేరళ)|కన్నూర్]] (కన్ననూర్), [[కొచ్చి|కొచ్చిన్]] లు వీటిలో ముఖ్యమైనవి. సహస్రాబ్దాలుగా ఇవి [[హిందూ మహాసముద్రం|హిందూ మహాసముద్రంలో]] వాణిజ్యానికి కేంద్రాలుగా పనిచేశాయి. సముద్రం పట్ల సముద్ర వాణిజ్యం పట్ల ఇక్కడి ప్రజల ధోరణి కారణంగా, మలబార్ తీర నగరాలు విభిన్న సంస్కృతులకు నిలయంగా ఉంటాయి. యూదులకూ (నేడు కొచ్చిన్ యూదులు అని పిలుస్తారు), సిరియన్ క్రైస్తవులకూ ( సెయింట్ థామస్ క్రిస్టియన్స్ అంటారు) [[ముస్లిం|ముస్లింలకు]] (ప్రస్తుతం మాప్పిలాస్ అంటారు), ఆంగ్లో-ఇండియన్లకూ చెందిన తొలి సమూహాలు ఇక్కడే నివాసాలు ఏర్పరచుకున్నారు.<ref>[https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&q=two+millennia ''The Jews of India: A Story of Three Communities''] by Orpa Slapak. The Israel Museum, Jerusalem. 2003. p. 27. {{ISBN|965-278-179-7}}.</ref><ref>[http://www.zum.de/whkmla/sp/1213/jeannedarc/mdh3.html ''The Clash of Cultures in Malabar : Encounters, Conflict and Interaction with European Culture, 1498-1947''] Korean Minjok Leadership Academy, Myeong, Do Hyeong, Term Paper, AP World History Class, July 2012</ref> == చరిత్ర == {{See also|కేరళ చరిత్ర}} === పూర్వ చరిత్ర === పశ్చిమ తీరప్రాంత పల్లపు ప్రాంతాలు, మధ్య భూభాగంలోని మైదానాలతో సహా మలబార్ తీరంలో గణనీయమైన భాగం ప్రాచీన కాలంలో సముద్రం కింద ఉండి ఉండవచ్చు. చంగనస్సేరి సమీపంలోని ఒక ప్రాంతంలో సముద్ర శిలాజాలు కనుగొనబడ్డాయి, తద్వారా ఈ పరికల్పనకు మద్దతు లభిస్తుంది.<ref name="Menon2007">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA20|title=A Survey Of Kerala History|author=A Sreedhara Menon|publisher=DC Books|year=2007|isbn=978-8126415786|pages=20–21|access-date=27 July 2012}}</ref> చరిత్రపూర్వ పురావస్తు పరిశోధనలలో పశ్చిమ కనుమలచే నిర్మించబడిన తూర్పు ఎత్తైన భూభాగంలో ఉన్న ఇడుక్కి జిల్లాలోని మరయూర్ ప్రాంతంలో నియోలిథిక్ యుగానికి చెందిన డోల్మెన్లు ఉన్నాయి. వాయనాడ్‌లోని ఎడక్కల్ గుహలలోని రాతి చెక్కడాలు క్రీ.పూ 6000 నాటి నియోలిథిక్ యుగానికి చెందినవి.<ref name="Kapoor2002">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gxIpYtnyzu4C&pg=PA2184|title=The Indian Encyclopaedia|author=Subodh Kapoor|publisher=Cosmo Publications|year=2002|isbn=978-8177552577|page=2184|access-date=1 August 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Wayanad|url=https://www.kerala.gov.in/web/guest/wayanad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528022259/https://kerala.gov.in/web/guest/wayanad|archive-date=28 May 2021|access-date=12 November 2015|website=kerala.gov.in|publisher=Government of Kerala}}</ref> === ప్రాచీన, మధ్యయుగ చరిత్ర === [[దస్త్రం:Silk_route.jpg|thumb|సిల్క్ రోడ్, సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యం ప్రాచీన వాణిజ్య మార్గాలు ప్రాచీన ప్రపంచ నాగరికతలకు, భారతదేశానికి మధ్య వస్తువులు, ఆలోచనలను తీసుకువెళ్ళాయి. భూ మార్గాలు ఎరుపు రంగులో ఉన్నాయి; జల మార్గాలు నీలిరంగులో ఉన్నాయి.]] [[దస్త్రం:Periplous_of_the_Erythraean_Sea.svg|thumb|ఎరిత్రియన్ సముద్ర పెరిప్లస్ పేర్లు, మార్గాలు, ప్రదేశాలు (క్రీ.శ 1వ శతాబ్దం)]] [[దస్త్రం:Caminho_maritimo_para_a_India.png|thumb|1498లో కోజికోడ్ చేరుకోవడానికి వాస్కో డ గామా తీసుకున్న మార్గం (నలుపు గీత), ఇది ఐరోపా నుండి భారతదేశానికి సముద్ర మార్గం ఆవిష్కరణ కూడా, కాలక్రమంలో భారత ఉపఖండంలో యూరోపియన్ వలసవాదానికి మార్గం సుగమం చేసింది]] సుమేరియన్ రికార్డుల ప్రకారం క్రీ.పూ 3000 నుండి మలబార్ తీరం ప్రధాన సుగంధ ద్రవ్యాల ఎగుమతిదారుగా ఉంది, దీనిని ఇప్పటికీ "సుగంధ ద్రవ్యాల తోట" లేదా "భారతదేశ సుగంధ ద్రవ్యాల తోట" గా పిలుస్తారు.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/of-kerala-egypt-and-the-spice-link/article5625620.ece|title=Of Kerala, Egypt, and the Spice link|last=Pradeep Kumar|first=Kaavya|date=28 January 2014|work=The Hindu|access-date=12 November 2015}}</ref><ref name="ChattopadhyayFranke20062">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOrvghLklKoC|title=Striving for Sustainability: Environmental Stress and Democratic Initiatives in Kerala|last1=Chattopadhyay|first1=Srikumar|last2=Franke|first2=Richard W.|publisher=Concept Publishing Company|year=2006|isbn=978-81-8069-294-9}}</ref>{{rp|79}} కేరళ సుగంధ ద్రవ్యాలు క్రీ.పూ 3, 2 సహస్రాబ్దులలో ప్రాచీన అరబ్బులు, బాబిలోనియన్లు, అస్సిరియన్లు, ఈజిప్షియన్లను మలబార్ తీరానికి ఆకర్షించాయి. ఈ కాలంలో ఫోయెనిషియన్లు మలబార్‌తో వాణిజ్యాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు.<ref name="Menon57">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA57|title=A Survey Of Kerala History|author=A Sreedhara Menon|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|pages=57–58|access-date=10 October 2012}}</ref> సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యానికి మలబార్ తీరంలో ప్రవేశించిన మొదటి వారు అరబ్బులు, ఫోయెనిషియన్లు.<ref name="Menon57" /> యెమెన్, ఒమన్, పర్షియన్ గల్ఫ్ తీరాలలోని అరబ్బులు మలబార్, ఇతర తూర్పు దేశాలకు మొదటి సుదీర్ఘ సముద్రయానం చేసి ఉండాలి.<ref name="Menon57" /> వారు మలబార్ దాల్చినచెక్కను మధ్యప్రాచ్యానికి తీసుకువచ్చి ఉండాలి.<ref name="Menon57" /> గ్రీకు చరిత్రకారుడు హెరోడోటస్ (క్రీ.పూ 5వ శతాబ్దం) తన కాలంలో దాల్చినచెక్క మసాలా పరిశ్రమ ఈజిప్షియన్లు, ఫోయెనిషియన్ల గుత్తాధిపత్యంలో ఉండేదని నమోదు చేశారు.<ref name="Menon57" /> ఎరిత్రియన్ సముద్ర పెరిప్లస్ ప్రకారం, ''లిమిరికే'' అని పిలువబడే ప్రాంతం ''నౌరా'', ''టిండిస్'' వద్ద ప్రారంభమైంది. అయితే టోలెమీ లిమిరికే ప్రారంభ స్థానంగా కేవలం ''టిండిస్'' ను మాత్రమే ప్రస్తావించారు. ఈ ప్రాంతం బహుశా కన్యాకుమారి వద్ద ముగిసి ఉండవచ్చు; ఇది ప్రస్తుత మలబార్ తీరానికి సుమారుగా సరిపోలుతుంది. ఈ ప్రాంతంతో రోమ్ వార్షిక వాణిజ్యం విలువ 50,000,000 సెస్టెర్స్‌గా అంచనా వేయబడింది.<ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> లిమిరికే సముద్రపు దొంగలకు గురయ్యేదని ప్లినీ ది ఎల్డర్ పేర్కొన్నారు.<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> లిమిరికే మలబార్ మిరియాలకు మూలమని కాస్మాస్ ఇండికోప్లూస్టెస్ పేర్కొన్నారు.<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> క్రీ.పూ చివరి శతాబ్దాలలో ఈ తీరం గ్రీకులు, రోమన్లకు సుగంధ ద్రవ్యాల కోసం, ముఖ్యంగా మలబార్ మిరియాల కోసం ముఖ్యమైనదిగా మారింది. చేరులకు చైనా, పశ్చిమాసియా, ఈజిప్ట్, గ్రీస్, రోమన్ సామ్రాజ్యంతో వాణిజ్య సంబంధాలు ఉండేవి.<ref>[https://books.google.com/books?id=eONSAAAAcAAJ&q=Muziris Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia.]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227045308/https://books.google.com/books?id=eONSAAAAcAAJ&q=Muziris|date=27 December 2016}} Ed. by Edward Balfour (1871), Second Edition. Volume 2. p. 584.</ref> విదేశీ-వాణిజ్య వర్గాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని ''మలే'' లేదా ''మలబార్'' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite web|author=Joseph Minattur|title=Malaya: What's in the name|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_054_1c_Minattur_MalayaWhatsInAName.pdf|access-date=7 August 2012|publisher=siamese-heritage.org|page=1}}</ref> ఆ కాలంలో ముజిరిస్, టిండిస్, నౌరా, నెల్సిండా ప్రధాన ఓడరేవులుగా ఉండేవి.<ref name="Kusuman">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qbNuyHswr1cC|title=A History of Trade & Commerce in Travancore|author=K. K. Kusuman|publisher=Mittal Publications|year=1987|isbn=978-8170990260|pages=1–2|access-date=30 May 2015}}</ref> సమకాలీన సంగం సాహిత్యం మలబార్ మిరియాల కోసం మార్పిడి చేయడానికి బంగారంతో నిండిన రోమన్ నౌకలు కేరళలోని ముజిరిస్‌కు వచ్చినట్లు వర్ణిస్తుంది. ఈజిప్టులోని హెల్లెనిస్టిక్ టోలెమిక్ రాజవంశం రాజు టోలెమీ VIII ప్రోత్సాహంతో సుమారు క్రీ.పూ 118 లేదా 166లో రుతుపవనాలను ఉపయోగించి కేరళ చేరుకున్న ప్రారంభ పాశ్చాత్య వర్తకులలో యూడోక్సస్ ఆఫ్ సైజికస్ ఒకరు. రోమన్ కర్సస్ పబ్లికస్ మనుగడలో ఉన్న ఏకైక పటమైన టాబులా ప్యూటింగెరియానాలో ''ఆగస్టస్'' ఆలయం, గార్రిసన్ రోమన్ సైనికుల కోసం బ్యారక్‌లు వంటి ఈ ప్రాంతంలోని ఓడరేవు నగరాలలోని రోమన్ స్థావరాలు గుర్తించబడ్డాయి.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=te1sqTzTxD8C&pg=PA246|title=The First Spring: The Golden Age of India|author=Abraham Eraly|publisher=Penguin Books India|year=2011|isbn=978-0670084784|pages=246–|access-date=7 August 2012}}</ref><ref name="Iyengar_2001">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ERq-OCn2cloC|title=History Of The Tamils: From the Earliest Times to 600 A.D.|author=Iyengar PTS|publisher=Asian Educational Services|year=2001|isbn=978-8120601451|access-date=29 December 2008}}</ref> ''కేరళ'' అనే పదం మొదట క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దపు మగధ చక్రవర్తి అశోకుడి రాతి శాసనంలో ''కేరళపుతో'' (చేరులు) గా ఎపిగ్రాఫికల్‌గా నమోదు చేయబడింది.<ref name="Kerala 2011">"Kerala." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2011. Web. 26 December 2011.</ref> అశోకుడి కాలంలో దక్షిణ భారతదేశంలోని నాలుగు స్వతంత్ర రాజ్యాలలో ఒకటిగా ఇది పేర్కొనబడింది, మిగిలినవి చోళులు, పాండ్యులు, సత్యపుత్రులు.<ref name="SmithJackson2008">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bP7DzXQBoM4C&pg=PA166|title=History of India, in Nine Volumes: Vol. II – From the Sixth Century BCE to the Mohammedan Conquest, Including the Invasion of Alexander the Great|author1=Vincent A. Smith|author2=A. V. Williams Jackson|date=30 November 2008|publisher=Cosimo, Inc.|isbn=978-1-60520-492-5|pages=166–|access-date=1 August 2012}}</ref> అరేబియా సముద్రం మీదుగా మధ్యధరా, ఎర్ర సముద్రంలోని అన్ని ప్రధాన ఓడరేవులు, ఫార్ ఈస్ట్‌తో వాణిజ్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడం ద్వారా చేరులు కేరళను అంతర్జాతీయ వాణిజ్య కేంద్రంగా మార్చారు. చేరుల ఆధిపత్యం ప్రాచీన హిందూ మహాసముద్ర వాణిజ్య ప్రధాన మార్గాలలో ఒకదానిలో ఉంది. పొరుగున ఉన్న చోళులు, రాష్ట్రకూటుల నుండి పదేపదే దాడుల తర్వాత ప్రారంభ చేరులు పతనమయ్యారు. ప్రారంభ మధ్యయుగంలో నంబూదిరి బ్రాహ్మణ వలసదారులు కేరళకు వచ్చి కుల వ్యవస్థ మార్గంలో సమాజాన్ని రూపొందించారు. 8వ శతాబ్దంలో ఆదిశంకరులు మధ్య కేరళలోని కాలడిలో జన్మించారు. ఆయన భారత ఉపఖండం అంతటా విస్తృతంగా పర్యటించి అద్వైత వేదాంతం అనే విస్తృత ప్రభావవంతమైన తత్వశాస్త్ర సంస్థలను స్థాపించారు. 9వ శతాబ్దంలో కేరళపై చేరులు తిరిగి నియంత్రణ సాధించారు, 12వ శతాబ్దంలో రాజ్యం రద్దు అయ్యే వరకు పాలించారు, ఆ తర్వాత చిన్న స్వయంప్రతిపత్తమైన రాజ్యాలు ముఖ్యంగా కోజికోడ్ జామోరిన్ల రాజ్యం ఉద్భవించాయి. 13వ శతాబ్దపు వెనీషియన్ అన్వేషకుడు మార్కో పోలో ప్రావిన్స్‌లో తన బస గురించి సందర్శించి రాశారు.<ref>{{Cite web|title=The Travels of Marco Polo/Book 3/Chapter 17 - Wikisource, the free online library|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Travels_of_Marco_Polo/Book_3/Chapter_17|access-date=2022-01-12|website=en.wikisource.org|language=en}}</ref> కోజికోడ్ ఓడరేవు చైనీయులు, అరబ్బులు, పోర్చుగీసు, డచ్, చివరగా బ్రిటిష్ వారికి మధ్యయుగ దక్షిణ భారత తీరానికి ప్రవేశ ద్వారంగా పనిచేసింది.<ref name="Etymology of Malabar3" /> 1498లో, వాస్కో డి గామా [[కోజికోడ్]] అన్వేషణ యుగంలో సముద్ర మార్గాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు, ఇది ఐరోపా నుండి [[దక్షిణాసియా|దక్షిణ ఆసియా]] మొదటి ఆధునిక సముద్ర మార్గం కూడా, పోర్చుగీస్ స్థావరాలను పెంచింది, ఇది భారతదేశ వలస యుగానికి నాంది పలికింది. డచ్, ఫ్రెంచ్, [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్]] ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీల యూరోపియన్ వాణిజ్య ప్రయోజనాలు భారతదేశంలో వలసరాజ్యాల యుద్ధాల సమయంలో కేంద్ర బిందువుగా మారాయి. 1755లో పురక్కాడ్ యుద్ధంలో శక్తివంతమైన కోళికోడ్ జామోరిన్‌ను ఓడించి ట్రావెన్కోర్, కేరళలో అత్యంత ఆధిపత్య రాష్ట్రంగా మారింది.<ref name="AHoT 162">{{Cite book|url=https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog|title=A History of Travancore from the Earliest Times|last=Shungoony Menon|first=P.|date=1878|publisher=Higgin Botham & Co.|location=Madras|pages=[https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog/page/n212 162]–164|language=en|format=pdf|access-date=5 May 2016}}</ref> [[కొచ్చి]] ట్రావెన్కోర్ ల [[పాలియత్ అచన్]] కలిసి కాలికట్ జామోరిన్ను కొచ్చి భూభాగాల నుండి పారదోలారు. మార్తాండ పిళ్ళై నాయకత్వంలో, ట్రావెన్కోర్ నాయర్ దళాలు, జనరల్ డి లన్నోయ్ మార్గదర్శకత్వంలో, 1763లో [[త్రిస్సూర్ జిల్లా|త్రిస్సూర్]] యుద్ధంలో త్రిస్సూర్ను విజయవంతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. తీవ్రంగా ప్రతిఘటించినప్పటికీ, జామోరిన్ దళాలు వెనక్కి తగ్గాయి. చివరికి కొచ్చిన్ భూభాగం నుండి వారిని తరలించడానికి దారితీసింది. శాంతి సాధనలో, జామోరిన్ యుద్ధ ఖర్చుల కోసం ట్రావెన్కోర్కు నష్టపరిహారం చెల్లించడానికి అంగీకరించాడు.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyoftravanc0000shun|title=History of Travancore from the Earliest Times|last=P. Shungoonny Menon|date=1878|publisher=Higginbotham and Co. (Madras)|others=Servants of Knowledge}}</ref> ట్రావెన్కోర్ రాజు [[మార్తాండవర్మ|మార్తాండ వర్మ]] డచ్చి వారిని ఓడించిన తరువాత, ఉత్తర కేరళలో మలబార్ జిల్లాను సృష్టించి, 1947 లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చేవరకు రాష్ట్ర దక్షిణ భాగంలో కొత్తగా సృష్టించబడిన ట్రావెన్కోర్ సంస్థానంతో పొత్తు పెట్టుకోవడం ద్వారా బ్రిటిష్ కిరీటం కేరళపై నియంత్రణను పొందింది. కేరళ రాష్ట్రం 1956లో మాజీ ట్రావెన్కోర్-కొచ్చిన్ రాష్ట్రం, మలబార్ జిల్లా, [[మద్రాసు రాష్ట్రం]] దక్షిణ కెనరా జిల్లాలోని కాసరగోడ్ తాలూకా నుండి ఏర్పడింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/yw/2003/11/01/stories/2003110101270300.htm|title=The land that arose from the sea|date=1 November 2003|work=[[The Hindu]]|access-date=2009-07-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040117071454/http://www.hindu.com/yw/2003/11/01/stories/2003110101270300.htm|archive-date=17 January 2004}}</ref> === బ్రిటిష్ వలసవాదం: మలబార్ జిల్లా === {{main|మలబార్ జిల్లా}}{{See also|డచ్ మలబార్|ఉత్తర మలబార్|దక్షిణ మలబార్}} ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాల తరువాత బ్రిటిష్ వలసలుగా మారిన మలబార్ తీరప్రాంత భాగాలు బ్రిటిష్ ఇండియా జిల్లాగా నిర్వహించబడ్డాయి. ఈ బ్రిటిష్ జిల్లాలో ప్రస్తుత కన్నూర్, కోజికోడ్, వాయనాడ్, మలప్పురం జిల్లాలు, చాలావరకు పాలక్కాడ్ (చిత్తూర్ తాలూకా మినహాయించి), త్రిస్సూర్ లోని కొన్ని భాగాలు (చావక్కాడ్ తాలూకా), ఎర్నాకులం జిల్లాలోని ఫోర్ట్ కొచ్చి ప్రాంతంతో పాటు ఏకాకి లక్షద్వీప్ ద్వీపాలు ఉన్నాయి. దీని పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం కోజికోడ్‌లో ఉండేది. [[దస్త్రం:Malabar_District_(1951_Census).svg|thumb|1951లో పూర్వపు మలబార్ జిల్లా పటం]] ప్రాచీన మలబార్‌లో భాగమైన మలబార్ జిల్లా బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నియంత్రణలోని రాష్ట్రంలో భాగం. ఇందులో కేరళ రాష్ట్ర ఉత్తర సగం, లక్షద్వీప్ ద్వీపాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|date=8 June 2008|title=Kerala. Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kerala|website=Encyclopædia Britannica Online}}</ref> కోజికోడ్ మలబార్ రాజధానిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ప్రాంతాన్ని ఉత్తర, దక్షిణ అనే రెండు వర్గాలుగా విభజించారు. ఉత్తర మలబార్‌లో ప్రస్తుత కాసరగోడ్, కన్నూర్ జిల్లాలు, వాయనాడ్ జిల్లాలోని మానంతవాడి తాలూకా, కోజికోడ్ జిల్లాలోని వటకర, కోయిలండి తాలూకాలు ఉన్నాయి. మిగిలి ఉన్న ప్రాంతం దక్షిణ మలబార్ (కోజికోడ్ తాలూకా), ఇందులో ప్రస్తుత కోజికోడ్, తామరస్సేరి తాలూకా, ప్రస్తుత కల్పేట, సుల్తాన్ బత్తేరి ప్రదేశాలను కలుపుకున్న దక్షిణ వాయనాడ్, ప్రస్తుత మలప్పురం జిల్లా పరిధిలోకి వచ్చే ఎరనాడ్ తాలూకా, పాలక్కాడ్ జిల్లా, త్రిస్సూర్ జిల్లా చావక్కాడ్ తాలూకా ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ పాలనలో మలబార్ ప్రధాన ప్రాముఖ్యత మిరియాలు, పెంకులు, కొబ్బరికాయల ఉత్పత్తిలో ఉంది.<ref>Pamela Nightingale, 'Jonathan Duncan (bap. 1756, d. 1811)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> పూర్వపు మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ పాత పరిపాలనా రికార్డులలో ప్రభుత్వానికి స్వంతమైన అత్యంత విశేషమైన తోట 1844లో నిలంబూర్‌లో నాటిన టేకు తోట అని నమోదు చేయబడింది.<ref name="Mbsp">{{cite book|url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf|title=The Madras Presidency (1881–1931)|last=Boag|first=GT|publisher=Government of Madras|year=1933|location=Madras|page=63|access-date=2026-08-11|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf|url-status=dead}}</ref> మలబార్ జిల్లా, బేపూర్, ఫోర్ట్ కొచ్చి ఓడరేవులు పూర్వపు మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో కొంత ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నాయి, ఎందుకంటే ఇది పశ్చిమ మలబార్ తీరంలో ఉన్న ప్రెసిడెన్సీ రెండు జిల్లాలలో ఒకటి, తద్వారా అరేబియా సముద్రం గుండా సముద్ర మార్గాన్ని కలుపుతుంది. దీని కోసం 1861లో తిరూర్ నుండి బేపూర్ వరకు కేరళ మొదటి రైలు మార్గం వేయబడింది. === స్వాతంత్ర్యం తరువాత === భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చాక, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ [[మద్రాసు రాష్ట్రం|మద్రాస్ రాష్ట్రంగా]] మారింది. 1956 నవంబరు 1 న భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేసినపుడు ఉత్తరాన ఉన్న [[కాసర్‌గోడ్ జిల్లా|కాసరగోడ్]] ప్రాంతాన్ని, దక్షిణాన ఉన్న ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చిన్ రాష్ట్రాన్నీ పక్కనే మలబార్‌తో కలిపి కేరళ రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేసారు. అంతకు ముందు, కాసరగోడ్ [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని]] సౌత్ కెనరా జిల్లాలో భాగంగా ఉండేది. [[లక్షద్వీప్]] దీవులు విడిపోయి కొత్త కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఏర్పడ్డాయి. == చిత్ర మాలిక == <gallery widths="200" heights="135"> దస్త్రం:Vembanad Lake at Kumarakom.jpg|alt=Vembanad, the largest lake in India, is a portion of the Kerala Backwaters|భారతదేశంలోని అతిపెద్ద సరస్సువెంబనాడ్, కేరళ వాటర్ బ్యాక్స్‌లో భాగం దస్త్రం:Chalakudy River bank on a summer sunrise.jpg|alt=The Athirappilly Falls is located on Chalakudy River.|చాలకుడి నదిపై [[అతిరపిళ్ళి జలపాతం|అతిరపల్లి జలపాతం]] . దస్త్రం:Fish net over Periyar River 0.jpg|alt=Periyar, the longest river of Kerala.|పెరియార్,కేరళలో అతి పొడవైన నది. దస్త్రం:Kappad beach kerala.jpg|alt=Kappad beach near Koyilandy|కోయిలాండి సమీపంలోనికప్పడ్ బీచ్ దస్త్రం:Ezhimala beach.JPG|alt=Sandy beaches dotted with swaying coconut palms are a ubiquitous sight along the Malabar coast|తలలూపుతున్న కొబ్బరి చెట్లతో నిండిన ఇసుక బీచ్‌లు మలబార్ తీరం వెంబడి సర్వత్రా కనిపిస్తూంటాయి దస్త్రం:Light house in Ponnani.jpg|పొన్నాని వద్ద దీపపు స్థంభం </gallery> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కోరమాండల్ తీరం]] * [[దక్షిణ మలబార్]] * [[మలంకర మెట్రోపాలిటన్ (ఎంఓఎస్సీ)]] == మూలాలు == {{Reflist}} == మరింత చదవడానికి == * {{cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379|title=Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806|author=K. V. Krishna Iyer|publisher=Norman Printing Bureau, Kozhikode|year=1938}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up|title=Malabar Manual (Volume-I)|author=William Logan|publisher=Madras Government Press|year=1887}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up|title=Malabar Manual (Volume-II)|author=William Logan|publisher=Madras Government Press|year=1887}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|title=A Survey of Kerala History|author=Menon, A. Sreedhara|publisher=DC Books|year=2007|isbn=9788126415786}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage|title=Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language|author=S. Muhammad Hussain Nainar|publisher=University of Madras|year=1942}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280840|title=Malabar and the Portuguese: being a history of the relations of the Portuguese with Malabar from 1500 to 1663|author=Panikkar, K. M.|date=1929|author-link=K. M. Panikkar}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530045|title=Malabar and the Dutch|author=Panikkar, K. M.|date=1931|author-link=K. M. Panikkar}} * {{cite book|title=Asia and Western dominance, 1498–1945|author=Panikkar, K. M.|date=1953|publisher=G. Allen and Unwin|location=London|author-link=K. M. Panikkar}} == బయటి లింకులు == * {{Commons category-inline}} * {{Wikivoyage inline|మలబార్}} {{Navboxes|title=[[కేరళ]]|list={{కేరళ జిల్లాలు}}}}{{Authority control}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:భారతదేశ భౌగోళికం]] [[వర్గం:దక్షిణ భారతదేశం]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] [[వర్గం:భారతదేశ ప్రాంతాలు]] i1rdjs4b32d2ud97o0hgji7gk3xt36x ఆనందమఠ్ 0 422807 4936837 4907199 2026-08-17T05:46:27Z రవిచంద్ర 3079 కాపీ ఎడిటింగ్ 4936837 wikitext text/x-wiki {{Infobox book|<!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] --> | name = ఆనందమఠ్ | author = [[బంకించంద్ర ఛటర్జీ]] | language = [[బెంగాలీ భాష|బెంగాలీ]] | country = భారతదేశం | genre = (జాతీయతావాదం) | publisher = రామానుజన్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, భారతదేశం | isbn = | title_orig = আনন্দ মঠ | translators = జూలియస్ లిప్నర్ | image = File:আনন্দমঠ (দ্বিতীয় সংস্করণ, ১৮৮৩).djvu | image_size = 200px | alt = Title page of the second edition of the books | caption = రెండవ ఎడిషను టైటిలు పేజీ | illustrators = | cover_artist = | series = | release_date = 1882 | english_release_date = 2005, 1941, 1906 | media_type = ముద్రణ (పేపర్‌బ్యాక్) | pages = 336 pp | oclc = | preceded_by = | followed_by = }} '''''ఆనందమఠ్''''' (తెలుగు: ఆనందమఠము) అనేది [[బంగ్లా భాష|బెంగాలీ]] చారిత్రక నవల. దీనిని [[బంకించంద్ర ఛటర్జీ]] రచించాడు. 1882 లో మొదటిసారి ప్రచురించారు. 18 వ శతాబ్దపు చివరిలో జరిగిన [[ఫకీర్లు, సన్యాసుల తిరుగుబాటు|సన్యాసి తిరుగుబాటు]] నేపథ్యంతో ప్రేరణ పొంది, ఈ రచన చేసాడు. బెంగాలీ లోనే కాక, భారతీయ సాహిత్య చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన నవలలలో ఒకటిగా దీన్ని పరిగణిస్తారు.<ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref> ''[[వందేమాతరం|వందేమాతర]]'' గీతం ఈ నవలలోనే మాతృభూమి పేరుతో ప్రచురించారు.<ref>{{Cite book|title=Vande Mataram|last=Bhattacharya|first=Sabyasachi|publisher=Penguin|year=2003|isbn=978-0-14-303055-3|location=New Delhi|pages=68–95}}</ref> == కథ సారాంశం == ఈ కథ 1770 లో బెంగాల్‌ కరువు సమయంలో జరుగుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Bengal famine of 1770|url=http://www.cambridgeforecast.org/MIDDLEEAST/BENGAL.html|access-date=2020-01-16|website=cambridgeforecast.org}}</ref> కరువు సమయంలో ఆహారం, నీరు లేకుండా తమ గ్రామమైన ''పదచిహ్నం''లో చిక్కుకున్న మహేంద్ర, కళ్యాణి దంపతుల పరిచయంతో ఇది ప్రారంభమవుతుంది. వారు తమ గ్రామాన్ని విడిచిపెట్టి, మనుగడ కోసం సమీప నగరానికి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకుంటారు. అలా వెళ్తూండగా కళ్యాణి దొంగల బారిన పడకుండా తప్పించుకోటానికి తన పసిపాపతో సహా అడవిలో పరుగెత్తడంతో దంపతులు విడిపోతారు. అలా పరుగెత్తి, ఆమె నది ఒడ్డున స్పృహ కోల్పోతుంది. జీవానందుడు అనే హిందూ "సన్యాసి" (నిజమైన సన్యాసులు కాదు సన్యాసుల చిహ్నాన్ని ధరించి, [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|ఈస్టిండియా కంపెనీకి]] వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేయడానికి తమ ఇంటిని విడిచిపెట్టిన సాధారణ ప్రజలే) ఆ శిశువును తన ఇంటికి తీసుకెళ్లి, తన సోదరికి అప్పగించి, కల్యాణిని తన ఆశ్రమానికి తీసుకువెళ్తాడు. భర్త, మహేంద్ర, ఈ సమయంలో సన్యాసులతో చేరి, జాతికి సేవ చేయడానికి ఎక్కువ మొగ్గు చూపుతాడు. కళ్యాణి, అతనికి తన అడ్డు లేకుండా చేసి, అతని కలలను సాధించుకోవడంలో సహాయపడాలని ఆత్మహత్య చేసుకోడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఆ సమయంలో, సత్యానందుడనే మహాత్ముడు ఆమెను కలుస్తాడు. కానీ అతను ఆమెకు సహాయం చేసే లోపే, ఇతర సన్యాసులు కంపెనీ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేస్తున్నందున, ఈస్టిండియా కంపెనీ సైనికులు అతన్ని అరెస్టు చేస్తారు. సైనికులు ఈడ్చుకుంటూ వెళుతున్నప్పుడు అతను సన్యాసి వస్త్రాలు ధరించని మరొక సన్యాసిని చూసి, ఒక పాట పాడతాడు. అది {{Quote|''"నది ఒడ్డున, పైరగాలిలో,''<br /> ''అడవిలో, ఓ మహిళ ఉంది."''}} ఆ రెండో సన్యాసి ఆ పాట లోని అంతరార్థాన్ని అర్థం చేసుకుని, కళ్యాణినీ, శిశువునూ రక్షించి, వారిని తిరుగుబాటు చేసే సన్యాసుల రహస్య ప్రదేశానికి తీసుకువెళతాడు. అదే సమయంలో, మహేంద్రకు కూడా సన్యాసులు అక్కడే ఆశ్రయం ఇస్తారు; ఆ విధంగా మహేంద్ర, కళ్యాణి మళ్లీ కలుస్తారు. తిరుగుబాటుదారుల నాయకుడు మహేంద్రకు ''[[భరత మాత|భారత మాత]]'' (మదర్ ఇండియా) మూడు ముఖాలను మూడు వరుస గదులలో పూజించబడుతున్న మూడు దేవత విగ్రహాలుగా చూపాడు: # ఒకప్పుడు తల్లి అంటే – [[జగద్ధాత్రి]] దేవి విగ్రహం, బెంగాల్/భారతదేశ గత వైభవాన్ని సూచిస్తుంది # ఇప్పుడు ఆ తల్లి - [[కాళికాదేవి|కాళికా దేవి]] విగ్రహం, కరువుకూ, భూమి ఆర్థిక దోపిడీకి సూచన # ఇకపై ఆ తల్లి - [[దుర్గ|దుర్గా]] దేవి విగ్రహం, భవిష్యత్తు భారతదేశం పట్ల వారి ఆలోచనను సూచిస్తుంది. క్రమంగా, తిరుగుబాటు ప్రభావం పెరుగుతుంది. వారి సంఖ్య కూడా పెరుగుతుంది. ఆ ధైర్యంతో, వారు తమ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ఇటుకలతో కట్టిన చిన్న కోటకు మార్చారు. ఈస్టిండియా కంపెనీ సేనలు పెద్ద బలంతో కోటపై దాడి చేస్తాయి. తిరుగుబాటుదారులు వారిని సమీపంలోని నదిపై అడ్డుకట్టలు కడతారు. కానీ వారికి ఫిరంగి శిక్షణ గానీ సైనిక శిక్షణ గానీ లేదు. పోరాటంలో, దళాలు వంతెనపై వ్యూహాత్మక తిరోగమనం చేస్తాయి. ''సన్యాసుల'' సైన్యం, సైనిక అనుభవం లేకపోవడంతో, శత్రువును వెంబడించి వాళ్ళు పన్నిన కుట్రలో చిక్కుకుంటారు. తిరుగుబాటుదారులతో వంతెన అంతా నిండిపోయిన తర్వాత, ఈస్టిండియా కంపెనీ సైనికులు వారిపై ఫిరంగి కాల్పులు జరిపి తీవ్ర ప్రాణనష్టం చేస్తారు. అయితే, కొంతమంది తిరుగుబాటుదారులు కొన్ని ఫిరంగులను పట్టుకోగలుగుతారు. కంపెనీ సైనికులపై ఎదురు కాల్పులు జరుపుతారు. కంపెనీ దళాలు వెనక్కి తగ్గుతాయి. తిరుగుబాటుదారులకు తొలి విజయం సాధిస్తారు. మహేంద్ర, కళ్యాణి మళ్లీ ఇంటిని నిర్మించుకోవడం, మహేంద్ర తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడంతో కథ ముగుస్తుంది, [[వందేమాతరం]] గేయాన్ని ఈ నవలలోనే ప్రచురించారు. 20 వ శతాబ్దంలో భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధులను ప్రేరణ నిచ్చిన గేయం ఇది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దాని మొదటి రెండు చరణాలు భారతదేశ జాతీయ గీతంగా మారాయి. == అనుసరణలు == [[File:Aananda-Mathamu Telugu book cover 1924 (page 6 crop).jpg|thumb|Aananda-Mathamu Telugu book cover 1924]] === సినిమా === ఈ నవల తరువాత 1952 లో ''ఆనంద్‌మఠ్'' అనే సినిమాగా వచ్చిండి. [[హేమెన్ గుప్తా]] దర్శకత్వం వహించాడు. ఇందులో [[పృథ్వీరాజ్ కపూర్]], [[భరత్ భూషణ్]], ప్రదీప్ కుమార్, [[అజిత్ ఖాన్|అజిత్]], [[గీత బాలి|గీతా బాలి]] నటించారు. [[లతా మంగేష్కర్]] పాడిన [[వందేమాతరం]] గేయానికి [[హేమంత్ కుమార్]] సంగీతాన్ని సమకూర్చాడు. ఇది గొప్ప ప్రజాదరణ పొందింది.<ref name="red">[http://www.rediff.com/entertai/2003/jun/02dinesh.htm Pradeep Kumar] [[Rediff.com]].</ref> == అనువాదాలు == ఈ రచన [[వావిళ్ళ వెంకటేశ్వర శాస్త్రి]] తెలుగులోకి అనువదించి 1924 సంవత్సరంలో వారి [[వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్]] ద్వారా ముద్రించారు.<ref>[https://archive.org/search?tab=all&query=in.ernet.dli.2015.371478 ఆర్కీవులో 1924లో ముద్రితమైన ఆనందమఠము పుస్తక ప్రతి.]</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:బెంగాలీ నవలలు]] [[వర్గం:1882 పుస్తకాలు]] [[వర్గం:తెలుగు అనువాద పుస్తకాలు]] c2jn77hfzhwvkdwpocslnir13cj9ojm గ్రంథాలయ సంఘాలు 0 423840 4936854 4914525 2026-08-17T07:21:44Z Vjsuseela 35888 /* తెలుగు ప్రాంత గ్రంథాలయ సంఘాలు */ 4936854 wikitext text/x-wiki గ్రంథాలయ సంఘాలు స్థానిక, జాతీయ, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గ్రంథాలయాలను, గ్రంథాలయ సిబ్బందిని అనుసంధానిస్తాయి. గ్రంథాలయ సంఘాలు తమ వ్యక్తిగత, సంస్థాగత సభ్యులకు సహకారం, సమాచార ప్రసారం, విద్య, శిక్షణ, పరిశోధన, ఇంకా అభివృద్ధిని సాధించే వనరులను అందిస్తాయి. వాటి జాబితాలను, అంతర్జాల లింకులను, వికీపీడియా వ్యాసాల లింకులు, వికీసోర్స్ వ్యాసాల లింకులను, సంక్షిప్త వివరణలను సమాచార లభ్యత మేరకు ఇక్కడ పొందుపరచడమైనది . == అంతర్జాతీయ గ్రంధాలయ సంఘాలు == * కామన్వెల్త్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ * ఇంటర్నేషనల్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ యూనివర్సిటీ లైబ్రరీస్ * ఇంటర్నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆన్ ఆర్కైవ్స్ * ఇంటర్నేషనల్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్స్ అండ్ ఇన్స్టిట్యూషన్స్ (ఐ.ఎఫ్.ఎల్.ఏ.) * ప్రత్యేక గ్రంథాలయాల సంఘం (ఎస్ఎల్ఏ) * ఆర్ట్ లైబ్రరీస్ అసోసియేషన్ * 'అసోసియేషన్ ఆఫ్ స్పెషల్ లైబ్రరీస్ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో ASLIB (UK) * కన్సార్టియం ఆఫ్ యూరోపియన్ రీసెర్చ్ లైబ్రరీస్ (సి. ఇ. ఆర్. ఎల్.) * అమెరికన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ లా లైబ్రరీస్ (ఏ. ఏ. ఎల్. ఎల్.) * అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ (ALA) <ref>{{Cite web|title=Homepage|url=https://www.ala.org/|access-date=May 10, 2022|website=American Library Association}}</ref> (వికీసోర్స్: https://w.wiki/_qFix) * అమెరికన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ స్కూల్ లైబ్రేరియన్ (AASL) * అమెరికన్ ఇండియన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ (ఏఐఎల్ఏ) * అసోసియేషన్ ఆఫ్ కాలేజ్ అండ్ రీసెర్చ్ లైబ్రరీస్ (ACRL) == భారత జాతీయ గ్రంథాలయ సంఘాలు == * బరోడా - “గ్రంధభాండాగార సమాజము (వికీసోర్స్: https://w.wiki/_qFix) * అకాడెమిక్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ (ALA) <ref>{{Cite web|title=Homepage|url=http://www.alaindia.org/|access-date=May 10, 2022|website=Academic Library Association}}{{Dead link|date=జనవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ఇండియన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ స్పెషల్ లైబ్రరీస్ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సెంటర్స్ (ఐఏఎస్ఎల్ఐసీ) * ఇండియన్ అకాడెమిక్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ * [[భారతీయ గ్రంథాలయ సంఘం|ఇండియన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్]] (ఐఎల్ఏ) * ఇండియన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ స్పెషల్ లైబ్రరీస్ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సెంటర్స్ ఇండియన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ సెంట్రల్ గవర్నమెంట్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ (CGLA) ఇండియన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ టీచర్స్ ఆఫ్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ (IATLIS) రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ లైబ్రరీ ఫౌండేషన్ సొసైటీ ఫర్ అడ్వాన్స్‌మెంట్ ఆఫ్ లైబ్రరీ & ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ * కేంద్ర ప్రభుత్వ గ్రంథాలయ సంఘం * మెడికల్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఇండియా == భారత రాష్ట్ర గ్రంథాలయ సంఘాలు == * [[ఆంధ్రప్రదేశ్ గ్రంథాలయ సంఘం|ఆంధ్రప్రదేశ్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్]]<ref>{{Cite web|date=8 June 2023|title=Andhra Pradesh Library Association|url=http://www.apla.co.in/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317182931/http://www.apla.co.in/|archive-date=17 మార్చి 2020|access-date=8 June 2023|website=Andhra Pradesh Library Association|publisher=APLA}}</ref> * బెంగాల్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ <ref>{{Cite web|title=Homepage|url=http://www.blacal.org/|access-date=May 10, 2022|website=Bengal Library Association}}</ref> * ఛత్తీస్ గఢ్ ఇన్ఫర్మేషన్ అండ్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ (సిజిఐఎల్ఎ) * [https://sites.google.com/view/la-cg/ ఛత్తీస్గఢ్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్] <ref>{{Cite web|title=CGLA|url=https://sites.google.com/view/la-cg/|access-date=August 1, 2024|website=sites.google.com}}</ref><ref>{{Cite paper|url=https://zenodo.org/records/12578030|title=छत्तीसगढ़ सार्वजनिक पुस्तकालय अधिनियम, 2008 : एक अध्ययन}}</ref><ref>{{Cite paper|url=https://zenodo.org/records/12577980|title=छत्तीसगढ़ पुस्तकालय संघ: मध्य भारत में लाइब्रेरियनशिप और सूचना सेवाओं का विस्तार}}</ref> * అస్సాం లైబ్రరీ అసోసియేషన్ * బెంగాల్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ * ఛత్తీస్‌గఢ్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ * ఢిల్లీ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ * [[కేరళ లైబ్రరీ అసోసియేషన్]] * కేరళ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ * కేరళ లైబ్రరీ ప్రొఫెషనల్స్ ఆర్గనైజేషన్ <ref>{{Cite web|title=Homepage|url=https://www.kelpro.in/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20240916090004/https://kelpro.in/|archive-date=2024-09-16|access-date=Dec 9, 2022|website=Kerala Library Professionals Organization}}</ref> * తెలంగాణ లైబ్రరీ స్టూడెంట్స్ అసోసియేషన్ (టిఎల్ఐబిఎస్ఎ) == తెలుగు ప్రాంత గ్రంథాలయ సంఘాలు == # శ్రీవీరేశలింగకవి సమాజము, కుముదవల్లి. (https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_2/శ్రీవీరేశలింగకవి_సమాజము,_కుముదవల్లి # రామచంద్రపురం తాలూకా గ్రంథభాండాగారసంఘము (వికీసోర్స్ లింక్ - https://w.wiki/RFKJ) # [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/శ్రీ సుజనరంజనీసమాజము, పొట్లపూడిగ్రామము|శ్రీ సుజనరంజనీసమాజము, పొట్లపూడిగ్రామము]] # [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/గుంటూరు మండల గ్రంథాలయ సంఘము| గుంటూరు మండల గ్రంథాలయ సంఘము]] (వికీసోర్స్ వ్యాసం) == వికీసోర్స్ లో వ్యాసాలు == # [https://w.wiki/CnK5 గ్రంథభాండాగార సంఘములు] # == మూలాలు == <references />'''ఆంగ్ల వికీపీడియా వ్యాసాలు''' # List of library associations # [[:en:List_of_library_associations|List of library associations in India]] [[వర్గం:గ్రంథాలయ సంఘాలు]] c3m8x1suszxh9mn7qykrbrpiqiye0dm అల్లూరి సీతారామరాజు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం 0 426869 4936865 4923027 2026-08-17T07:49:19Z Chaduvari 97 వాణిజ్య సేవలు మొదలయ్యాయి 4936865 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = అల్లూరి సీతారామరాజు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం | location = [[భోగాపురం (భోగాపురం)|భోగాపురం]], [[విజయనగరం జిల్లా]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం | elevation-m = 18.00 | r1-length-f = 12,467 | r1-surface = Concrete | metric-rwy = 3,800 | image = File:Alluri Sitarama Raju International Airport Terminal Under Construction in May 2026.jpg | IATA = VTZ (2026 ఆగస్టు 17 నుండి)<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-flights-shift-to-bhogapuram-from-august-17-ins-dega-closed-to-scheduled-services-for-30-years/article71280817.ece|title=Vizag flights shift to Bhogapuram from August 17; INS Dega closed to scheduled services for 30 years|last=Rao|first=V. Kamalakara|date=2026-07-29|work=The Hindu|access-date=2026-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806094057/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-flights-shift-to-bhogapuram-from-august-17-ins-dega-closed-to-scheduled-services-for-30-years/article71280817.ece|archive-date=2026-08-06|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> | ICAO = VOVI | type = Public | operator = | city-served = [[విశాఖపట్నం]] | elevation-f = 59.00 | r1-number = 10/28 | r1-length-m = 3,800 | footnotes = Cat I C ILS | stat-year = Jun 2026 | coordinates = {{coord|17|58|34|N|083|30|14|E|type:airport|display=inline,title}} | pushpin_label = '''VIZ''' | pushpin_map = India Visakhapatnam#India Andhra Pradesh#India#Asia | image-width = 300 | image2 = | website = {{url|https://gmrvisakhapatnamairport.com/|Visakhapatnam Airport}} | owner-oper = ఆంధ్రప్రదేశ్ విమానాశ్రయాల అభివృద్ధి సంస్థ, జీఎమ్‌ఆర్ గ్రూప్ | caption = 2026 మే నాటికి నిర్మాణ స్థితి }} '''అల్లూరి సీతారామరాజు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం''' [[విజయనగరం|విజయనగరం జిల్లా]] [[భోగాపురం (భోగాపురం)|భోగాపురం]]<nowiki/>లో నిర్మించిన అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఈ విమానాశ్రయాన్ని జిఎంఆర్ విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం లిమిటెడ్ నిర్మించి నిర్వహిస్తోంది. దీనికి భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, విప్లవకారుడు [[అల్లూరి సీతారామరాజు]] పేరు పెట్టారు.<ref>{{Cite web|date=2024-09-18|title=AP cabinet approves new liquor policy, renaming airport|url=https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|access-date=2024-09-18|website=The Siasat Daily|language=en}}</ref> 2019 లో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి [[నారా చంద్రబాబునాయుడు|చంద్రబాబు నాయుడు]] శిలాఫలకం వేయగా, 2023 లో ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న [[వై.ఎస్. జగన్మోహన్ రెడ్డి|వై.ఎస్. జగన్మోహనరెడ్డి]] అన్ని అనుమతులు తీసుకువచ్చారు. జిఎంఆర్ గ్రూపుతో ఒప్పందం కుదుర్చుకొని పనులు ప్రారంభించారు. ఈ విమానాశ్రయం [[విశాఖపట్నం]] నుండి 44 కి. మీ. ల దూరంలో, [[విజయనగరం]] నుండి 23 కి. మీ, [[శ్రీకాకుళం]] నుండి 64 కి. మీ దూరంలో ఉంది. ఇది ప్రధానంగా ఉత్తరాంధ్ర, దక్షిణ ఒడిశా జిల్లాలకు సేవలు అందిస్తుంది. ఈ ప్రాంతంలో కనెక్టివిటీ, ఉపాధికి దీన్ని ప్రధాన కేంద్రంగా భావిస్తున్నారు. విమానాశ్రయం [[జాతీయ రహదారి 16]], [[జాతీయ రహదారి 26]] ద్వారా అనుసంధానమై ఉంది. భవిష్యత్తులో వైజాగ్ బీచ్ కారిడార్, వైజాగ్ మెట్రోలను దీనికి కలుపుతారు. [[ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ|ఏపీఎస్ఆర్టీసీ]] విమానాశ్రయం నుండి సమీప నగరాలకు బస్సులను నడుపుతోంది. 26 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న [[విజయనగరం రైల్వే స్టేషను|విజయనగరం జంక్షన్]], విమానాశ్రయానికి దగ్గర్లో ఉన్న రైల్వే స్టేషను. ఈ విమానాశ్రయం 2026 ఆగస్టు 1 న ప్రారంభోత్సవం జరుపుకుంది. ఆగస్టు 17 నుండి విమానాల రాకపోకలు మొదలయ్యాయి. దాంతో అదే రోజున విశాఖపట్నం లోని పాత అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయంలో పౌర విమానయానాలను నిలిపివేసారు. అది రక్షణ దళాల సేవలకు పరిమితమైంది. == నిర్మాణం, ప్రారంభం == విమానాశ్రయ నిర్మాణం 2023 నవంబరులో ప్రారంభమైంది. పౌర నిర్మాణ పనుల కాంట్రాక్టును జీఎమ్‌ఆర్ గ్రూపు, లార్సెన్ & టూబ్రోకు అప్పగించింది.<ref name=":0">{{cite news|url=https://themetrorailguy.com/2023/11/08/lt-awarded-vizag-bhogapuram-airports-construction-contract/|title=L&T Awarded Vizag Bhogapuram Airport's Construction Contract|date=8 November 2023|work=The Metro Rail Guy|access-date=20 April 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250607055255/https://themetrorailguy.com/2023/11/08/lt-awarded-vizag-bhogapuram-airports-construction-contract/|archive-date=7 June 2025}}</ref><ref name=":1">{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/01/andhra-pradesh-bhogapuram-greenfield-international-airport-work-begins-2628961.html|title=Andhra Pradesh: Bhogapuram Greenfield International Airport work begins|work=[[The New Indian Express]]|access-date=31 July 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815080942/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/01/andhra-pradesh-bhogapuram-greenfield-international-airport-work-begins-2628961.html|archive-date=15 August 2025}}</ref> 2024 లో [[తెలుగుదేశం పార్టీ]] నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ఈ ప్రాజెక్టును ప్రాధాన్యంగా తీసుకుని నిర్మాణ పనులను వేగవంతం చేసింది. 2024 సెప్టెంబరులో ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు అధ్యక్షతన జరిగిన రాష్ట్ర మంత్రివర్గ సమావేశంలో ఈ విమానాశ్రయానికి భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు [[అల్లూరి సీతారామరాజు]] పేరు పెట్టాలని నిర్ణయించింది.<ref name=":2">{{cite news|url=https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|title=AP cabinet approves new liquor policy, renaming airport|date=18 September 2024|work=The Siasat Daily|access-date=18 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918150126/https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|archive-date=18 September 2024}}</ref><ref name=":3">{{cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-10-shops-to-kallu-geethas-1824467|title=AP Cabinet Approves New Liquor Policy, 10% Shops to Kallu Geethas|last=Ilyas|first=M. D.|date=19 September 2024|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=19 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918225035/https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-10-shops-to-kallu-geethas-1824467|archive-date=18 September 2024}}</ref><ref name=":4">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/bhogapuram-airport-will-be-opened-six-months-before-scheduled-construction/articleshow/113497053.cms|title='Bhogapuram Airport will be opened six months before scheduled construction'|date=19 September 2024|work=[[The Times of India]]|access-date=19 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919142950/https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/bhogapuram-airport-will-be-opened-six-months-before-scheduled-construction/articleshow/113497053.cms|archive-date=19 September 2024|issn=0971-8257}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/bhogapuram-airport-to-be-named-after-alluri-seetharama-raju-1840249|title=Bhogapuram Airport to be named after Alluri Seetharama Raju|date=21 November 2024|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=11 April 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206092202/https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/bhogapuram-airport-to-be-named-after-alluri-seetharama-raju-1840249|archive-date=6 December 2025}}</ref> 2024 నవంబరులో టాటా గ్రూపు, విమానాశ్రయం సమీపంలో వాణిజ్య అభివృద్ధి చేపట్టే ప్రణాళికలను ప్రకటించింది. ఇందుకోసం ప్రభుత్వాన్ని భూమి కేటాయించాలని కోరింది.'''<ref name=":6">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/star-hotels-resorts-likely-to-come-up-near-bhogapuram-international-airport/article68859661.ece|title=Star hotels, resorts likely to come up near Bhogapuram international airport|last=Rao|first=K. Srinivasa|date=12 November 2024|work=[[The Hindu]]|access-date=25 November 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204114703/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/star-hotels-resorts-likely-to-come-up-near-bhogapuram-international-airport/article68859661.ece|archive-date=4 December 2024|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>''' విమానాశ్రయంలో ఆపరేషన్లకు అనుమతి (ఆపరేటింగ్ లైసెన్స్) పొందే ప్రక్రియలో భాగంగా, 2026 జనవరి 4 న తొలి ధ్రువీకరణ విమానం ఈ విమానాశ్రయంలో దిగింది.<ref name=":7">{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/gmr-visakhapatnam-international-airport-successfully-conducts-validation-flight-at-bhogapuram/articleshow/126333232.cms?from=mdr|title=GMR Visakhapatnam International Airport successfully conducts validation flight at Bhogapuram|date=4 January 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=4 January 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260104154955/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/gmr-visakhapatnam-international-airport-successfully-conducts-validation-flight-at-bhogapuram/articleshow/126333232.cms?from=mdr|archive-date=4 January 2026|issn=0013-0389}}</ref> విమానాశ్రయం తొలి దశలో ఏటా 63 లక్షల మంది ప్రయాణికులకు సేవలు అందించే సామర్థ్యం ఉంది. రెండో దశ పూర్తయ్యాక ఇది 1.2 కోట్లకు, మూడో దశ పూర్తయ్యాక 1.8 కోట్లకు పెరుగుతుంది.<ref name="PIB">{{cite press release |title=The first phase of the development of Bhogapuram International Greenfield Airport set in motion |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1922036 |access-date=31 July 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216081655/https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1922036 |archive-date=16 February 2024 |work=[[Press Information Bureau]]}}</ref> విమానాశ్రయం ప్రారంభోత్సవం 2026 ఆగస్టు 1 న జరిగింది.<ref name="Hindu2026">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/after-43-years-a-pm-to-visit-vizianagaram-modi-to-inaugurate-bhogapuram-airport-on-august-1/article71244313.ece|title=After 43 years, a PM to visit Vizianagaram: Modi to inaugurate Bhogapuram airport on August 1|last=Rao|first=K. Srinivasa|date=20 July 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=21 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-08-01|title=PM Modi inaugurates Bhogapuram international airport, third for Andhra Pradesh|url=https://www.indiatoday.in/india/andhra-pradesh/story/bhogapuram-airport-inauguration-pm-modi-andhra-pradesh-projects-ptag-2961038-2026-08-01|access-date=2026-08-01|website=India Today|language=en}}</ref> విమానాశ్రయం నుండి వాణిజ్య సేవలు 2026 ఆగస్టు 17 న మొదలయ్యాయి.<ref>{{Cite web|title=Bhogapuram Airport: భోగాపురం విమానాశ్రయంలో ల్యాండైన తొలి విమానం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/andhra-pradesh/he-first-aircraft-to-land-at-bhogapuram-airport/1701/126147110|access-date=2026-08-17|website=EENADU|language=te}}</ref> === GMR ఏరోసిటీ === విమానాశ్రయం పక్కనే GMR ఏరోసిటీ పేరుతో వాణిజ్య, వసతి, రెటెయిల్, వ్యాపారాల సౌకర్యాలను నిర్మించాలని ప్రణాళిక వేసారు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/bay-city-to-aerocity-govt-approves-vmrdas-2041-vision/articleshow/132372803.cms|title=Bay City to Aerocity: Govt approves VMRDA’s 2041 vision|date=2026-07-13|work=The Times of India|access-date=2026-08-01|issn=0971-8257}}</ref> == సౌకర్యాలు == === రన్‌వే === {| class="wikitable" !సంఖ్య !పొడవు !వెడల్పు ![[:en:Instrument_Landing_System|ILS]] !మూలాలు |- |10/28 |3,800 మీటర్లు |45 మీటర్లు |CAT I (RWY 28) |<ref name=":02">{{Cite web|date=29 April 2026|title=Aerodrome Data, Bhogapuram International Airport (VOVI)|url=https://aim-india.aai.aero/sites/default/files/aip_supplements/AIPS_2026_80_0.pdf|url-status=live|access-date=30 July 2026|website=aim-india.aai.aero}}</ref> |} విమానాశ్రయం లోని రన్‌వే వెడల్పాటి విమానాలు వచ్చిపోయేలా రూపొందించారు.<ref name=":03">{{Cite web|date=29 April 2026|title=Aerodrome Data, Bhogapuram International Airport (VOVI)|url=https://aim-india.aai.aero/sites/default/files/aip_supplements/AIPS_2026_80_0.pdf|url-status=live|access-date=30 July 2026|website=aim-india.aai.aero}}</ref> === టర్మినల్ === ఆధునిక సమీకృత ప్రయాణికుల టెర్మినల్‌ తొలి దశలో ఏటా 60 లక్షల మంది ప్రయాణికులకు సేవలందించే సామర్థ్యంతో నిర్మించారు. తరువాతి దశల్లో దీన్ని విస్తరించి ఏటా 4 కోట్ల మంది ప్రయాణికుల స్థాయికి పెంచవచ్చు. ఔషధాలు, ఎలక్ట్రానిక్ ఉత్పత్తులు, సముద్ర ఆహార ఉత్పత్తుల ఎగుమతులకు తోడ్పడేందుకు ప్రత్యేక కార్గో టెర్మినల్‌ను కూడా ఏర్పాటు చేశారు. పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యవస్థలు, వర్షపు నీటి సంరక్షణ వంటి పర్యావరణహిత సదుపాయాలతో ఈ విమానాశ్రయాన్ని నిర్మించారు. 2026 జూలైలో ఈ విమానాశ్రయానికి డైరెక్టరేట్ జనరల్ ఆఫ్ సివిల్ ఏవియేషను (డీజీసీఏ) నుంచి ఏరోడ్రోమ్ లైసెన్సు, బ్యూరో ఆఫ్ సివిల్ ఏవియేషన్ సెక్యూరిటీ (బీసీఏఎస్) నుంచి అవసరమైన భద్రతా అనుమతులు లభించాయి.<ref>{{Cite web|date=2026-07-13|title=DGCA License For ASRIA|url=https://tathya.in/dgca-license-for-asria/|access-date=2026-07-22|website=Tathya|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-04-06|title=Bhogapuram airport operations likely to begin by August|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2026/Apr/06/bhogapuram-airport-operations-likely-to-begin-by-august|access-date=2026-07-22|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[విజయవాడ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|విజయవాడ విమానాశ్రయం]] * [[విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|విశాఖపట్నం విమానాశ్రయం]] == మూలాలు == [[వర్గం:భారతదేశంలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:విశాఖపట్నం రవాణా]] <references responsive="" /> lnxn2lgbu42q8pzhpcsudw62h3ded0i 4936866 4936865 2026-08-17T07:51:19Z Chaduvari 97 వైజాగ్ --> విశాఖ 4936866 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = అల్లూరి సీతారామరాజు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం | location = [[భోగాపురం (భోగాపురం)|భోగాపురం]], [[విజయనగరం జిల్లా]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం | elevation-m = 18.00 | r1-length-f = 12,467 | r1-surface = Concrete | metric-rwy = 3,800 | image = File:Alluri Sitarama Raju International Airport Terminal Under Construction in May 2026.jpg | IATA = VTZ (2026 ఆగస్టు 17 నుండి)<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-flights-shift-to-bhogapuram-from-august-17-ins-dega-closed-to-scheduled-services-for-30-years/article71280817.ece|title=Vizag flights shift to Bhogapuram from August 17; INS Dega closed to scheduled services for 30 years|last=Rao|first=V. Kamalakara|date=2026-07-29|work=The Hindu|access-date=2026-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806094057/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-flights-shift-to-bhogapuram-from-august-17-ins-dega-closed-to-scheduled-services-for-30-years/article71280817.ece|archive-date=2026-08-06|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> | ICAO = VOVI | type = Public | operator = | city-served = [[విశాఖపట్నం]] | elevation-f = 59.00 | r1-number = 10/28 | r1-length-m = 3,800 | footnotes = Cat I C ILS | stat-year = Jun 2026 | coordinates = {{coord|17|58|34|N|083|30|14|E|type:airport|display=inline,title}} | pushpin_label = '''VIZ''' | pushpin_map = India Visakhapatnam#India Andhra Pradesh#India#Asia | image-width = 300 | image2 = | website = {{url|https://gmrvisakhapatnamairport.com/|Visakhapatnam Airport}} | owner-oper = ఆంధ్రప్రదేశ్ విమానాశ్రయాల అభివృద్ధి సంస్థ, జీఎమ్‌ఆర్ గ్రూప్ | caption = 2026 మే నాటికి నిర్మాణ స్థితి }} '''అల్లూరి సీతారామరాజు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం''' [[విజయనగరం|విజయనగరం జిల్లా]] [[భోగాపురం (భోగాపురం)|భోగాపురం]]<nowiki/>లో నిర్మించిన అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఈ విమానాశ్రయాన్ని జిఎంఆర్ విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం లిమిటెడ్ నిర్మించి నిర్వహిస్తోంది. దీనికి భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, విప్లవకారుడు [[అల్లూరి సీతారామరాజు]] పేరు పెట్టారు.<ref>{{Cite web|date=2024-09-18|title=AP cabinet approves new liquor policy, renaming airport|url=https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|access-date=2024-09-18|website=The Siasat Daily|language=en}}</ref> 2019 లో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి [[నారా చంద్రబాబునాయుడు|చంద్రబాబు నాయుడు]] శిలాఫలకం వేయగా, 2023 లో ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న [[వై.ఎస్. జగన్మోహన్ రెడ్డి|వై.ఎస్. జగన్మోహనరెడ్డి]] అన్ని అనుమతులు తీసుకువచ్చారు. జిఎంఆర్ గ్రూపుతో ఒప్పందం కుదుర్చుకొని పనులు ప్రారంభించారు. ఈ విమానాశ్రయం [[విశాఖపట్నం]] నుండి 44 కి. మీ. ల దూరంలో, [[విజయనగరం]] నుండి 23 కి. మీ, [[శ్రీకాకుళం]] నుండి 64 కి. మీ దూరంలో ఉంది. ఇది ప్రధానంగా ఉత్తరాంధ్ర, దక్షిణ ఒడిశా జిల్లాలకు సేవలు అందిస్తుంది. ఈ ప్రాంతంలో కనెక్టివిటీ, ఉపాధికి దీన్ని ప్రధాన కేంద్రంగా భావిస్తున్నారు. విమానాశ్రయం [[జాతీయ రహదారి 16]], [[జాతీయ రహదారి 26]] ద్వారా అనుసంధానమై ఉంది. భవిష్యత్తులో విశాఖ బీచ్ కారిడార్, విశాఖ మెట్రోలను దీనికి కలుపుతారు. [[ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ|ఏపీఎస్ఆర్టీసీ]], విమానాశ్రయం నుండి సమీప నగరాలకు బస్సులను నడుపుతోంది. 26 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న [[విజయనగరం రైల్వే స్టేషను|విజయనగరం జంక్షన్]], విమానాశ్రయానికి దగ్గర్లో ఉన్న రైల్వే స్టేషను. ఈ విమానాశ్రయం 2026 ఆగస్టు 1 న ప్రారంభోత్సవం జరుపుకుంది. ఆగస్టు 17 నుండి విమానాల రాకపోకలు మొదలయ్యాయి. దాంతో అదే రోజున విశాఖపట్నం లోని పాత అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయంలో పౌర విమానయానాలను నిలిపివేసారు. అది రక్షణ దళాల సేవలకు పరిమితమైంది. == నిర్మాణం, ప్రారంభం == విమానాశ్రయ నిర్మాణం 2023 నవంబరులో ప్రారంభమైంది. పౌర నిర్మాణ పనుల కాంట్రాక్టును జీఎమ్‌ఆర్ గ్రూపు, లార్సెన్ & టూబ్రోకు అప్పగించింది.<ref name=":0">{{cite news|url=https://themetrorailguy.com/2023/11/08/lt-awarded-vizag-bhogapuram-airports-construction-contract/|title=L&T Awarded Vizag Bhogapuram Airport's Construction Contract|date=8 November 2023|work=The Metro Rail Guy|access-date=20 April 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250607055255/https://themetrorailguy.com/2023/11/08/lt-awarded-vizag-bhogapuram-airports-construction-contract/|archive-date=7 June 2025}}</ref><ref name=":1">{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/01/andhra-pradesh-bhogapuram-greenfield-international-airport-work-begins-2628961.html|title=Andhra Pradesh: Bhogapuram Greenfield International Airport work begins|work=[[The New Indian Express]]|access-date=31 July 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815080942/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/01/andhra-pradesh-bhogapuram-greenfield-international-airport-work-begins-2628961.html|archive-date=15 August 2025}}</ref> 2024 లో [[తెలుగుదేశం పార్టీ]] నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ఈ ప్రాజెక్టును ప్రాధాన్యంగా తీసుకుని నిర్మాణ పనులను వేగవంతం చేసింది. 2024 సెప్టెంబరులో ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు అధ్యక్షతన జరిగిన రాష్ట్ర మంత్రివర్గ సమావేశంలో ఈ విమానాశ్రయానికి భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు [[అల్లూరి సీతారామరాజు]] పేరు పెట్టాలని నిర్ణయించింది.<ref name=":2">{{cite news|url=https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|title=AP cabinet approves new liquor policy, renaming airport|date=18 September 2024|work=The Siasat Daily|access-date=18 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918150126/https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|archive-date=18 September 2024}}</ref><ref name=":3">{{cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-10-shops-to-kallu-geethas-1824467|title=AP Cabinet Approves New Liquor Policy, 10% Shops to Kallu Geethas|last=Ilyas|first=M. D.|date=19 September 2024|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=19 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918225035/https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-10-shops-to-kallu-geethas-1824467|archive-date=18 September 2024}}</ref><ref name=":4">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/bhogapuram-airport-will-be-opened-six-months-before-scheduled-construction/articleshow/113497053.cms|title='Bhogapuram Airport will be opened six months before scheduled construction'|date=19 September 2024|work=[[The Times of India]]|access-date=19 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919142950/https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/bhogapuram-airport-will-be-opened-six-months-before-scheduled-construction/articleshow/113497053.cms|archive-date=19 September 2024|issn=0971-8257}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/bhogapuram-airport-to-be-named-after-alluri-seetharama-raju-1840249|title=Bhogapuram Airport to be named after Alluri Seetharama Raju|date=21 November 2024|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=11 April 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206092202/https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/bhogapuram-airport-to-be-named-after-alluri-seetharama-raju-1840249|archive-date=6 December 2025}}</ref> 2024 నవంబరులో టాటా గ్రూపు, విమానాశ్రయం సమీపంలో వాణిజ్య అభివృద్ధి చేపట్టే ప్రణాళికలను ప్రకటించింది. ఇందుకోసం ప్రభుత్వాన్ని భూమి కేటాయించాలని కోరింది.'''<ref name=":6">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/star-hotels-resorts-likely-to-come-up-near-bhogapuram-international-airport/article68859661.ece|title=Star hotels, resorts likely to come up near Bhogapuram international airport|last=Rao|first=K. Srinivasa|date=12 November 2024|work=[[The Hindu]]|access-date=25 November 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204114703/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/star-hotels-resorts-likely-to-come-up-near-bhogapuram-international-airport/article68859661.ece|archive-date=4 December 2024|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>''' విమానాశ్రయంలో ఆపరేషన్లకు అనుమతి (ఆపరేటింగ్ లైసెన్స్) పొందే ప్రక్రియలో భాగంగా, 2026 జనవరి 4 న తొలి ధ్రువీకరణ విమానం ఈ విమానాశ్రయంలో దిగింది.<ref name=":7">{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/gmr-visakhapatnam-international-airport-successfully-conducts-validation-flight-at-bhogapuram/articleshow/126333232.cms?from=mdr|title=GMR Visakhapatnam International Airport successfully conducts validation flight at Bhogapuram|date=4 January 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=4 January 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260104154955/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/gmr-visakhapatnam-international-airport-successfully-conducts-validation-flight-at-bhogapuram/articleshow/126333232.cms?from=mdr|archive-date=4 January 2026|issn=0013-0389}}</ref> విమానాశ్రయం తొలి దశలో ఏటా 63 లక్షల మంది ప్రయాణికులకు సేవలు అందించే సామర్థ్యం ఉంది. రెండో దశ పూర్తయ్యాక ఇది 1.2 కోట్లకు, మూడో దశ పూర్తయ్యాక 1.8 కోట్లకు పెరుగుతుంది.<ref name="PIB">{{cite press release |title=The first phase of the development of Bhogapuram International Greenfield Airport set in motion |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1922036 |access-date=31 July 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216081655/https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1922036 |archive-date=16 February 2024 |work=[[Press Information Bureau]]}}</ref> విమానాశ్రయం ప్రారంభోత్సవం 2026 ఆగస్టు 1 న జరిగింది.<ref name="Hindu2026">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/after-43-years-a-pm-to-visit-vizianagaram-modi-to-inaugurate-bhogapuram-airport-on-august-1/article71244313.ece|title=After 43 years, a PM to visit Vizianagaram: Modi to inaugurate Bhogapuram airport on August 1|last=Rao|first=K. Srinivasa|date=20 July 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=21 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-08-01|title=PM Modi inaugurates Bhogapuram international airport, third for Andhra Pradesh|url=https://www.indiatoday.in/india/andhra-pradesh/story/bhogapuram-airport-inauguration-pm-modi-andhra-pradesh-projects-ptag-2961038-2026-08-01|access-date=2026-08-01|website=India Today|language=en}}</ref> విమానాశ్రయం నుండి వాణిజ్య సేవలు 2026 ఆగస్టు 17 న మొదలయ్యాయి.<ref>{{Cite web|title=Bhogapuram Airport: భోగాపురం విమానాశ్రయంలో ల్యాండైన తొలి విమానం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/andhra-pradesh/he-first-aircraft-to-land-at-bhogapuram-airport/1701/126147110|access-date=2026-08-17|website=EENADU|language=te}}</ref> === GMR ఏరోసిటీ === విమానాశ్రయం పక్కనే GMR ఏరోసిటీ పేరుతో వాణిజ్య, వసతి, రెటెయిల్, వ్యాపారాల సౌకర్యాలను నిర్మించాలని ప్రణాళిక వేసారు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/bay-city-to-aerocity-govt-approves-vmrdas-2041-vision/articleshow/132372803.cms|title=Bay City to Aerocity: Govt approves VMRDA’s 2041 vision|date=2026-07-13|work=The Times of India|access-date=2026-08-01|issn=0971-8257}}</ref> == సౌకర్యాలు == === రన్‌వే === {| class="wikitable" !సంఖ్య !పొడవు !వెడల్పు ![[:en:Instrument_Landing_System|ILS]] !మూలాలు |- |10/28 |3,800 మీటర్లు |45 మీటర్లు |CAT I (RWY 28) |<ref name=":02">{{Cite web|date=29 April 2026|title=Aerodrome Data, Bhogapuram International Airport (VOVI)|url=https://aim-india.aai.aero/sites/default/files/aip_supplements/AIPS_2026_80_0.pdf|url-status=live|access-date=30 July 2026|website=aim-india.aai.aero}}</ref> |} విమానాశ్రయం లోని రన్‌వే వెడల్పాటి విమానాలు వచ్చిపోయేలా రూపొందించారు.<ref name=":03">{{Cite web|date=29 April 2026|title=Aerodrome Data, Bhogapuram International Airport (VOVI)|url=https://aim-india.aai.aero/sites/default/files/aip_supplements/AIPS_2026_80_0.pdf|url-status=live|access-date=30 July 2026|website=aim-india.aai.aero}}</ref> === టర్మినల్ === ఆధునిక సమీకృత ప్రయాణికుల టెర్మినల్‌ తొలి దశలో ఏటా 60 లక్షల మంది ప్రయాణికులకు సేవలందించే సామర్థ్యంతో నిర్మించారు. తరువాతి దశల్లో దీన్ని విస్తరించి ఏటా 4 కోట్ల మంది ప్రయాణికుల స్థాయికి పెంచవచ్చు. ఔషధాలు, ఎలక్ట్రానిక్ ఉత్పత్తులు, సముద్ర ఆహార ఉత్పత్తుల ఎగుమతులకు తోడ్పడేందుకు ప్రత్యేక కార్గో టెర్మినల్‌ను కూడా ఏర్పాటు చేశారు. పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యవస్థలు, వర్షపు నీటి సంరక్షణ వంటి పర్యావరణహిత సదుపాయాలతో ఈ విమానాశ్రయాన్ని నిర్మించారు. 2026 జూలైలో ఈ విమానాశ్రయానికి డైరెక్టరేట్ జనరల్ ఆఫ్ సివిల్ ఏవియేషను (డీజీసీఏ) నుంచి ఏరోడ్రోమ్ లైసెన్సు, బ్యూరో ఆఫ్ సివిల్ ఏవియేషన్ సెక్యూరిటీ (బీసీఏఎస్) నుంచి అవసరమైన భద్రతా అనుమతులు లభించాయి.<ref>{{Cite web|date=2026-07-13|title=DGCA License For ASRIA|url=https://tathya.in/dgca-license-for-asria/|access-date=2026-07-22|website=Tathya|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-04-06|title=Bhogapuram airport operations likely to begin by August|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2026/Apr/06/bhogapuram-airport-operations-likely-to-begin-by-august|access-date=2026-07-22|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[విజయవాడ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|విజయవాడ విమానాశ్రయం]] * [[విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|విశాఖపట్నం విమానాశ్రయం]] == మూలాలు == [[వర్గం:భారతదేశంలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:విశాఖపట్నం రవాణా]] <references responsive="" /> p4nkb5fq12vww65o7x9sgsnots7t2er 4936868 4936866 2026-08-17T08:04:48Z యర్రా రామారావు 28161 4936868 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = అల్లూరి సీతారామరాజు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం | location = [[భోగాపురం (భోగాపురం)|భోగాపురం]], [[విజయనగరం జిల్లా]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం | elevation-m = 18.00 | r1-length-f = 12,467 | r1-surface = Concrete | metric-rwy = 3,800 | image = File:Alluri Sitarama Raju International Airport Terminal Under Construction in May 2026.jpg | IATA = VTZ (2026 ఆగస్టు 17 నుండి)<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-flights-shift-to-bhogapuram-from-august-17-ins-dega-closed-to-scheduled-services-for-30-years/article71280817.ece|title=Vizag flights shift to Bhogapuram from August 17; INS Dega closed to scheduled services for 30 years|last=Rao|first=V. Kamalakara|date=2026-07-29|work=The Hindu|access-date=2026-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806094057/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-flights-shift-to-bhogapuram-from-august-17-ins-dega-closed-to-scheduled-services-for-30-years/article71280817.ece|archive-date=2026-08-06|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> | ICAO = VOVI | type = Public | operator = | city-served = [[విశాఖపట్నం]] | elevation-f = 59.00 | r1-number = 10/28 | r1-length-m = 3,800 | footnotes = Cat I C ILS | stat-year = Jun 2026 | coordinates = {{coord|17|58|34|N|083|30|14|E|type:airport|display=inline,title}} | pushpin_label = '''VIZ''' | pushpin_map = India Visakhapatnam#India Andhra Pradesh#India#Asia | image-width = 300 | image2 = | website = {{url|https://gmrvisakhapatnamairport.com/|Visakhapatnam Airport}} | owner-oper = ఆంధ్రప్రదేశ్ విమానాశ్రయాల అభివృద్ధి సంస్థ, జీఎమ్‌ఆర్ గ్రూప్ | caption = 2026 మే నాటికి నిర్మాణ స్థితి }} '''అల్లూరి సీతారామరాజు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం''' [[విజయనగరం|విజయనగరం జిల్లా]] [[భోగాపురం (భోగాపురం)|భోగాపురం]]<nowiki/>లో నిర్మించిన అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఈ విమానాశ్రయాన్ని జిఎంఆర్ విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం లిమిటెడ్ నిర్మించి నిర్వహిస్తోంది. దీనికి భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, విప్లవకారుడు [[అల్లూరి సీతారామరాజు]] పేరు పెట్టారు.<ref>{{Cite web|date=2024-09-18|title=AP cabinet approves new liquor policy, renaming airport|url=https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|access-date=2024-09-18|website=The Siasat Daily|language=en}}</ref> 2019 లో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి [[నారా చంద్రబాబునాయుడు|చంద్రబాబు నాయుడు]] శిలాఫలకం వేయగా, 2023 లో ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న [[వై.ఎస్. జగన్మోహన్ రెడ్డి|వై.ఎస్. జగన్మోహనరెడ్డి]] అన్ని అనుమతులు తీసుకువచ్చారు. జిఎంఆర్ గ్రూపుతో ఒప్పందం కుదుర్చుకొని పనులు ప్రారంభించారు. ఈ విమానాశ్రయం [[విశాఖపట్నం]] నుండి 44 కి. మీ. ల దూరంలో, [[విజయనగరం]] నుండి 23 కి. మీ, [[శ్రీకాకుళం]] నుండి 64 కి. మీ దూరంలో ఉంది. ఇది ప్రధానంగా ఉత్తరాంధ్ర, దక్షిణ ఒడిశా జిల్లాలకు సేవలు అందిస్తుంది. ఈ ప్రాంతంలో కనెక్టివిటీ, ఉపాధికి దీన్ని ప్రధాన కేంద్రంగా భావిస్తున్నారు. విమానాశ్రయం [[జాతీయ రహదారి 16]], [[జాతీయ రహదారి 26]] ద్వారా అనుసంధానమై ఉంది. భవిష్యత్తులో విశాఖ బీచ్ కారిడార్, విశాఖ మెట్రోలను దీనికి కలుపుతారు. [[ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ|ఏపీఎస్ఆర్టీసీ]], విమానాశ్రయం నుండి సమీప నగరాలకు బస్సులను నడుపుతోంది. 26 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న [[విజయనగరం రైల్వే స్టేషను|విజయనగరం జంక్షన్]], విమానాశ్రయానికి దగ్గర్లో ఉన్న రైల్వే స్టేషను. ఈ విమానాశ్రయం 2026 ఆగస్టు 1 న ప్రారంభోత్సవం జరుపుకుంది. ఆగస్టు 17 నుండి విమానాల రాకపోకలు మొదలయ్యాయి. దాంతో అదే రోజున విశాఖపట్నం లోని పాత అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయంలో పౌర విమానయానాలను నిలిపివేసారు. అది రక్షణ దళాల సేవలకు పరిమితమైంది. == నిర్మాణం, ప్రారంభం == విమానాశ్రయ నిర్మాణం 2023 నవంబరులో ప్రారంభమైంది. పౌర నిర్మాణ పనుల కాంట్రాక్టును జీఎమ్‌ఆర్ గ్రూపు, లార్సెన్ & టూబ్రోకు అప్పగించింది.<ref name=":0">{{cite news|url=https://themetrorailguy.com/2023/11/08/lt-awarded-vizag-bhogapuram-airports-construction-contract/|title=L&T Awarded Vizag Bhogapuram Airport's Construction Contract|date=8 November 2023|work=The Metro Rail Guy|access-date=20 April 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250607055255/https://themetrorailguy.com/2023/11/08/lt-awarded-vizag-bhogapuram-airports-construction-contract/|archive-date=7 June 2025}}</ref><ref name=":1">{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/01/andhra-pradesh-bhogapuram-greenfield-international-airport-work-begins-2628961.html|title=Andhra Pradesh: Bhogapuram Greenfield International Airport work begins|work=[[The New Indian Express]]|access-date=31 July 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815080942/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/01/andhra-pradesh-bhogapuram-greenfield-international-airport-work-begins-2628961.html|archive-date=15 August 2025}}</ref> 2024 లో [[తెలుగుదేశం పార్టీ]] నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ఈ ప్రాజెక్టును ప్రాధాన్యంగా తీసుకుని నిర్మాణ పనులను వేగవంతం చేసింది. 2024 సెప్టెంబరులో ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు అధ్యక్షతన జరిగిన రాష్ట్ర మంత్రివర్గ సమావేశంలో ఈ విమానాశ్రయానికి భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు [[అల్లూరి సీతారామరాజు]] పేరు పెట్టాలని నిర్ణయించింది.<ref name=":2">{{cite news|url=https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|title=AP cabinet approves new liquor policy, renaming airport|date=18 September 2024|work=The Siasat Daily|access-date=18 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918150126/https://www.siasat.com/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-renaming-airport-3098539/|archive-date=18 September 2024}}</ref><ref name=":3">{{cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-10-shops-to-kallu-geethas-1824467|title=AP Cabinet Approves New Liquor Policy, 10% Shops to Kallu Geethas|last=Ilyas|first=M. D.|date=19 September 2024|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=19 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918225035/https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/ap-cabinet-approves-new-liquor-policy-10-shops-to-kallu-geethas-1824467|archive-date=18 September 2024}}</ref><ref name=":4">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/bhogapuram-airport-will-be-opened-six-months-before-scheduled-construction/articleshow/113497053.cms|title='Bhogapuram Airport will be opened six months before scheduled construction'|date=19 September 2024|work=[[The Times of India]]|access-date=19 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919142950/https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/bhogapuram-airport-will-be-opened-six-months-before-scheduled-construction/articleshow/113497053.cms|archive-date=19 September 2024|issn=0971-8257}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/bhogapuram-airport-to-be-named-after-alluri-seetharama-raju-1840249|title=Bhogapuram Airport to be named after Alluri Seetharama Raju|date=21 November 2024|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=11 April 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206092202/https://www.deccanchronicle.com/southern-states/andhra-pradesh/bhogapuram-airport-to-be-named-after-alluri-seetharama-raju-1840249|archive-date=6 December 2025}}</ref> 2024 నవంబరులో టాటా గ్రూపు, విమానాశ్రయం సమీపంలో వాణిజ్య అభివృద్ధి చేపట్టే ప్రణాళికలను ప్రకటించింది. ఇందుకోసం ప్రభుత్వాన్ని భూమి కేటాయించాలని కోరింది.'''<ref name=":6">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/star-hotels-resorts-likely-to-come-up-near-bhogapuram-international-airport/article68859661.ece|title=Star hotels, resorts likely to come up near Bhogapuram international airport|last=Rao|first=K. Srinivasa|date=12 November 2024|work=[[The Hindu]]|access-date=25 November 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204114703/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/star-hotels-resorts-likely-to-come-up-near-bhogapuram-international-airport/article68859661.ece|archive-date=4 December 2024|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>''' విమానాశ్రయంలో ఆపరేషన్లకు అనుమతి (ఆపరేటింగ్ లైసెన్స్) పొందే ప్రక్రియలో భాగంగా, 2026 జనవరి 4 న తొలి ధ్రువీకరణ విమానం ఈ విమానాశ్రయంలో దిగింది.<ref name=":7">{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/gmr-visakhapatnam-international-airport-successfully-conducts-validation-flight-at-bhogapuram/articleshow/126333232.cms?from=mdr|title=GMR Visakhapatnam International Airport successfully conducts validation flight at Bhogapuram|date=4 January 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=4 January 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260104154955/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/gmr-visakhapatnam-international-airport-successfully-conducts-validation-flight-at-bhogapuram/articleshow/126333232.cms?from=mdr|archive-date=4 January 2026|issn=0013-0389}}</ref> విమానాశ్రయం తొలి దశలో ఏటా 63 లక్షల మంది ప్రయాణికులకు సేవలు అందించే సామర్థ్యం ఉంది. రెండో దశ పూర్తయ్యాక ఇది 1.2 కోట్లకు, మూడో దశ పూర్తయ్యాక 1.8 కోట్లకు పెరుగుతుంది.<ref name="PIB">{{cite press release |title=The first phase of the development of Bhogapuram International Greenfield Airport set in motion |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1922036 |access-date=31 July 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216081655/https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1922036 |archive-date=16 February 2024 |work=[[Press Information Bureau]]}}</ref> విమానాశ్రయం ప్రారంభోత్సవం 2026 ఆగస్టు 1 న జరిగింది.<ref name="Hindu2026">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/after-43-years-a-pm-to-visit-vizianagaram-modi-to-inaugurate-bhogapuram-airport-on-august-1/article71244313.ece|title=After 43 years, a PM to visit Vizianagaram: Modi to inaugurate Bhogapuram airport on August 1|last=Rao|first=K. Srinivasa|date=20 July 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=21 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-08-01|title=PM Modi inaugurates Bhogapuram international airport, third for Andhra Pradesh|url=https://www.indiatoday.in/india/andhra-pradesh/story/bhogapuram-airport-inauguration-pm-modi-andhra-pradesh-projects-ptag-2961038-2026-08-01|access-date=2026-08-01|website=India Today|language=en}}</ref> విమానాశ్రయం నుండి వాణిజ్య సేవలు 2026 ఆగస్టు 17 న మొదలయ్యాయి.<ref>{{Cite web|title=Bhogapuram Airport: భోగాపురం విమానాశ్రయంలో ల్యాండైన తొలి విమానం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/andhra-pradesh/he-first-aircraft-to-land-at-bhogapuram-airport/1701/126147110|access-date=2026-08-17|website=EENADU|language=te}}</ref> === GMR ఏరోసిటీ === విమానాశ్రయం పక్కనే GMR ఏరోసిటీ పేరుతో వాణిజ్య, వసతి, రెటెయిల్, వ్యాపారాల సౌకర్యాలను నిర్మించాలని ప్రణాళిక వేసారు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/bay-city-to-aerocity-govt-approves-vmrdas-2041-vision/articleshow/132372803.cms|title=Bay City to Aerocity: Govt approves VMRDA’s 2041 vision|date=2026-07-13|work=The Times of India|access-date=2026-08-01|issn=0971-8257}}</ref> == సౌకర్యాలు == === రన్‌వే === {| class="wikitable" !సంఖ్య !పొడవు !వెడల్పు ![[:en:Instrument_Landing_System|ILS]] !మూలాలు |- |10/28 |3,800 మీటర్లు |45 మీటర్లు |CAT I (RWY 28) |<ref name=":02">{{Cite web|date=29 April 2026|title=Aerodrome Data, Bhogapuram International Airport (VOVI)|url=https://aim-india.aai.aero/sites/default/files/aip_supplements/AIPS_2026_80_0.pdf|url-status=live|access-date=30 July 2026|website=aim-india.aai.aero}}</ref> |} విమానాశ్రయం లోని రన్‌వే వెడల్పాటి విమానాలు వచ్చిపోయేలా రూపొందించారు.<ref name=":03">{{Cite web|date=29 April 2026|title=Aerodrome Data, Bhogapuram International Airport (VOVI)|url=https://aim-india.aai.aero/sites/default/files/aip_supplements/AIPS_2026_80_0.pdf|url-status=live|access-date=30 July 2026|website=aim-india.aai.aero}}</ref> === టర్మినల్ === ఆధునిక సమీకృత ప్రయాణికుల టెర్మినల్‌ తొలి దశలో ఏటా 60 లక్షల మంది ప్రయాణికులకు సేవలందించే సామర్థ్యంతో నిర్మించారు. తరువాతి దశల్లో దీన్ని విస్తరించి ఏటా 4 కోట్ల మంది ప్రయాణికుల స్థాయికి పెంచవచ్చు. ఔషధాలు, ఎలక్ట్రానిక్ ఉత్పత్తులు, సముద్ర ఆహార ఉత్పత్తుల ఎగుమతులకు తోడ్పడేందుకు ప్రత్యేక కార్గో టెర్మినల్‌ను కూడా ఏర్పాటు చేశారు. పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యవస్థలు, వర్షపు నీటి సంరక్షణ వంటి పర్యావరణహిత సదుపాయాలతో ఈ విమానాశ్రయాన్ని నిర్మించారు. 2026 జూలైలో ఈ విమానాశ్రయానికి డైరెక్టరేట్ జనరల్ ఆఫ్ సివిల్ ఏవియేషను (డీజీసీఏ) నుంచి ఏరోడ్రోమ్ లైసెన్సు, బ్యూరో ఆఫ్ సివిల్ ఏవియేషన్ సెక్యూరిటీ (బీసీఏఎస్) నుంచి అవసరమైన భద్రతా అనుమతులు లభించాయి.<ref>{{Cite web|date=2026-07-13|title=DGCA License For ASRIA|url=https://tathya.in/dgca-license-for-asria/|access-date=2026-07-22|website=Tathya|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-04-06|title=Bhogapuram airport operations likely to begin by August|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2026/Apr/06/bhogapuram-airport-operations-likely-to-begin-by-august|access-date=2026-07-22|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[విజయవాడ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|విజయవాడ విమానాశ్రయం]] * [[విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|విశాఖపట్నం విమానాశ్రయం]] == మూలాలు == [[వర్గం:భారతదేశంలో విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:విశాఖపట్నం రవాణా]] <references responsive="" />{{భారతదేశం విమానాశ్రయాలు}} 1z2vkx7jpkx472678w3zi5usustbybm మాధురి ఛటోపాధ్యాయ 0 433444 4936782 4503205 2026-08-16T20:04:50Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936782 wikitext text/x-wiki '''మాధురి ఛటోపాధ్యాయ''' (16 డిసెంబర్ 1940-19 అక్టోబర్ 2013) [[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]] చెందిన [[బంగ్లా భాష|బెంగాలీ]] గాయని, ఆమె 1960,70, 80 లలో ప్రముఖ బెంగాలీ భాషలో అనేక పాటలు పాడారు.<ref name="plans">{{Cite web|title=Renowned Musician Madhuri Chattopadhyay Died|url=http://plansmobile.blogspot.in/2013/10/renowned-musician-madhuri-chattopadhyay.html|access-date=12 January 2018}}</ref><ref name="jagran">{{Cite web|date=20 October 2013|title=Renowned Musician Madhuri Chattopadhyay Died|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/renowned-musician-madhuri-chattopadhyay-died-1382256466-1|access-date=12 January 2018|archive-date=13 జనవరి 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113203005/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/renowned-musician-madhuri-chattopadhyay-died-1382256466-1|url-status=dead}}</ref> గీత్, గజల్, బెంగాలీ మోడరన్ సాంగ్స్, లైట్ క్లాసికల్ సాంగ్స్, నజ్రుల్ గీతి, రవీంద్ర సంగీత్ లలో మాధురి చటోపాధ్యాయ ఆమె కృషికి ఎప్పటికీ గుర్తుండిపోతారు. ఆమె కొన్ని బెంగాలీ సినిమాలకు నేపథ్య గాయని. తరువాతి సంవత్సరాల్లో ఆమె శ్యామా సంగీత్‌లో ఒక ఆల్బమ్‌ను కూడా ప్రచురించింది. == కుటుంబ సభ్యులు == ''తండ్రిః'' శిబనాథ్ బందోపాధ్యాయ ''భర్తః'' అరుణ్ కుమార్ చటోపాధ్యాయ ''కుమార్తెః'' రూపా చటోపాధ్యాయ == ప్రారంభ జీవితం == శంకర్‌లాల్ భట్టాచార్య కథనాల ప్రకారం,  మాధురి పార్క్ స్ట్రీట్‌లోని ఒక నర్సింగ్ హోమ్‌లో జన్మించింది, ఆమె ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో ఉత్తర కోల్‌కతాలోని బలరామ్ బోస్ ఘాట్ రోడ్‌లోని ఆమె మామ ఇంట్లో పెరిగింది. ఆమె తండ్రి శ్రీ శిబ్నాథ్ బంద్యోపాధ్యాయ ఒక ప్రసిద్ధ ''కీర్తనకర్త'' ( ''కీర్తన'' గాయకుడు), ఆమె వెనుక ప్రధాన ప్రేరణ. చిన్నప్పటి నుంచీ మాధురి, గాయని ఉమా డే, ఉస్తాద్ కేరామతుల్లా ఖాన్, పండిట్ హరిహర్ శుక్లాజీ వంటి ప్రముఖ కళాకారుల వద్ద హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలో శిక్షణ పొందింది. ఆమె తండ్రితో పాటు, ప్రముఖ గాయకుడు శ్రీ రతిన్ ఘోష్ వద్ద కీర్తనలో శిక్షణ పొందింది.<ref name="shankar">{{Cite web|title=নিজেরে হারায়ে খুঁজি|url=http://www.anandabazar.com/supplementary/patrika/ন-জ-র-হ-র-য়-খ-জ-1.111548|access-date=12 January 2018}}</ref> == గాయకురాలిగా కెరీర్ == మాధురి 1955లో [[ఆకాశవాణి|ఆల్ ఇండియా రేడియో]]<nowiki/>లో ఆడిషన్‌లో కనిపించింది, పద్నాలుగేళ్ల వయసులో గాయనిగా తన కెరీర్‌ను ప్రారంభించింది. 1959లో ఆమెకు మెగాఫోన్ నుండి తన మొదటి రికార్డ్‌ను పూజ ఆల్బమ్‌గా ప్రచురించే అవకాశం లభించింది. రెండు పాటలకు నచికేత ఘోష్ సంగీతం సమకూర్చారు. " ''ఓలి ఒమోన్ కోర్ నోయ్'' ", " ''తోమే అమే ప్రోథోమ్ దేఖా'' ", ఈ రెండు పాటలు వాటి మొదటి ప్రదర్శనతోనే పురాణాలుగా మారాయి, బెంగాలీల ప్రేమకథలో శాశ్వత స్థానాన్ని సృష్టించాయి.  మొదటి డిస్క్‌లో ఆమె పేరు మాధురి బందోపాధ్యాయ అని ప్రస్తావించబడింది.<ref name="shankar"/> మాధురి ఛటోపాధ్యాయను [[సలీల్ చౌదరి]] మెగాఫోన్ రికార్డ్స్ యజమాని శ్రీ కమల్ ఘోష్ పరిచయం చేశారు. 1960లో మాధురి తన పూజా ఆల్బమ్ను [[సలీల్ చౌదరి]] స్వరపరిచిన రెండు పాటలతో ప్రచురించింది, "''నిజేరే హరాయే ఖున్జీ''", "''ఎబార్ అమర్ సోమోయ్ హోలో జబార్''".<ref name="shankar"/> మాధురి సలీల్ చౌదరి పాటలను కొన్ని పాడింది .  రెండున్నర అష్టపదులు విస్తరించి ఉన్న " ''ఓయ్ జే సోబుజ్ బోనో బిథికా'' " పాటను కంపోజ్ చేస్తున్నప్పుడు సాలిల్డా , మాధురి స్వరంతో కలిసిపోయిన బీతొవెన్ 6వ సింఫొనీ (పాస్టోరెల్) యొక్క గ్లింప్స్‌ను ఇంటర్ల్యూడ్‌లో ఉపయోగించారు.<ref name="current">{{Cite book|title=Current affairs 2014|last=Jha|first=S N|publisher=Kalinjar Publications|year=2014|page=299}}</ref> చాలా సంవత్సరాలు ఆమె డోవర్ లేన్ రిజర్వ్ బ్యాంక్ క్వార్టర్స్లో నివసించింది, స్థానిక సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలతో సన్నిహితంగా సంబంధం కలిగి ఉంది. == బెంగాలీ చిత్రాలలో నేపథ్య గాయకురాలిగా == మాస్ట్రో రతిన్ ఘోష్ మాధురి చటోపాధ్యాయకు గురువు, ఆయన సంగీత దర్శకత్వంలో మాధురి 1964లో బెంగాలీ చిత్రం "మోహ తీర్థ కలిఘాట్"లో నేపథ్య గాయనిగా కనిపించారు. ఇది నీలిమా బందోపాధ్యాయ, బినయ్ అధికారి, మానస్ ముఖోపాధ్యాయలతో కలిసి పాడిన కోరస్ పాట. అదే సంవత్సరం ఆమె బెంగాలీ చిత్రం "రాధాకృష్ణ"లో పాడింది. 1965లో ఆమె "రూప్ సనాతన్" అనే ''కీర్తనలో'' పాడింది . 1966లో మనబేంద్ర ముఖోపాధ్యాయ "ఉత్తర్ పురుష్" చిత్రంలో ఆమెకు బ్రేక్ ఇచ్చారు. "ఏక్బర్ బ్రోజే చలో బ్రజేశ్వర్" పాట విపరీతమైన ప్రజాదరణ పొందింది. ఆమె తన స్వరాన్ని అందించిన ఇతర సినిమాలు "షాచిమార్ సోన్సర్" (1971), "స్వర్ణ మహల్" (1982), "తానియా" (1987) మొదలైనవి ఉన్నాయి.<ref name="madhuri">{{Cite web|date=19 October 2013|title=নিজেরে হারায়ে খুঁজি|url=http://madhurichattopadhyay.blogspot.in/2013/10/blog-post_19.html|access-date=12 January 2018}}</ref> == సంఘటనలు, జ్ఞాపకాలు == ప్రతిమా బందోపాధ్యాయ 2010 జూలై 13న సాయంత్రం 6 గంటలకు విద్యా మందిర్ హాల్లో సుందర్ నారాయణ్ బందోపాధ్యాయ స్మృతి సంధ్యను అందజేశారు. మాధురి ఛటోపాధ్యాయను ఆమె జీవితకాల సాధనకు గాను ఆ సందర్భంగా సత్కరించారు.<ref name="tele">{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/timeout-13-07-2010/cid/1272303|title=Timeout 13-07-2010|date=13 July 2010|work=The Telegraph|access-date=29 November 2018|location=India}}</ref> ఆమె సాటిలేని ప్రతిభ, అద్భుతమైన ప్రదర్శనలు ఉన్నప్పటికీ, మాధురి ఛటోపాధ్యాయ తనను తాను మీడియా, పబ్లిసిటీకి దూరంగా ఉంచుకున్నారు. == అవార్డులు == శ్రీమతి మాధురి ఛటోపాధ్యాయకు 2012లో పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రభుత్వం "సంగీత సమ్మాన్" ప్రదానం చేసింది.<ref name="gov">{{Cite web|title=Information and Cultural Affairs|url=http://nriwestbengal.gov.in/nri/success_document/Information_culture.pdf|access-date=12 January 2018}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ మహిళా నేపథ్య గాయకులు]] [[వర్గం:2013 మరణాలు]] [[వర్గం:1940 జననాలు]] njpmeh53gg0o2pi00i7s3khevy5p7a4 చర్చ:వార్ధా 1 443023 4936720 4472382 2026-08-16T14:55:51Z K.Venkataramana 27319 4936720 wikitext text/x-wiki {{ఈ వారం వ్యాసం పరిగణన}} {{మీకు తెలుసా|30|2022}} {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం|పరిశీలన కోసం}} fn4flda5mjaj0bbr3uo9ngfxitiqhnf ఉక్రెయిన్ పై రష్యా దండయాత్ర సమయంలో ఉక్రేనియన్ సంస్కృతి 0 454630 4936672 4936210 2026-08-16T12:19:21Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4936672 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Бібліотека_ім.Короленка.jpg|thumb|ప్రజా గ్రంథాలయం లో చెర్నిహివ్ ముట్టడి ముందు.]] 2014లో ప్రారంభమైన రస్సో-ఉక్రేనియన్ యుద్ధంలో ప్రధాన తీవ్రతరం చేస్తూ, [[రష్యా]] ఫిబ్రవరి 24, 2022న [[ఉక్రెయిన్]]<nowiki/>పై దండయాత్రను ప్రారంభించింది. ఇది [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత యూరప్‌లో జరిగిన అతిపెద్ద సైనిక దాడి.<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/02/24/politics/us-military-ukraine-russia/index.html|title=US orders 7,000 more troops to Europe following Russia's invasion of Ukraine|last1=Herb|first1=Jeremy|date=24 February 2022|access-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227052443/https://edition.cnn.com/2022/02/24/politics/us-military-ukraine-russia/index.html|archive-date=27 February 2022|publisher=[[CNN]]|last2=Starr|first2=Barbara|others=Oren Liebermann and Michael Conte|quote=Russia's invasion of its neighbor in Ukraine is the largest conventional military attack that's been seen since World War II, the senior defense official said Thursday outlining United States observations of the unfolding conflict|last3=Kaufman|first3=Ellie|author-link2=Barbara Starr}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/russia-attacks-ukraine-defiant-putin-warns-us-nato-83078619|title=Russia presses invasion to outskirts of Ukrainian capital|last1=Karmanau|first1=Yuras|date=24 February 2022|work=ABC News|access-date=26 February 2022|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://abcnews.go.com/International/wireStory/russia-attacks-ukraine-defiant-putin-warns-us-nato-83078619|archive-date=27 February 2022|publisher=[[American Broadcasting Company]]|agency=[[Associated Press]]|last2=Heintz|first2=Jim|others=Photograph by [[Evgeniy Maloletka]] (AP Photo)|location=[[Kyiv]]|quote=... [a]mounts to the largest ground war in Europe since World War II.|last3=Isachenkov|first3=Vladimir|last4=Litvinova|first4=Dasha}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/western-allies-expel-key-russian-banks-global-system-ukraine-fights-2022-02-27/|title=Putin puts nuclear 'deterrence' forces on alert|last1=Tsvetkova|first1=Maria|date=27 February 2022|work=[[Reuters]]|access-date=27 February 2022|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.reuters.com/world/europe/western-allies-expel-key-russian-banks-global-system-ukraine-fights-2022-02-27/|archive-date=27 February 2022|publisher=[[Thomson Corporation]]|last2=Vasovic|first2=Aleksandar|others=Writing by Robert Birsel and Frank Jack Daniel; Editing by William Mallard, Angus MacSwan and David Clarke|location=[[Kyiv]]|quote=... [t]he biggest assault on a European state since World War Two.|last3=Zinets|first3=Natalia|last4=Charlish|first4=Alan|last5=Grulovic|first5=Fedja}}</ref> పోరాట సమయంలో, దేశవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా జరిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఉక్రేనియన్ సాంస్కృతిక వారసత్వంలోని అనేక భాగాలు నాశనం చేయబడ్డాయి, దెబ్బతిన్నాయి లేదా ప్రమాదంలో పడ్డాయి.<ref name="Akinsha_2022_032">{{cite news|url=https://www.theartnewspaper.com/2022/03/25/ukraine-culture-in-peril|title=Culture in the crossfire: Ukraine's key monuments and museums at risk of destruction in the war|last=Akinsha|first=Konstantin|date=25 March 2022|newspaper=[[The Art Newspaper]]|accessdate=26 March 2022}}</ref> 500 కంటే ఎక్కువ ఉక్రేనియన్ సాంస్కృతిక వారసత్వ ప్రదేశాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా నాశనం చేయడం, దోచుకోవడం యుద్ధ నేరంగా పరిగణించబడుతుంది<ref>{{Cite web|last=Kirchmair|first=Lando|date=2022-03-21|title=The War of Aggression Against Ukraine, Cultural Property and Genocide: Why it is Imperative to Take a Close Look at Cultural Property|url=https://www.ejiltalk.org/the-war-of-aggression-against-ukraine-cultural-property-and-genocide-why-it-is-imperative-to-take-a-close-look-at-cultural-property/|access-date=2022-11-11|website=EJIL: Talk!|language=en}}</ref>, ఉక్రెయిన్ సాంస్కృతిక మంత్రి దీనిని సాంస్కృతిక మారణహోమంగా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|date=2022-09-13|title=Salvaging Ukraine's culture: Country's history & language under threat|url=https://www.euronews.com/culture/2022/09/13/its-cultural-genocide-ukraines-culture-minister-trying-to-salvage-the-countrys-artifacts|access-date=2022-11-11|website=euronews|language=en}}</ref> == చట్టపరమైన రక్షణలు == అంతర్జాతీయ మానవతా చట్టం ప్రకారం సాంస్కృతిక ఆస్తికి ప్రత్యేక రక్షణ లభిస్తుంది.<ref name="biicl3">{{Cite web|last1=Hausler|first1=Kristin|last2=Drazewska|first2=Berenika|title=How does international law protect Ukrainian cultural heritage in war? Is it protected differently than other civilian objects?|url=https://www.biicl.org/documents/11200_how_does_international_law_protect_ukrainian_cultural_heritage_in_war.pdf|publisher=British Institute of International and Comparative Law}}</ref> సాయుధ సంఘర్షణ జరిగినప్పుడు సాంస్కృతిక ఆస్తి రక్షణ కోసం జెనీవా కన్వెన్షన్, హేగ్ కన్వెన్షన్ యొక్క మొదటి ప్రోటోకాల్ (ఉక్రెయిన్, రష్యా స్థావరాలపై రెండూ కట్టుబడి ఉంటాయి) రాష్ట్ర పార్టీలు తమ సైనిక ప్రయత్నాలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి చారిత్రక స్మారక చిహ్నాలను ఉపయోగించడాన్ని లేదా వాటిని శత్రుత్వ లేదా ప్రతీకార చర్యలకు గురిచేయడాన్ని నిషేధిస్తాయి.<ref name="biicl3" /> హేగ్ కన్వెన్షన్‌కు రెండవ ప్రోటోకాల్, సాధ్యమయ్యే ప్రత్యామ్నాయం లేనప్పుడు "అత్యవసర సైనిక అవసరం" విషయంలో మాత్రమే సాంస్కృతిక ఆస్తిపై దాడులను అనుమతిస్తుంది. సాంస్కృతిక వారసత్వంపై దాడులు యుద్ధ నేరాలకు సమానం, అంతర్జాతీయ క్రిమినల్ కోర్టు ముందు విచారణ చేయవచ్చు.<ref name="biicl22">{{Cite web|last1=Hausler|first1=Kristin|last2=Drazewska|first2=Berenika|title=How does international law protect Ukrainian cultural heritage in war? Is it protected differently than other civilian objects?|url=https://www.biicl.org/documents/11200_how_does_international_law_protect_ukrainian_cultural_heritage_in_war.pdf|publisher=British Institute of International and Comparative Law}}</ref> == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == [[దస్త్రం:Троїцький_монастир.jpg|thumb| రష్యా నగరాన్ని ముట్టడించిన సమయంలో చెర్నిహివ్‌లోని ట్రినిటీ మొనాస్టరీ దెబ్బతింది.]] ఉక్రెయిన్‌లో ఏడు [[యునెస్కో|ఐక్యరాజ్యసమితి విద్యా, శాస్త్రీయ, సాంస్కృతిక సంస్థ (యునెస్కో)]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం|ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] ఉన్నాయి, వీటిలో కీవ్‌లోని సెయింట్ సోఫియా కేథడ్రల్, కీవ్-పెచెర్స్క్ లావ్రా, లివివ్‌లోని మొత్తం పావు భాగం ఉన్నాయి. <ref name=":0">{{Cite web|last=Sherwood|first=Harriet|date=2022-03-01|title='Cultural catastrophe': Ukrainians fear for art and monuments amid onslaught|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/01/cultural-catastrophe-ukrainians-fear-for-art-and-monuments-amid-onslaught|access-date=2022-03-11|website=the Guardian|language=en}}</ref> ఖార్కివ్, మైకోలైవ్, చెర్నిహివ్‌లలో అదనపు ప్రదేశాలను ప్రపంచ వారసత్వ హోదాకు నామినేషన్ కోసం పరిశీలిస్తున్నారు కానీ దండయాత్రకు ముందు వాటిని జోడించలేదు. <ref name=":1">{{Cite web|last=Katz|first=Brigit|date=March 8, 2022|title=Unesco Sounds the Alarm Over Threats to Ukrainian Cultural Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/unesco-sounds-the-alarm-over-threats-to-ukrainian-cultural-heritage-180979686/|access-date=2022-03-11|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref> ఏప్రిల్ 2022 చివరలో, ఉక్రెయిన్ రష్యన్ క్రూయిజర్ మోస్క్వా నౌక ధ్వంసమైన ప్రాంతాన్ని "నీటి అడుగున సాంస్కృతిక వారసత్వం" ప్రదేశంగా నమోదు చేసిందని ''పొలిటికో'' నివేదించింది. <ref>{{Cite web|last=Jack|first=Victor|date=2022-04-22|title=Trolling Russia, Ukraine registers Moskva shipwreck as 'underwater cultural heritage'|url=https://www.politico.eu/article/trolling-russia-ukraine-registers-moskva-shipwreck-underwater-cultural-heritage/|access-date=2022-05-10|website=POLITICO|language=en}}</ref> == పరిరక్షణ ప్రయత్నాలు == === దేశీయ ===   [[కీవ్|కీవ్‌లోని]] నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ ఉక్రెయిన్ డైరెక్టర్ ఫెడిర్ ఆండ్రోష్‌చుక్, ఇద్దరు సహోద్యోగులతో కలిసి దాడి, సంభావ్య దోపిడీ నుండి మ్యూజియాన్ని సంరక్షించడానికి, భద్రపరచడానికి పనిచేశారు. విన్నిట్సియా, జైటోమిర్, సుమీ, చెర్నిహివ్‌లోని మరో నాలుగు మ్యూజియంలు తమ ప్రధాన ప్రదర్శనలను తొలగించి, నిల్వ చేసి, రక్షించుకున్నాయని ఆండ్రోస్చక్ నివేదించారు. విన్నిట్సియాలోని మ్యూజియంను స్థానభ్రంశం చెందిన వ్యక్తుల నివాసంగా ఉపయోగించారు.<ref name=":0" /> ఒక కళాకారుల సమిష్టి; అసోర్టిమెంట్నా కిమ్నాటా (ఇవానో-ఫ్రాంకివ్స్క్ సమకాలీన కళా కేంద్రంలో ఉన్న అసోర్టెడ్ రూమ్, అనేక బంకర్లను సృష్టించింది, గ్యాలరీల నుండి ముక్కలను తరలించడానికి, సంరక్షించడానికి కీవ్, మారియుపోల్, ఒడెసా, జాపోరిజ్జియా, ఇతర ప్రాంతాలలో గ్యాలరీలతో కలిసి పనిచేసింది.<ref name=":2">{{Cite web|last=Braun S.|date=2022-03-17|title=Ukraine rushes to save cultural heritage from destruction|url=https://www.dw.com/en/ukraine-rushes-to-save-cultural-heritage-from-destruction/a-61158291|website=Deutsche Welle|language=en}}</ref> [[దస్త్రం:Monument_to_Petro_Sahaidachny_during_Russian_invasion_of_Ukraine_(04).jpg|కుడి|thumb|స్మారక చిహ్నం హేట్మాన్ సహైదాచ్నీ కీవ్ లో ఇసుకతో సంచులు ద్వారా రక్షించబడింది]] అనేక స్మారక చిహ్నాలు, స్మారక చిహ్నాలు ఇసుక సంచులతో లేదా వివిధ పదార్థాలతో చుట్టబడి రక్షించబడ్డాయి. [[కీవ్|కీవ్‌లో]], ఏప్రిల్ మధ్య నాటికి దాదాపు 28 వస్తువులు ఈ విధంగా రక్షించబడ్డాయి.<ref name="pravda_2022_04_16">{{Cite web|last=Кречетова Д.|date=2022-04-16|title=На захисті від "русского мира": як рятують українські пам'ятки і чому Київ лишив монумент Незалежності відкритим|url=https://life.pravda.com.ua/culture/2022/04/16/248266/|publisher=[[Українська правда]]}}</ref> ల్వివ్‌లోని నివాసితులు అనేక రాతి విగ్రహాలు, ఫౌంటెన్‌లను ప్లాస్టిక్, నురుగు, ఇతర పదార్థాలతో చుట్టడం ద్వారా వాటిని సంరక్షించడానికి ప్రయత్నించారు. స్మారక చిహ్నాలు, చర్చి తడిసిన గాజు కిటికీలను రక్షించడానికి ఉపయోగించే చెక్క ఫ్రేములు, బోర్డుల యొక్క ఆర్కిటెక్చరల్, చారిత్రక స్మారక చిహ్నాల సంరక్షణ కోసం ఎల్వివ్ ఫౌండేషన్ అదనపు ప్రయత్నాలను ఫోటో తీసి పోస్ట్ చేసింది.<ref>{{Cite web|last=Holland|first=Oscar|date=March 4, 2022|title='Concerned' Ukrainian locals help protect Lviv's historic statues|url=https://www.cnn.com/style/article/lviv-ukraine-statues-wrapped-heritage-protection/index.html|access-date=2022-03-11|website=CNN|language=en}}</ref><ref name="pravda_2022_04_16" /> ఉక్రెయిన్ రాష్ట్ర హోదా, చరిత్రను పరిరక్షించడంలో సహాయపడటానికి డిజిటల్ ట్రాన్స్ఫర్మేషన్ మంత్రిత్వ శాఖ మార్చి 28న ఒక NFT మ్యూజియంను ప్రారంభించింది, దీని ద్వారా వచ్చే మొత్తం మంత్రిత్వ శాఖకు వెళుతుంది. ఉక్రేనియన్ మెటాహిస్టరీ NFT-మ్యూజియం అనే ఈ సైట్, "యుద్ధ రేఖ" లేదా సంబంధిత NFTతో ఈవెంట్‌ల కాలక్రమాన్ని కలిగి ఉంటుంది, ఇందులో యుద్ధంలో ఒక ముఖ్యమైన క్షణానికి సంబంధించిన ట్వీట్, ఉక్రేనియన్ కళాకారుడి దృష్టాంతం ఉంటాయి. ఏప్రిల్ 1 నాటికి, NFTల అమ్మకం ద్వారా దాదాపు $600,000 సేకరించబడ్డాయి, ఈ నిధులు నాశనం చేయబడిన లేదా దెబ్బతిన్న మ్యూజియంలు, థియేటర్లు, ఇతర సాంస్కృతిక సంస్థలను పునర్నిర్మించడానికి ఉద్దేశించబడ్డాయి.<ref>{{Cite web|last=Kharif|first=Olga|date=April 1, 2022|title=Ukraine Raises $600,000 Through Museum NFT Sales to Help Rebuild|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-01/ukrainian-government-raises-600-000-through-museum-nft-sales|access-date=2022-04-05|website=Bloomberg}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mattei|first=Shanti Escalante-De|date=2022-03-28|title=Ukraine Has Launched an NFT 'Museum' to Preserve the Country's History|url=https://www.artnews.com/art-news/news/ukraine-nft-project-museum-of-war-1234623051/|access-date=2022-04-05|website=ARTnews.com|language=en}}</ref> రష్యన్ దాడి నుండి ఉక్రెయిన్‌లో రక్షించబడుతున్న అనేక సాంస్కృతిక వారసత్వ వస్తువులు రష్యన్ సంస్కృతికి చెందినవి.<ref name="Akinsha_2022_032" /><ref name=":2" /> === అంతర్జాతీయ === దండయాత్ర జరిగిన కొద్దికాలానికే, [[యునెస్కో]] దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న ఏవైనా కీలకమైన చారిత్రక కట్టడాలు, ప్రదేశాలను 1954 హేగ్ కన్వెన్షన్ చిహ్నంతో గుర్తించడానికి కృషి చేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది, ఇది సాయుధ పోరాటంలో సాంస్కృతిక వారసత్వ పరిరక్షణకు అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన చిహ్నం. సేకరణలను రక్షించడానికి, సాంస్కృతిక ప్రదేశాలకు జరిగే నష్టాన్ని ఉపగ్రహ ఇమేజింగ్ ద్వారా పర్యవేక్షించడానికి పరిరక్షణ ప్రయత్నాలను సమన్వయం చేయడానికి ఈ సంస్థ దేశంలోని మ్యూజియం డైరెక్టర్లతో కలిసి పనిచేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Hickley|first=Catherine|date=2022-03-04|title=Unesco 'gravely concerned' about damage to Ukrainian cultural heritage|url=https://www.theartnewspaper.com/2022/03/04/unesco-gravely-concerned-about-damage-to-ukrainian-cultural-heritage|access-date=2022-03-11|website=The Art Newspaper – International art news and events}}</ref> దండయాత్ర జరిగిన కొద్దికాలానికే, అంతర్జాతీయ మ్యూజియంల మండలి అధికారులు జాతీయ సరిహద్దుల మీదుగా చట్టవిరుద్ధంగా తరలించబడితే చట్ట అమలు అధికారులు చూసే కళాఖండాలు, ముక్కలను నమోదు చేయడం ప్రారంభించారు.<ref name=":6">{{Cite web|last=Kishkovsky|first=Sophia|date=2022-09-09|title=Ukraine gets emergency Red List for art as evidence mounts of 'trading networks flowing West'|url=https://www.theartnewspaper.com/2022/09/09/ukraine-given-red-list-to-fight-looting|access-date=2022-10-13|website=The Art Newspaper - International art news and events}}</ref> దాడి తర్వాత కొద్దికాలానికే ఏర్పడిన కమిటీ ఫర్ ఎయిడ్ టు మ్యూజియంస్ ఆఫ్ ఉక్రెయిన్ ద్వారా పోలాండ్‌లోని సాంస్కృతిక సంస్థలు సహాయం అందించాయి. ఉక్రెయిన్‌లోని అన్ని మ్యూజియంలు, సాంస్కృతిక సంస్థలకు వారి సేకరణలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి, భద్రపరచడానికి, అలాగే డాక్యుమెంటేషన్, డిజిటలైజేషన్, సేకరణల జాబితాకు కమిటీ మద్దతు ఇచ్చింది.<ref name=":2" /> యుద్ధం అంతటా ఇతర సంస్థల నుండి సహాయం కొనసాగింది. మే 2022లో చెక్ సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ, బబుల్ ర్యాప్, పాలిథిలిన్ ఫోమ్ వంటి ప్యాకింగ్ మెటీరియల్‌లను, అగ్నిమాపక యంత్రాలు, కిటికీలను నిరోధించడానికి ఓరియెంటెడ్ స్ట్రాండ్ బోర్డులు వంటి భద్రతా పరికరాలతో పాటు పంపడానికి ప్రేగ్‌లోని నేషనల్ మ్యూజియంను నియమించింది.<ref>{{Cite web|last=Iotkovska|first=Svilena|date=May 11, 2022|title=Czechia helps Ukraine preserve its endangered cultural heritage {{!}} TheMayor.EU|url=https://www.themayor.eu/en/a/view/czechia-helps-ukraine-preserve-its-endangered-cultural-heritage-10419|access-date=2022-05-28|website=www.themayor.eu|language=en}}</ref> [http://uaac.info ఉక్రెయిన్ ఆర్ట్ ఎయిడ్ సెంటర్] (జర్మనీలో ఉంది, జర్మన్ ప్రభుత్వం మద్దతు ఇస్తుంది, ఇతరులతో పాటు), [https://www.aliph-foundation.org ALIPH] (స్విట్జర్లాండ్‌లో ఉంది) వంటి అంతర్జాతీయ సంస్థలు కూడా 2022 వసంతకాలం నుండి అత్యవసర సహాయం అందించడంలో చురుగ్గా ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Protecting cultural heritage in Ukraine {{!}} Aliph Foundation - Protecting heritage to build peace|url=https://www.aliph-foundation.org/en/projects/aliph-action-plan-for-ukraine|access-date=2024-12-27|website=Aliph Foundation|language=en|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129191327/https://www.aliph-foundation.org/en/projects/aliph-action-plan-for-ukraine|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ukraine Hilfslieferungen für Rettung von Kunst- und Kulturgut|url=https://www.dug-ww.com/presse|access-date=2024-12-27|website=www.dug-ww.com|language=de}}</ref> మార్చి 2022లో, ఉక్రెయిన్ సాంస్కృతిక సంస్థల యొక్క అంతరించిపోతున్న సంభావ్య డేటా, సాంకేతికతను బ్యాకప్ చేసి సంరక్షించే ప్రయత్నం సేవింగ్ ఉక్రేనియన్ కల్చరల్ హెరిటేజ్ ఆన్‌లైన్ (SUCHO) గా ప్రారంభమైంది. ==== ప్రదర్శనలు ==== [[లాస్ ఏంజలెస్|కాలిఫోర్నియాలోని లాస్ ఏంజిల్స్‌లోని]] తూర్పు హాలీవుడ్‌లోని ఉక్రేనియన్ సాంస్కృతిక కేంద్రం ఒక కళా నిధుల సేకరణను నిర్వహించింది, ఇది LAలోని ఉక్రేనియన్ కళాకారుల కళా ప్రదర్శన, నిశ్శబ్ద వేలంలో వారి రచనలను హైలైట్ చేసింది, అలాగే దివంగత మైరోస్లావ్ స్కోరిక్ రచనలను కలిగి ఉన్న ఒక కచేరీని కూడా నిర్వహించింది. నిర్వాహకులు మొత్తం ఆదాయాన్ని ఉక్రెయిన్‌లో మానవతా సహాయానికి విరాళంగా ఇస్తామని, సాంస్కృతిక వారసత్వం, భాష మరొక తరానికి అందించబడుతుందని ఆశిస్తున్నట్లు పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite web|last=Garrova|first=Robert|date=2022-04-15|title=Ukrainian Culture Center To Host Art Fundraiser, Concert For War Relief|url=https://laist.com/news/arts-and-entertainment/ukrainian-culture-center-to-host-art-fundraiser-concert-for-war-relief|access-date=2022-04-20|website=LAist|language=en}}</ref> మరికొందరు, శరణార్థులు, మార్పిడి చేసుకున్నవారు, ఉక్రెయిన్ వెలుపల సెలవు దినాలలో సంప్రదాయాలు, సాంప్రదాయ దుస్తులను స్వీకరించి దండయాత్రకు వ్యతిరేకంగా మద్దతు, స్థితిస్థాపకతను ప్రదర్శించారు.<ref>{{Cite web|last=Freeman|first=Mike|date=2022-04-18|title=San Diego's Ukrainian community leans into Easter cultural traditions in time of war|url=https://www.sandiegouniontribune.com/local/story/2022-04-17/san-diegos-ukrainian-community-leans-into-easter-cultural-traditions-in-time-of-war|access-date=2022-04-20|website=San Diego Union-Tribune|language=en}}</ref> జూన్ 2022లో మిలన్‌లో జరిగిన ఫర్నిచర్ ఫెయిర్ సందర్భంగా, ఉక్రేనియన్ డిజైనర్లు విక్టోరియా యకుషా, [[Kateryna Sokolova|కాటెరినా సోకోలోవా]], తమ వస్తువులతో ఉక్రెయిన్ సాంస్కృతిక వారసత్వం, ప్రతీకలను హైలైట్ చేశారు. "ఉక్రేనియన్ డిజైన్ ప్రపంచ పటం నుండి తుడిచిపెట్టుకుపోకుండా" నివారించడానికి తన రచనలు సృష్టించబడ్డాయని సోకోలోవా పేర్కొంది, అయితే యకుషా తన లక్ష్యం "ఉక్రేనియన్ సంస్కృతి యొక్క సృజనాత్మకత, అందాన్ని ప్రపంచానికి చూపించడం, తద్వారా గుర్తింపును నొక్కి చెప్పడం" అని పేర్కొంది.<ref>{{Cite web|date=2022-06-13|title=In Milan, Ukrainian designers show off their cultural heritage|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220613-in-milan-ukrainian-designers-show-off-their-cultural-heritage|access-date=2022-06-13|website=France 24|language=en}}</ref> వర్చువల్ మీడియా గ్రూప్ VICE, బ్లూ షీల్డ్ డాన్మార్క్, డానిష్ నేషనల్ కమిషన్ ఫర్ యునెస్కో భాగస్వామ్యంతో బ్యాకప్ ఉక్రెయిన్ ప్రాజెక్ట్‌ను మే 2022లో ప్రకటించారు. ఉక్రెయిన్‌లోని వస్తువులను స్కాన్ చేయడానికి అప్లికేషన్‌ను ఉపయోగించాలని ప్రతిపాదించబడింది, తరువాత దానిని 3D మోడల్‌గా మార్చి బ్యాకప్ కోసం క్లౌడ్ డేటాబేస్‌కు అప్‌లోడ్ చేస్తారు.<ref>{{Cite web|last=Gault|first=Matthew|date=2022-05-06|title=Backup Ukraine Is Looking to Preserve The Country’s Cultural Heritage|url=https://www.vice.com/en/article/dypmyv/backup-ukraine-is-looking-to-preserve-the-countrys-cultural-heritage|access-date=2024-02-13|website=Vice|language=en}}</ref> == నష్టం == [[దస్త్రం:Банер_для_висвітлення_пам'яток_культури_України,_зруйнованих_війною.png|thumb| ఖార్కివ్‌లోని డార్మిషన్ కేథడ్రల్, దండయాత్రకు ముందు దానిని చూపిస్తుంది, కేథడ్రల్ లోపలికి నష్టం.]] 16 అక్టోబరు 2024న, [[యునెస్కో|UNESCO]] UNESCO 457 వస్తువుల నష్టాన్ని ధృవీకరించింది: 143 మతపరమైన ప్రదేశాలు, చారిత్రక,/లేదా కళాత్మక ఆసక్తి ఉన్న 231 భవనాలు, 32 మ్యూజియంలు, 33 స్మారక చిహ్నాలు, 17 లైబ్రరీలు, 1 ఆర్కైవ్. ఈ జాబితాలో బహుళ విశ్వసనీయ వనరుల నుండి తెలిసిన కేసులు మాత్రమే ఉన్నాయి, విరిగిన కిటికీలు, తలుపులు వంటి ఉపరితల నష్టాలు ఇందులో లేవు.<ref>{{Cite web|date=2022-06-28|title=Эксперт ЮНЕСКО: «Мониторинг разрушений украинских культурных ценностей идет с первых дней войны»|url=https://www.rfi.fr/ru/украина/20220628-эксперт-юнеско-мониторинг-разрушений-украинских-культурных-ценностей-идет-с-первых-дней-войны|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220917085444/https://www.rfi.fr/ru/украина/20220628-эксперт-юнеско-мониторинг-разрушений-украинских-культурных-ценностей-идет-с-первых-дней-войны|archive-date=2022-09-17|publisher=Международное французское радио|language=ru}}</ref> 5 నాటికి ఉక్రెయిన్ సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ&nbsp;జనవరి 2023లో 1189 సాంస్కృతిక వస్తువులకు నష్టం లేదా విధ్వంసం కేసులు నమోదయ్యాయి, వాటిలో 563 "సృజనాత్మక కేంద్రాలు", 453 గ్రంథాలయాలు, 63 మ్యూజియంలు, గ్యాలరీలు, 18 థియేటర్లు, ఫిల్హార్మోనిక్ హాళ్లు, 92 కళా విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|date=2023-01-05|title=Because of russian aggression, 1189 objects of cultural infrastructure were damaged in Ukraine|url=https://mkip.gov.ua/news/8414.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105200329/http://www.mkip.gov.ua/news/8414.html|archive-date=2023-01-05|publisher=Ministry of Culture of Ukraine}}</ref> వాటిలో 21 జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నాలుగా పరిగణించబడ్డాయి. దాదాపు 100 వస్తువులు పూర్తిగా లేదా దాదాపు పూర్తిగా ధ్వంసమయ్యాయి.<ref name="krymr_2022_07_17">{{Cite web|date=2022-07-17|title=Россия боится культуры Украины? На заседании Совбеза ООН озвучили данные ЮНЕСКО|url=https://ru.krymr.com/a/kulturnoye-naslediye-poteri-ukraina-rossiya-voyna-yunesko/31947111.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717105634/https://ru.krymr.com/a/kulturnoye-naslediye-poteri-ukraina-rossiya-voyna-yunesko/31947111.html|archive-date=2022-07-17|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|language=ru}}</ref> వర్జీనియా మ్యూజియం ఆఫ్ నేచురల్ హిస్టరీలోని కల్చరల్ హెరిటేజ్ మానిటరింగ్ ల్యాబ్ 10 నాటికి 458 దెబ్బతిన్న సాంస్కృతిక ప్రదేశాల ఆధారాలను కనుగొంది&nbsp;జూన్ 2022.<ref>{{Cite web|last=Seymour T.|date=2022-06-10|title=Is Ukraine's cultural heritage under coordinated attack?|url=https://www.theartnewspaper.com/2022/06/10/is-ukraines-cultural-heritage-under-coordinated-attack|publisher=The Art Newspaper}}</ref> డిసెంబరు 2022 నాటికి పాక్షికంగా లేదా పూర్తిగా ధ్వంసమైన దాదాపు 339 భవనాలు, స్మారక చిహ్నాలు, ఇతర సాంస్కృతిక సంస్థల జాబితాను న్యూయార్క్ టైమ్స్ విజువల్ ఇన్వెస్టిగేషన్ బృందం సంకలనం చేస్తోంది, ప్రాథమిక దృష్టి డాన్‌బాస్ ప్రాంతానికి ఇవ్వబడింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/12/27/arts/design/cultural-heritage-ukraine-russia-war.html|title=When Cultural Heritage Becomes a Battlefront|last=Farago|first=Jason|date=2022-12-27|work=The New York Times|access-date=2022-12-30|language=en|issn=0362-4331}}</ref> [[దస్త్రం:Ivankiv_Historical_and_Local_History_Museum,_2022-06-16_(1).jpg|thumb| ఇవాంకివ్ మ్యూజియం శిథిలాలు]] 25 ఫిబ్రవరి 2022న, రాజధాని నుండి దాదాపు యాభై మైళ్ల దూరంలో ఉన్న ఇవాంకివ్ హిస్టారికల్, లోకల్ హిస్టరీ మ్యూజియం, రష్యన్ బాంబు దాడి తర్వాత కాలిపోయింది.<ref name="bloomberg">{{Cite web|date=2022-03-08|title=The Ukrainian Cultural Sites at Risk of Destruction|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2022-03-08/the-destruction-of-ukraine-heritage-and-cultural-sites|publisher=Bloomberg}}</ref> ఈ మ్యూజియంలో మరియా ప్రిమాచెంకో చిత్రాలు, హన్నా వెరెస్ వస్త్ర రచనలు వంటి జానపద కళాకృతులు ఉన్నాయి. కొన్ని పెయింటింగ్‌లు, ఇతర వస్తువులను స్థానికులు కాలిపోతున్న భవనం నుండి కాపాడారు. ప్రిమాచెంకో, వెరెస్, ఇతర కళాకారులు ధ్వంసం చేసిన లేదా దెబ్బతిన్న కళాఖండాల సంఖ్య తెలియదు.<ref>{{Cite web|last=Gelt|first=Jessica|date=2022-03-01|title=Getty condemns cultural 'atrocities' as Ukrainian heritage museum burns|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2022-02-28/getty-condemns-ukraine-museum-burning|access-date=2022-03-11|website=Los Angeles Times|language=en}}</ref> నిర్మాణంలో ఉన్న బాబిన్ యార్ హోలోకాస్ట్ మెమోరియల్ సెంటర్ 1 మార్చి 2022న దెబ్బతింది. కేంద్రంలోని ఒక మ్యూజియం భవనం నిర్మాణాత్మకంగా దెబ్బతింది, ప్రక్కనే ఉన్న స్మశానవాటిక కూడా దెబ్బతింది. సినగోగ్, మెనోరా శిల్పంతో సహా ఆ ప్రదేశంలోని ఇతర అంశాలు దెబ్బతినకుండా ఉన్నాయి.<ref name="jerusalempost-babiyar">{{Cite web|last=Harkov|first=Lahav|date=1 March 2022|title=Russia strikes Babyn Yar Holocaust memorial site in Ukraine|url=https://www.jpost.com/international/article-699034|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301173043/https://www.jpost.com/international/article-699034|archive-date=1 March 2022|access-date=2 March 2022|website=[[The Jerusalem Post]]}}</ref><ref name="bbc-babiyar">{{Cite web|last=Wertheimer|first=Tiffany|date=2 March 2022|title=Babyn Yar: Anger as Kyiv's Holocaust memorial is damaged|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60588885|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302214136/https://www.bbc.com/news/world-europe-60588885|archive-date=2 March 2022|access-date=3 March 2022|website=[[BBC News]]}}</ref> మార్చి 15న కీవ్ స్మాల్ ఒపెరా భవనం దెబ్బతింది.<ref>{{Cite web|title=Разрушение музеев, театров и храмов — это военное преступление Под обстрелами в Украине уничтожены десятки гражданских объектов. Что за это будет России?|url=https://meduza.io/feature/2022/03/27/razrushenie-muzeev-teatrov-i-hramov-eto-voennoe-prestuplenie|access-date=2022-04-27|website=Meduza|language=ru}}</ref> [[దస్త్రం:Destroyed_church_in_Viazivka.jpg|కుడి|thumb| వయాజివ్కాలో ధ్వంసమైన చర్చి]] ఖార్కివ్ యుద్ధంలో ఖార్కివ్‌లోని డార్మిషన్ కేథడ్రల్ దెబ్బతింది. [[క్రూయిజ్ క్షిపణి]] ధాటికి కేథడ్రల్‌లోని కళాకృతులు, తడిసిన గాజు దెబ్బతిన్నాయి, ఇది ఖార్కివ్ నగర కేంద్రాన్ని కూడా దెబ్బతీసింది.<ref name="bloomberg-ukraine culture2">{{Cite web|last=O'Sullivan|first=Feargus|date=8 March 2022|title=The Ukrainian Cultural Sites at Risk of Destruction|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2022-03-08/the-destruction-of-ukraine-heritage-and-cultural-sites|access-date=8 March 2022|website=[[Bloomberg News|Bloomberg CityLab]]}}</ref> ఖార్కివ్‌లోని స్లోవో భవనం కూడా రష్యన్ సైనిక చర్యల వల్ల దెబ్బతింది,<ref name="bloomberg-ukraine culture2" /> అలాగే ఖార్కివ్ శివార్లలోని [[డ్రోబిట్స్కీ యార్|డ్రోబిట్స్కీ యార్‌లోని]] హోలోకాస్ట్ బాధితులకు అంకితం చేయబడిన స్మారక చిహ్నం కూడా దెబ్బతింది.<ref>{{Cite web|last=Levine|first=Jon|date=2022-03-26|title=Russian forces damage Holocaust memorial near Kharkiv|url=https://nypost.com/2022/03/26/russian-military-damage-holocaust-memorial-near-kharkiv/|access-date=2022-04-05|website=New York Post|language=en}}</ref> మార్చి 7న, ఖార్కివ్ ఆర్ట్ మ్యూజియం వెలుపలి భాగం కొంత దెబ్బతింది, ప్రదర్శనలు దెబ్బతినకపోయినా, వీధి, వైమానిక దాడుల నుండి వారు ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొంటూనే ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|date=2022-03-18|title=Велике російське руйнівництво: Архітектурні пам'ятки, пошкоджені війною|url=https://birdinflight.com/uk/architectura-uk/20220317-great-russian-destruction.html|access-date=2022-04-27|website=Bird In Flight|language=uk-UA}}</ref> ఖార్కివ్ ప్రాంతీయ పరిపాలన భవనం, ఖార్కివ్ నగర మండలి, [[ఒడెసా ఒపెరా, బ్యాలెట్ థియేటర్]], ఖార్కివ్ విశ్వవిద్యాలయం యొక్క ఎకనామిక్స్ ఫ్యాకల్టీ భవనంతో సహా అనేక ఆధునిక యుగ భవనాలు దెబ్బతిన్నాయి. [[దస్త్రం:Polovtsian_babas_on_Mount_Kremenets_after_Russian_shelling_(02).jpg|thumb| ఇజియంలో 9వ-13వ శతాబ్దాల పోలోవ్ట్సియన్ రాతి శిల్పాలు. కుడి వైపున ఉన్న విగ్రహం పూర్తిగా ధ్వంసమైంది; సమీపంలోని రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ వీరుల స్మారక చిహ్నం (నేపథ్యంలో) పాక్షికంగా ధ్వంసమైంది.]] ఖార్కివ్ ప్రాంతంలో తీవ్రంగా దెబ్బతిన్న మరో నగరం ఇజియం, ఇక్కడ చారిత్రక భవనాలు, చర్చిలు, స్మారక చిహ్నాలు, అలాగే 9వ-13వ శతాబ్దాల నాటి పోలోవ్ట్సియన్ రాతి శిల్పాలు నగరం కోసం జరిగిన యుద్ధంలో దెబ్బతిన్నాయి లేదా నాశనం చేయబడ్డాయి.<ref>{{Cite web|date=2022-04-01|title='Only fascists can destroy World War II and Holocaust memorials'|url=https://www.euractiv.com/section/europe-s-east/opinion/only-fascists-can-destroy-world-war-ii-and-holocaust-memorials/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412040902/https://www.euractiv.com/section/europe-s-east/opinion/only-fascists-can-destroy-world-war-ii-and-holocaust-memorials/|archive-date=2022-04-12|publisher=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-09-21|title=Ukrainian stone statues—likened to Easter Island's Moai—destroyed during Russian invasion|url=https://www.theartnewspaper.com/2022/09/21/ukrainian-stone-statueslikened-to-easter-islands-moaidestroyed-during-russian-invasion|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220923020253/https://www.theartnewspaper.com/2022/09/21/ukrainian-stone-statueslikened-to-easter-islands-moaidestroyed-during-russian-invasion|archive-date=2022-09-23|publisher=The Art Newspaper}}</ref> మార్చి 2022లో, రష్యన్ షెల్లింగ్ 19వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన మూడు చెక్క చర్చిలను ధ్వంసం చేసింది: జావోరిచిలోని సెయింట్ జార్జ్ చర్చి, వయాజివ్కాలోని థియోటోకోస్ నేటివిటీ చర్చి, లుకియానివ్కాలోని అసెన్షన్ చర్చి .<ref>{{Cite web|last=Murphy|first=Paul P.|last2=Pennington|first2=Josh|date=2022-03-07|title=Church in Ukrainian village of Zavorychi on fire after alleged military strike|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-07-22#h_ec7671cb56221ab27724e27bf39752fe|access-date=2022-03-14|website=CNN|language=en}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2odXcZaEDQc Ворог спалив Свято-Георгіївську церкву в Заворичах // Телеканал ATR, 07.03.2022]{{Cite web|date=2022-03-07|title=Росія нищить наші православні храми&nbsp;— УПЦ Московського патріархату|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-60650485|publisher=BBC News Україна}}{{Cite news|url=https://www.rbc.ua/rus/travel/poterya-nevospolnima-zahvatchiki-sozhgli-1648375496.html|title="Потеря невосполнима". Захватчики сожгли старинную церковь с уникальным иконостасом|date=2022-03-27|work=Рбк-Украина|publisher=[[RBK Group|RBK]]|access-date=2025-05-13|archive-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403091309/https://www.rbc.ua/rus/travel/poterya-nevospolnima-zahvatchiki-sozhgli-1648375496.html|url-status=dead}}</ref> ఈ చర్చిలన్నీ మాస్కో పాట్రియార్చేట్‌లో భాగంగా ఉండేవి.<ref>{{Cite web|date=2022-03-07|title=Від обстрілів продовжують страждати храми. Зруйновані древні церкви у селах В'язівка та Заворочі|url=https://news.church.ua/2022/03/07/vid-obstriliv-prodovzhuyut-strazhdati-xrami-zrujnovani-drevni-cerkvi-u-selax-vyazivka-ta-zavorochi/|publisher=Синодальний інформаційно-просвітницький відділ УПЦ}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-03-26|title=У Лук'янівці знищено древній храм Бориспільської єпархії УПЦ|url=https://news.church.ua/2022/03/25/u-lukyanivci-znishheno-drevnij-xram-borispilskoji-jeparxiji-upc/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326225705/https://news.church.ua/2022/03/25/u-lukyanivci-znishheno-drevnij-xram-borispilskoji-jeparxiji-upc/|archive-date=2022-03-26|publisher=Синодальний інформаційно-просвітницький відділ УПЦ}}</ref> 2022 మార్చి 12, జూన్ ప్రారంభం మధ్య కాలంలో రష్యా ఆ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు, స్వియాటోహిర్స్క్ గుహ మొనాస్టరీ అనేకసార్లు వైమానిక దాడులు, షెల్లింగ్‌ల వల్ల దెబ్బతింది. ఆ మఠంలోని అనేక చర్చిలు పూర్తిగా ధ్వంసమయ్యాయి, ఇతర భవనాలు దెబ్బతిన్నాయి.<ref>{{Cite web|date=2022-06-07|title=Clues to the Fate of Five Damaged Cultural Heritage Sites in Ukraine|url=https://www.bellingcat.com/news/uk-and-europe/2022/06/07/clues-to-the-fate-of-five-damaged-cultural-heritage-sites-in-ukraine/|publisher=[[Bellingcat]]}}</ref> మొదటి బాంబు దాడిలో ఆశ్రమాన్ని ఆశ్రయిస్తున్న దాదాపు 520 మంది శరణార్థులలో అనేక మంది గాయపడ్డారు.<ref>{{Cite web|last=Regan|first=Helen|date=2022-03-13|title=Russian airstrike damages historic Ukrainian monastery|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-13-22#h_e1905e260badeb635420976a05d72825|access-date=2022-03-18|website=CNN|language=en}}</ref> [[దస్త్రం:Mariupol_Drama_Theatre_Destroyed_2.jpg|thumb| [[డొనేట్స్క్ అకాడెమిక్ ప్రాంతీయ డ్రామా థియేటర్|మారియుపోల్‌లోని డ్రామా థియేటర్]] 2022 మార్చి 16న చాలా వరకు ధ్వంసమైంది, లోపల కనీసం 1,300 మంది ఆశ్రయం పొందారు.<ref>{{Cite web|last=Butenko|first=Victoria|last2=Voitovych|first2=Olga|last3=Carey|first3=Andrew|last4=Frater|first4=James|last5=Ravindran|first5=Jeevan|date=17 March 2022|title=Survivors emerge from rubble of Mariupol theater bombed by Russia|url=https://www.cnn.com/2022/03/17/europe/ukraine-mariupol-bombing-theater-russia-intl/index.html|access-date=2022-04-02|website=CNN}}</ref>]] 1960లో నిర్మించిన [[డొనేట్స్క్ అకాడెమిక్ ప్రాంతీయ డ్రామా థియేటర్|డొనెట్స్క్ రీజినల్ డ్రామా థియేటర్]], 2022 మార్చి 16న రష్యన్ వైమానిక దాడుల వల్ల చాలా వరకు ధ్వంసమైంది.<ref name="DW20220316">{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/ukraine-mariupol-city-council-claims-russia-destroys-crowded-theater-live-updates/a-61140204|title=Ukraine: Mariupol city council claims Russia destroys crowded theater — live updates|date=2022-03-16|work=[[Deutsche Welle]]|access-date=2022-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316174736/https://www.dw.com/en/ukraine-mariupol-city-council-claims-russia-destroys-crowded-theater-live-updates/a-61140204|archive-date=2022-03-16|language=en}}</ref> 23 మార్చి 2022న, కళాకారుడు అర్కిప్ కుయిండ్జీకి అంకితం చేయబడిన, ఇతర ఉక్రేనియన్ కళాకారుల రచనలను కలిగి ఉన్న కుయిండ్జీ ఆర్ట్ మ్యూజియం ధ్వంసమైనట్లు ప్రకటించబడింది, అయితే కొన్ని రచనలను ముందుగానే తొలగించారు.<ref>{{Cite web|last=Cascone|first=Sarah|date=2022-03-23|title=A Mariupol Museum Dedicated to One of Ukraine's Most Important Realist Painters Has Reportedly Been Destroyed by Russian Airstrikes|url=https://news.artnet.com/art-world/russian-airstrike-destroys-mariupols-kuindzhi-art-museum-2088890|access-date=2022-03-23|website=Artnet News|language=en}}</ref> సెప్టెంబరులో, రష్యా కూడా మైకోలైవ్ అకాడెమిక్ ఆర్ట్ డ్రామా థియేటర్ ప్రాంగణంలోకి రాకెట్‌ను పంపింది, దీని వలన గణనీయమైన నష్టం జరిగింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-theater-bomb-shelter/32049430.html|title=Theater in the Bomb Shelter: How the Arts Are Surviving Russia's Invasion of Ukraine|last=Naylor|first=Aliide|date=24 September 2022|work=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> ఫిబ్రవరి 24 నుండి ముట్టడిలో ఉన్న చెర్నిహివ్ నగరంలో, ఉక్రేనియన్ పురాతన వస్తువుల మ్యూజియం యొక్క వాసిల్ టార్నోవ్స్కీ హౌస్ మార్చి 11న దాదాపు పూర్తిగా ధ్వంసమైంది.<ref>{{Cite web|date=2022-03-15|title=Museum building heavily damaged in Ukraine's battle-ravaged city of Chernihiv|url=https://www.theartnewspaper.com/2022/03/15/museum-building-heavily-damaged-in-ukraines-battle-ravaged-city-of-chernihiv|access-date=2022-04-05|website=The Art Newspaper - International art news and events}}</ref> గోతిక్ రివైవల్ శైలిలో ఉన్న చెర్నిహివ్ ప్రాంతీయ యువ గ్రంథాలయం కొంతవరకు దెబ్బతింది. మార్చి 6న, చెర్నిహివ్ లిటరరీ మ్యూజియం-రిజర్వ్ దెబ్బతిన్న రోజునే చెర్నిహివ్ ప్రాంతీయ కళా మ్యూజియంపై షెల్లు వేయబడ్డాయి. షోర్స్ సినిమా, ఉక్రెయిన్ హోటల్, సైన్యానికి అంకితమైన మ్యూజియం శాఖకు కూడా నష్టం వాటిల్లినట్లు నివేదించబడింది, వీటిలోని వస్తువులను గతంలో ఒక ఖజానాలో సీలు చేశారు.<ref>{{Cite web|title=У Чернігові обстрілом зруйнували історичну будівлю молодіжного театру|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/3415104-u-cernigovi-obstrilami-zrujnuvali-istoricnu-budivlu-molodiznogo-teatru.html|access-date=2022-04-17|website=www.ukrinform.ua|language=uk}}</ref> మార్చి 30న కొరోలెంకో చెర్నిహివ్ ప్రాంతీయ యూనివర్సల్ సైంటిఫిక్ లైబ్రరీపై బాంబు దాడి జరిగింది, ఫలితంగా దాని లైబ్రరీ దెబ్బతింది.<ref>{{Cite web|date=2022-03-30|title=Російські загарбники обстріляли унікальні історичні пам'ятки Чернігова (Фото)|url=https://cheline.com.ua/news/nadzvichajni-podii/rosijski-zagarbniki-obstrilyali-unikalni-istorichni-pamyatki-chernigova-foto-293989|access-date=2022-04-05|website=ЧЕline {{!}}|language=ru-RU}}</ref> మార్చి 2022 చివరిలో, ఉక్రెయిన్‌లోని అతిపెద్ద ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలోని కంప్యూటర్ మ్యూజియంలలో ఒకటైన క్లబ్ 8-బిట్, 1950ల నాటి 500 కంటే ఎక్కువ కంప్యూటర్ చరిత్ర భాగాలను కలిగి ఉంది, ఇది మారియుపోల్ ముట్టడి ద్వారా నాశనం చేయబడిందని ప్రకటించబడింది.<ref>{{Cite web|last=Bonifacic|first=I|date=March 27, 2022|title=Russia's invasion of Ukraine has destroyed a historic computer museum|url=https://www.engadget.com/club-8-bit-ukraine-destruction-154109115.html|access-date=2022-04-05|website=Engadget|language=en}}</ref> [[దస్త్రం:Manor_in_Trostianets_after_Russian_invasion_(01).jpg|thumb| ఆక్రమణ, దాడుల తర్వాత 18వ–19వ శతాబ్దాల కోయెనిగ్ మనోర్‌లో ఉన్న ట్రోస్టియానెట్స్ స్థానిక చరిత్ర మ్యూజియం]] ట్రోస్టియానెట్స్ మేయర్ ఏప్రిల్ 2022లో 18వ శతాబ్దపు నియోక్లాసికల్ ప్యాలెస్ కాంప్లెక్స్ అయిన కోయెనిగ్ మనోర్, స్థానిక చరిత్ర మ్యూజియం, చాక్లెట్ మ్యూజియం, ఆర్ట్ గ్యాలరీ, రష్యన్ స్వరకర్త పైటర్ చైకోవ్స్కీపై గ్యాలరీ, తోటలను కలిగి ఉందని ప్రకటించారు. ఫిబ్రవరి 2022 నుండి రష్యన్ దళాల ఆక్రమణ, షెల్లింగ్ ద్వారా ఇది దెబ్బతిన్నట్లు ప్రకటించారు.<ref>{{Cite web|last=Kishovsky|first=Sophia|date=2022-04-08|title=Ukrainian cultural site where Tchaikovsky once composed music damaged by Russian forces|url=https://www.theartnewspaper.com/2022/04/08/ukrainian-cultural-site-where-tchaikovsky-once-composed-music-damaged-by-russian-forces|access-date=2022-04-29|website=The Art Newspaper - International art news and events}}</ref> అదే నెలలో ఉక్రేనియన్ అధికారులు ఉద్దేశపూర్వకంగా 27 అడుగుల కాంస్య విగ్రహాన్ని కూల్చివేసారు, ఇది ఉక్రేనియన్, రష్యన్ అనే ఇద్దరు కార్మికులను సోవియట్ స్నేహ క్రమాన్ని కలిపి ఉంచి, పెద్ద పీపుల్స్ ఫ్రెండ్‌షిప్ ఆర్చ్ కింద ఉంది. [[సోవియట్ యూనియన్]] 60వ వార్షికోత్సవాన్ని పురస్కరించుకుని 1982లో ఈ నిర్మాణాలను ఏర్పాటు చేశారు, అయితే ఉక్రెయిన్ 2016 నుండి విగ్రహ తొలగింపు గురించి చర్చిస్తోంది.<ref>{{Cite web|date=April 27, 2022|title=Kyiv pulls down Soviet-era monument of Russian-Ukrainian friendship|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-705212|access-date=2022-04-29|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en}}</ref> మే 4న ఉక్రేనియన్ సాంస్కృతిక తనిఖీదారులు రష్యన్ దళాలు 2,000 సంవత్సరాల కంటే పురాతనమైన కుర్గాన్‌లను ధ్వంసం చేశాయని ప్రకటించారు. 15 మీటర్ల ఎత్తు వరకు ఉన్న ఈ మట్టిదిబ్బలను ఫిరంగి కాల్పులకు ఎత్తైన స్థానాలుగా ఉపయోగిస్తున్నట్లు సమాచారం.<ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thetimes.com/world/article/russian-troops-are-destroying-ancient-nomadic-tombs-5g00c96xs|title=Russian troops are destroying ancient nomadic tombs|last=Grylls|first=George|date=May 4, 2022|work=[[The Times]]|access-date=2022-05-22|language=en|issn=0140-0460}}</ref> [[దస్త్రం:Museum_of_Hryhoriy_Skovoroda_after_Russian_shelling_on_6_May_2022_(02).jpg|thumb|Hryhoriy Skovoroda Memorial Museum [ UK ] 6న షెల్లింగ్ తర్వాత&nbsp;మే]] మే 6న, Memorial museum ఖార్కివ్ ఒబ్లాస్ట్‌లోని స్కోవోరోడినివ్కాలోని గ్రెగొరీ స్కోవోరోడాకు చెందిన, రష్యన్ క్షిపణితో లక్ష్యంగా చేసుకుని కాలిపోయింది.<ref>{{Cite web|last=Goodman|first=Amy|date=2022-05-12|title=Author Andrey Kurkov: Russia's War Is an Attack on Ukrainian Identity|url=https://www.democracynow.org/2022/5/12/ukrainian_author_andrey_kurkov_russian_invasion|access-date=2022-05-24|website=Democracy Now!|language=en}}</ref> అత్యంత విలువైన వస్తువులను ముందుగానే తరలించారు.<ref>{{Cite web|date=2022-05-07|title=Hryhoriy Skovoroda National Museum destroyed in Kharkiv region, head of Kharkiv region state administration says|url=https://theins.ru/en/news/251033|access-date=2022-05-24|website=The Insider|language=ru}}</ref> [[దస్త్రం:Jewish_cemetery_in_Hlukhiv_after_Russian_shelling_on_8_May_2022_(01).jpg|thumb|Jewish cemetery 8న షెల్లింగ్ తర్వాత [[Hlukhiv|హులుఖివ్‌లో]] &nbsp;మే]] మే 8న, రష్యన్ షెల్లింగ్ ఒక చారిత్రాత్మక Jewish cemetery దెబ్బతీసింది. హ్లుఖివ్‌లో.<ref>{{Cite web|date=2022-05-09|title=Jewish cemetery bombed in northeastern Ukraine|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-706184|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511205201/https://www.jpost.com/breaking-news/article-706184|archive-date=2022-05-11|publisher=The Jerusalem Post}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-10|title=Russian shelling damages Jewish cemetery in Ukraine where pogrom victims are buried|url=https://www.timesofisrael.com/russian-shelling-damages-jewish-cemetery-in-ukraine-where-pogrom-victims-are-buried/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511003325/https://www.timesofisrael.com/russian-shelling-damages-jewish-cemetery-in-ukraine-where-pogrom-victims-are-buried/|archive-date=2022-05-11|publisher=The Times of Israel}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-09|title=As Putin drummed up anti-Nazi rhetoric on Victory Day, Ukraine said Russia bombed out a Jewish cemetery|url=https://www.businessinsider.com/russia-putin-bomb-jewish-cemetery-ukraine-anti-nazi-victory-day-2022-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510071944/https://www.businessinsider.com/russia-putin-bomb-jewish-cemetery-ukraine-anti-nazi-victory-day-2022-5|archive-date=2022-05-10|publisher=Business Insider}}</ref> చెట్లు కూలిపోవడం వల్ల కొన్ని సమాధులు ధ్వంసమయ్యాయి, స్మశానవాటిక పొరుగు ఇళ్ల పైకప్పు ముక్కలతో నిండిపోయింది.<ref>{{Cite web|date=2022-05-09|title=Руйнування вибухом та пожежею — наслідки влучання російської ракети у єврейський цвинтар на Сумщині|url=https://suspilne.media/237583-zniseni-vibuhom-ta-pozezeu-mogili-naslidki-vlucanna-rosijskoi-raketi-u-evrejskij-cvintar-na-sumsini/|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20220512094641/https://suspilne.media/237583-zniseni-vibuhom-ta-pozezeu-mogili-naslidki-vlucanna-rosijskoi-raketi-u-evrejskij-cvintar-na-sumsini/|archive-date=2022-05-12|access-date=2022-05-13|publisher=Суспільне|language=uk}}</ref> జూన్ 2023 నాటికి, ఖార్కివ్ ఒబ్లాస్ట్ అంతటా విద్యా, సాంస్కృతిక సంస్థలపై రష్యన్ ఫిరంగి లేదా రాకెట్ దాడులకు సంబంధించిన 634 సంఘటనలు నమోదయ్యాయి, ఆధారాలు అటువంటి సంస్థలను ఉద్దేశపూర్వకంగా లక్ష్యంగా చేసుకున్నట్లు సూచించాయి.<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2023-06-05/evidence-suggests-russia-targeting-ukraine-schools/102424458|title=The Kharkiv class of 2023 may be few in number, but it holds big hopes for the future|date=2023-06-04|work=ABC News|access-date=2023-06-05|language=en-AU}}</ref> === దోపిడీ === ఏప్రిల్ 2022లో, మారియుపోల్ నగర మండలి, ఆర్కిప్ కుయిండ్జీ, ఇవాన్ ఐవాజోవ్స్కీల అసలు రచనలతో సహా, మారియుపోల్ మ్యూజియంల నుండి రెండు వేలకు పైగా ప్రదర్శనలు దోచుకున్నట్లు ప్రకటించింది. మ్యూజియం ఆఫ్ లోకల్ లోర్, కుయిండ్జి ఆర్ట్ మ్యూజియం నుండి చాలా ప్రదర్శనలను రష్యన్ ఆక్రమణ దళాలు తొలగించాయి. అయితే, మారియుపోల్ స్థానిక చరిత్ర మ్యూజియం డైరెక్టర్ నటాలియా కపుస్ట్నికోవా, క్రెమ్లిన్ అనుకూల వార్తా సంస్థ ''ఇజ్వెస్టియాతో'' మాట్లాడుతూ, "శత్రుత్వాలు ముగిసిన తర్వాత" ఐవాజోవ్స్కీ, కుయిండ్జీ రచనలను రష్యన్ దళాలకు అప్పగించినట్లు చెప్పారు. <ref>{{Cite web|last=Sauer|first=Pjotr|date=2022-04-29|title=Ukraine accuses Russian forces of seizing 2,000 artworks in Mariupol|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/29/ukraine-accuses-russian-forces-of-seizing-2000-artworks-in-mariupol|access-date=2022-05-22|website=the Guardian|language=en}}</ref> [[దస్త్రం:Kherson_museum_looted_by_Russian_forces_(05).jpg|thumb| దోచుకున్న ఖేర్సన్ స్థానిక చరిత్ర మ్యూజియం]] మే 2022లో, ఉక్రెయిన్‌లోని మెలిటోపోల్ నుండి "అతిపెద్ద, అత్యంత ఖరీదైన" సిథియన్ కళాఖండాల సేకరణలను రష్యన్ దళాలు దోచుకున్నాయని ఉక్రెయిన్ అధికారులు పేర్కొన్నారు.<ref name=":3" /> 2022 అక్టోబరు నాటికి దాదాపు నలభై ఉక్రేనియన్ మ్యూజియంల నుండి వేలాది కళాఖండాలను రష్యన్ దళాలు దోచుకున్నాయని ఉక్రెయిన్ సాంస్కృతిక మంత్రి ఒలెక్సాండర్ టకాచెంకో ఆరోపించారు. దోచుకున్న వస్తువులు, ఇతర సాంస్కృతిక ప్రదేశాల నాశనం వల్ల వందల మిలియన్ల డాలర్ల నష్టం, వస్తువులు పోయాయని టకాచెంకో ఇంకా పేర్కొన్నాడు.<ref name=":5">{{Cite web|last=Dawson|first=Bethany|date=October 9, 2022|title=Putin's forces have looted nearly 40 museums in Ukraine, plundering thousands of 'priceless' treasures, says culture minister|url=https://www.businessinsider.com/ukraine-putins-forces-loot-40-museums-of-priceless-treasures-minister-2022-10|access-date=2022-10-10|website=Business Insider|language=en}}</ref> నవంబరు 2022లో నగరం నుండి వెనక్కి తగ్గే ముందు ఖెర్సన్‌లోని రెండు ప్రధాన మ్యూజియంలను రష్యన్ దళాలు దోచుకున్నాయి: స్థానిక చరిత్ర మ్యూజియం, ఆర్ట్ మ్యూజియం, వీటి నుండి దాదాపు 10,000 కళాఖండాలు దొంగిలించబడ్డాయి. ఆ వస్తువులను క్రిమియన్ మ్యూజియంలకు రవాణా చేశారు.<ref>{{Cite web|date=2022-11-17|title=Ukraine reports looting of Kherson museums by Russian troops|url=https://english.elpais.com/international/2022-11-17/ukraine-reports-looting-of-kherson-museums-by-russian-troops.html|publisher=El Pais}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-09-30|title=Russia to take over Ukrainian museum collections as formal annexation plans announced|url=https://www.theartnewspaper.com/2022/09/29/russia-to-take-over-ukrainian-museum-collections-as-formal-annexation-plans-announced|archive-url=https://archive.today/20221114013902/https://www.theartnewspaper.com/2022/11/11/ukraine-wins-back-kherson-russian-looting-art-collection|archive-date=2022-11-14|publisher=The Art Newspaper}}</ref> 2022 చివరలో, మారియుపోల్ ఇప్పటికీ రష్యన్ దళాలచే ఆక్రమించబడి ఉండగా, మారియుపోల్ భవనం ముఖభాగంపై సాషా కోర్బన్ యొక్క కుడ్యచిత్రం ''మిలానా'', 2015 రష్యన్ అనుకూల క్షిపణి దాడి నుండి బయటపడిన 3 ఏళ్ల మిలానా అబ్దురాషిటోవాను చూపిస్తుంది,<ref name="AkhmetovFound_mural_project">{{Cite Q|Q120793915}}</ref><ref name="Guardian_photographer_says">{{Cite Q|Q120786372}}</ref> ధ్వంసమైంది.<ref name="WeAreUkraine_RU_invaders_destroyed">{{Cite Q|Q120794455}}</ref> == ఆన్‌లైన్ సాంస్కృతిక వారసత్వం == 2022లో రష్యా దండయాత్ర కారణంగా నాశనం అయ్యే ప్రమాదం ఉన్న ఉక్రేనియన్ సాంస్కృతిక వారసత్వ డిజిటల్ కంటెంట్‌ను ఆర్కైవ్ చేయడానికి అంతర్జాతీయంగా స్వచ్ఛంద సేవకులు కృషి చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|last=Adams|first=Caralee|date=22 March 2022|title=Volunteers Rally to Archive Ukrainian Web Sites|url=http://blog.archive.org/2022/03/22/volunteers-rally-to-archive-ukrainian-web-sites/|access-date=26 March 2022|website=blog.archive.org|publisher=[[Internet Archive]]}}</ref> [[ఇంటర్నెట్ అర్కైవ్|ఇంటర్నెట్ ఆర్కైవ్]] 1 మార్చి 2022న ప్రారంభమైన ఉక్రేనియన్ కల్చరల్ హెరిటేజ్ ఆన్‌లైన్‌ను సేవ్ చేయడం (SUCHO) చొరవతో సహా వివిధ సంరక్షణ ప్రయత్నాలకు మద్దతు ఇస్తోంది.<ref>{{Cite web|date=8 March 2022|title=Volunteers Unite to Archive Ukrainian Cultural Heritage|url=https://www.sucho.org/press-release-20220308-volunteers-unite|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408212245/https://www.sucho.org/press-release-20220308-volunteers-unite|archive-date=8 April 2022|access-date=26 March 2022|website=sucho.org|publisher=Saving Ukrainian Cultural Heritage Online (SUCHO)}}</ref> ఫిబ్రవరి 2022 చివరలో [[స్టాన్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం|స్టాన్‌ఫోర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం]], టఫ్ట్స్ విశ్వవిద్యాలయం, ఆస్ట్రియన్ సెంటర్ ఫర్ డిజిటల్ హ్యుమానిటీస్ అండ్ కల్చరల్ హెరిటేజ్ నుండి ముగ్గురు విద్యావేత్తలు ట్విట్టర్‌లో కనెక్ట్ అయిన తర్వాత SUCHO ప్రారంభమైంది. హోమ్‌పేజీని మాత్రమే డాక్యుమెంట్ చేసే [[వేబ్యాక్ మెషీన్|ఇంటర్నెట్ ఆర్కైవ్స్ వేబ్యాక్ మెషిన్]] వినియోగాన్ని విస్తరించడానికి ఈ బృందం ముందుకు వచ్చింది, అసోసియేషన్ ఫర్ కంప్యూటర్స్ అండ్ ది హ్యుమానిటీస్, యూరోపియన్ అసోసియేషన్ ఫర్ డిజిటల్ హ్యుమానిటీస్ అలాగే అమెజాన్, డిజిటల్ ఓషన్ నుండి గ్రాంట్లను ఉపయోగించుకుంది. ఈ చొరవ యొక్క మొదటి రెండు వారాల్లో, ఉక్రేనియన్ సాంస్కృతిక సంస్థల నుండి 1,500 కంటే ఎక్కువ వెబ్‌సైట్‌లు, డిజిటల్ ప్రదర్శనలు, ఓపెన్ యాక్సెస్ ప్రచురణలు, ఇతర ఆన్‌లైన్ వనరులు డిజిటల్ ఆర్కైవ్‌లను తయారు చేశాయి, ఇవి దాదాపు మూడు [[బైట్|టెరాబైట్ల]] డేటాను కలిగి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Cascone|first=Sarah|date=2022-03-14|title=How Tech Experts in the West Are Rushing to Save the Digital Archives of Ukraine's Museums|url=https://news.artnet.com/art-world/saving-ukrainian-cultural-heritage-online-2084036|access-date=2022-04-05|website=Artnet News|language=en}}</ref> బ్యాకప్ ఉక్రెయిన్ ప్రాజెక్ట్ మే 2022లో ప్రకటించబడింది, ఇది VICE మీడియా గ్రూప్ యొక్క [http://www.virtueworldwide.com వర్చువల్], బ్లూ షీల్డ్ డెన్మార్క్, డానిష్ యునెస్కో నేషనల్ కమిషన్‌తో భాగస్వామ్యంతో పనిచేస్తోంది. ఈ ప్రాజెక్ట్ ఉక్రెయిన్‌లోని వస్తువులను స్కాన్ చేయడానికి ఒక యాప్‌ను ఉపయోగించమని వాలంటీర్లను అడుగుతుంది, తరువాత వాటిని 3D మోడల్‌గా మార్చి బ్యాకప్ చేయడానికి క్లౌడ్ డేటాబేస్‌లోకి అప్‌లోడ్ చేస్తారు. ఈ ప్రాజెక్టుకు ఇప్పటికే అప్‌లోడ్ చేయబడిన స్కాన్‌లలో బెడ్‌రూమ్‌లు, పెంపుడు జంతువులు వంటి రోజువారీ వస్తువులు కళాఖండాలతో పాటు ఉన్నాయి.<ref name=":4">{{Cite web|last=Gault|first=Matthew|date=May 6, 2022|title=Backup Ukraine Is Looking to Preserve The Country's Cultural Heritage|url=https://www.vice.com/en/article/dypmyv/backup-ukraine-is-looking-to-preserve-the-countrys-cultural-heritage|access-date=2022-05-28|website=www.vice.com|language=en}}</ref> గూగుల్ ఉక్రెయిన్ ఈజ్ హియర్ అనుభవాన్ని సృష్టించింది, ఇది వీక్షకుడికి 3Dలో 40కి పైగా సాంస్కృతిక మైలురాళ్లను, జాతీయ ఉద్యానవనాల 360-డిగ్రీల వీక్షణలను అనుభవించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. గూగుల్ ఆర్ట్స్ అండ్ కల్చర్ యాప్ ద్వారా ఆగ్మెంటెడ్ రియాలిటీ ద్వారా కూడా కళాఖండాలను చూడవచ్చు.<ref>{{Cite web|last=Shah|first=Saqib|date=November 25, 2022|title=Google preserves Ukraine's historical culture in virtual exhibition|url=https://uk.news.yahoo.com/google-preserves-ukraine-historical-culture-143725723.html|access-date=2022-11-25|website=uk.news.yahoo.com|language=en}}</ref> == సైట్లకు నష్టం యొక్క ప్రభావం == ఉక్రెయిన్‌లోని ఆర్కియాలజీ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లో ప్రధాన పరిశోధకుడు ఒలెక్సాండర్ సైమోనెంకో విలేకరులతో మాట్లాడుతూ, కళాఖండాలు, సాంస్కృతిక సంస్థలను దోచుకోవడం, నాశనం చేయడం భర్తీ చేయలేనిదని, ఉక్రేనియన్ సంస్కృతి అదృశ్యమైతే అది కోలుకోలేని విపత్తు అని అన్నారు. ఉక్రేనియన్ ప్రథమ మహిళ; ఒలెనా జెలెన్స్కా సెప్టెంబరు 2022లో న్యూయార్క్‌లోని ఉక్రేనియన్ మ్యూజియంలో మాట్లాడుతూ సాంస్కృతిక వారసత్వ ప్రదేశాలు, మ్యూజియంలపై జరిగిన దాడులను ఉక్రేనియన్ గుర్తింపుకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంగా అభివర్ణించారు.<ref name=":5" /> "కళ లేకుండా, మన చరిత్ర లేకుండా, ఉక్రెయిన్ బలహీనమైన గుర్తింపును కలిగి ఉంటుందని పుతిన్‌కు తెలుసు" అని పేర్కొంటూ ల్వివ్ నేషనల్ ఆర్ట్ గ్యాలరీ డైరెక్టర్ తారస్ వోజ్న్యాక్ ఈ వ్యాఖ్యలను ప్రతిధ్వనించారు.<ref name=":6" /> [[కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం|కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయంలో]] నిఘంటువు రచయిత, ఉక్రేనియన్ భాషా లెక్చరర్ వంటి కొంతమంది విద్యావేత్తలు, రష్యన్ దళాలు ఉక్రేనియన్ సంస్కృతిని నిరంతరం నాశనం చేస్తున్నందున, ఉక్రెయిన్ యుద్ధంలో గెలిచినప్పటికీ, ఈ విధ్వంసం ఉక్రెయిన్‌ను నాశనం చేయడానికి చేసిన ప్రయత్నమేనని ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రం డైరెక్టర్ కూడా అదేవిధంగా ఉక్రెయిన్ తన సాంస్కృతిక వారసత్వంలో కొంత భాగాన్ని కోల్పోతోందని, యుద్ధం ముగియకపోతే దాని గుర్తింపు, చరిత్రలో కొంత భాగాన్ని కూడా కోల్పోతుందని పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite web|last=Gedeon|first=Joseph|date=May 3, 2022|title=Destruction of cultural sites in Ukraine puts country's identity in peril|url=https://www.politico.com/news/2022/05/03/destruction-cultural-sites-ukraine-00029655|access-date=2022-05-28|website=POLITICO|language=en}}</ref> ఉక్రేనియన్ గుర్తింపు, చరిత్రను ప్రశ్నించడం, తిరస్కరించడం, రష్యన్ అధికార వ్యక్తులు చేసిన వ్యాఖ్యలు, ఉక్రేనియన్ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని నాశనం చేయడం శాశ్వత ప్రభావాలను చూపుతాయని హెచ్చరించిన US సాంస్కృతిక హక్కుల ప్రత్యేక నివేదకుడు అదనపు ఆందోళనలను లేవనెత్తారు.<ref>{{Cite web|last=Jarvis|first=Hayley|date=27 May 2022|title=Russia's culture crushing in Ukraine will leave deep scars, warns UN rights expert|url=https://www.brunel.ac.uk/news-and-events/news/articles/Russia%27s-culture-crushing-in-Ukraine-will-leave-deep-scars-warns-UN-rights-expert|access-date=2022-05-28|website=www.brunel.ac.uk|language=en}}</ref> బ్లూ షీల్డ్ డెన్మార్క్ చైర్మన్ ఒక దేశం యొక్క సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని నాశనం చేయడం దాని జాతీయ గుర్తింపును దెబ్బతీసేందుకు వేగవంతమైన మార్గమని, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం, ఇతర సంఘర్షణల తర్వాత నేర్చుకున్నది ఏమిటంటే, ఒక దేశ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని కాపాడటం సంఘర్షణల తర్వాత ఆ సమాజాన్ని పునర్నిర్మించడానికి ఉత్తమ మార్గం అని గుర్తించారు.<ref name=":4" /> == ప్రతిస్పందన == ఉక్రేనియన్ పండితులు "విస్తరిస్తున్న సాంస్కృతిక విపత్తు" గురించి ఆందోళనలు వ్యక్తం చేశారు, దీనిని జె పాల్ గెట్టి ట్రస్ట్ అధ్యక్షుడు, CEO జేమ్స్ కునో కూడా ప్రతిధ్వనించారు. కునో ప్రకటన ఉక్రెయిన్‌లో జరుగుతున్న సాంస్కృతిక దురాగతాలను, మానవ, పర్యావరణ నష్టాలను ఖండించింది, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని రక్షించడం, సంరక్షించడం ఒక ప్రధాన విలువ అని పేర్కొంది.<ref name=":0"/> స్మిత్సోనియన్ కల్చరల్ రెస్క్యూ ఇనిషియేటివ్ మద్దతు అందించడానికి సాంస్కృతిక వారసత్వ పరిరక్షణలో శిక్షణ పొందిన ఉక్రేనియన్ పరిచయాలతో కలిసి పనిచేసింది.<ref name=":1"/> బాబి యార్ హోలోకాస్ట్ మెమోరియల్ సెంటర్‌పై రష్యా బాంబు దాడి చేసినట్లు వచ్చిన నివేదికల నేపథ్యంలో, ఉక్రెయిన్‌లోని అన్ని మతపరమైన, సాంస్కృతిక ప్రదేశాలను రక్షించడానికి తక్షణ చర్యలు తీసుకోవాలని సైమన్ వైసెంతల్ సెంటర్ 2022 మార్చి 7న యునెస్కోను కోరింది. రష్యా దండయాత్ర కారణంగా జూన్ 19-30 తేదీలలో జరగాల్సిన ప్రపంచ వారసత్వ సదస్సును రష్యా నిర్వహించకుండా నిషేధించాలని వైసెంతల్ కేంద్రం పిలుపునిచ్చింది, ఎందుకంటే ఈ సమావేశం రష్యా సమాఖ్య అంశంగా ఉన్న రిపబ్లిక్ ఆఫ్ టాటర్స్తాన్‌లోని కజాన్‌లో జరగాల్సి ఉంది.<ref>{{Cite web|last=Klein|first=Zvika|date=7 March 2022|title=Russia should be barred from hosting World Heritage Conference – SWC|url=https://www.jpost.com/international/article-700610|access-date=2022-03-11|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en}}</ref> మార్చి 9న, ఉక్రెయిన్ సాంస్కృతిక వారసత్వ వస్తువుల విధ్వంసంపై సమాచార సేకరణను ఉక్రెయిన్ సంస్కృతి, సమాచార విధాన మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకటించింది.<ref>{{Cite web|title=Ворог руйнує культурні пам'ятки: куди надсилати докази для Гааги?|url=https://life.pravda.com.ua/culture/2022/03/9/247740/|access-date=2022-04-27|website=Українська правда _Життя}}</ref> అదే సమయంలో, యుద్ధ సమయంలో సాంస్కృతిక ఆస్తులను రక్షించే మార్గాలు లేదా మ్యూజియం సేకరణల స్థానం లేదా కదలికల గురించి సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేయవద్దని మంత్రిత్వ శాఖ కోరింది. ఏప్రిల్ 5న, ఉక్రేనియన్ కల్చరల్ ఫౌండేషన్ "సాంస్కృతిక నష్టాల పటం" అనే ఇంటరాక్టివ్ మ్యాప్‌ను ప్రారంభించింది, ఇది దండయాత్ర నుండి దేశవ్యాప్తంగా నాశనం చేయబడిన లేదా దెబ్బతిన్న వారసత్వ ప్రదేశాలను ప్రదర్శిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Росія нищить культурні пам'ятки України: з'явилася інтерактивна мапа втрат|url=https://life.pravda.com.ua/culture/2022/04/6/248121/|access-date=2022-04-27|website=Українська правда _Життя}}</ref> రష్యన్ దళాలు సిథియన్ కళాఖండాలను దోచుకున్నారనే నివేదికల తరువాత, గ్రీకు సంస్కృతి మంత్రి లీనా మెన్డోని ఈ దోపిడీని దారుణమైనది, అనాగరికమైనదిగా అభివర్ణించారు, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ష్లీమాన్ తవ్వకం నుండి ప్రియామ్ నిధిని రష్యాకు తీసుకెళ్లినప్పుడు రష్యా దోపిడీ చేసిన గత చర్యలను హైలైట్ చేశారు. దోచుకున్న కళాఖండాల అక్రమ వ్యాపారాన్ని నిరోధించడానికి రెడ్ లిస్ట్‌ను రూపొందించాలని, దోచుకున్న సాంస్కృతిక వస్తువుల సమాచారాన్ని సేకరించడానికి ఒక వేదికను సృష్టించాలని మెన్డోని తన పిలుపును పునరుద్ఘాటించారు.<ref>{{Cite web|last=Bureau|first=Athens|date=2022-05-03|title=Greece Condemns Russian Looting Of Melitopol Museum|url=https://greekcitytimes.com/2022/05/03/greece-condemns-russian/|access-date=2022-05-22|language=en}}</ref> == ఇది కూడ చూడు == * ఉక్రెయిన్ పై రష్యా దండయాత్ర సమయంలో రష్యన్ దళాల దోపిడీ * ఉక్రెయిన్ దండయాత్ర సమయంలో రష్యా చేసిన కళా దొంగతనం, దోపిడీ == మూలాలు == {{Reflist|refs=<ref name=day_2022_02_28>{{cite web |url=https://day.kyiv.ua/ru/article/obshchestvo/prezhde-vsego-dokumentirovanie-fakta-prestupleniya |title ="Прежде всего – документирование факта преступления" |author =Харченко О. |publisher =[[The Day (Kyiv)|День]] |date =2022-02-28 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20220301191148/https://day.kyiv.ua/ru/article/obshchestvo/prezhde-vsego-dokumentirovanie-fakta-prestupleniya |archivedate=2022-03-01 |url-status =live |language =ru }}</ref> <ref name=theguardian_2022_03_09>{{cite web |url =https://www.theguardian.com/world/2022/mar/09/ukrainians-in-race-to-save-a-nations-cultural-heritage |title =Ukrainians in race to save cultural heritage |author =Harding L., Sherwood H. |work =The Guardian |date =2022-03-09 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20220425175053/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/09/ukrainians-in-race-to-save-a-nations-cultural-heritage |archivedate=2022-04-25 |url-status =live }}</ref> <ref name=unesco_damaged>{{cite web |url =https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco |title =Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO |author = |publisher =UNESCO |archiveurl =https://web.archive.org/web/20240723072022/https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco |archivedate=2024-07-23 |url-status =live }}</ref>}} == మరింత చదవడానికి == * {{Cite web|last=Clements-Hunt|first=Aaron|date=2022-06-07|title=Russia's Campaign of Urbicide in Ukraine|url=https://newlinesinstitute.org/power-vacuums/russias-campaign-of-urbicide-in-ukraine/|access-date=2022-08-12|website=New Lines Institute|language=en}} * {{Cite web|last=Egan|first=Lauren|date=2022-05-30|title=Ukrainians see their culture being erased as Russia hits beloved sites|url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukrainian-culture-erased-russia-hits-beloved-sites-rcna29972|access-date=2022-05-30|website=NBC News|language=en}} * {{Cite web|title=Map of cultural losses|url=https://uaculture.org/culture-loss-en/|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719023337/https://uaculture.org/culture-loss-en/|archive-date=2022-07-19|access-date=2022-07-19|publisher=[[Ukrainian Cultural Foundation]]}} * [https://mkip.notion.site/mkip/7be52d2803994651a23a220a8ed85f1c List of damaged objects] by Ukrainian Ministry of Culture c2mu1rzook6all7cqr8ytepzt9us5v3 జియాజౌ బే లీజ్డ్ టెరిటరీ 0 464608 4936773 4900928 2026-08-16T18:42:35Z ~2026-44750-70 153066 k 4936773 wikitext text/x-wiki {{Infobox former subdivision | conventional_long_name = Deutsches Pachtgebiet Kiautschou | common_name = జియాజౌ బే లీజ్డ్ టెరిటరీ | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hant|膠州灣租借地}}}} | nation = జర్మనీ సామ్రాజ్యం | subdivision = కాలనీ | year_start = 1898 | year_end = 1914 | date_start = మార్చి 6 | date_end = నవంబర్ 7 | event_start = జర్మనీకి లీజుకు ఇవ్వబడింది | event_end = [[Siege of Tsingtao|జపాన్ ఆక్రమణ]] | event_post = అది చైనాకు తిరిగి ఇవ్వబడింది | date_post = 1922 డిసెంబర్ 10 | p1 = క్వింగు సామ్రాజ్యం | flag_p1 = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | s1 = జపాన్ సామ్రాజ్యం | flag_s1 = Flag of Japan (1870–1999).svg | s2 = Republic of China (1912–1949){{!}}Republic of China | flag_s2 = Flag of the Republic of China (1912-1928).svg | image_flag = Reichskolonialflagge.svg | flag_type = Service flag of the Colonial Office | image_coat = Seal of the Imperial Government of Kiautschou.svg | symbol_type = Seal | image_map = File:Kiautschou-Bucht.png | image_map_caption = Contemporary German map of Kiautschou | capital = [[German Qingdao|Qingdao]] ({{lang|de|Tsingtau}}) | stat_year1 = 1912 | stat_area1 = {{convert|213.128|mi2|km2|0|disp=number}} | stat_pop1 = *165,000 Chinese *3896 Europeans (3,806 German)<ref>Keltie p. 895</ref> | title_leader = [[#Governors|Gouverneur]] | leader1 = Carl Rosendahl {{smaller|(first)}} | year_leader1 = 1898–99 | leader2 = [[Alfred Meyer-Waldeck]] {{smaller|(last)}} | year_leader2 = 1911–14 | anthem = | footnotes = |today={{flagu|China|name=[[Qingdao Prefecture]]}}, [[Shandong]], [[China]] }} {{Chinese | pic = Schantung Kiautschou.jpg | t = {{linktext|膠州|灣|租借地}} | s = 胶州湾租借地 | p = Jiāozhōu Wān Zūjièdì |w= Chiao-chou Wan Tzu-chieh-ti | j = gaau<sup>1</sup> zau<sup>1</sup> waan<sup>1</sup> |l=Jiaozhou Bay Leased Territory |psp=Kiaochow Bay | lang1 = de | lang1_content = Deutsches Pachtgebiet Kiautschou }} [[File:083 kiautschou-bucht-mit-tsingtau.png|thumb|[[Qingdao|Tsingtau]]తో [[Jiautschou Bay|Kiautschou Bay]] యొక్క మ్యాప్, 1905]] 'జియాజౌ బే లీజ్డ్ టెరిటరీ ({{langx|de|Deutsches Pachtgebiet Kiautschou}}), దీనిని <nowiki>'' జియాట్‌చౌ', 'కియాచౌ', 'కియాచౌ'</nowiki>, కియాచౌ '''<nowiki/>'<nowiki/>''', ' కియావో-చౌ బే కన్సెషను '''<nowiki/>'''' అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది ఇంపీరియలు, ప్రారంభ రిపబ్లికను చైనా నుండి [[జర్మనీ]] లీజుకు తీసుకున్న భూభాగం 1898 నుండి 1914 వరకు. {{convert|552|km²|abbr= on}} విస్తీర్ణంలో, ఇది షాండాంగు ద్వీపకల్పం ఆగ్నేయ తీరంలో జియాజౌ బే వద్ద ({{lang|de|కియాట్షౌ-బుచ్ట్}}) కేంద్రీకృతమై ఉంది. పరిపాలనా కేంద్రం క్వింగ్డావో ({{lang|de|ట్సింగ్టౌ}}) వద్ద ఉంది. దీనిని ఇంపీరియలు జర్మనీ నేవీ తూర్పు ఆసియా స్క్వాడ్రను నిర్వహించేది. [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] జర్మనీ చర్యను ఈ ప్రాంతంలో రష్యను ఆశయాల మీద ఉల్లంఘనగా వ్యతిరేకించింది. ==చైనాలో జర్మనీ విస్తరణ నేపథ్యం== ప్రపంచవ్యాప్తంగా కాలనీల కోసం సామ్రాజ్యవాద పెనుగులాటకు జర్మనీ సాపేక్షంగా ఆలస్యంగా వచ్చింది. చైనాలో ఒక జర్మనీ కాలనీని రెండు రెట్లు గల సంస్థగా ఊహించారు: ప్రపంచ నావికాదళ ఉనికికి మద్దతు ఇవ్వడానికి ఒక కోలింగు స్టేషనుగా, జర్మనీ వలస సామ్రాజ్యం ఆర్థిక వ్యవస్థకు మద్దతు ఇస్తుందని భావించినందున. జనసాంద్రత కలిగిన చైనాను దోపిడీకి గురిచేసే సంభావ్య మార్కెట్టు‌గా చూశారు. మాక్సు వెబరు వంటి ఆలోచనాపరులు ప్రభుత్వం నుండి చురుకైన వలస విధానాన్ని డిమాండు చేశారు. ముఖ్యంగా, చైనాలో తెరవడం అధిక ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. ఎందుకంటే ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత ముఖ్యమైన యూరోపియన్ కాని మార్కెట్టు అని భావించారు. అయితే ప్రపంచ సైనిక ప్రభావం లేకుండా ప్రపంచ విధానం (''వెల్ట్‌పోలిటికు'') ఆచరణ సాధ్యం కాదని అనిపించింది. కాబట్టి, బ్రిటను గొప్ప బలం దాని నావికాదళం నుండి వచ్చిందని అంచనా వేస్తూ, జర్మన్లు ​​కూడా ఒకదానిని నిర్మించడం ప్రారంభించారు. ఈ నౌకాదళం శాంతి సమయంలో గన్‌బోటు దౌత్యం ద్వారా జర్మనీ ప్రయోజనాలకు సేవ చేయవలసి ఉంది. యుద్ధ సమయాలలో వాణిజ్య దాడుల ద్వారా జర్మనీ వాణిజ్య మార్గాలను రక్షించడానికి, శత్రు మార్గాలను అంతరాయం కలిగించడానికి బ్రిటను‌ను అనుకరిస్తూ, ప్రపంచ నావికా స్థావరాల నెట్‌వర్క్ కోసం కీలకమైన అవసరం అని జర్మనీ భావించింది. బ్రిటను‌ను నేరుగా కాపీ చేయాలనే ఉద్దేశంతో చైనాలో ఒక నౌకాశ్రయాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం ప్రారంభం నుండి ఒక నమూనా కాలనీగా ఉద్దేశించబడింది: అన్ని సంస్థాపనలు, పరిపాలన, చుట్టుపక్కల మౌలిక సదుపాయాలు, దాని వినియోగం చైనీసు, జర్మనీ దేశం, ఇతర వలస శక్తులకు సమర్థవంతమైన వలస విధానాన్ని చూపించడమే. == భూభాగాన్ని జర్మనీ స్వాధీనం చేసుకోవడం== [[File:SMS Deutschland + SMS Gefion2.jpg|thumb|240px| ''[[SMS Deutschland (1874)|Deutschland]]'', ''[[SMS Gefion|Gefion]]'' పోస్టు‌కార్డు 1899లో Kiautschou బే వద్దకు చేరుకుంది]] [[File:Bundesarchiv Bild 116-125-01, Tsingtau, Haupttor des Artillerielagers.jpg|thumb|left| చైనీసు మందుగుండు సామగ్రి డిపో ప్రధాన ద్వారం, ఇంపీరియలు జర్మనీ నేవీ, 1898]] [[File:Bundesarchiv Bild 116-125-38, Tsingtau, Landungsmanöver von Seesoldaten.jpg|thumb|200px|left| జర్మనీ నావికా సిబ్బందితో ఓడరేవు, విస్తరణలో స్పష్టంగా ఉంది, 1898]] 1860లో ప్రష్యను యాత్రాదళం [[ఆసియా]]కు చేరుకుని జియాజో బే చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని అన్వేషించింది. మరుసటి సంవత్సరం, ప్రష్యను-చైనీసు పెకింగు ఒప్పందం మీద సంతకం చేయబడింది.{{efn|గోట్‌స్చాల్, ''బై ఆర్డర్ ఆఫ్ ది కైజర్'', పేజీ 134; సెప్టెంబర్ 1861లో సంతకం చేయబడిన ఈ ఒప్పందం, జర్మన్ వాణిజ్యం మరియు మిషనరీల రక్షణ కోసం ప్రష్యన్ యుద్ధనౌకలు చైనా జలాల్లో పనిచేయడానికి అనుమతించింది మరియు చైనీస్ నేరస్థులు జర్మన్ జాతీయులపై చేసిన నేరాలకు త్వరిత ప్రతీకారం తీర్చుకుంటామని హామీ ఇచ్చింది}} 1868 - 1871 మధ్య చైనాకు ప్రయాణాల తర్వాత భౌగోళిక శాస్త్రవేత్త బారను ఫెర్డినాండు వాన్ రిచు‌థోఫెను జియాజో బేను నావికా స్థావరంగా సిఫార్సు చేశాడు. 1896లో ఆ సమయంలో తూర్పు ఆసియా క్రూయిజరు డివిజను కమాండరు అయిన రియరు అడ్మిరలు ఆల్ఫ్రెడు వాన్ టిర్పిట్జు, నావికా స్థావరం ఏర్పాటు కోసం ఆ ప్రాంతాన్ని వ్యక్తిగతంగా పరిశీలించాడు, అలాగే చైనాలోని మూడు అదనపు ప్రదేశాలను పరిశీలించాడు. బెర్లిను అడ్మిరల్టీ అధికారికంగా స్థావరం ఏర్పాటు మీద నిర్ణయం తీసుకోనప్పటికీ రియరు అడ్మిరలు ఒట్టో వాన్ డైడెరిచ్సు తూర్పు ఆసియాలోని టిర్పిట్జు స్థానంలో జియాజౌ బే మీద దృష్టి సారించాడు. 1897 నవంబరు 1న దక్షిణ షాండాంగులోని జుయే కౌంటీలో స్టేలరు మిషనుకి చెందిన ఇద్దరు జర్మనీ రోమను కాథలిక్కు పూజారులను బిగ్ స్వోర్డు సొసైటీ హత్య చేసింది. ఈ సంఘటనను "జుయే సంఘటన" అని పిలుస్తారు. క్రూయిజరు స్క్వాడ్రను కమాండరు అడ్మిరలు వాన్ డైడెరిచ్సు 1897 నవంబరు 7న అడ్మిరల్టీకి ఇలా చెప్పాడు: "మరిన్ని లక్ష్యాల సాధనలో సంఘటనలను ఉపయోగించుకోవచ్చా?"<ref>గోట్‌స్చాల్, పేజీ. 156</ref> డైడెరిచ్సు కేబులు అందిన తర్వాత, ఛాన్సలరు క్లోడ్విగు వాన్ హోహెన్లోహె దౌత్యపరమైన తీర్మానాన్ని ఎంచుకుంటూ జాగ్రత్త వహించాలని సూచించారు. అయితే కైజరు 3వ విల్హెల్ము జోక్యం చేసుకున్నాడు. అడ్మిరల్టీ డైడెరిచ్సు‌కు "వెంటనే మొత్తం స్క్వాడ్రను‌తో కియాట్షౌ <nowiki>జియాజౌ</nowiki>కి వెళ్లండి ..." అని సందేశం పంపాడు. దానికి అడ్మిరలు "ముందుకు వెళ్తాడు ... గొప్ప శక్తితో."<ref>గోట్‌స్చాల్, పేజీ 157</ref> ఆ సమయంలో డైడెరిచ్సు, షాంఘైలోని యాంకరు వద్ద తన డివిజను ఫ్లాగ్‌షిపు ఎస్‌ఎంఎస్‌ (కైజరు), రక్షిత క్రూయిజరు ఎస్‌ఎంఎస్ ప్రిన్జెసు విల్హెల్ము మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి. కార్వెటు ఎస్‌ఎంఎస్ (అర్కానా) ను మరమ్మతుల కోసం ఉంచారు. రక్షిత క్రూయిజరు ఎస్‌ఎంఎస్ (ఇరెనె)ను ఇంజిను పునర్నిర్మాణం కోసం హాంకాంగు‌లోని డాకుయార్డు‌లో ఉంచారు. క్రూయిజరు విభాగం నుండి స్వతంత్రంగా పనిచేస్తున్న అసురక్షిత క్రూయిజరు ఎస్‌ఎంఎస్ (కొర్మొరాను) యాంగ్టుజులో గస్తీ తిరుగుతోంది. డైడెరిచ్సు లంగరును తూకం వేసి, ''ప్రిన్జెసు విల్హెల్ము''ను మరుసటి రోజు అనుసరించమని ''కోర్మోరను''ను సముద్రంలో పట్టుకోవాలని ఆదేశించాడు. మూడు నౌకలు 1897 నవంబరు 13న తెల్లవారుజామున కింగ్‌డావో నుండి వచ్చాయి. కానీ ఎటువంటి దూకుడు కదలికలు చేయలేదు. తన సిబ్బంది తన ఓడల ముగ్గురు కెప్టెన్లతో, డైడెరిచ్సు తన అడ్మిరల్సు టెండరు‌తో కింగ్‌డావో పొడవైన జాంకియావో పియరు వద్ద నిఘా కోసం దిగాడు. తన ల్యాండింగు దళం చైనీసు దళాల కంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంటుందని ఆయన నిర్ధారించాడు. కానీ ఆయనకు గుణాత్మక ఆధిపత్యం ఉంది.<ref>గోట్‌షాల్, పే. 160</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 134-B1511, Tsingtau, Besitznahme von Kiautschou.jpg|thumb|240px|right| ల్యాండింగ్ దళం దిగడం]] ఆదివారం 1897 నవంబరు 14న అవసరమైతే సముద్ర తీరంలో అగ్నిమాపక సహాయాన్ని అందించడానికి ''కోర్మోరాను'' లోపలి నౌకాశ్రయంలోకి ప్రవేశించింది.<ref>గోట్‌స్చాల్, పేజీ 166</ref> ''కైజరు'' ''ప్రిన్జెసు విల్హెల్ము'' 717 మంది అధికారులు, చిన్న అధికారులు, రైఫిల్సు‌తో సాయుధులైన నావికులతో కూడిన ఉభయచర దళాన్ని తీసుకెళ్లడానికి పడవలను క్లియరు చేశారు.{{efn|జర్మన్ ఏకీకరణ తర్వాత, ప్రష్యను ఆర్మీ [[లెఫ్టినెంట్ జనరల్]] [[ఆల్బ్రెక్ట్ వాన్ స్టోష్]] 1872లో ఇంపీరియల్ అడ్మిరల్టీకి మొదటి చీఫ్‌గా నియమితులయ్యారు. అతనికి నావికాదళ అనుభవం లేదు కానీ గణనీయమైన పరిపాలనా ప్రతిభను తన పదవికి తీసుకువచ్చాడు - మరియు "సైన్య బయోనెట్ కొన" నుండి వెలువడే శక్తిని అతను అర్థం చేసుకున్నాడు. స్టోష్ యుద్ధనౌకల నుండి మెరైన్ల చిన్న బృందాలను తొలగించి, బదులుగా క్రూయిజర్ల నావికులకు చిన్న ఆయుధాలు, పదాతిదళ వ్యూహాలు మరియు ఉభయచర ల్యాండింగ్‌లలో శిక్షణ ఇచ్చాడు [గోట్‌స్చాల్, పేజీ 42].}} డైడెరిచు‌లు, గుర్రం మీద, ఆయన కాలం చైనీసు ప్రధాన దండు, ఫిరంగి బ్యాటరీ వైపు కవాతు చేసింది. ఒక ప్రత్యేక యూనిటు చైనీసు టెలిగ్రాఫు లైను‌ను త్వరగా నిలిపివేసింది. ఇతరులు బయటి కోటలు, పౌడరు మ్యాగజైను‌లను ఆక్రమించారు. వేగం, ప్రభావంతో, డైడెరిచ్సు చర్యలు 08.15 నాటికి వారి ప్రాథమిక లక్ష్యాన్ని సాధించాయి.<ref>గోట్‌స్చాల్, పేజీ 161</ref> సిగ్నలు‌మెన్ టెలిగ్రాఫు లైను‌ను పునరుద్ధరించారు. మొదటి సందేశాలు అందాయి. అర్థాన్ని విడదీశాయి. డైడెరిచ్సు తన ఆదేశాలు రద్దు చేయబడిందని, చైనా ప్రభుత్వంతో చర్చలు జరిగే వరకు జియాజౌలో కార్యకలాపాలను నిలిపివేయాలని తెలుసుకుని ఆశ్చర్యపోయాడు. ఆయన ఇప్పటికే క్వింగు‌డావో గ్రామాన్ని ఆక్రమించి ఉంటే ఆయన తన ఉనికిని తాత్కాలికంగా పరిగణించాలి. బెర్లిను‌లోని రాజకీయ నాయకులు రాజకీయ లేదా దౌత్యపరమైన సమస్యలకు తమ ధైర్యాన్ని కోల్పోయారని భావించి ఆయన స్పందించాడు: "ప్రకటన ఇప్పటికే ప్రచురించబడింది. ... రద్దు సాధ్యం కాదు." గణనీయమైన సమయం, అనిశ్చితి తర్వాత, అడ్మిరల్టీ చివరకు అభినందనలు కేబుల ద్వారా పంపాడు, ప్రకటన అమలులో ఉంటుంది; 2వ విల్హెల్ము ఆయనను వైసు అడ్మిరలు‌గా పదోన్నతి పొందాడు.<ref>గాట్‌షాల్, పేజీ 163</ref> అడ్మిరలు వాన్ డైడెరిచ్సు జియాజౌ బే వద్ద తన స్థానాలను ఏకీకృతం చేసుకున్నాడు. తూర్పు ఆసియాలో నావికాదళ ఉనికిని మరింత బలోపేతం చేయడానికి అడ్మిరల్టీ రక్షిత క్రూయిజరు ఎస్‌ఎంఎస్ ''కైసెరిను అగస్టా''ను మధ్యధరా నుండి కింగు‌డావోకు పంపాడు.{{efn|SMS ''కైసెరిన్ అగస్టా'' SMS ''డ్యూచ్‌ల్యాండు'', SMS ''గెఫియాను'' ''కార్మోరాను''తో రెండవ క్రూయిజరు విభాగానికి ప్రధాన నౌకగా మారింది; రెండు 4-షిప్ విభాగాలు 8-షిప్ స్క్వాడ్రన్‌ను ఏర్పరుస్తాయి.}} 1898 జనవరి 26న ''3. సీబాటైల్లాను'' మెరైనులు ''డార్ము‌స్టాడ్టు'' లైనరు‌లో వచ్చారు. జియాజౌ బే ఇప్పుడు సురక్షితంగా ఉంది.<ref>గోట్‌స్చాల్, పే. 176</ref> చైనా ప్రభుత్వంతో చర్చలు ప్రారంభమయ్యాయి. 1898 మార్చి 6న జర్మనీ సామ్రాజ్యం ఈ ప్రాంతాన్ని పూర్తిగా వదులుకోవడం నుండి వెనక్కి తగ్గి 99 సంవత్సరాలు లేదా 1997 వరకు బేను లీజుకు అంగీకరించింది, ఎందుకంటే బ్రిటిషు వారు త్వరలోహాంకాంగు కొత్త భూభాగాలుతో ఫ్రెంచు వారు గ్వాంగు‌జౌవానుతో ఒప్పందం కుదుర్చుకోనున్నారు. ఒక నెల తరువాత, రీచు‌స్టాగు 1898 ఏప్రిల్ 8న ఒప్పందాన్ని ఆమోదించింది. ఏప్రిల్ 27న సామ్రాజ్య శాసనం ద్వారా కియాట్షౌ బే అధికారికంగా జర్మనీ రక్షణలో ఉంచబడింది. ''కాపిటాను జుర్ సీ''కెప్టెను కార్ల్ రోసెండాలు గవర్నరు‌గా నియమితులయ్యారు. ఈ సంఘటనలు అడ్మిరలు వాన్ డైడెరిచ్సు కియాట్షౌ మీద బాధ్యత (కానీ ఆయన ఆసక్తి కాదు) ముగించాయి. "నావికాదళంలో తన ఉద్దేశ్యాన్ని నెరవేర్చుకున్నానని" ఆయన రాశారు.<ref>గోట్స్‌చాల్, పేజీ 177</ref> లీజు ఒప్పందం ఫలితంగా చైనా ప్రభుత్వం లీజుకు తీసుకున్న సుమారు 83,000 మంది నివాసితుల భూభాగంలో (దీనిలో కియాట్సు‌చౌ నగరం మినహాయించబడింది), అలాగే 50 కి.మీ వెడల్పు గల తటస్థ జోన్ ("న్యూట్రల్సు గెబిటు")లో తన సార్వభౌమ హక్కులను ఉపయోగించడాన్ని వదులుకుంది. అంతర్జాతీయ చట్టం ప్రకారం లీజుకు తీసుకున్న భూభాగం ("టెరిటోయిరు ఎ బెయిలు") చట్టబద్ధంగా చైనాలో భాగంగానే ఉంది కానీ లీజు వ్యవధి వరకు, అన్ని సార్వభౌమ అధికారాలను జర్మనీ ఉపయోగించాలి. అంతేకాకుండా ఈ ఒప్పందంలో రైల్వే లైన్ల నిర్మాణం, స్థానిక బొగ్గు నిక్షేపాల మైనింగు హక్కులు ఉన్నాయి. జర్మనీ లీజుకు తీసుకున్న భూభాగం వెలుపల షాన్‌డాంగు‌లోని అనేక ప్రాంతాలు జర్మనీ ఆర్థిక ప్రభావంలోకి వచ్చాయి. లీజు ఒప్పందం జర్మనీ విస్తరణకు పరిమితులను నిర్దేశించినప్పటికీ మంచూరియాలో రష్యా చైనీసు తూర్పు రైల్వే ప్రయోజనాలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి పోర్టు ఆర్థరు డాలియను [[రష్యా]]కు, వీహైవే, లియుగాంగు ద్వీపాన్ని జపాను నుండి గ్రేటు బ్రిటనుకు బదిలీ చేయడానికి, దక్షిణ చైనా, ఇండోచైనాలో [[ఫ్రాన్స్]]కు మద్దతుగా గ్వాంగు‌జౌవాను భూభాగాన్ని విడిచిపెట్టడానికి ఇది ఒక ప్రారంభ బిందువుగా మారింది. ===తరువాతి చరిత్ర=== 1914 ఆగస్టు 15న ఐరోపా‌లో మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు, జపాను వివాదాస్పద కియాట్షౌ భూభాగం మిద తన నియంత్రణను వదులుకోవాలని డిమాండు చేస్తూ జర్మనీకి అల్టిమేటం జారీ చేసింది.<ref name="సోర్స్ రికార్డ్స్ ఆఫ్ ది గ్రేట్ వార్, వాల్యూమ్. III, ఎడిషన్. చార్లెస్ ఎఫ్. హోర్న్, నేషనల్ అలుమ్ని 1923">{{Cite web| last1=Duffy | first1=Michael | title=ప్రాథమిక పత్రాలు – జపనీస్ సింగ్టావోను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు కౌంట్ ఒకుమా, 15 ఆగస్టు 1914 | url=http://www.firstworldwar.com/source/tsingtau_okuma.htm | website=firstworldwar.com | access-date=28 జూలై 2014 | date=22 ఆగస్టు 2009}}</ref> అల్టిమేటం తిరస్కరించబడిన తర్వాత జపాన్ ఆగస్టు 23న యుద్ధం ప్రకటించింది. అదే రోజు దాని నావికాదళం జర్మనీ భూభాగం మీద బాంబు దాడి చేసింది. 1914 నవంబరు 7న ఈ బేను జపనీసు దళాలు ఆక్రమించాయి. షాన్డాంగు సమస్య పరిష్కారం తర్వాత ఆక్రమిత భూభాగాన్ని 1922 డిసెంబరు 10న చైనాకు తిరిగి ఇచ్చారు. కానీ రెండవ చైనా-జపనీసు యుద్ధం సమయంలో జపనీయులు 1937 నుండి 1945 వరకు ఈ ప్రాంతాన్ని మళ్ళీ ఆక్రమించారు. ==భాష== స్థానిక భాష జియావోలియావో మాండరిను కింగు‌డావో మాండలికం. కియాట్షౌ జర్మనీ పిడ్జిను అని పిలువబడే జర్మనీ పిడ్జిను, జర్మనీ, ఇంగ్లీషు, చైనీసు మిశ్రమంగా కూడా అభివృద్ధి చెందింది. ==భూభాగం సంస్థ - అభివృద్ధి== కచ్చితంగా చెప్పాలంటే ఈ భూభాగం ఒక కాలనీ కాదు, లీజుకు ఇవ్వబడింది. జర్మనీ నావికాదళానికి దాని ప్రాముఖ్యత కారణంగా దీనిని ఇంపీరియలు కలోనియలు ఆఫీసు (''రీచ్స్కోలోనియాలమ్టు'') పర్యవేక్షణలో ఉంచలేదు. బదులుగా ఇంపీరియలు నావలు ఆఫీసు (''రీచ్స్మరైనియామటు'' లేదా ఆర్‌ఎంఎ) కింద ఉంచారు. [[File:Reichsdienstflagge der Kaiserlichen Marine 1893-1918.svg|thumb|కియాట్షౌ యొక్క పౌర పరిపాలన జెండా]] భూభాగం [[గవర్నరు]] (ఐదుగురు కార్యాలయ హోల్డర్లు సీనియరు నేవీ అధికారులు) ఉన్నారు. వీరు నేరుగా ఆర్‌ఎంఎ విదేశాంగ కార్యదర్శి, ఆల్ఫ్రెడు వాన్ టిర్పిట్జుకు అధీనంలో ఉన్నారు. గవర్నరు సైనిక పరిపాలన (చీఫు ఆఫ్ స్టాఫు డిప్యూటీ గవర్నరు నిర్వహించేది), పౌర పరిపాలన (''జివిల్కోమిస్సారు నిర్వహించేది)'' రెండింటికీ అధిపతిగా ఉండేవారు. కియాట్షౌ ఇతర ముఖ్యమైన కార్యకర్తలు నౌకాశ్రయ నిర్మాణానికి అధికారిగా ఉన్నారు. 1900 తర్వాత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, చైనీసు వ్యవహారాల కమిషనరు‌గా ఉన్నారు. ''గవర్నమెంటు‌రాటు'' భూభాగం ప్రభుత్వ మండలి 1902 తర్వాత ''చైనీసు కమిటీ'' గవర్నరు‌కు సలహా ఇచ్చాయి. ఆర్థిక, నిర్మాణం, విద్య, వైద్య సేవల విభాగాలు నేరుగా గవర్నరు‌కు అధీనంలో ఉండేవి. ఎందుకంటే ఇవి మోడలు కాలనీ ఆలోచనకు సంబంధించి కీలకమైనవి. [[File:Bundesarchiv Bild 137-005516, China, Tsingtau, ehem. Deutsch-asiatische Bank.jpg|thumb|200px| left| ట్సింగ్టౌలోని డ్యూచు-ఆసియాటిషే బ్యాంకు బ్రాంచు ఆఫీసు]] కియాట్షౌ భూభాగాన్ని ఆధునీకరించడంలో జర్మనీ $100 మిలియన్లకు పైగా పెట్టుబడి పెట్టింది.<ref>{{Cite news| title=కియాచో విలువ ఏమిటి? | author=Toyokichi Iyenaga | url=https://archive.org/stream/independen79v80newy#page/128/mode/1up | website=The Independent | date=Oct 26, 1914 | access-date=July 24, 2012}}</ref> సింగ్టౌ అనే పేద మత్స్యకార గ్రామం విశాలమైన వీధులు, దృఢమైన గృహ ప్రాంతాలు, ప్రభుత్వ భవనాలు, అంతటా విద్యుదీకరణ, మురుగునీటి వ్యవస్థ, సురక్షితమైన తాగునీటి సరఫరాతో నిర్మించబడింది. ఇది ఆ సమయంలో తరువాత ఆసియాలోని పెద్ద ప్రాంతాలలో అరుదుగా ఉండేది. బెర్లిను ట్రెజరీ, ప్రొటెస్టంటు, రోమను కాథలిక్కు మిషను‌ల ద్వారా నిధులు సమకూర్చబడిన ప్రాథమిక, మాధ్యమిక, వృత్తి విద్యా పాఠశాలలతో చైనా మొత్తంలో చైనాలోని షుట్జు‌గెబియెటు ఇమ్ పాజిఫికు ఉండ్ ఎయిన్‌స్ట్ అండ్ హీట్ అత్యధిక సాంద్రత కలిగిన పాఠశాలలు, అత్యధిక తలసరి విద్యార్థుల నమోదును కలిగి ఉంది.<ref> | date=1985 | publisher=Universitas | language=de | isbn=978-3-8004-1094-1 | page=183}}</ref> ఆర్థిక కార్యకలాపాలు, ప్రజాభివృద్ధి పనుల విస్తరణతో జర్మనీ బ్యాంకులు బ్రాంచు ఆఫీసులను ప్రారంభించాయి. ''డ్యూచు-ఆసియాటిస్చే బ్యాంకు'' అత్యంత ప్రముఖమైనది. 1910లో సింగ్టౌ-జినాను రైల్వే పూర్తయిన తర్వాత ట్రాన్సు-సైబీరియను రైల్వేకు అనుసంధానం ఏర్పడింది. తద్వారా సింగ్టౌ నుండి బెర్లిను‌కు రైలులో ప్రయాణించడానికి అనుమతించబడింది.<ref>షుల్ట్జ్-నౌమాన్, పేజీ 182</ref> ఈ భూభాగం జార్జిస్టు విధానాన్ని పూర్తిగా అమలు చేసింది. దాని ప్రభుత్వ ఆదాయానికి దాని ఏకైక మూలం దాని భూభాగంలో విధించే ఆరు శాతం భూమి విలువ పన్ను. జర్మనీ వలస సామ్రాజ్యం గతంలో దాని ఆఫ్రికను కాలనీలతో భూమి ఊహాగానాల కారణంగా ఆర్థిక సమస్యలను ఎదుర్కొంది. జియాజౌ బేలో భూమి విలువ పన్నును ఉపయోగించడానికి ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి అటువంటి ఊహాగానాలను తొలగించడం. ఈ విధానం దీనిని సాధించింది.<ref>{{Cite journal| last1=Silagi | first1=Michael | last2=Faulkner | first2=Susan N | date= 1984 | title=చైనాలోని కియాచోలో భూ సంస్కరణ: 1898 నుండి 1914 వరకు వినాశకరమైన భూమి ఊహాగానాల ముప్పు పన్ను విధించడం ద్వారా నివారించబడింది | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-economics-and-sociology_1984-04_43_2/page/167 | website=[[ది అమెరికన్ జర్నల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ అండ్ సోషియాలజీ]] | volume=43 | issue=2 | pages=167–177 | doi=10.1111/j.1536-7150.1984.tb02240.x}}</ref> 1911 విప్లవం తర్వాత లీజుకు తీసుకున్న భూభాగంలో అది అందించే సురక్షితమైన, క్రమబద్ధమైన వాతావరణం కారణంగా అనేక మంది సంపన్న చైనీయులు, రాజకీయంగా అనుసంధానించబడిన మాజీ అధికారులు ఇక్కడ స్థిరపడ్డారు. సన్ యాట్-సేను సింగ్టౌ ప్రాంతాన్ని సందర్శించి 1912లో ఇలా అన్నాడు, "... నేను ఆకట్టుకున్నాను. ఈ నగరం చైనా భవిష్యత్తుకు నిజమైన నమూనా."<ref>షుల్ట్జ్-నౌమాన్, పేజీ 184</ref> ==కరెన్సీ== కింగ్‌డావోలోని డ్యూచ్-ఆసియాటిస్చే బ్యాంకు దాని స్వంత డాలరు బ్యాంకు నోట్లు సెంటు నాణేలను విడుదల చేసింది. వీటిని స్పానిషు, మెక్సికను వెండి డాలరు విలువకు అనుగుణంగా రూపొందించారు. ఈ నోట్లు జర్మనీ, ఇంగ్లీషు, చైనీసు భాషలలో ముద్రించబడ్డాయి. నాణేలను జర్మనీ, చైనీసు భాషలలో చెక్కారు. ఈ భూభాగం జియాజౌ టేలు ఆధారంగా వాణిజ్యాన్ని కూడా నిర్వహించింది. ఇంపీరియలు మారిటైం కస్టమ్సు ఉపయోగించే హైగువాను టేల కంటే స్వల్ప తగ్గింపుతో. ==గవర్నర్లు== [[File:Tsingtau Gouverneur Wohnhaus ca 1900.jpg|thumb|200px| సింగ్టౌలోని గవర్నర్ నివాసం, ఇప్పుడు కింగ్డావో యింగ్బింగువాన్ మ్యూజియం]] కియాట్షౌ బే లీజ్డు టెరిటరీ అందరు గవర్నర్లు ఇంపీరియలు జర్మనీ నేవీ ఉన్నత స్థాయి అధికారులు. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2|సంఖ్య ! rowspan=2| చిత్రం ! rowspan=2| పేరు<br />{{small|(జననం–మరణం)}} ! colspan=3| పదవీకాలం |- ! పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు ! పదవీ విరమణ చేశారు ! పదవీ విరమణ చేసిన సమయం |- style="background:#effeff;" | colspan=6| {{lang|de|Militärgouverneur}}<br />{{చిన్న|(మిలిటరీ గవర్నర్)}} |- | 1 | | '''ఒట్టో వాన్ డైడెరిచ్సు'''<br />{{చిన్న|(1843–1918)}} | 1897 నవంబరు 14 | 1898 మార్చి 7 | {{ayd|1897|11|14|1898|03|07}} |- style="background:#efefef;" | colspan=6| {{lang|de|Gouverneur}}<br />{{చిన్న|(గవర్నర్)}} |- | 2 | [[File:Carl Rosendahl.jpg|60px]] | '''కార్ల్ రోసెండాలు (డి)''<br />{{చిన్న|(1852–1917)}} | 1898 మార్చి 7 | 1899 ఫిబ్రవరి 19 |287 రోజులు |- | 3 | [[File:Paul Jaeschke.jpg|60px]] | '''పాల్ జేష్కే''<br /> (1851–1901) | 1899 ఫిబ్రవరి 19 | 1901 జనవరి 27 † | 1 సంవత్సరం 342 రోజులు |-శైలి="నేపథ్యం:#e6e6aa;" | – | [[File:Fregattenkapitän Max Rollmann, Kommandant der 'Gefion', 1900.png|60px]] | '''మాక్సు రోల్మాను'''<br />{{small|(1857–1942)<br />''నటన''}} | 1901 జనవరి 27 | 1901 జూన్ 8 | {{ayd|1901|01|27|1901|06|08}} |- | 4 | [[File:Oskar Truppel.jpg|60px]] | '''ఓస్కారు వాన్ ట్రుపెలు'''<br />{{చిన్న|(1854–1931)}} | 1901 జూన్ 8 | 1911 ఆగస్టు 19 | {{ayd|1901|06|08|1911|08|19}} |- |-style="background:#e6e6aa;" | – | | '''విల్హెల్ము హాప్ఫ్నరు (అడ్మిరలు)''<br />{{small|(1868–1951)<br />''నటన''}}<br />{{efn|ట్రూపెల్ నిష్క్రమణ మరియు మేయర్-వాల్డెక్ రాక మధ్య [[నటన (చట్టం)|నటన]] సామర్థ్యంలో పనిచేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.tsingtau.org/meyer-waldeck-alfred-1864-1928-gouverneur/ | title=Meyer-Waldeck, Alfred (1864–1928), గౌవర్నూర్ | website=సింగ్టావో | access-date=2017-01-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140329215918/http://www.tsingtau.org/meyer-waldeck-alfred-1864-1928-gouverneur/ | archive-date=2014-03-29 | url-status=dead| access-date=2025-10-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140329215918/http://www.tsingtau.org/meyer-waldeck-alfred-1864-1928-gouverneur/}}</ref>}} | 1911 మే 14 | 1911 నవంబరు 22 | {{ayd|1911|05|14|1911|11|22}} |- | 5 | [[File:Alfred Meyer-Waldeck (1911).jpg|60px]] | '''ఆల్ఫ్రెడ్ మేయరు-వాల్డెకు''<br />{{చిన్న|(1864–1928)}} | 1911 ఆగస్టు 19 | 1914 నవంబరు 7 | {{ayd|1911|08|19|1914|11|07}} |} == మూలాలు == <references /> == వివరణలు == <references group="lower-alpha"/> q23mjdep8fy8ot3os87rywtif4tz93i రాజు వెడ్స్ రాంబాయి 0 466337 4936902 4898203 2026-08-17T11:12:28Z Sarangi2023 152775 4936902 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = | image = Raju Weds Rambai.jpeg | caption = | director = [[సాయిలు కంపాటి]]<ref name="మన ఆత్మ స్క్రిప్ట్‌లో కనిపిస్తేనే...">{{cite news |title=మన ఆత్మ స్క్రిప్ట్‌లో కనిపిస్తేనే... |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/raju-weds-rambai-director-saailu-kampati-interview/0299/125214020 |accessdate=21 November 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=21 November 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121061040/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/raju-weds-rambai-director-saailu-kampati-interview/0299/125214020 |archivedate=21 November 2025 |language=te}}</ref> | screenplay = [[సాయిలు కంపాటి]] | story = [[సాయిలు కంపాటి]] | producer = [[వేణు ఊడుగుల]]<br> రాహుల్ మోపిదేవి | starring = {{plain list| * అఖిల్ రాజ్ * తేజస్వీ రావు * [[శివాజీ రాజా]] * చైతు జొన్నలగడ్డ * [[అనితా చౌదరి]] }} | cinematography = వాజిద్ బేగ్ | editing = నరేష్ అడుపా | music = [[సురేష్ బొబ్బిలి]] | studio = {{plain list| *ఈటీవీ విన్ ఒరిజినల్స్ *డోలాముఖి సబాల్టర్న్‌ ఫిల్మ్స్‌ * మాన్సూన్‌ టేల్స్‌ }} | distributor = [[బన్నీ వాసు|బన్నీ వాస్ వర్క్స్]], వంశీ నందిపాటి ఎంట‌ర్‌టైన్‌మెంట్స్ | released = {{Film date|2025|11|21|df=y|ref1=}} | runtime = | country = [[భారతదేశం]] | language = [[తెలుగు]] | budget = | gross = 100+ }} '''రాజు వెడ్స్ రాంబాయి''' 2025లో విడుదలైన తెలుగు సినిమా.<ref name="ఎప్పటికీ గుర్తుండే సినిమా... రాజు వెడ్స్‌ రాంబాయి">{{cite news |title=ఎప్పటికీ గుర్తుండే సినిమా... రాజు వెడ్స్‌ రాంబాయి |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/general/0299/125198859 |accessdate=14 November 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=30 October 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251114042337/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/general/0299/125198859 |archivedate=14 November 2025 |language=te}}</ref> తెలంగాణలోని వరంగల్, ఖమ్మం జిల్లాల సరిహద్దు గ్రామాల్లో జరిగిన నిజ జీవిత సంఘటనల ఆధారంగా [[నాగేశ్వర్ రావు పూజారి]] సమర్పణలో ఈటీవీ విన్ ఒరిజినల్స్, డోలాముఖి సబాల్టర్న్‌ ఫిల్మ్స్‌, మాన్సూన్‌ టేల్స్‌ బ్యానర్‌లపై [[వేణు ఊడుగుల]],<ref name="వేణు ఉడుగుల ‘రాజు వెడ్స్‌ రాంబాయి’">{{cite news |title=వేణు ఉడుగుల ‘రాజు వెడ్స్‌ రాంబాయి’ |url=https://prajasakti.com/entertainment/king-of-venu-uduga-weds-rambai |accessdate=5 November 2025 |publisher=Prajasakti |date=19 November 2024 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ఆ విషయంలో ‘ఈటీవీ విన్‌’ది బెంచ్‌మార్క్‌: వేణు ఊడుగుల">{{cite news |title=ఆ విషయంలో ‘ఈటీవీ విన్‌’ది బెంచ్‌మార్క్‌: వేణు ఊడుగుల |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/venu-udugula-about-etv-win-at-raju-weds-rambai-gratitude-meet/0210/125214631 |accessdate=21 November 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=21 November 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121160340/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/venu-udugula-about-etv-win-at-raju-weds-rambai-gratitude-meet/0210/125214631 |archivedate=21 November 2025 |language=te}}</ref> రాహుల్ మోపిదేవి నిర్మించిన ఈ సినిమాకు [[సాయిలు కంపాటి]] దర్శకత్వం వహించాడు.<ref name="ఇది పక్కా తెలంగాణ సినిమా">{{cite news |last1= |title=ఇది పక్కా తెలంగాణ సినిమా |url=https://www.ntnews.com/cinema/raju-weds-rambai-to-touch-hearts-like-rx-100-and-baby-producer-venu-udugula-2192079 |accessdate=14 November 2025 |work= |publisher=NT News |date=30 October 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251114042735/https://www.ntnews.com/cinema/raju-weds-rambai-to-touch-hearts-like-rx-100-and-baby-producer-venu-udugula-2192079 |archivedate=14 November 2025 |language=te}}</ref> అఖిల్ రాజ్ ఉద్దెమరి, తేజస్వీ రావు, శివాజీ రాజా, చైతు జొన్నలగడ్డ, అనిత చౌదరి ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన ఈ సినిమా ట్రైలర్‌ను నవంబర్ 13న విడుదల చేయగా,<ref name="ప్రేమకు.. ప్రేమే శాశ్వత శత్రువు">{{cite news |title=ప్రేమకు.. ప్రేమే శాశ్వత శత్రువు |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/raju-weds-rambai-trailer-released/0299/125209063 |accessdate=14 November 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=14 November 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251114042436/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/raju-weds-rambai-trailer-released/0299/125209063 |archivedate=14 November 2025 |language=te}}</ref> సినిమా నవంబర్ 21న విడుదల చేశారు.<ref name="Raju Weds Rambai to release on November 212">{{cite news|url=https://www.cinemaexpress.com/telugu/news/2025/Oct/29/raju-weds-rambai-to-release-on-november-21|title=Raju Weds Rambai to release on November 21|last1=|first1=|date=29 October 2025|accessdate=21 November 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121073937/https://www.cinemaexpress.com/telugu/news/2025/Oct/29/raju-weds-rambai-to-release-on-november-21|archivedate=21 November 2025|publisher=Cinema Express|language=en}}</ref> రాజు వెడ్స్ రాంబాయి సినిమాకు [[గద్దర్ తెలంగాణ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ - 2025]]లో భాగంగా ఉత్తమ చిత్రంగా అవార్డు దక్కింది.<ref name="Telangana Announces 2025 Gaddar Film Awards">{{cite news |last1= |first1= |title=Telangana Announces 2025 Gaddar Film Awards |url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/gaddar-awards-2025-rashmika-naga-chaitanya-win-best-actor-awards-1942093 |accessdate=7 March 2026 |work= |publisher=Deccan Chronicle |date=7 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260307070445/https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/gaddar-awards-2025-rashmika-naga-chaitanya-win-best-actor-awards-1942093 |archivedate=7 March 2026 |language=en}}</ref><ref name="ఉత్తమ చిత్రంగా రాజు వెడ్స్ రాంబాయి.. తెలంగాణ సినిమాకు గద్దర్ అవార్డు">{{cite news |last1= |first1= |title=ఉత్తమ చిత్రంగా రాజు వెడ్స్ రాంబాయి.. తెలంగాణ సినిమాకు గద్దర్ అవార్డు |url=https://www.v6velugu.com/telangana-government-announces-gaddar-film-awards-2025 |accessdate=7 March 2026 |publisher=V6 Velugu |date=7 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260307070404/https://www.v6velugu.com/telangana-government-announces-gaddar-film-awards-2025 |archivedate=7 March 2026 |language=te}}</ref> == కథ == ఈ సినిమా కథంతా..2010లో అప్పటి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని వరంగల్‌-ఖమ్మం మధ్య ఉన్న ఓ పల్లెటూరి నేపథ్యంలో సాగుతుంది. ఆ ఊళ్లో రాజు(అఖిల్‌ రాజు) బ్యాండ్‌ కొట్టడంలో చాలా ఫేమస్‌. పెళ్లికి అయినా..చావుకైనా రాజుగాడి బ్యాండ్‌ మోగాల్సిందే. నాన్న(శివాజీ రాజా) వద్దని చెప్పినా బ్యాండ్‌ కొట్టే పనిని వదలడు రాజు. అంతేకాదు హైదరాబాద్‌ వెళ్లి ఏదో ఒక పని చేయమని ఇంట్లోవాళ్లు ఒత్తిడి చేసినా.. వినిపించుకోడు. దానికి కారణం రాంబాయి(తేజస్విని రావ్‌). ఆమె అంటే రాజుకి చచ్చేంత ప్రేమ. మొదట్లో అతని ప్రేమను రాంబాయి వ్యతిరేకించినా.. తర్వాత తన ప్రేమలోని నిజాయితీ, బ్యాండ్‌ కొట్టే స్టైల్‌ చూసి అంగీకారం తెలుపుతుంది. అయితే ఆమె తండ్రి వెంకన్న (చైతన్య జొన్నలగడ్డ).. కూతురికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగం ఉన్న కుర్రాడినే ఇచ్చి పెళ్లి చేయాలన్న లక్ష్యంతో జీవిస్తుంటాడు. అందుకే రాంబాయిని పెళ్లి చేసుకునేందుకు ఆమెతో కలిసి రాజు ఓ దారి ఎంచుకుంటాడు. మూడు ముళ్లు వేయడానికి ముందే ఆమెని గర్భవతిని చేస్తే.. వెంకన్న చచ్చినట్లు తమ పెళ్లి చేస్తాడనుకుంటారు. మరి వాళ్లు అన్నంత పని చేశాక ఏమైంది? వెంకన్న వల్ల రాజు – రాంబాయిల ప్రేమకథ ఎన్ని మలుపులు తిరిగింది? వాళ్ల పెళ్లిని అడ్డుకునేందుకు.. రాజుకు బుద్ధి చెప్పేందుకు వెంకన్న ఎలాంటి దుర్మార్గానికి ఒడిగట్టాడు? అన్నది సినిమా చూసి తెలుసుకోవాలి.<ref>{{Cite web|date=2025-11-21|title=రాజు వెడ్స్‌ రాంబాయి: రివ్యూ|url=https://www.eevela.com/trending/raju-weds-rambai-review/|access-date=2026-01-05|language=en-US}}</ref> ==నటీనటులు== {{colbegin}} * అఖిల్ రాజ్ ఉద్దెమరి<ref name="హృదయాల్ని తాకే ముగింపు ‘రాజు వెడ్స్‌ రాంబాయి’ సొంతం">{{cite news |title=హృదయాల్ని తాకే ముగింపు ‘రాజు వెడ్స్‌ రాంబాయి’ సొంతం |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/raju-weds-rambai-movie-team-interview/0299/125212603 |accessdate=21 November 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=21 November 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121152404/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/raju-weds-rambai-movie-team-interview/0299/125212603 |archivedate=21 November 2025 |language=te}}</ref> * తేజస్వీ రావు<ref name="హృదయాల్ని తాకే ముగింపు ‘రాజు వెడ్స్‌ రాంబాయి’ సొంతం" /><ref name="‘రాంబాయి’ మన రాజమండ్రి అమ్మాయే">{{cite news |title=‘రాంబాయి’ మన రాజమండ్రి అమ్మాయే |url=https://www.eenadu.net/web-stories/telugu/entertainment/profile-of-raju-weds-rambai-actress-tejaswi/725001141 |accessdate=29 November 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=29 November 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251129163448/https://www.eenadu.net/web-stories/telugu/entertainment/profile-of-raju-weds-rambai-actress-tejaswi/725001141 |archivedate=29 November 2025}}</ref> * [[శివాజీ రాజా]] * [[చైతు జొన్నలగడ్డ]] * [[అనితా చౌదరి]] * కవిత శ్రీరంగం * యూ.సాయిరాం * విక్రమ్ ఆదిత్య * ప్రతాప్ బట్లరై * శివ కొంగరావు * రమణారెడ్డి పురెల్లి * నికిత శ్రీనివాస్ * కనకం వెంకట్ * సుప్రియ * లతికా సంపతిరావు * నందిపాటి త్రిష * రామతర * ఉపేంద్ర జంగ్గం * మంద శ్రీనివాస్ గౌడ్ * రాజశేఖర్ కత్తుల * రాజేష్ కాసాని * ఆంజనేయులు * రాజు యాదవ్ {{colend}} == పాటలు== {{Track listing | headline = | total_length = | extra_column = గాయకులు | title1 =రాంబాయి నీ మీద నాకు<ref name="గతించిన చరిత్రకు సాక్ష్యంగా.. రాజు వెడ్స్ రాంబాయి">{{cite news |last1= |first1= |title=గతించిన చరిత్రకు సాక్ష్యంగా.. రాజు వెడ్స్ రాంబాయి |url=https://www.v6velugu.com/raju-weds-ram-bhai-releasing-on-21st-november- |accessdate=5 November 2025 |publisher=V6 Velugu |date=5 November 2025 |language=te}}</ref> | extra1 = [[అనురాగ్ కులకర్ణి]], జయశ్రీ పల్లెం | lyrics1 = [[మిట్టపల్లి సురేందర్]] | music1 = | length1 = 4:10 | title2 =అలా అలా | extra2 =చిన్మయి శ్రీపాద | lyrics2 = | music2 = | length2 =3:17 | title3 = | extra3 = | lyrics3 = | music3 = | length3 = | title4 = | extra4 = | lyrics4 = | music4 = | length4 = }} ==సాంకేతిక నిపుణులు== * కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్లు: ప్రియాంక వీరబోయిన, ఆర్తి విన్నకోట * ప్రొడక్షన్ డిజైనర్: గాంధీ నడికుడికర్ *కో-డైరెక్టర్: బాల డి ప్రసాద్ * గ్రాఫిక్స్: ధని ఏలే ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |38854659}} [[వర్గం:2025 తెలుగు సినిమాలు]] sv1jo79pnc64tusblm2p55o4sh06kx9 భారతదేశంలోని బ్యాంకుల జాబితా 0 468875 4936670 4910457 2026-08-16T12:17:57Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936670 wikitext text/x-wiki ఇది ఆర్.బి.ఐ చట్టం, 1934 యొక్క రెండవ షెడ్యూల్ ప్రకారం షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులుగా పరిగణించబడే బ్యాంకుల జాబితా.<ref>{{cite web |title=List of Scheduled Banks by RBI |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Content/PDFs/LSCBSC925ABF8A7E04824BA04596DF5C44006.PDF |publisher=Reserve Bank of India |access-date=5 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=List of Scheduled Commercial Banks (SCBs) |url=https://m.rbi.org.in/scripts/bs_viewcontent.aspx?Id=3657 |website=m.rbi.org.in |publisher=Reserve Bank of India |access-date=28 January 2023}}</ref> 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి, భారతదేశ వాణిజ్య బ్యాంకింగ్ రంగంలో 12 ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు, 21 ప్రైవేట్ రంగ బ్యాంకులు, 28 ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు, 44 విదేశీ బ్యాంకులు , 11 చిన్న ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు, 5 చెల్లింపుల బ్యాంకులు , 2 లోకల్ ఏరియా బ్యాంకులు, 4 ఆర్థిక సంస్థలు ఉన్నాయి. ఈ మొత్తం 128 వాణిజ్య బ్యాంకులలో 124 షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులు, నాలుగు నాన్-షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులు. == వాణిజ్య బ్యాంకులు == === ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు (పి.ఎస్.బి.లు) === 2025 నవంబర్ 1 నాటికి భారతదేశంలో 12 ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=Public sector banks|url=https://financialservices.gov.in/banking-divisions/public-sector-banks|website=Department of Financial Services, [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]|access-date=15 November 2021}}</ref> <!--Entries in this list should be "notable" with their own article on English Wikipedia (see also WP:GNG). HERE ONLY ANCHOR BANK'S ESTABLISHMENT YEAR IS GIVEN. ASSETS, REVENUES AND NO. OF BRANCHES FIGURES ARE COMBINED FIGURE OF MERGER AND ANCHOR BANKS--> <nowiki/> {| class="wikitable sortable" 100%; |- ! బ్యాంక్ పేరు !! స్థాపించిన సం. !! ప్రధాన కార్యాలయం !! ప్రభుత్వ వాటా !! బ్రాంచీలు ! మొత్తం ఆస్తులు !! ఆదాయాలు !! అధికారిక వెబ్‌సైట్ !! class="unsortable" |రెఫరెన్స్ |- | [[బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా]] || 1908 || [[వడోదర]], [[గుజరాత్]]|| 63.97% || 8,446 ||{{Sort|1913557.33|{{INRConvert|1913557.33|c}}}}||{{Sort|15288414|{{INRConvert|152884.14|c}}}}|| https://bankofbaroda.bank.in || <ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/bank-of-baroda?year=2022|title=Bank of Baroda|date=27 April 2022|website=Fortune India|access-date=21 September 2022}}</ref><ref name="Offices & Branches">{{cite web |title=Offices & Branches |url=https://www.bankofbaroda.com/offices-branches.htm |website=Bank of Baroda |access-date=16 March 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Bank of Baroda Share Price, Bank of Baroda Stock Price, Bank Of Baroda Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Bank Of Baroda Bids Offers. Buy/Sell Bank Of Baroda news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes |url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-public-sector/bankbaroda/BOB|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> |- | [[బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా]] ||1906 || [[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 73.38% || 5,375 ||{{Sort|1092114.64|{{INRConvert|1092114.64|c}}}}||{{Sort|80412.44|{{INRConvert|80412.44|c}}}}|| https://bankofindia.bank.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251130143706/https://bankofindia.bank.in/ |date=2025-11-30 }} ||<ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |title=Bank of India posts Rs 266 కోట్లు profit in Q2, eyes 10% growth in FY20 |url=https://www.business-standard.com/article/finance/bank-of-india-posts-rs-266-కోట్లు-profit-in-q2-eyes-10-growth-in-fy20-119110101249_1.html |website=Business Standard India |access-date=22 November 2019 |date=1 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Bank Of India Consolidated Balance Sheet, Bank Of India Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/bankofindia/consolidated-balance-sheetVI/BOI|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- | [[బ్యాంక్ ఆఫ్ మహారాష్ట్ర]] || 1935 || [[పూణే]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 79.60% || 2,665 ||{{Sort|373729|{{INRConvert|373729|c}}}}||{{Sort|28401.62|{{INRConvert|28401.62|c}}}}|| https://bankofmaharashtra.bank.in<nowiki/>|| <ref>{{cite web|title=Bank of Maharashtra Balance Sheet, Bank of Maharashtra Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/bankmaharashtra/balance-sheetVI/BM05|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- | [[కెనరా బ్యాంకు]] || 1906 || [[బెంగళూరు]], [[కర్ణాటక]]|| 62.93% || 10,009 ||{{Sort|1813778.91|{{INRConvert|1813778.91|c}}}}||{{Sort|152657.89|{{INRConvert|152657.89|c}}}}|| https://canarabank.bank.in || <ref name="Business & Branches" /><ref>{{cite web|title=Canara Bank Share Price, Canara Bank Stock Price, Canara Bank Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Canara Bank Bids Offers. Buy/Sell Canara Bank news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-public-sector/canarabank/CB06|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/canara-bank?year=2022|title=Canara Bank|date=27 April 2022|website=Fortune India|access-date=21 September 2022}}</ref> |- | [[సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా]] || 1911 || [[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 89.27% || 4,556 ||{{Sort|504922.58|{{INRConvert|504922.58|c}}}}||{{Sort|39667.95|{{INRConvert|39667.95|c}}}}|| https://centralbank.bank.in<nowiki/>|| <ref>{{cite web|title=Central Bank of India Balance Sheet, Central Bank of India Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/centralbankindia/balance-sheetVI/CBO01|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[ఇండియన్ బ్యాంకు]] || 1907 || [[చెన్నై]], [[తమిళనాడు]]|| 73.84% || 5,955 ||{{Sort|924485.57|{{INRConvert|924485.57|c}}}}||{{Sort|72050.88|{{INRConvert|72050.88|c}}}}|| https://indianbank.bank.in || <ref name="Indian Overseas Bank">{{cite news |title=Indian Overseas Bank. |url=https://www.business-standard.com/company/i-o-b-5955/information/company-history |website=Business Standard India |access-date=26 February 2020}}</ref><ref name="moneycontrol.com">{{cite web|title=IOB Share Price, IOB Stock Price, Indian Overseas Bank Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Indian Overseas Bank Bids Offers. Buy/Sell Indian Overseas Bank news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-public-sector/indianoverseasbank/IOB|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- | [[ఇండియన్ ఓవర్సీస్ బ్యాంక్]] || 1937 || [[చెన్నై]], [[తమిళనాడు]]|| 94.61% || 3,373 ||{{Sort|431882.94|{{INRConvert|431882.94|c}}}}||{{Sort|33750.31|{{INRConvert|33750.31|c}}}}|| https://iob.bank.in ||<ref name="Indian Overseas Bank" /><ref name="moneycontrol.com" /> |- | [[పంజాబ్ & సింధ్ బ్యాంక్]] || 1908 || [[న్యూ ఢిల్లీ]], [[ఢిల్లీ]]|| 93.85% || 1,610 ||{{Sort|165341.56|{{INRConvert|165341.56|c}}}}||{{Sort|13048.95|{{INRConvert|13048.95|c}}}}|| https://punjabandsind.bank.in || <ref>{{cite web|title=Punjab & Sind Share Price, Punjab & Sind Stock Price, Punjab & Sind Bank Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Punjab & Sind Bank Bids Offers. Buy/Sell Punjab & Sind Bank news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-public-sector/punjabsindbank/PSB|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- | [[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]] || 1894 || [[న్యూ ఢిల్లీ]], [[ఢిల్లీ]]|| 70.08% || 10,228 ||{{Sort|1920935.16|{{INRConvert|1920935.16|c}}}}||{{Sort|140456.81|{{INRConvert|140456.81|c}}}}|| https://pnb.bank.in || <ref name="Business & Branches">{{cite news |title=PNB to be 2nd largest PSB post merger, Canara fourth, UBI fifth, Allahabad 7th |url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/mega-bank-merger-pnb-obc-and-ubi-to-be-merged-to-form-2nd-largest-bank/articleshow/70909726.cms?from=mdr|website=Economic Times |access-date=16 March 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/punjab-national-bank?year=2022|title=Punjab National Bank|date=27 April 2022|website=Fortune India|access-date=21 September 2022}}</ref> |- | [[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| 1955 || [[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 55.50% || 22,980 ||{{Sort|7673700|{{INRConvert|7673700|c}}}}||{{Sort|473378.14|{{INRConvert|473378.14|c}}}} || https://sbi.bank.in || <ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/state-bank-of-india?year=2022|title=State Bank of India|date=27 April 2022|website=Reserve Bank of India|access-date=21 September 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |website=The Hindu |date=April 2017 |access-date=16 March 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=SBI Share Price, SBI Stock Price, State Bank of India Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, State Bank of India Bids Offers. Buy/Sell State Bank of India news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-public-sector/statebankindia/SBI|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- | [[యూకో బ్యాంక్]] || 1943 || [[కోల్‌కాతా]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]]|| 90.95% || 3,302 ||{{Sort|369475.29|{{INRConvert|369475.29|c}}}}||{{Sort|29473.55|{{INRConvert|29473.55|c}}}}|| https://uco.bank.in<nowiki/>|| <ref>{{cite web |title=Efforts of banks under PCA framework are being monitored: RBI Governor |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/efforts-of-banks-under-pca-framework-are-being-monitored-rbi-governor/articleshow/74261505.cms |website=The Economic Times |date=22 February 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=UCO Bank Share Price, UCO Bank Stock Price, UCO Bank Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, UCO Bank Bids Offers. Buy/Sell UCO Bank news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-public-sector/ucobank/UCO|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> |- | [[యూనియన్ బ్యాంకు ఆఫ్ ఇండియా]] || 1919 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 74.76% || 8,655 ||{{Sort|1490323.47|{{INRConvert|1490323.47|c}}}}||{{Sort|129979.25|{{INRConvert|129979.25|c}}}}|| [https://www.unionbankofindia.bank.in https://unionbankofindia.bank.in]|| <ref name="Business & Branches" /><ref>{{cite web|title=Union Bank Share Price, Union Bank Stock Price, Union Bank of India Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Union Bank of India Bids Offers. Buy/Sell Union Bank of India news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-public-sector/unionbankindia/UBI01|access-date=4 November 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |} === ప్రైవేట్ రంగ బ్యాంకులు (పి. వి. బి. లు) === ప్రైవేట్ రంగ బ్యాంకులు అంటే బ్యాంకు యొక్క ఈక్విటీ ఎక్కువ భాగం ప్రైవేట్ కంపెనీ లేదా వ్యక్తుల సమూహం యాజమాన్యంలో ఉండే బ్యాంకులు. వారు సెంట్రల్ బ్యాంక్ మార్గదర్శకాలకు అనుగుణంగా ఉన్నప్పటికీ ప్రత్యేకమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను కలిగి ఉంటారు. 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 21 ప్రైవేట్ రంగ బ్యాంకులు ఉన్నాయి. {| class="wikitable sortable style="font-size: 90%;" |- ! బ్యాంక్ పేరు !! స్థాపించిన సం. !! ప్రధాన కార్యాలయం !! శాఖలు !! మొత్తం ఆస్తుల విలువ !!ఆదాయాలు !! అధికారిక వెబ్‌సైట్ !! class="unsortable" |రెఫరెన్స్ |- |[[యాక్సిస్ బ్యాంక్]]|| 1993 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 5,876 ||{{Sort|1656962.61|{{INRConvert|1656962.61|c}}}}||{{Sort|137989|{{INRConvert|137989|c}}}}|| [https://www.axis.bank.in https://axis.bank.in] || <ref>{{cite web|title=Axis Bank Consolidated Profit & Loss account, Axis Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/axisbank/consolidated-profit-lossVI/AB16|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[బంధన్ బ్యాంక్]]|| 2015 ||[[కోల్‌కాతా]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]]|| 1,715 ||{{Sort|191476.29|{{INRConvert|191476.29|c}}}}||{{Sort|21656|{{INRConvert|21656|c}}}}|| [https://www.bandhan.bank.in https://bandhan.bank.in] || <ref>{{cite web|title=Bandhan Bank Profit & Loss account, Bandhan Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/bandhanbank/profit-lossVI/BB09|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> |- |[[సి ఎస్ బి బ్యాంక్ లిమిటెడ్|సి ఎస్ బి బ్యాంక్]]|| 1920 ||[[త్రిస్సూర్]], [[కేరళ]]|| 829 ||{{Sort|47836.27|{{INRConvert|47836.27|c}}}}||{{Sort|3450|{{INRConvert|3450|c}}}}||[https://www.csb.bank.in https://csb.bank.in]||<ref>{{cite web|title=CSB Bank Balance Sheet, CSB Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/csbbank/balance-sheetVI/CB05|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[సిటీ యూనియన్ బ్యాంక్]]|| 1904 ||[[కుంభకోణం]], [[తమిళనాడు]]|| 875 ||{{Sort|77623.21|{{INRConvert|77623.21|c}}}}||{{Sort|4839|{{INRConvert|4839|c}}}}||[https://www.cityunionbank.bank.in https://cityunionbank.bank.in]||<ref>{{cite web|title=City Union Bank Profit & Loss account, City Union Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/cityunionbank/profit-lossVI/CUB|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=City Union Bank Balance Sheet, City Union Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/cityunionbank/balance-sheetVI/CUB|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> |- |[[డిసిబి బ్యాంక్]]|| 1930 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 464 ||{{Sort|76809.78|{{INRConvert|76809.78|c}}}}||{{Sort|3916|{{INRConvert|3916|c}}}}||[https://www.dcb.bank.in https://dcb.bank.in]||<ref>{{cite web|title=DCB Bank Profit & Loss account, DCB Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/dcbbank/profit-lossVI/DCB01|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> |- |[[ధనలక్ష్మి బ్యాంక్]]|| 1927 ||[[త్రిస్సూర్]], [[కేరళ]]|| 261 ||{{Sort|17936.94|{{INRConvert|17936.94|c}}}}||{{Sort|1072|{{INRConvert|1072|c}}}}||[https://www.dhan.bank.in https://dhan.bank.in]||<ref>{{cite web|title=Dhanlaxmi Bank Balance Sheet, Dhanlaxmi Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/dhanlaxmibank/balance-sheetVI/DB01|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[ఫెడరల్ బ్యాంక్]]|| 1931 ||[[కొచ్చి]], [[కేరళ]]|| 1,589 ||{{Sort|360151.91|{{INRConvert|360151.91|c}}}}||{{Sort|25267|{{INRConvert|25267|c}}}}||https://federal.bank.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251129075008/https://www.federal.bank.in/ |date=2025-11-29 }}<nowiki/>||<ref>{{cite web|title=Federal Bank Consolidated Balance Sheet, Federal Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/federalbank/consolidated-balance-sheetVI/FB|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[హెచ్‌డిఎఫ్‌సి బ్యాంక్]]|| 1994 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 9,455 ||{{Sort|4392417.42|{{INRConvert|4392417.42|c}}}}||{{Sort|205000|{{INRConvert|205000|c}}}}|| [https://www.hdfc.bank.in https://hdfc.bank.in] ||<ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/hdfc-bank?year=2022|title=HDFC Bank|date=27 April 2022|website=Fortune India|access-date=21 September 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=HDFC Bank Balance Sheet, HDFC Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/hdfcbank/balance-sheetVI/HDF01|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> |- |[[ఐ.సి.ఐ.సి.ఐ. బ్యాంకు]]|| 1994 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 6,983 ||{{Sort|2642241.41|{{INRConvert|2642241.41|c}}}}||{{Sort|186178.50|{{INRConvert|186178.50|c}}}}|| [https://www.icici.bank.in https://icici.bank.in] ||<ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/icici-bank?year=2022|title=ICICI Bank|date=27 April 2022|website=Fortune India|access-date=21 September 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icicibank.com/aboutus/about-us.page|title=ICICI Bank- About Us|work=ICICI Bank}}</ref><ref>{{cite web|title=ICICI Bank Balance Sheet, ICICI Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/icicibank/balance-sheetVI/ICI02|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> |- |[[ఐడీబీఐ బ్యాంకు]]|| 1964 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 2,104 ||{{Sort|412961.90|{{INRConvert|412961.90|c}}}}||{{Sort|24803|{{INRConvert|24803|c}}}}||[https://www.idbi.bank.in https://idbi.bank.in] ||<ref>Re-categorization of IDBI Bank Ltd. as a Private Sector Bank: https://www.idbibank.in/idbi-bank-history.asp</ref><ref>{{cite web|title=IDBI Bank Consolidated Balance Sheet, IDBI Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/idbibank/consolidated-balance-sheetVI/IDB05|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> |- |[[ఐడిఎఫ్‌సి ఫస్ట్ బ్యాంక్]]|| 2015 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 1002 ||{{Sort|343908.74|{{INRConvert|343908.74|c}}}}||{{Sort|36257|{{INRConvert|36257|c}}}}||[https://www.idfcfirst.bank.in https://idfcfirst.bank.in]||<ref>{{cite web|title=IDFC First Bank Consolidated Balance Sheet, IDFC First Bank Financial Statement & Accounts|url=https://www.idfcfirstbank.com/content/dam/idfcfirstbank/pdf/financial-results/IDFC-FIRST-Bank-Investor-Presentation-Q3-FY23-Final.pdf|access-date=1 February 2023|website=www.idfcfirstbank.com/|language=en}}</ref> |- |[[ఇండస్ఇండ్ బ్యాంక్]]|| 1994 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 3,081 ||{{Sort|554107.11|{{INRConvert|554107.11|c}}}}||{{Sort|28999|{{INRConvert|28999|c}}}}||[https://www.indusind.bank.in https://indusind.bank.in]||<ref>{{cite web|title=IndusInd Bank Share Price, IndusInd Bank Stock Price, IndusInd Bank Ltd. Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, IndusInd Bank Ltd. Bids Offers. Buy/Sell IndusInd Bank Ltd. news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-private-sector/indusindbank/IIB|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[జమ్మూ & కాశ్మీర్ బ్యాంక్]]|| 1938 ||[[శ్రీనగర్]], [[జమ్మూ కాశ్మీరు (రాష్ట్రం)|జమ్మూ కాశ్మీరు]]|| 1,019 ||{{Sort|169423.54|{{INRConvert|169423.54|c}}}}||{{Sort|7166|{{INRConvert|7166|c}}}}||https://jkb.bank.in||{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref>{{cite web|title=About Jammu and Kashmir J & K Bank|url=https://www.jkbank.com/others/common/aboutus.php#accordion1_N4|access-date=18 June 2022|website=www.jkbank.com}}</ref> |- |[[కర్ణాటక బ్యాంక్]]||1924||[[మంగళూరు]], [[కర్ణాటక]]|| 957||{{Sort|120960.45|{{INRConvert|120960.45|c}}}}||{{Sort|6232|{{INRConvert|6232|c}}}}||[https://www.karnatakabank.bank.in https://karnatakabank.bank.in]||<ref>{{cite web|title=Karnataka Bank Share Price, Karnataka Bank Stock Price, Karnataka Bank Ltd. Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Karnataka Bank Ltd. Bids Offers. Buy/Sell Karnataka Bank Ltd. news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-private-sector/karnatakabank/KB04|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[కరూర్ వైశ్యా బ్యాంక్]]|| 1916 ||[[కరూర్ (తమిళనాడు)|కరూర్]], [[తమిళనాడు]]|| 888 ||{{Sort|119367.42|{{INRConvert|119367.42|c}}}}||{{Sort|5470|{{INRConvert|5470|c}}}}||[https://www.kvb.bank.in https://kvb.bank.in] ||<ref>{{cite web|title=Karur Vysya Share Price, Karur Vysya Stock Price, Karur Vysya Bank Ltd. Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Karur Vysya Bank Ltd. Bids Offers. Buy/Sell Karur Vysya Bank Ltd. news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-private-sector/karurvysyabank/KVB|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[కోటక్ మహీంద్రా బ్యాంక్]]|| 2003 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 2148 ||{{Sort|879774.34|{{INRConvert|879774.34|c}}}}||{{Sort|94274|{{INRConvert|94274|c}}}}||[https://www.kotak.bank.in https://kotak.bank.in]||<ref>{{Cite news|title=Kotak Mahindra Share Price, Kotak Mahindra Stock Price, Kotak Mahindra Bank Ltd. Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Kotak Mahindra Bank Ltd. Bids Offers. Buy/Sell Kotak Mahindra Bank Ltd. news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-private-sector/kotakmahindrabank/KMB|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en|last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[నైనిటాల్ బ్యాంక్]]|| 1922 ||[[నైనిటాల్]], [[ఉత్తరాఖండ్]]|| 173 ||{{Sort|9306|{{INRConvert|9306|c}}}}||{{Sort|727|{{INRConvert|727|c}}}}||[https://www.nainitalbank.bank.in https://nainitalbank.bank.in] ||<ref>{{cite web|date=31 March 2021|title=Nainital bank Financial Highlights|url=https://www.nainitalbank.co.in/english/Financial_Highlights.aspx|access-date=16 October 2021|website=Nainital Bank}}</ref> |- |[[ఆర్ బి ఎల్ బ్యాంక్]]|| 1943 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 561 ||{{Sort|146772.11|{{INRConvert|146772.11|c}}}}||{{Sort|8561|{{INRConvert|8561|c}}}}||[https://www.rbl.bank.in https://rbl.bank.in] ||<ref>{{cite web|title=RBL Bank Share Price, RBL Bank Stock Price, RBL Bank Ltd. Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, RBL Bank Ltd. Bids Offers. Buy/Sell RBL Bank Ltd. news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-private-sector/rblbank/RB03|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[సౌత్ ఇండియన్ బ్యాంక్]]|| 1929 ||[[త్రిస్సూర్]], [[కేరళ]]|| 948 ||{{Sort|124655.07|{{INRConvert|124655.07|c}}}}||{{Sort|7305|{{INRConvert|7305|c}}}}||[https://www.southindianbank.bank.in https://southindianbank.bank.in]||<ref>{{cite web|title=South Ind Bk Share Price, South Ind Bk Stock Price, South Indian Bank Ltd. Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, South Indian Bank Ltd. Bids Offers. Buy/Sell South Indian Bank Ltd. news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-private-sector/southindianbank/SIB|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |[[తమిళనాడు మర్కంటైల్ బ్యాంక్]]|| 1921 ||[[తూత్తుకూడి జిల్లా|తూత్తుకూడి]], [[తమిళనాడు]]|| 578 ||{{Sort|66449.87|{{INRConvert|66449.87|c}}}}||{{Sort|3992|{{INRConvert|3992|c}}}}||[https://www.tmb.bank.in https://tmb.bank.in]|| <ref>{{cite web|title=audited-balance-sheet {{!}} Tamilnad Mercantile Bank|url=https://www.tmb.in/audited-balance-sheet.aspx|access-date=16 October 2021|website=www.tmb.bank.in|archive-date=16 అక్టోబర్ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016092324/https://www.tmb.in/audited-balance-sheet.aspx|url-status=dead}}</ref> |- |[[యెస్ బ్యాంకు]]||2004||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| 1,255 ||{{Sort|424115.93|{{INRConvert|424115.93|c}}}}||{{Sort|20039|{{INRConvert|20039|c}}}}||[https://www.yes.bank.in https://yes.bank.in]||<ref>{{cite web|title=Yes Bank Q1 2020–21|url=https://www.yesbank.in/pdf/q1fy21_statutory_release_pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=Yes Bank Share Price, Yes Bank Stock Price, Yes Bank Ltd. Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, Yes Bank Ltd. Bids Offers. Buy/Sell Yes Bank Ltd. news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/banks-private-sector/yesbank/YB|access-date=16 October 2021|website=www.moneycontrol.com|language=en |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |} === ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు (ఆర్.ఆర్.బి.లు) === 2025 అక్టోబరు 23 నాటికి భారతదేశంలో 28 ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు ఉన్నాయి. {| class="wikitable sortable" 90%; |- ! రాష్ట్రం !! బ్యాంక్ పేరు !! స్థాపించిన సం. !! ప్రధాన కార్యాలయం !! శాఖలు !! స్పాన్సర్ బ్యాంక్ !! class="unsortable" | అధికారిక వెబ్‌సైట్ |- |[[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్ గ్రామీణ బ్యాంక్]]||2025|| [[అమరావతి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] ||1,351||[[యూనియన్ బ్యాంకు ఆఫ్ ఇండియా]] || https://apgb.bank.in |- | [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]]|| అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గ్రామీణ బ్యాంక్||1983||[[ఇటానగర్]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]]||34||[[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| https://aprb.bank.in |- | [[అస్సాం]] || [[అస్సాం గ్రామీణ వికాస్ బ్యాంక్]]||2019||[[గౌహతి]], [[అస్సాం]]||473|| [[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]]|| https://agvb.bank.in |- |[[బీహార్]] || [[బీహార్ గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2025||[[పాట్నా]], [[బీహార్]]||2,885|| [[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]]|| https://bgb.bank.in |- | [[ఛత్తీస్‌గఢ్]]|| ఛత్తీస్‌గఢ్ గ్రామీణ బ్యాంక్||2013||[[రాయ్‌పూర్]], [[ఛత్తీస్ గఢ్]]||626|| [[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| https://cgb.bank.in |- |[[గుజరాత్]]|| [[గుజరాత్ గ్రామీణ బ్యాంక్]]||2025||[[వడోదర]], [[గుజరాత్]]||744|| [[బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా]]|| https://ggb.bank.in |- | [[హర్యానా]]|| హర్యానా గ్రామీణ బ్యాంక్||2013||[[రోహ్‌తక్]], [[హర్యానా]]||690|| [[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]]|| http://shgb.bank.in |- | [[హిమాచల్ ప్రదేశ్]] || హిమాచల్ ప్రదేశ్ గ్రామీణ బ్యాంక్||2013||[[మండి జిల్లా|మండి]], [[హిమాచల్ ప్రదేశ్]]||265|| [[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]]|| https://hpgb.bank.in |- |[[జమ్మూ కాశ్మీరు (రాష్ట్రం)|జమ్ము కాశ్మీర్]] | జమ్మూ & కాశ్మీర్ గ్రామీణ బ్యాంక్ ||2025||[[జమ్మూ]], [[జమ్మూ కాశ్మీరు (రాష్ట్రం)|జమ్ము కాశ్మీర్]] ||330|| [[జమ్మూ & కాశ్మీర్ బ్యాంక్]]|| https://jkgrameen.bank.in |- | [[జార్ఖండ్]] || [[జార్ఖండ్ రాజ్య గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2019||[[రాంచీ]], [[జార్ఖండ్]] ||450|| [[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| https://jrgbank.bank.in |- |[[కర్ణాటక]] || [[కర్ణాటక గ్రామీణ బ్యాంక్]]||2025||[[బళ్ళారి]], [[కర్ణాటక]]||1,750||[[కెనరా బ్యాంక్]]|| https://karnatakagb.bank.in |- | [[కేరళ]] || [[కేరళ గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2013||[[మలప్పురం]], [[కేరళ]]||635|| [[కెనరా బ్యాంక్]]|| https://kgb.bank.in |- | [[మధ్యప్రదేశ్]] || [[మధ్యప్రదేశ్ గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2025||[[ఇండోర్]], [[మధ్యప్రదేశ్]]||1,320|| [[బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా]]|| https://mpgb.bank.in |- |[[మహారాష్ట్ర]]|| [[మహారాష్ట్ర గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2025||[[ఔరంగాబాద్ (మహారాష్ట్ర)|ఛత్రపతి శంభాజీ నగర్ ]], [[మహారాష్ట్ర]]||748|| [[బ్యాంక్ ఆఫ్ మహారాష్ట్ర]]|| https://mahagramin.in |- | [[మణిపూర్]] || మణిపూర్ రూరల్ బ్యాంక్ ||1981||[[ఇంఫాల్]], [[మణిపూర్]]||28|| [[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]]|| https://manipurrural.bank.in |- | [[మేఘాలయ]] || మేఘాలయ రూరల్ బ్యాంక్ ||1981||[[షిల్లాంగ్]], [[మేఘాలయ]]||89|| [[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| https://meghalayaruralbank.bank.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251206190536/https://meghalayaruralbank.bank.in/ |date=2025-12-06 }} |- | [[మిజోరం]] || [[మిజోరం రూరల్ బ్యాంక్]] ||1983||[[ఐజ్వాల్]], [[మిజోరం]]||105|| [[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| https://mrb.bank.in |- | [[నాగాలాండ్]] || నాగాలాండ్ రూరల్ బ్యాంక్ ||1983||[[కోహిమా]], [[నాగాలాండ్]]||12|| [[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| [https://www.nrb.bank.in https://nrb.bank.in] |- |[[ఒడిశా]] || [[ఒడిశా గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2025||[[భుబనేశ్వర్]], [[ఒడిశా]]||979|| [[ఇండియన్ ఓవర్సీస్ బ్యాంక్]]|| https://odishabank.bank.in{{Dead link|date=మార్చి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[పుదుచ్చేరి]] || [[పుదువై భారతీయార్ గ్రామ బ్యాంక్]]||2008||[[పాండిచ్చేరి]], [[పుదుచ్చేరి]] ||48|| [[ఇండియన్ బ్యాంకు]]|| https://pygb.bank.in/ |- | [[పంజాబ్]] || పంజాబ్ గ్రామీణ బ్యాంక్ ||2019 || [[కపూర్తలా]], [[పంజాబ్]] ||458||[[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]]|| https://pgb.bank.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251219112654/https://pgb.bank.in/ |date=2025-12-19 }} |- |[[రాజస్థాన్]]|| [[రాజస్థాన్ గ్రామీణ బ్యాంక్]]||2025||[[జైపూర్]], [[రాజస్థాన్]] ||1,596|| [[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| https://rgb.bank.in |- | [[తమిళనాడు]] || [[తమిళనాడు గ్రామ బ్యాంక్]] ||2019||[[సేలం]], [[తమిళనాడు]]||680||[[ఇండియన్ బ్యాంకు]]|| https://tngb.bank.in |- | [[తెలంగాణ]] || [[తెలంగాణ గ్రామీణ బ్యాంక్]]||2025||[[హైదరాబాద్]], [[తెలంగాణ]]||934||[[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]]|| https://tgb.bank.in |- | [[త్రిపుర]] || [[త్రిపుర గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||1976||[[అగర్తల]], [[త్రిపుర]]||154|| [[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]]|| https://tripuragramin.bank.in |- |[[ఉత్తర ప్రదేశ్]] | [[ఉత్తర ప్రదేశ్ గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2025||[[లక్నో]], [[ఉత్తర ప్రదేశ్]]||4,353||[[బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా]] || https://upgb.bank.in{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[ఉత్తరాఖండ్]] || [[ఉత్తరాఖండ్ గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2012||[[డెహ్రాడూన్]], [[ఉత్తరాఖండ్]]||291|| [[భారతీయ స్టేట్ బ్యాంకు]] || https://ukgb.bank.in |- |[[పశ్చిమ బెంగాల్]] || [[పశ్చిమ బెంగాల్ గ్రామీణ బ్యాంక్]] ||2025||[[కోల్‌కాతా]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]]||960|| [[పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు]]|| https://wbgb.bank.in |} ==సహకార బ్యాంకులు== ===రాష్ట్ర సహకార బ్యాంకులు (ఎస్. సి. బి. లు)<ref>{{Cite web |title=National Cooperative Data Base |url=https://cooperatives.gov.in/en/home/scb-reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724233605/https://cooperatives.gov.in/en/home/scb-reports |archive-date=2024-07-24 |access-date=2025-10-31 |website=cooperatives.gov.in |language=en-US |url-status=live }}</ref>=== 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 34 రాష్ట్ర సహకార బ్యాంకులు ఉన్నాయి. {{div col}} * ది అండమాన్ అండ్ నికోబార్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది ఆంధ్రప్రదేశ్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది అరుణాచల్ ప్రదేశ్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ అపెక్స్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది అస్సాం కో-ఆపరేటివ్ అపెక్స్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది బీహార్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది చండీగడ్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది ఛత్తీస్‌గడ్ రాజ్య సహకారి బ్యాంక్ మర్యాదిత్. * ది ఢిల్లీ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది గోవా స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది గుజరాత్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది హర్యానా స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ అపెక్స్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది హిమాచల్ ప్రదేశ్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది జమ్ము & కాశ్మీర్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది జార్ఖండ్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది కర్ణాటక స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ అపెక్స్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * [[కేరళ బ్యాంక్|కేరళ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్]] * ది మధ్యప్రదేశ్ రాజ్య సహకారి బ్యాంక్ మర్యాదిత్. * ది మహారాష్ట్ర స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది మణిపూర్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది మేఘాలయ కో-ఆపరేటివ్ అపెక్స్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది మిజోరం కో-ఆపరేటివ్ అపెక్స్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది నాగాలాండ్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది ఒడిశా స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది పాండిచ్చేరి స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది పంజాబ్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది రాజస్థాన్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది సిక్కిం స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * [[తమిళనాడు రాష్ట్ర అపెక్స్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్]] లిమిటెడ్. * [[తెలంగాణ రాష్ట్ర సహకార అపెక్స్ బ్యాంక్]] లిమిటెడ్. * ది త్రిపుర స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది ఉత్తర్ ప్రదేశ్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది ఉత్తరాంచల్ రాజ్య సహకారి బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది వెస్ట్ బెంగాల్ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. * ది డామన్ అండ్ డయ్యూ స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్. {{div col end}} ===జిల్లా కేంద్ర సహకార బ్యాంకులు=== 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 352 జిల్లా కేంద్ర సహకార బ్యాంకులు ఉన్నాయి. ===షెడ్యూల్డ్ పట్టణ సహకార బ్యాంకులు=== 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 24 షెడ్యూల్డ్ పట్టణ సహకార బ్యాంకులు ఉన్నాయి. ===నాన్-షెడ్యూల్డు అర్బన్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంకులు=== 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 1407 షెడ్యూల్డ్ కాని పట్టణ సహకార బ్యాంకులు ఉన్నాయి. == విదేశీ బ్యాంకులు == 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 44 విదేశీ బ్యాంకులు ఉన్నాయి. ఆర్బిఐ ప్రకారం బ్రాంచ్/డబ్ల్యుఓఎస్/రిప్రజెంటేటివ్ ఫారం ఈ క్రింది విధంగా ఉంది:<ref>{{cite web|date=14 July 2020|title=Foreign banks in India as on July 14, 2020 - Branch/WOS form of presence|url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Content/pdfs/71207.pdf|access-date=16 October 2021|website=[[Reserve Bank of India]]}}</ref> === భారతదేశంలో పూర్తిగా యాజమాన్యంలోని అనుబంధ సంస్థగా పనిచేస్తున్న విదేశీ బ్యాంకులు === <!--Entries in this list should be "notable" with their own article on English Wikipedia (see also WP:GNG).--> భారతదేశం వెలుపల విలీనం చేయబడిన, భారతదేశంలో పూర్తిగా యాజమాన్యంలోని అనుబంధ సంస్థను నిర్వహిస్తున్న ప్రముఖ విదేశీ బ్యాంకుల జాబితా: {{columns-list|colwidth=30em| * '''{{flag|Singapore}}''' ** డిబియస్ బ్యాంక్ * '''{{flag|Switzerland}}''' ** యుబియస్ బ్యాంక్ * '''{{flag|Mauritius}}''' ** [[స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ మారిషస్]] }} === భారతదేశంలో శాఖలు కలిగిన విదేశీ బ్యాంకులు === <!--Entries in this list should be "notable" with their own article on English Wikipedia (see also WP:GNG).--> భారతదేశం వెలుపల స్థాపించబడి, భారతదేశంలో శాఖలను నిర్వహిస్తున్న ప్రముఖ విదేశీ బ్యాంకుల జాబితా: {{columns-list|colwidth=30em| * '''{{flag|Australia}}''' ** ఆస్ట్రేలియా & న్యూజిల్యాండ్ బ్యాంకింగ్ గ్రూప్ * '''{{flag|Bahrain}}''' ** బ్యాంక్ ఆఫ్ బహ్రయిన్ & కువైట్ * '''{{flag|Bangladesh}}''' ** ఎబి బ్యాంక్ ** సోనాలి బ్యాంక్ * '''{{flag|Canada}}''' ** బ్యాంక్ ఆఫ్ నోవా స్కోటియా * '''{{flag|China}}''' ** బ్యాంక్ ఆఫ్ చైనా ** ఇండస్ట్రియల్ & కమర్షియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ చైనా * '''{{flag|Denmark}}''' ** డాన్స్కె బ్యాంక్ * '''{{flag|England}}''' ** బార్క్‌లేస్ ** హెచ్ ఎస్ బి సి బ్యాంక్ ఇండియా ** స్టాండర్డ్ ఛార్టర్డ్ ఇండియా * '''{{flag|France}}''' ** బిఎన్‌పి పరిబాస్ ** [[సొసైటీ జనరల్]] ** క్రెడిట్ అగ్రికోల్ కార్పొరేట్ అండ్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ బ్యాంక్ * '''{{flag|Germany}}''' ** డయుష్ బ్యాంక్ * '''{{flag|Indonesia}}''' ** బ్యాంక్ మేబ్యాంక్ ఇండొనేసియా * '''{{flag|Japan}}''' ** మిజుహో కార్పొరేట్ బ్యాంక్ ** ఎంయుఎఫ్‌జి బ్యాంక్ ** సుమిటొమొ మిత్సుయ్ బ్యాంకింగ్ కార్పొరేషన్ * '''{{flag|Netherlands}}''' ** రాబోబ్యాంక్ * '''{{flag|Qatar}}''' ** దోహా బ్యాంక్ ** ఖతర్ నేషనల్ బ్యాంక్ * '''{{flag|Russia}}''' ** ఎస్బర్ బ్యాంక్ * '''{{flag|Scotland}}''' ** నాట్‌వెస్ట్ గ్రూప్ * '''{{flag|Singapore}}''' ** యునైటెడ్ ఓవర్సీస్ బ్యాంక్ * '''{{flag|South Africa}}''' ** ఫస్ట్‌రాండ్ బ్యాంక్ * '''{{flag|South Korea}}''' ** ఇండస్ట్రియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ కొరియా ** కె ఇ బి హనా బ్యాంక్ ** కూక్మిన్ బ్యాంక్ ** షిన్‌హన్ బ్యాంక్ ** వూరి బ్యాంక్ * '''{{flag|Sri Lanka}}''' ** బ్యాంక్ ఆఫ్ సిలోన్ * '''{{flag|Sweden}}''' ** హాండెల్స్ బ్యాంకెన్ * '''{{flag|Taiwan}}''' ** సిటిబిసి బ్యాంక్ * '''{{flag|Thailand}}''' ** క్రుంగ్ థాయ్ బ్యాంక్ * '''{{flag|United Arab Emirates}}''' ** అబూ ధాబి కమర్షియల్ బ్యాంక్ ** ఎమిరేట్స్ ఎన్‌బిడి ** ఫస్ట్ ఆబూ ధాబి బ్యాంక్ * '''{{flag|United States of America}}''' ** అమెరికన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ ** బ్యాంక్ ఆఫ్ అమెరికా ** జెపి మోర్గాన్ ఛేజ్ }} === భారతదేశంలో ప్రాతినిధ్య కార్యాలయాలతో విదేశీ బ్యాంకులు=== <!--Entries in this list should be "notable" with their own article on English Wikipedia (see also WP:GNG).--> భారతదేశం వెలుపల విలీనం చేయబడిన, భారతదేశంలో ప్రతినిధి కార్యాలయాలను నిర్వహిస్తున్న ప్రముఖ విదేశీ బ్యాంకుల జాబితా: {{columns-list|colwidth=35em| * '''{{flag|Australia}}''' ** నేషనల్ ఆస్టేలియా బ్యాంక్ * '''{{flag|Austria}}''' ** రైఫెయ్సెన్ బ్యాంక్ ఇంటర్నేషనల్ * '''{{flag|Canada}}''' ** బ్యాంక్ ఆఫ్ మాంట్రియేల్ ** టొరొంటో డొమినియన్ బ్యాంక్ * '''{{flag|France}}''' ** క్రెడిట్ ఇండస్టియల్ ఎట్ కమర్షియల్ ** నాటిక్సిస్ * '''{{flag|Germany}}''' ** డిజెడ్ బ్యాంక్ * '''{{flag|Italy}}''' ** బ్యాంకో బిపియం ** ఇంటెసా సన్‌పౌలో * '''{{flag|Nigeria}}''' ** యాక్సెస్ బ్యాంక్ * '''{{flag|Norway}}''' ** డియన్‌బి బ్యాంక్ * '''{{flag|Portugal}}''' ** కైక్సా గెరల్ డి డిపాసిటస్ * '''{{flag|Russia}}''' ** గాజ్‌ప్రొమ్‌బ్యాంక్ * '''{{flag|Spain}}''' ** బ్యాంకో బిల్బౌ విజ్కయ అర్జెంటేరియా ** బ్యాంకో డి సబడెల్ * '''{{flag|Sweden}}''' ** స్కాండీనేవిస్కా ఎన్‌స్కిల్దా బ్యాంక్ * '''{{flag|Switzerland}}''' ** యుబిఎస్ ఏజి ** జర్చర్ కంటోనల్ బ్యాంక్ * '''{{flag|South Korea}}''' ** బుసాన్ బ్యాంక్] * '''{{flag|Taiwan}}''' ** బ్యాంక్ ఆఫ్ తైవాన్ * '''{{flag|United States}}''' **ది బ్యాంక్ ఆఫ్ న్యూయార్క్ మెల్లాన్ ** [[వెల్స్ ఫార్గో|వెల్స్ ఫార్గో బ్యాంక్]] }} ==స్థానిక ప్రాంత బ్యాంకులు== స్థానిక ప్రాంత బ్యాంకులు నాన్-షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులు. గ్రామీణ, పాక్షిక పట్టణ పొదుపులను ప్రోత్సహించడానికి, స్థానిక ప్రాంతాలలో ఆచరణీయమైన ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు రుణాన్ని అందించడానికి సంస్థాగత యంత్రాంగాన్ని అందించడం అనే రెండు లక్ష్యాలతో వీటిని ఏర్పాటు చేశారు. అవి ప్రైవేట్ రంగంలో పబ్లిక్ లిమిటెడ్ కంపెనీలుగా స్థాపించబడ్డాయి. వీటిని వ్యక్తులు, కార్పొరేట్లు, ట్రస్టులు లేదా సంఘాలు ప్రోత్సహిస్తాయి. అటువంటి బ్యాంకుల కనీస చెల్లింపు మూలధనం ₹50 మిలియన్లు. ప్రమోటర్ యొక్క సహకారం కనీసం ₹ 20 మిలియన్లు ఉండాలి. స్థానిక ప్రాంత బ్యాంకులు గరిష్టంగా 3 భౌగోళికంగా పక్కపక్కనే ఉన్న జిల్లాల్లో శాఖలను నిర్వహించవచ్చు, తెరవవచ్చు. అవి రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా చట్టం, 1934, బ్యాంకింగ్ రెగ్యులేషన్ చట్టం, 1949, ఇతర సంబంధిత శాసనాల నిబంధనల ద్వారా నిర్వహించబడతాయి. వాటిని కంపెనీల చట్టం 1956 ప్రకారం పబ్లిక్ లిమిటెడ్ కంపెనీలుగా నమోదు చేయాలి. అవి షెడ్యూల్డ్ కాని బ్యాంకులు కాబట్టి, ఇతర షెడ్యూల్డ్ వాణిజ్య బ్యాంకుల మాదిరిగా అవి రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా నుండి నిధులను అప్పుగా తీసుకోలేవు.<ref>{{cite web | url=https://m.rbi.org.in//scripts/PublicationReportDetails.aspx?ID=294 | title=Reserve Bank of India - Reports }}</ref> 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 2 స్థానిక ప్రాంత బ్యాంకులు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web | url=https://www.rbi.org.in/scripts/banklinks.aspx | title=Reserve Bank of India - Banklinks881026291116 }}</ref> {| class="wikitable sortable" !బ్యాంక్ పేరు !స్థాపించిన సం. !ప్రధాన కార్యాలయం !శాఖలు !ఆదాయాలు !అధికారిక వెబ్‌సైట్ ! class="unsortable" |Refs |- |కోస్టల్ లోకల్ ఏరియా బ్యాంక్ (కోస్టల్ బ్యాంక్) |1999 |[[విజయవాడ]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] |50 |{{Sort|25|{{INRConvert|25|c}}}} |[https://coastal.bank.in/ https://coastal.bank.in] |<ref>{{Cite web |title=COASTAL BANK |url=https://coastal.bank.in/ |access-date=2025-11-11 |website=coastal.bank.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=COASTAL BANK |url=https://coastal.bank.in/locate-us/Branches |access-date=2025-11-11 |website=coastal.bank.in}}</ref> |- |కృష్ణ భీమ సమృద్ధి లోకల్ ఏరియా బ్యాంక్ (కె.బి.యస్.బ్యాంక్) |2001 |[[హైదరాబాదు]], [[తెలంగాణ]] |29 |{{Sort|67.89|{{INRConvert|67.89|c}}}} |[https://www.kbsbank.bank.in/ https://www.kbsbank.bank.in] |<ref>{{Cite web |title=KBS Bank |url=https://www.kbsbank.bank.in/index.php |access-date=2025-11-11 |website=www.kbsbank.bank.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=KBS Bank |url=https://www.kbsbank.bank.in/history.php |access-date=2025-11-11 |website=www.kbsbank.bank.in}}</ref>[https://www.kbsbank.bank.in/downloads/Annual-Report-2024-25.pdf] |} == పేమెంట్స్ బ్యాంకులు == 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 5 చెల్లింపుల బ్యాంకులు ఉన్నాయి. {| class="wikitable sortable" 90%; |- ! బ్యాంక్ పేరు !! స్థాపించిన సం. !! ప్రధాన కార్యాలయం !! శాఖలు !! ఆదాయాలు !! అధికారిక వెబ్‌సైట్!! class="unsortable" |రెఫరెన్స్ |- | [[ఎయిర్‌టెల్ పేమెంట్ బ్యాంకు]] || 2017 || [[న్యూఢిల్లీ]], [[ఢిల్లీ]] || || {{Sort|627|{{INRConvert|627|c}}}}||https://airtelpayments.bank.in||{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref>{{cite news |title=Airtel launches India's first payments bank |url=https://www.livemint.com/Industry/fcR6oefmVxL8A8rzVB4TJK/Airtel-launches-Indias-first-payments-bank.html |access-date=29 April 2020 |work=[[Livemint]] |date=23 November 2016 |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite news|last=Parbat|first=Kalyan|title=Airtel Payments Bank set to break even this financial year|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/telecom/telecom-news/airtel-payments-bank-set-to-break-even-this-fiscal/articleshow/83131836.cms?from=mdr|access-date=4 November 2021}}</ref> |- | [[ఇండియా పోస్ట్ పేమెంట్స్ బ్యాంక్]] || 2018 || [[న్యూఢిల్లీ]], [[ఢిల్లీ]] || 650|| {{Sort|55|{{INRConvert|55|c}}}}||https://ippbonline.bank.in ||<ref>{{cite web|title=Annual Reports - India Post Payments Bank|url=https://www.ippbonline.com/web/ippb/annual-reports|access-date=4 November 2021|website=www.ippbonline.com|archive-date=11 ఫిబ్రవరి 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211082421/https://ippbonline.com/web/ippb/annual-reports|url-status=dead}}</ref> |- | [[జియో పేమెంట్ బ్యాంక్]] || 2018 || [[న్యూఢిల్లీ]], [[ఢిల్లీ]] ||||{{Sort|13|{{INRConvert|13|c}}}}||https://jiopayments.bank.in ||<ref>{{cite web|date=31 March 2021|title=Jio Payments Bank Limited|url=https://www.sbi.co.in/documents/17836/11950852/Jio+Payments+Bank+Limited+-+FY+20-21.pdf/eddf5c5a-3d30-c5ac-6f66-fa4b6f1dd2e5?t=1622724196823|access-date=4 November 2021|website=sbi.co.in |publisher = [[State Bank of India]]}}</ref> |- | ఫినో పేమెంట్స్ బ్యాంక్ || 2017|| [[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]||410|| {{Sort|791|{{INRConvert|791|c}}}}||https://fino.bank.in ||<ref>{{cite news |url=https://www.bloombergquint.com/business/2017/07/17/fino-payments-bank-launches-operations-with-410-branches |title=India Gets Its Fourth Payments Bank |work=[[BloombergQuint]] |date=17 July 2017 |access-date=13 November 2020 |language=en-IN |archive-date=13 నవంబర్ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113090805/https://www.bloombergquint.com/business/2017/07/17/fino-payments-bank-launches-operations-with-410-branches |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|date=10 August 2021|title=[What The Financials] IPO-Bound Fino Turned Profitable In FY21, But Expenses Remain High|url=https://inc42.com/features/what-the-financials-ipo-bound-fino-turned-profitable-in-fy21-but-expenses-remain-high/|access-date=4 November 2021|website=Inc42 Media|language=en-US}}</ref> |- | ఎన్.ఎస్.డి.ఎల్. పేమెంట్స్ బ్యాంక్|| 2018 ||[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]]|| || {{INRConvert|62|c}}||https://nsdlpayments.bank.in||{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref>{{cite web|date=31 March 2021|title=NSDL Payment Bank Annual Report|url=https://nsdlbank.com/assets/layouts/pdf/AnnualReportFY20-21.pdf|access-date=4 November 2021|website=nsdlbank.com|publisher=NSDLBank|archive-date=4 నవంబర్ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104083230/https://nsdlbank.com/assets/layouts/pdf/AnnualReportFY20-21.pdf|url-status=dead}}</ref> |} == చిన్న ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు == 2025 ఆగస్టు 1 నాటికి భారతదేశంలో 11 చిన్న ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు ఉన్నాయి. {| class="wikitable sortable" 90%; |- ! బ్యాంక్ పేరు !! స్థాపించిన సం. !! ప్రధాన కార్యాలయం !! శాఖలు !!మొత్తం ఆస్థి విలువ!! ఆదాయాలు !! అధికారిక వెబ్‌సైట్!! class="unsortable" |రెఫరెన్స్ |- |ఎయు స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్ |2017 |[[జైపూర్]], [[రాజస్థాన్]] |630 |{{Sort|90216.12|{{INRConvert|90216.12|c}}}} |{{Sort|9293|{{INRConvert|9293|c}}}} |https://au.bank.in |<ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/au-small-finance-bank?year=2022|title=AU Small Finance Bank|date=27 April 2022|website=Reserve Bank of India|access-date=21 September 2022}}</ref> |- |[[క్యాపిటల్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్]] |2016 |[[జలంధర్]], [[పంజాబ్]] |180 | | |https://capital.bank.in |<ref>{{cite web|url=https://www.rbi.org.in/Scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=36828|title=Capital Small Finance Bank Ltd. commences Operations|date=27 April 2016|website=Reserve Bank of India|access-date=16 August 2018}}</ref> |- |[[ఈక్విటాస్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్]] |2016 |[[చెన్నై]], [[తమిళనాడు]] |987 |{{Sort|26959|{{INRConvert|26959|c}}}} |{{Sort|3997|{{INRConvert|3997|c}}}} |https://equitas.bank.in |<ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/equitas-small-finance-bank?year=2022|title=Equitas Small Finance Bank|date=27 April 2022|website=Reserve Bank of India|access-date=21 September 2022}}</ref> |- |[[ESAF స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్]] |2017 |[[త్రిస్సూర్]], [[కేరళ]] |756 |{{Sort|26086.88|{{INRConvert|26086.88|c}}}} |{{Sort|475|{{INRConvert|475|c}}}} |https://esaf.bank.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251203190139/https://www.esaf.bank.in/ |date=2025-12-03 }} |<ref>{{cite news |title=ESAF SFB fulfils banking dreams of commom man |url=http://passlinebusinessmagazine.in/component/content/article/25-slider/675-esaf-sfb-fulfils-banking-dreams-pf-commom-man |access-date=14 December 2018 |work=Passline Business Magazine |date=4 August 2017 |language=en-gb |archive-date=16 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616235044/http://passlinebusinessmagazine.in/component/content/article/25-slider/675-esaf-sfb-fulfils-banking-dreams-pf-commom-man |url-status=dead }}</ref> |- |[[జన స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్]] |2018 |[[బెంగళూరు]], [[కర్ణాటక]] |640 |{{Sort|20189|{{INRConvert|20189|c}}}} |{{Sort|3050|{{INRConvert|3050|c}}}} |https://jana.bank.in |<ref>{{cite web|url=https://www.fortuneindia.com/fortune-500/company-list/jana-small-finance-bank?year=2022|title=Jana Small Finance Bank|date=27 April 2022|website=Reserve Bank of India|access-date=21 September 2022}}</ref> |- |స్లైస్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్ |2017 |[[గౌహతి]], [[అస్సాం]] |232 | | |https://slice.bank.in |<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/north-east-small-finance-bank-starts-operations-rbi/articleshow/61120503.cms|title=North East Small Finance Bank starts operations: RBI|date=17 October 2017|work=The Economic Times|access-date=16 August 2018}}</ref> |- |శివాలిక్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్ |2021 |[[షహరాన్‌పూర్]], [[ఉత్తరప్రదేశ్]] |73 | | |https://shivalik.bank.in |<ref>{{cite news |title= Shivalik Small Finance Bank commences operations |url=https://www.thehindu.com/business/shivalik-small-finance-bank-commences-operations/article34417086.ece |access-date=26 April 2021 |work=the-hindu |date=26 April 2021 |language=en-gb}}</ref> |- |సూర్యోదయ్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్ |2017 |నవీ ముంబై, [[మహారాష్ట్ర]] |695 | | |https://suryoday.bank.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251129032510/https://suryoday.bank.in/ |date=2025-11-29 }} |<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/suryoday-utkarsh-small-finance-banks-commence-operations-117012300934_1.html|title=Suryoday, Utkarsh small finance banks commence operations|date=23 January 2017|work=Business Standard India|access-date=16 August 2018}}</ref> |- |[[ఉజ్జీవన్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్]] |2017 |[[బెంగళూరు]], [[కర్ణాటక]] |752 |{{Sort|33316|{{INRConvert|33316|c}}}} |{{Sort|4754|{{INRConvert|4754|c}}}} | {{Url|https://www.ujjivansfb.bank.in|https://ujjivansfb.bank.in}} |<ref>{{cite web|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/bank-private/ujjivansmallfinancebank/USF|title=Ujjivan Small Finance Bank|date=27 April 2023|website=Reserve Bank of India|access-date=21 September 2022 |last1=Com |first1=Moneycontrol }}</ref> |- |యూనిటీ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్ |2021 |[[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]] |334 | | |https://unity.bank.in | |- |ఉత్కర్ష్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్ |2018 |[[వారణాశి]], [[ఉత్తరప్రదేశ్]] |967 | | |{{Url|https://www.utkarsh.bank.in|https://utkarsh.bank.in}} |<ref>{{cite news |title=Utkarsh start's operations |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/suryoday-utkarsh-small-finance-banks-commence-operations-117012300934_1.html |access-date=14 December 2018 |work=business-standard |date=4 August 2018 |language=en-gb}}</ref> |} ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[భారతదేశంలో బ్యాంకింగ్]] * [[భారతదేశ రిజర్వ్ బ్యాంక్]] * [[చిన్న ఆర్థిక బ్యాంకు]] * [[భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ కోడ్]] ==Notes== {{notelist}} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బయటి లింకులు== * {{cite web|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/BanksInIndia.aspx|title=Banks in India|publisher=[[Reserve Bank of India]]}} [[Category:Lists of banks in India|*]] [[Category:Economy of India lists|Banks]] [[Category:Lists of banks by country|India]] a1fep0cig63ai6forj6cd2qo00dwgxg భారతీయ మందిరం హిందూ దేవాలయం 0 472663 4936682 4832248 2026-08-16T13:07:25Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936682 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir|name=భారతీయ మందిర్ హిందూ దేవాలయం|country=New Zealand|coordinates={{coord|-36.8862|174.7415|display=inline,title}}|website=https://bharatiyamandir.org.nz/|deity=|architecture=|year_completed=June 1993|image=Bharatiya Mandir Hindu Temple 20241016 134036.jpg}} భారతీయ మందిర్ అనేది [[ఆక్లాండ్]] శివారు ప్రాంతమైన శాండ్రింగం లోని ఒక [[హిందూ దేవాలయం]]. ఇది న్యూజిలాండ్ లో అత్యంత పురాతనమైన, మొదటి ప్రయోజనం కోసం నిర్మించిన ఆలయం. ఇది అధికారికంగా జూన్ 1993లో ప్రారంభించబడింది.<ref name=":0">{{Cite web|title=Bhartiya Mandir celebrate a landmark occasion!|url=https://indiannews.co.nz/2023/07/10/bhartiya-mandir-celebrate-a-landmark-occasion-2/|access-date=2023-11-27|website=The Indian News|language=en|archive-date=2023-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014012231/https://indiannews.co.nz/2023/07/10/bhartiya-mandir-celebrate-a-landmark-occasion-2/|url-status=dead}}</ref> ఆక్లాండ్ లోని హిందూ సమాజానికి, హిందూ భారతీయ ప్రవాసులకు భారతీయ మందిర్ ఒక ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక ప్రకృతి దృశ్యం.<ref>{{Cite book|title=Where You From? Bridging a Cross-Cultural Identity of India and Aotearoa|last=Sarmah|first=Rishav|publisher=[[The University of Auckland]]|year=2022|location=Auckland}}</ref> ఇది దీపావళి వంటి మతపరమైన వేడుకలను నిర్వహించే ప్రదేశం. . == చరిత్ర == 1986లో, ఇప్పుడు పరోపకారి, న్యూజిలాండ్ ఆర్డర్ ఆఫ్ మెరిట్ సభ్యుడు, రోషన్లాల్ నౌహ్రియా, హిందూ న్యూజిలాండ్ వాసుల బృందం ఆక్లాండ్ యొక్క పెరుగుతున్న హిందూ జనాభా కోసం ఒక హిందూ ఆలయాన్ని నిర్మించాలని ప్రణాళికలు రూపొందించారు.<ref name=":0" /> 1988 అక్టోబరు 29న భారతదేశం నుండి న్యూజిలాండ్ పర్యటన సందర్భంగా సంత్ శ్రీ మొరారి బాపూ ఈ ఆలయ స్థలాన్ని ఆశీర్వదించారు.<ref name=":1">{{Cite book|title=Bharatiya Mandir Indian Temple: Silver Jubilee 1993-2018|publisher=Bharatiya Mandir|year=2018|location=Auckland|pages=1–51|language=sa, en}}</ref> 1991 సెప్టెంబరు 1న [[ఆచార్య]] శ్రీ వసంతభావు కాంతిలాల్ శుక్లా చేత భూమి శుద్ధి కార్యక్రమం (భూమి పూజ) నిర్వహించబడింది, దీనిని సుమారు 600 మంది భక్తులు చూశారు.<ref name=":1" /> సుమారు 51 కుటుంబాల విరాళాలతో, ఆలయ పునాది ఇటుకలు వేయబడ్డాయి. దీని తరువాత పునాది వేడుక జరిగింది (శిలా రోపం). <ref name=":1" /> సెప్టెంబర్ 20, 1991న ఒక టైమ్ క్యాప్సూల్ కూడా ఏర్పాటు చేసి, దానిని సరైన స్థానంలో ఉంచారు.<ref name=":1" /><ref>{{Cite paper}}</ref> భారతీయ మందిర్ యొక్క మొదటి ధర్మకర్తల బృందం, శ్రీ శివలాల్ మాస్టర్, డా. చునీభాయ్ మాధవ్, రోషన్‌లాల్ నౌహ్రియా, ఠాకోర్ పర్భు, కాంతిలాల్ భిఖా, డా. రాజిందర్ అగ్నిహోత్రి, డా. కాంతిలాల్ ఎన్. పటేల్, మోహన్‌భాయ్ దయా, నరేంద్ర మాస్టర్స్, నవీన్ చంద్ర పటేల్.<ref name=":12">{{Cite book|title=Bharatiya Mandir Indian Temple: Silver Jubilee 1993-2018|publisher=Bharatiya Mandir|year=2018|location=Auckland|pages=1–51|language=sa, en}}</ref> ఆర్కిటెక్ట్ పీటర్ టిబ్బిట్స్ (స్టిఫ్ హుకర్, అసోసియేట్స్ నుండి), ఇతర మందిర్ దేవాలయాలను అధ్యయనం చేయడానికి, భారతీయ మందిర్‌లో ఉపయోగించడానికి మూర్తి, ఇతర ప్రామాణికమైన హిందూ మతపరమైన వస్తువులను ఎంచుకోవడానికి కమిటీ సభ్యులు భారతదేశానికి వెళ్లడానికి ఎంపిక చేయబడ్డారు..<ref name=":1" /> == ప్రస్తుతం == 2016 నవంబరులో భారతీయ మందిర్ పొరుగున ఉన్న బాల్మోరల్ కమ్యూనిటీ సెంటర్ ను కొనుగోలు చేసింది, ఇది స్థానిక కమ్యూనిటీ గ్రూపులు, కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తుంది.<ref name=":1" /> ఈ ఆలయం శాండ్రింగ్హామ్ శివారులో ఉంది, ఇది దక్షిణాసియా ప్రభావానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. విస్తృతమైన దక్షిణాసియా దుకాణాలు, తినుబండారాల కారణంగా 'లిటిల్ ఇండియా' గా పిలువబడుతుంది.<ref>{{Cite paper}}</ref><ref>{{Cite book|title=Where You From? Bridging a Cross-Cultural Identity of India and Aotearoa|last=Sarmah|first=Rishav|publisher=[[The University of Auckland]]|year=2022|location=Auckland}}</ref> భారతీయ మందిర్ ఇప్పుడు యువత సమూహాలు, విద్యా తరగతులు, గ్రంథాలయ సేవలు, సంగీత తరగతులు, యోగా తరగతులు, వివిధ భాషా తరగతులు, సాంప్రదాయ నృత్య తరగతులు, మహిళల సమూహం వంటి భక్తుల సంఘం కోసం కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తుంది.<ref name=":1" /> [[లోహ్రీ]] వేడుకలు, [[మకర సంక్రాంతి]], [[వసంత పంచమి]]/సరస్వతి పూజ, [[మహాశివరాత్రి|మహా శివరాత్రి]], [[హోళికా దహనం|హోలికా దహనం]], [[హోళీ|హోలీ]], చైత్ర [[నవరాత్రి]]/[[ఉగాది]] వేడుకలు, రా[[శ్రీరామనవమి|రామ్ నవమి]], [[హనుమజ్జయంతి|హనుమాన్ జయంతి]], [[గురుపౌర్ణమి|గురు పూర్ణిమ]], [[రాఖీ పౌర్ణమి|రక్షా బంధన్]], [[కృష్ణాష్టమి|కృష్ణ జన్మాష్టమి]], [[వినాయక చవితి|గణేశ చతుర్థి]], గణేశ విసర్జన, శారదీయ నవరాత్రి, మహా నవమి, [[శరత్ పూర్ణిమ|శరద్ పూర్ణిమ]], దసరా, [[కర్వా చౌత్]], [[ధన త్రయోదశి|ధన్ తేరస్]], [[నరక చతుర్దశి|నారక్ చతుర్దశి]], లక్ష్మీ పూజ/[[దీపావళి]], గోవర్ధన్ పూజ, [[భాయ్ దూజ్]], గీతా జయంతి వంటి పండుగలు జరుపుకుంటారు.<ref name=":1" /> 2023లో ఈ ఆలయం తన 30వ వార్షికోత్సవాన్ని జరుపుకుంది.<ref>{{Cite paper}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} == మరింత చదవండి == * [https://www.youtube.com/watch?v=g13PJDQW1C0&list=TLGGi4r-uvzbFhgyMzAxMjAyNA భారతీయ మందిరం ఏరియల్ వ్యూ] [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:న్యూజీలాండ్]] 1uvi25l5trtf90j17bwydd2ztfw4f04 బృహదీశ్వర దేవాలయం, గంగైకొండ చోళపురం 0 475543 4936830 4799081 2026-08-17T05:02:26Z యర్రా రామారావు 28161 [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాలు]] ను తీసివేసారు; [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936830 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = గంగైకొండ చోళపురం బృహదీశ్వర ఆలయం | native_name = கங்கைகொண்ட சோழீசுவரர் கோயில் | image = Gangaikondacholapuram Temple 4.jpg | alt = ఆలయ సముదాయపు సంపూర్ణ దృశ్యం | caption = గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం | country = [[భారతదేశం]] | state = [[తమిళనాడు]] | district = [[అరియలూరు జిల్లా]] | coordinates = {{coord|11|12|22.44|N|79|26|56|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | map_type = India#Tamil Nadu | map_caption = తమిళనాడులో స్థానం | deity = [[శివుడు]] | festivals = [[మహా శివరాత్రి]], సడయ విలా | architecture = [[చోళ కళా నిర్మాణ శైలి|చోళ నిర్మాణ శైలి]]<ref>{{cite book |last=Rao |first=Raghunadha |title=Indian Heritage and Culture |date=1989 |publisher=Sterling Publishers Private Limited |isbn=9788120709300 |page=32}}</ref> | inscriptions = [[తమిళ భాష]] | year_completed= 11వ శతాబ్దం సీఈ | creator = [[రాజేంద్ర చోళుడు I]] | elevation_m = | website = | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | part_of = [[గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలు]] | Criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}} | ID = 250bis | Year = 1987 | Extension = 2004 }} }} '''బృహదీశ్వర ఆలయం''' అనేది [[హిందూ ఆలయం]]గా [[శివుడు]]కు అంకితమైనది. ఇది [[గంగైకొండ చోళపురం]], [[జయంకొండం]]లో, [[దక్షిణ భారతదేశం]]లోని [[తమిళనాడు]] రాష్ట్రంలో ఉంది. ఈ ఆలయాన్ని 1035 సీఈలో [[రాజేంద్ర చోళుడు|రాజేంద్ర చోళుడు I]] తన కొత్త రాజధాని భాగంగా నిర్మించాడు. ఇది రూపకల్పనలో, పేరులో 11వ శతాబ్దానికి చెందిన [[బృహదీశ్వర దేవాలయం (తంజావూరు)|తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయంతో]] సమానంగా ఉంటుంది, అది సుమారు 70 కి.మీ దక్షిణ–పశ్చిమాన ఉంది.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241-245}} గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం పరిమాణంలో చిన్నదైనప్పటికీ మరింత సున్నితమైన కళాత్మకత కలిగి ఉంటుంది. ఈ రెండు ఆలయాలు దక్షిణ భారతదేశంలోని అతిపెద్ద శివాలయాల్లో ఒకటిగా, [[ద్రావిడ నిర్మాణం|ద్రావిడ నిర్మాణ శైలికి]] అద్భుతమైన ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి. ఈ ఆలయాన్ని గ్రంథాలలో ''గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం'' లేదా ''గంగైకొండచోళీశ్వరమ్ ఆలయం'' అని కూడా పిలుస్తారు. ప్రధాన ఆలయం శివుడికి అంకితం చేయబడినదైనా, ఇందులో [[విష్ణువు]], [[దుర్గాదేవి]], [[సూర్యుడు]], హరిహరుడు, [[అర్ధనారీశ్వరుడు]] వంటి అనేక హిందూ దేవతల విగ్రహాలు ఉన్నాయి.<ref name="asigcbt">[http://asi.nic.in/asi_monu_whs_cholabt.asp Great Living Chola Temples] Archaeological Survey of India</ref><ref name="ayyar291">PV జగదీశ అయ్యర్ (1993), South Indian Shrines, Asian Educational Services, ISBN 81-206-0151-3, పుటలు 291–295</ref> ఈ ఆలయం తూర్పు దిశగా ఉదయ సూర్యునికి ఎదురుగా నిర్మించబడింది. గర్భగృహం, [[మండపం|మండపాలు]] తూర్పు–పడమర అక్షంలో అమర్చబడ్డాయి. ప్రధాన ఆలయంతో పాటు అనేక చిన్న ఆలయాలు, గోపురాలు, ఇతర స్మారక నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని భాగంగా ధ్వంసమై లేదా తరువాతి శతాబ్దాలలో పునరుద్ధరించబడ్డాయి. ఈ ఆలయం తన కాంస్య శిల్పాలు, గోడలపై ఉన్న కళాకృతులు, [[నంది]] విగ్రహం, విశాలమైన విమాన శిఖరానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. రాజేంద్ర చోళుడు నిర్మించినప్పటికీ, ఈ ఆలయంలోని శాసనాలలో ఒక్కటైనా ఆయనకు చెందినది కాదు అనే విషయం విశేషం.<ref name="asigcbt" />{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241, 243-249}} ఈ ఆలయం తప్ప గంగైకొండ చోళపురం అనే పురాతన రాజధాని నగరం – సుమారు 900 నుండి 1215 సీఈ వరకు మూడు శతాబ్దాలకు పైగా శక్తివంతమైన ఆసియా సామ్రాజ్యానికి కేంద్రంగా ఉన్నది – పూర్తిగా నాశనమైంది. అక్కడి ఇతర ముఖ్యమైన చోళకాల హిందూ ఆలయాలు కూడా అంతరించిపోయాయి.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241-245}}<ref>{{cite book|author=Irāmaccantiran̲ Nākacāmi|title=Gangaikondacholapuram|year=1970|publisher=State Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu|pages=14–16}}</ref> గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం ఇప్పటికీ క్రియాశీలక ఆలయంగానే ఉంది. ఇక్కడ ప్రతిరోజూ నాలుగు పూజా కర్మలు నిర్వహించబడుతాయి. అలాగే అనేక వార్షిక పండుగలు జరుపుతారు. వీటిలో తమిళ నెల మాసి (ఫిబ్రవరి–మార్చి)లో జరిగే [[శివరాత్రి]], ఐప్పసిలో జరిగే ఐప్పసి పౌర్ణమి, [[మార్గశిరమాసము|మార్గశిర]] నెలలో జరిగే తిరువాదిరై ముఖ్యమైనవి. ఇది తమిళనాడులో అత్యధికంగా సందర్శించబడే పర్యాటక స్థలాలలో ఒకటి. ఈ ఆలయాన్ని భారత పురావస్తు సర్వే శాఖ (ASI) పరిరక్షిత వారసత్వ స్మారకంగా నిర్వహిస్తోంది. [[యునెస్కో]] సంస్థ 2004లో దీనిని ప్రపంచ వారసత్వ స్థలంగా ప్రకటించింది. అలాగే [[తంజావూరు]]లోని [[బృహదీశ్వర దేవాలయం (తంజావూరు)|బృహదీశ్వర ఆలయం]], దరసురంలోని [[ఐరావతేశ్వర దేవాలయం|ఐరవతేశ్వర ఆలయంలతో]] కలిసి వీటిని సమష్టిగా [[గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలు]]గా పిలుస్తారు.<ref name="asigcbt" /><ref name="unesco">{{cite web|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004}}</ref> ==ప్రాంతం== [[File:Longview of Gangaikonda cholapuram.jpg|thumb|left|దూరం నుండి కనిపించే గంగైకొండ చోళపురం బృహదీశ్వర ఆలయం|223x223px]] ఈ బృహదీశ్వర ఆలయం [[గంగైకొండ చోళపురం]] గ్రామ సమీపంలో ఉంది. ఇది [[చెన్నై]]కి సుమారు 280 కి.మీ దక్షిణ–పడమర దిశలో, [[చిదంబరం]]కి సుమారు 50 కి.మీ దూరంలో ఉంది. సుమారు 70 కి.మీ ఈశాన్యంలో [[తంజావూరు]]లోని చోళకాలానికి చెందిన మరో [[బృహదీశ్వర దేవాలయం (తంజావూరు)|బృహదీశ్వర ఆలయం]] ఉంది. అలాగే 30 కి.మీ దూరంలో [[ఐరావతేశ్వర దేవాలయం|ఐరవతేశ్వర ఆలయం]] ఉంది. ఈ మూడు ఆలయాలు [[యునెస్కో]] ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.<ref name=asigcbt/><ref name=unesco/> ఈ ఆలయం తిరుచిరాపల్లి–చిదంబరం మార్గాన్ని కలిపే జాతీయ రహదారి 81పై ఉంది.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=240-241}} సమీప పట్టణమైన చిదంబరం భారతీయ రైల్వే నెట్‌వర్క్, తమిళనాడు రాష్ట్ర రవాణా బస్సులు, జాతీయ రహదారులు 36, 81, 245ల ద్వారా అనుసంధానమై ఉంది.<ref name="road">{{cite web|title=NH wise Details of NH|publisher=National Highways Authority of India}}</ref> సమీపంలోని విమానాశ్రయం తిరుచిరాపల్లి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం (TRZ), ఇది సుమారు {{convert|120|km}} దూరంలో ఉంది.<ref>{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|year=2008|publisher=Nile|page=5}}</ref> ఈ ఆలయం భూభాగంలో ఉన్నప్పటికీ, [[కొల్లిడం నది]] సమీపంలో, [[కావేరి నది]] డెల్టా ప్రాంతంలో ఉంది. ఇక్కడి నుండి [[బంగాళాఖాతం]], తద్వారా భారత మహాసముద్రంకు చేరుకునే అవకాశం ఉంది.<ref>{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|year=2014|publisher=Princeton University Press|pages=72–78}}</ref> ==వివరణ== {{wide image|Gangaikondacholapuram view01.jpg|800px|గంగైకొండ చోళపురం ఆలయ సముదాయపు విస్తృత దృశ్యం.}} ===నిర్మాణ శైలి=== [[File:Back view of Raja gopuram.jpg|thumb|తంజావూరు ఆలయంతో పోలిస్తే ఇక్కడి ''విమానము'' వంకర వంపును చూపిస్తుంది.|alt=గర్భగృహం మీద ఉన్న పిరమిడ్ ఆకార నిర్మాణం]] [[File:Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram, Jayamkondan.jpg|thumb|''విమానము'' యొక్క వంకర ఆకారాన్ని హైలైట్ చేసే ప్రక్కదృశ్యం]] గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం [[ద్రావిడ నిర్మాణం|ద్రావిడ నిర్మాణ శైలిలో]] చతురస్ర ప్రణాళికతో నిర్మించబడింది.{{sfn|Ambujam Anantharaman|2006|pp=68-9}} ప్రాథమిక ప్రాంగణం పక్కపక్కనే అమర్చబడిన రెండు చతురస్రాలతో రూపొందించబడింది. అన్ని ''[[మండపం|మండపాలు]]'', ''ఉపపీఠం'', ఆలయ ప్రణాళికలు, ''గర్భగృహం'' (పవిత్ర గర్భస్థానం), గోపుర నిర్మాణ భాగాలు అన్నీ చతురస్రాకారంగా ఉండి, వృత్తాలు, భౌగోళిక సమతుల్యత సూత్రాలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ నిర్మాణ భాగాలు తంజావూరులోని భారీ [[బృహదీశ్వర దేవాలయం (తంజావూరు)|బృహదీశ్వర ఆలయంను]] పోలి ఉంటాయి. ఈ రెండు ఆలయాలలోనూ అనేక ప్రవేశ ద్వారాల ద్వారా ప్రవేశించే ప్రాంగణం, తక్కువ ఎత్తు గల ''గోపురాలు'' ఉంటాయి. లోపల ఉన్న ఆలయాలు ఎక్కువగా తూర్పు – పడమర అక్షంలో అమర్చబడ్డాయి; కొన్నింటి అమరిక మాత్రం నిలువు దిశలో ఉంటుంది. ఆలయ సముదాయంలో ''నంది మండపం'', ''అలంకార మండపం'', ''మహా మండపం'', ''ముఖ మండపం'', ''అర్ధ మండపం'' ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని 14వ శతాబ్దం తర్వాతి హిందూ రాజ్యాల కాలంలో లేదా 19వ శతాబ్దంలో [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] కాలంలోని కళా సంరక్షణ అధికారులచే చేర్చబడ్డాయి లేదా పునరుద్ధరించబడ్డాయి.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241-249}} కనిపించే ''ఉపపీఠం'' పొడవు {{convert|103.63|m|ft|abbr=on}} కాగా, వెడల్పు {{convert|30.48|m|ft|abbr=on}}గా తూర్పు–పడమర అక్షంలో విస్తరించి ఉంది. అయితే దీని కొంత భాగం నశించిపోయి ఉండవచ్చని భావిస్తారు; మిగిలిన పునాదులు మట్టితో కప్పబడి ఉండగా, పర్యాటక అవసరాల కోసం ఉపరితలం పునరుద్ధరించబడింది.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=245}}{{sfn|Roma Chatterjee|2016|p=33}} కనిపించే భాగం ప్రకారం, ''గర్భగృహం'' పొడవు {{convert|30.48|m|ft|abbr=on}}, ''మహా మండపం'' పొడవు {{convert|53.34|m|ft|abbr=on}}, ''అర్ధ మండపం'' పొడవు {{convert|19.81|m|ft|abbr=on}}గా ఉంది. చతురస్రాకారంలో ఉన్న ''అర్ధ మండపం'' గర్భగృహం, మహా మండపాన్ని కలుపుతుంది.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241-249}} స్థంభాలతో కూడిన మండపాలు కలిగిన ప్రారంభకాల ఆలయాలలో ఇది ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది; ఇది తరువాతి ఆలయాలలో సాధారణ లక్షణంగా మారింది.{{sfn|Habib|2007|p=44}} ప్రధాన ఆలయం ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడింది. ప్రాంగణం కొలతలు {{convert|560|ft|m|abbr=on}} × {{convert|320|ft|m|abbr=on}}గా ఉన్నాయి. గర్భగృహం విస్తీర్ణం {{convert|100|sqft|sqm|abbr=on}} కాగా, దీనిలోకి ''అర్ధ మండపం'' ద్వారా ప్రవేశిస్తారు. గర్భగృహ ద్వారానికి రెండు వైపులా ''ద్వారపాలకులు'' నిలిచి ఉంటారు; వీరి ఎత్తు ఒక్కొక్కరు {{convert|6|ft|m|abbr=on}} ఉంటుంది. గర్భగృహంలో బృహదీశ్వరుడు (శివుడు) ''[[లింగం]]'' రూపంలో ప్రతిష్ఠించబడ్డాడు. ఈ లింగం ఎత్తు {{convert|4|m|ft|abbr=on}} కాగా, దాని పీఠపు పరిధి {{convert|18|m|ft|abbr=on}}గా ఉంటుంది.<ref name="Meena">{{cite book|title=Temples in South India|last=V.|first=Meena|publisher=Harikumar Arts|location=Kanniyakumari|year=1974|edition=1st|page=38}}</ref> ప్రాంగణంలో కూర్చున్న [[నంది]] విగ్రహం ఉంది, ఇది గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొని {{convert|200|m|ft|abbr=on}} దూరంలో అక్షరేఖలో అమర్చబడి ఉంది.<ref name="Vijay" /> గర్భగృహం చుట్టూ ఐదు చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి. అలాగే 19వ శతాబ్దంలో చేర్చబడిన సింహ కూపం (Lion well) కూడా ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో తొమ్మిది గ్రహ దేవతలను సూచించే ఏకశిలా రూపంలో [[నవగ్రహాలు]] ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి.<ref name="Meena" /> ===శ్రీ–విమానము=== ''[[విమానము]]'' (ఆలయ శిఖరం) ఎత్తు {{convert|55|m|ft|abbr=on}}గా ఉంటుంది, ఇది తంజావూరు ఆలయ విమానంతో పోలిస్తే {{convert|3|m|ft|abbr=on}} తక్కువ. చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, రాజేంద్ర చోళుడు తన తండ్రి నిర్మించిన తంజావూరు మహాకృతి పట్ల గౌరవ సూచకంగా ఈ ఆలయ ఎత్తును ఉద్దేశపూర్వకంగా తక్కువగా ఉంచాడని భావిస్తారు.<ref name=high/> తంజావూరు ఆలయానికి నేరుగా ఉన్న ఆకృతితో పోలిస్తే, ఈ ఆలయ విమానము పైభాగంలో స్వల్పంగా లోపలికి వంగిన వంకర ఆకారాన్ని కలిగి ఉంటుంది.<ref>{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo0000harl|year=1994|publisher=Yale University Press|page=[https://archive.org/details/artarchitectureo0000harl/page/316 316]}}</ref> ఇది ఎనిమిది మండలాలుగా విభజించబడింది.{{sfn|Roma Chatterjee|2016|p=33}} ఈ శిఖరం ''అధిష్ఠానం''పై {{convert|10.67|m|ft|abbr=on}} ఎత్తు వరకు చతురస్రాకార నిర్మాణంగా పైకి ఎగసి ఉంటుంది.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=243-244}} దీనిపై రెండు అడ్డపు పట్టీలు ఉండి, వాటి చుట్టూ భారీ కార్నిస్ అమర్చబడి ఉంటుంది. ప్రతి పట్టీకి దక్షిణ, పడమర, తూర్పు వైపులా ఐదు విభాగాలు ఉండి, వాటి మధ్య [[పిలాస్టర్]]లు ఉంటాయి. చివరి విభాగాలు చతురస్రాకారంగా, మిగతా మూడు దీర్ఘచతురస్రాకారంగా ఉంటాయి. మధ్యలోని విభాగం అత్యంత వెడల్పుగా ఉంటుంది. ప్రతి వైపున నాలుగు అడ్డ వరుసలలో చెక్కబడిన [[ఫ్రైజ్]] శిల్పాలు ఉంటాయి. ఇవి [[శైవం]], [[వైష్ణవం]], [[శక్తిపీఠాలు|శాక్తం]] సంప్రదాయాలకు చెందిన హిందూ పురాణ గాథలను వివరిస్తాయి.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=243-249}}<ref>{{cite book|author=Irāmaccantiran̲ Nākacāmi|title=Gangaikondacholapuram|year=1970|publisher=State Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu|pages=26–34}}</ref> ప్రతి అంతస్తుకు పుష్పాల వంపుతో కూడిన ''గవాక్ష'' ఆకార నమూనాలతో అలంకరించిన కార్నిస్‌లు ఉంటాయి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం ప్రకారం, ఇందులో ''[[యాళి]]'' అనే పురాణ జంతు రూపాలు, హారాల ఆకార అలంకరణలు కూడా ఉన్నాయి.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=244-245}} గంగైకొండ చోళపురంలోని శ్రీ–విమానానికి తొమ్మిది అంతస్తులు (''తలాలు'') ఉన్నాయి; తంజావూరు ఆలయంలో అయితే పదమూడు అంతస్తులు ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తులో చతురస్ర–వృత్త–దీర్ఘచతురస్ర ఆకృతుల కళా నమూనాలు ఉంటాయి. పై అంతస్తులు క్రమంగా చిన్నవుతూ క్రింది అంతస్తుల నమూనాలను పునరావృతం చేస్తాయి. ఈ తగ్గుదల రేఖీయంగా కాకుండా ఉండటంతో, విమానానికి అరుదైన పరిభ్రమణాకార (పరబోలిక్) ఆకృతి ఏర్పడింది. ''గ్రీవ'' (మెడ భాగం) ప్రధాన దిక్సూచిక దిశలకు అమర్చబడింది. తంజావూరు ఆలయం మాదిరిగానే, దీని మూలల్లో నంది విగ్రహాలు ఉంటాయి. ''గ్రీవ''పై ''కీర్తిముఖం'' శిల్పాలు, వాటి పైన సమమితమైన వికసించిన కమలం ఉంటుంది. శిఖరాన్ని ''[[కలశం]]'' అలంకరిస్తుంది; దీనిపై ఒకప్పుడు బంగారు పూత ఉండేది, అది ఇప్పుడు లేదు. కలశం పైన ఆకాశాన్ని ఆహ్వానించే కమల మొగ్గ ఉంటుంది.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=243-249}} ===శిల్పకళ=== {{Infobox | title = గంగైకొండ చోళపురం ఆలయ శిల్పాలు | image = {{image array | perrow = 2 | width = 150 | height = 150 | image1 = Gangaikonda cholapuram sculptures 04.jpg | caption1 = [[అర్ధనారీశ్వరుడు]] (అర్ధ శివుడు – అర్ధ పార్వతి) | image2 = Gangaikonda cholapuram sculptures 21.jpg | caption2 = [[హరిహరుడు]] (అర్ధ శివుడు – అర్ధ విష్ణువు) | image3 = 18.Gangaikonda Cholapuram.jpg | caption3 = [[సరస్వతి]] | image4 = Gangaikonda cholapuram sculpture 30.jpg | caption4 = [[వరాహ అవతారం|వరాహుడు]] (విష్ణువు అవతారం) }} }} గర్భగృహ గోడల చుట్టూ సుమారు యాభై శిల్ప ఉబ్బిన చిత్రాలు ఉన్నాయి. వీటిలో [[నటరాజు]], [[సరస్వతి]], భక్తునికి మాల వేస్తున్న శివుడు అనే మూడు అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి. శైవ సన్యాసి, పండితుడైన [[చండేశ్వరుడు]]కు ప్రత్యేక ఆలయం ఉంది; ఆయన అరవైమూడు [[నాయనార్లు]]లో ఒకరు. ఆలయ గోడలపై ఉన్న ఇతర కోణాలలో శివుడి వివిధ రూపాలు, [[దుర్గాదేవి]], [[విష్ణువు]] రూపాలు దర్శనమిస్తాయి. ఈ ఆలయంలో 11వ శతాబ్దానికి చెందిన [[చోళ కళ]]ను ప్రతిబింబించే అనేక కాంస్య విగ్రహాలు ఉన్నాయి. వీటిలో [[కార్తికేయుడు]] విగ్రహం అత్యంత గుర్తింపు పొందినది.{{sfn|Roma Chatterjee|2016|p=44}} ఒక శిల్పంలో ఆలయాన్ని నిర్మించిన హిందూ పాలకుని అరుదైన రూపచిత్రం కనిపిస్తుంది. పార్వతీ దేవి పక్కన నిలిచిన శివుడు, తన విజయాన్ని సూచిస్తూ పుష్పమాలను చిన్న పరిమాణంలో కూర్చున్న రాజేంద్రుడు I కు అందిస్తున్న దృశ్యం ఇందులో చెక్కబడి ఉంది.<ref>Michell, 53</ref> ==చరిత్ర== ఈ ఆలయాన్ని 1035 సీఈలో ప్రసిద్ధ [[చోళులు|చోళ]] రాజు [[రాజరాజ చోళుడు|రాజ రాజ చోళుడు I]] కుమారుడైన [[రాజేంద్ర చోళుడు|రాజేంద్ర చోళుడు I]] (1012–1044 సీఈ) నిర్మించాడు. రాజ రాజ చోళుడు తంజావూరులోని [[బృహదీశ్వర దేవాలయం (తంజావూరు)|బృహదీశ్వర ఆలయంను]] నిర్మించాడు.<ref name=Vijay/> కొంతమంది నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ ఆలయం 1020 సీఈలో, రాజేంద్రుడి 6వ పాలనా సంవత్సరంలో నిర్మించబడిందని భావిస్తారు. అయితే శాసనాలు మాత్రం 20వ పాలనా సంవత్సరాన్ని సూచిస్తున్నాయి, అది 1035 సీఈకు సరిపోతుంది. తన తండ్రి నిర్మించిన ఆలయాన్ని అనుసరించాలనే ఉద్దేశంతో రాజేంద్రుడు ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. చోళకాల గ్రంథాల ప్రకారం, ఆయన భారతదేశం అంతటా నిర్వహించిన యుద్ధయాత్రల్లో [[కర్ణాటక]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[ఒడిశా]],, [[బెంగాల్]] ప్రాంతాలను జయించాడు. తన విజయానంతరం, ఓడిపోయిన రాజ్యాలు [[గంగా నది]] నీటితో నిండిన పాత్రలను పంపించి, ఆ నీటిని ఆలయ బావిలో పోయాలని ఆదేశించాడు.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241-249}} ఈ బావిని మొదటగా గంగాజలంతో నింపినందున దీనిని "చోళగంగం" అని పిలిచేవారు.<ref name="high">{{cite news|title=Stunning, Impressive Temple of Gangai-Konda-Cholapuram: This Place Has History Associated with River Ganga & the City Was Founded by Rajendra Chola I|work=Daily News & Analysis|first=Vimala|last=Nandkumar|date=28 November 2015}}</ref> [[File:Gangaikonda cholapuram Sculpture-2.jpg|left|thumb|alt=కూర్చున్న శివుడు, పార్వతి భక్తుడికి మాల వేస్తున్న గ్రానైట్ శిల్పం|upright=0.9|శివుడు రాజు [[రాజేంద్ర చోళుడు I|రాజేంద్రుడు I]]కు మాల వేస్తున్న దృశ్యం{{sfn|George Michell|1988|p=51}}]] తమిళ సంప్రదాయం ప్రకారం, రాజేంద్రుడు తరువాత "గంగైకొండ చోళుడు" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు, దీని అర్థం "గంగను జయించినవాడు". ఆయన మునుపటి చోళ రాజధాని తంజావూరును విడిచిపెట్టి [[గంగైకొండ చోళపురం]]ను తన రాజధానిగా స్థాపించాడు. తదుపరి 250 సంవత్సరాల పాటు గంగైకొండ చోళపురం చోళుల రాజధానిగా కొనసాగింది.<ref>{{cite book|title=Faiths Across Time: 5,000 Years of Religious History|url=https://archive.org/details/faithsacrosstime0003melt|last=Melton|first=J. Gordon|year=2014|page=[https://archive.org/details/faithsacrosstime0003melt/page/1576 674]}}</ref> రాజేంద్రుడు తమిళ [[వాస్తు శాస్త్రం]], [[ఆగమ శాస్త్రం]] గ్రంథాల్లో సూచించిన ప్రణాళికలు, మౌలిక సదుపాయాల ఆధారంగా అనేక ఆలయాలతో కూడిన సంపూర్ణ రాజధానిని నిర్మించాడు.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241-249}} వీటిలో [[అయ్యప్పన్|ధర్మ శాస్తా]], విష్ణు, ఇతర ఆలయాలు ఉన్నాయి. అయితే ఈ ఆలయం తప్ప మిగతా నిర్మాణాలన్నీ 13వ శతాబ్దాంతం, 14వ శతాబ్దంలో నాశనం అయ్యాయి. చోళకాలానికి చెందిన ఇతర గుర్తులు, మట్టితో కప్పబడ్డ గుట్టలు, తవ్వకాలలో బయటపడిన విరిగిన స్తంభాలు, ఇటుక గోడలు ఈ ఆలయానికి సమీపంలోని విస్తృత ప్రాంతంలో కనిపిస్తాయి.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241-249}}<ref name="V" /> ఈ నగరాన్ని పేరుతో ప్రస్తావించిన అత్యంత పురాతన శాసనం 1029 సీఈకు చెందినది. ఉత్తర భారతదేశంలోని గంగా నదివైపు రాజేంద్రుడు చేసిన యాత్రకు సంబంధించిన ప్రాథమిక సూచన 1023 సీఈలో లభిస్తుంది. గంగైకొండ చోళపురం ఆలయానికి చేసిన మొదటి దానం 1035 సీఈలో నమోదైంది.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=241-249}} దేహేజియా ప్రకారం, రాజేంద్రుడు తన తండ్రి వినియోగించిన శిల్పులను తంజావూరు నుండి ఇక్కడికి తరలించి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.<ref name=Vijay>{{cite book|title=Art of the Imperial Cholas|last=Dehejia|first=Vidya|publisher=Columbia University Press|year=2013|pages=79–81}}</ref> రాజేంద్రుడు తరువాతి కాలానికి చెందిన ఎక్కువ మంది లేదా అన్ని చోళ రాజులు గంగైకొండ చోళపురంలోనే పట్టాభిషేకం చేసుకున్నారు. పురావస్తు తవ్వకాలలో ఈ ఆలయం నుండి కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలో కోట గోడలు, రాజప్రాసాద అవశేషాలు బయటపడ్డాయి. రాజేంద్రుడి వారసుడైన [[కులోత్తుంగ చోళుడు I]] ఈ నగరానికి చుట్టూ కోట నిర్మించాడని భావిస్తారు.<ref name=V/> ఈ నగరం నాశనం కావడానికి గల కారణాలు స్పష్టంగా తెలియవు. వసంతి ప్రకారం, 13వ శతాబ్దం చివర్లో చోళులను ఓడించిన [[పాండ్యులు]] తమ గత పరాజయాలకు ప్రతీకారంగా ఈ నగరాన్ని పూర్తిగా ధ్వంసం చేసి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.<ref name=V>{{Cite book |chapter=Excavation at Gangaikonda Cholapuram |last=Vasanthi |first=S. |title=Nagapattinam to Suvarnadwipa |year=2009 |pages=96–100}}</ref> అయితే, ఇతర ఆలయాలు ధ్వంసమై ఈ ఆలయం మాత్రం ఎందుకు మిగిలిపోయిందో, అలాగే తరువాతి కాలపు చోళులు, పాండ్యులు, [[విజయనగర సామ్రాజ్యం]] కాలానికి చెందిన సుమారు ఇరవై శాసనాలు ఈ ఆలయానికి దానాలు ఇచ్చినట్లు ఎందుకు సూచిస్తున్నాయో స్పష్టత లేదు.<ref>{{cite book|title=The great temple at Tanjore|last=Pillai|first=J.M. Somanasundaram|year=1994|pages=109–111}}</ref> మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఈ విధ్వంసం దాడులు, దోపిడీలు, యుద్ధాలతో సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. ముఖ్యంగా 1311లో ముస్లిం సేనాధిపతి [[మాలిక్ కాఫూర్]] నాయకత్వంలోని [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్|దిల్లీ సుల్తానేట్]] సేనలు, 1314లో [[ఖుస్రూ ఖాన్]], 1327లో [[ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్]] చేసిన దండయాత్రలు ఈ విధ్వంసానికి కారణమై ఉండవచ్చు.<ref>{{cite book|author=George Michell|title=Islamic heritage of the Deccan|year=1986|page=8}}</ref><ref>{{cite book|author=Jamal Malik|title=Islam in South Asia|url=https://archive.org/details/islaminsouthasia0000mali_t5l2|year=2008|page=[https://archive.org/details/islaminsouthasia0000mali_t5l2/page/140 140]}}</ref> తదుపరి కాలంలో హిందూ రాజులు, ముస్లిం సుల్తానుల మధ్య యుద్ధాలు జరిగాయి. ఈ క్రమంలో సమీపంలోని [[మదురై సుల్తానేట్]] (1335–1378) వంటి కొత్త రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి.{{refn|group=note|తంజావూరు హిందూ, ముస్లిం రాజ్యాల దాడులకు గురైంది. [[అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ]] కాలంలో [[మాలిక్ కాఫూర్]] నేతృత్వంలో జరిగిన దక్షిణ భారతదేశ దండయాత్రల అనంతరం 14వ శతాబ్దంలో మదురై సుల్తానేట్ స్థాపించబడింది. తరువాత [[ఆదిల్ షాహీ వంశం]], [[కుతుబ్ షాహీలు]] తదితరులు కూడా దాడులు చేశారు.}} 1378లో [[విజయనగర సామ్రాజ్యం]] మదురై సుల్తానేట్‌ను ఓడించింది. దాంతో ఈ ఆలయం సహా అనేక చోళకాల ఆలయాలు మళ్లీ హిందూ రాజుల ఆధీనంలోకి వచ్చాయి. వారు వీటిని మరమ్మతులు చేసి పునరుద్ధరించారు. ==గ్రంథాలు== గంగైకొండ చోళపురం, ఈ ఆలయం గురించి ''మూవర్ ఉలా'', ''కలింగత్తుపరాణి'' వంటి సమకాలీన సాహిత్య గ్రంథాలలో ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. వసంతి వంటి పండితులు 11వ శతాబ్దపు తమిళ కవి [[కంబన్|కంబర్]] తన [[అయోధ్య]] వర్ణనను గంగైకొండ చోళపురం వీధులు, నగర నిర్మాణాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని వర్ణించాడని భావిస్తారు. ఇదే విధమైన పోలికను [[సెక్కిళార్]] రచించిన ''[[పెరియ పురాణం]]''లో కూడా గమనించవచ్చు. ''మూవర్ ఉలా'' అనే గ్రంథం [[చేరులు]], [[చోళులు]], పాండ్యుల గురించి వివరించే రచనగా, ఈ నగరం, ఆలయం గురించి స్పష్టమైన వర్ణనను అందిస్తుంది.<ref name="V" /> తంజావూరు ఆలయం మాదిరిగానే, ఈ ఆలయం కూడా సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగా ఎదిగిందని భావిస్తారు. సంగీతం, నృత్యం, కాంస్య శిల్పాల రూపంలో కళా కార్యకలాపాలు ఈ ఆలయంలో ప్రోత్సహించబడ్డాయి, నిర్వహించబడ్డాయి.<ref name="long">{{cite book|title=Longman Vistas 7|last=Vipul|first=Singh|publisher=Pearson Education India|year=2009|pages=14–15}}</ref> ==నేడు== [[File:11th century Gangaikonda cholapuram Temple, dedicated to Shiva, built by the Chola king Rajendra I Tamil Nadu India (9).jpg|thumb|right|గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొని ఉన్న నంది.]] ఈ ఆలయాన్ని 2004 సంవత్సరంలో [[గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలు]] జాబితాలో చేర్చారు. ఈ మూడు ఆలయాలు 10వ శతాబ్దం నుంచి 12వ శతాబ్దం సీఈ మధ్య చోళులచే నిర్మించబడ్డాయి, వీటిలో అనేక సారూప్యతలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite book |first= P.V. జగదీశ |last=అయ్యర్ |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}</ref><ref>{{cite news|title=World Heritage Site status for Airavatesvara Temple|work=The Hindu|date=7 July 2004|last=T.|first=Ramakrishnan}}</ref> భారత పురావస్తు సర్వే శాఖ (ASI) 2009లో ఆలయంలో సందర్శకుల సౌకర్యాల కోసం కొనుగోలు కేంద్రాలు, కార్యాలయాలకు అదనపు సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేసింది. వీటిలో మ్యూజియం, రెస్టారెంట్, దుకాణాలు, మరుగుదొడ్లు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ [[తమిళనాడు ప్రభుత్వం]]కు చెందిన హిందూ మత, దానధర్మ బోర్డు ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించబడుతున్నాయి.<ref>{{cite news|title= Gangaikondacholapuram decked up to welcome tourists|location=Ariyalur|work=The Hindu|date=28 December 2009}}</ref> ఈ ఆలయాలను "గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలు"గా వర్గీకరించడానికి కారణం, ఇవి నిర్మించబడిన కాలంలో ఉన్న విధంగానే నేటికీ దర్శించబడుతూ, పూజలు జరుగుతూ, ఉపయోగంలో ఉండటమే.<ref>{{cite news|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|work=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja}}</ref> రాజేంద్ర చోళుడి పట్టాభిషేకానికి వెయ్యేళ్ల పూర్తి సందర్భంగా 2014 జూలైలో రెండు రోజుల పాటు ఈ ఆలయంలో మిల్లీనియం వేడుకలు నిర్వహించబడ్డాయి.<ref>{{cite news|title=Tributes paid to Rajendra Chola|location=Ariyalur|work=The Hindu|date=25 July 2014|last=M.|first=Balaganessin}}</ref> ==పండుగలు, ఆరాధనా విధానాలు== ఈ ఆలయాన్ని [[భారత పురావస్తు సర్వే శాఖ|ASI]] స్మారక చిహ్నంగా పరిపాలిస్తున్నప్పటికీ, తమిళనాడులోని ఇతర శివాలయాలలో పాటించే విధంగానే ఇక్కడ కూడా పూజా విధానాలు కొనసాగుతున్నాయి. ఈ ఆలయం [[శైవం|శైవ సంప్రదాయం]]ను అనుసరిస్తుంది. ఆలయ పూజారులు పండుగల సమయంలో, ప్రతిరోజూ ''[[పూజ]]''లను నిర్వహిస్తారు. ఆలయంలో ప్రతిరోజూ నాలుగు కాలాలలో ఆచారాలు నిర్వహించబడతాయి: ఉదయం 8:30 గంటలకు ''కలసాంతి'', మధ్యాహ్నం 12:30 గంటలకు ''ఉచ్చికాలం'', సాయంత్రం 6:00 గంటలకు ''సాయరక్షై'',, రాత్రి 7:30 నుంచి 8:00 గంటల మధ్య ''అర్థజామం''. ప్రతి పూజలో మూడు దశలు ఉంటాయి: ''అలంకారం'' (అలంకరణ), ''నైవేద్యం'' (ఆహార సమర్పణ), ''దీపారాధన'' (దీపాల ఊపడం). ఇవి బృహదీశ్వరుడు, పెరియ నాయగి దేవికి నిర్వహించబడతాయి. ఆలయంలో వారపు, పక్షవారీ, నెలవారీ పూజలు కూడా నిర్వహించబడతాయి. ఆలయం ప్రతిరోజూ ఉదయం 6:00 నుండి మధ్యాహ్నం 12:30 వరకు, సాయంత్రం 4:00 నుండి రాత్రి 9:00 వరకు తెరిచి ఉంటుంది. ఆలయ వార్షిక పండుగలలో [[శివరాత్రి]] (తమిళ నెల [[మాసి]] – ఫిబ్రవరి–మార్చి), ఐప్పసి నెలలో ఐప్పసి పౌర్ణమి (అక్టోబర్–నవంబర్), మార్గళి నెలలో తిరువాదిరై (డిసెంబర్–జనవరి) అత్యంత ముఖ్యమైనవి.<ref name="dinamalar">{{cite web|title=Sri Bragadeeswarar temple|publisher=Dinamalar|year=2014}}</ref> ఐప్పసి పండుగ సందర్భంగా ప్రధాన దేవతకు వండిన అన్నంతో చేసే ''అన్నాభిషేకం'' కూడా నిర్వహించబడుతుంది.<ref name="Meena" /> ==గ్యాలరీ== <gallery widths="150" heights="150" perrow="5"> File:11th century Chola era Gangaikonda Cholapuram temple, Tamilnadu, India.jpg|బృహదీశ్వర ఆలయ సముదాయం ప్రవేశ ద్వారపు విస్తృత దృశ్యం File:GangaiKonda Cholapuram(Front View).JPG|బృహదీశ్వర ఆలయంలో గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొని ఉన్న నంది File:Gangaikondacholapuram exotic view.jpg|ధ్వజస్తంభం File:Gangaikondacholapuram side view.JPG|బృహదీశ్వర ఆలయ ''విమానము'' File:Gangaikonda Cholapuram sculpture 05.jpg|ఆలయ ప్రాంగణపు దృశ్యం File:"A low angle of Brihadisvara Temple of Gangaikonda Cholapuram ".JPG|ప్రధాన శివాలయంతో కూడిన గణేశ ఆలయం </gallery> ===శిల్పాలు, ఉబ్బిన చిత్రాలు=== ఈ ఆలయంలో అనేక శిల్పాలు, ఉబ్బిన శిల్ప చిత్రాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite book |last=శివరామమూర్తి |first=C. |title=The Great Chola Temples: Thanjavur, Gangaikondacholapuram, Darasuram |url=https://archive.org/details/greatcholatemple00siva |publisher=Archaeological Survey of India |year=2007 |isbn=978-81-87780-44-1 |pages=[https://archive.org/details/greatcholatemple00siva/page/82 82]–93}}</ref> ====శైవం==== <gallery widths="150" heights="150" perrow="5"> File:Gangaikonda cholapuram sculptures 13.jpg|అజ్ఞాన రాక్షసునిపై నర్తిస్తున్న [[నటరాజు]].<ref name=raonataraja>{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu Iconography|year=1997|pages=223–229, 237}}</ref> File:Gangaikondacholapuram natarajar.JPG|[[పార్వతి]], ఇతర దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన మరో నటరాజ రూపం.<ref name="raonataraja" /> File:Gangaikonda cholapuram sculpture 12.jpg|[[కాలాంతకుడు]] పురాణ గాథ – శివుడి కాలం, శాశ్వతత్వ నృత్యాన్ని సూచిస్తుంది.<ref>{{cite book|author=Wendy Doniger O'Flaherty|title=Women, Androgynes, and Other Mythical Beasts|url=https://archive.org/details/liang.womenandrogyneso0000wend|year=1982|pages=[https://archive.org/details/liang.womenandrogyneso0000wend/page/138 138]–139}}</ref> File:Gangaikonda cholapuram sculptures 36.jpg|లింగంలో నుండి అవతరించిన శివుడు – [[లింగోద్భవుడు]] File:Gangaikonda cholapuram sculptures 32.jpg|ప్రేమభావంలో ఉన్న శివ–పార్వతి, చుట్టూ నర్తక శిల్పాలు File:Gangaikonda cholapuram sculptures 48.jpg|అభయ ముద్రలో శివ–పార్వతి, క్రింద యోధుల శిల్పాలు File:Gangaikondacholapuram sculptures 63.jpg|పార్వతి, శివుల కుమారుడైన [[గణేశుడు]], చేతుల్లో కలం, మిఠాయి File:Guru Bhagavan Statue Gangai Konda Cholapuram.JPG|అజ్ఞాన రాక్షసునిపై నిలిచిన యోగ, నృత్యం, శాస్త్రాల గురువుగా [[దక్షిణామూర్తి]].<ref name="Rao1997p273">{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu Iconography|year=1997|pages=273–281}}</ref> File:Dvarapalaka.jpg|ద్వారపాలకుడు </gallery> ====వైష్ణవం, శాక్తం==== <gallery widths="150px" heights="150px" perrow="4"> File:11th century Gangaikonda cholapuram Temple, dedicated to Shiva, built by the Chola king Rajendra I Tamil Nadu India (70).jpg|[[కాళీ]] – దుర్గాదేవి యొక్క క్రోధభరితమైన, భయంకరమైన రూపం; శాక్త సంప్రదాయానికి చెందిన దేవత File:Gangaikondacholapuram sculptures 56.jpg|[[బ్రహ్మ]] – వేదకాల దేవుడు, హిందూ త్రిమూర్తులలో ఒకరు File:Vishnu gangaikonda.jpeg|[[వైష్ణవం]] సంప్రదాయానికి చెందిన [[విష్ణువు]] File:Gangaikondacholapuram sculptures 05.jpg|[[గజలక్ష్మి]] – వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన దేవత File:Gangaikonda cholapuram sculptures 49.jpg|విష్ణు–దుర్గ శిల్పం – వైష్ణవం–శాక్తం సమ్మేళనాన్ని, దుర్గ విష్ణువుకు సోదరి అనే విశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది.<ref>{{cite book|author1=Raju Kalidos|author2=R. K. Kesava Rajarajan|author3=R. K. Parthiban|title=Encyclopaedia of Hindu Iconography: Sakti goddesses|year=2006|publisher=Sharada|page=82}}</ref> File:Gangaikondacholapuram sculptures 16.jpg|[[అప్సర]]లు, [[గణాలు]], సామాన్య ప్రజల జీవిత దృశ్యాలు అనేక ఉబ్బిన శిల్పాలలో చూపబడ్డాయి </gallery> ====నాశనమైన అవశేషాలు, తరువాతి చేర్పులు==== <gallery widths="150px" heights="150px" perrow="4"> File:GANGAIKONDA CHOLAPURAM SCULPTURES 10.jpg|అవమానింపబడిన దేవత శిల్పం (బహుశా నారదుడు) File:Gangaikondacholapuram sculptures 59.jpg|మరో అవమానింపబడిన శిల్పం (బహుశా దక్షిణామూర్తి) File:11th century Gangaikonda cholapuram Temple, dedicated to Shiva, built by the Chola king Rajendra I Tamil Nadu India (23).jpg|అవశేషాల నుండి పునరుద్ధరించబడిన విగ్రహాలు File:Gangai-Konda-Cholapuram-Singavaai Kinaru.jpg|ఆలయ బావిలోని సింహ శిల్పం – 19వ శతాబ్దంలో చేర్చబడింది </gallery> ==ఇవీ చూడండి== * [[20వ శతాబ్దానికి ముందు నిర్మించిన అత్యంత ఎత్తైన నిర్మాణాల జాబితా]] * [[రాజరాజ చోళుడు|రాజ రాజ చోళుడు I]] * [[చోళ వంశం]] * [[మహాబలిపురం స్మారక సముదాయం]] – తమిళనాడులోని మరో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలం ==గమనికలు== {{Reflist|group=note}} ==మూలాలు== {{Reflist|3}} ===గ్రంథసూచి=== {{refbegin|20em}} * {{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9}} * {{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0}} * {{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://archive.org/details/templearchitectu0000hard|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278}} * {{cite book|author=Ambujam Anantharaman|title=Temples of South India|url=https://archive.org/details/templesofsouthin0000anan|year=2006|publisher=East West Books|isbn=978-81-88661-42-8}} * {{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0}} * {{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects|url=https://archive.org/details/imaginingarchite0000sinh|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5}} * {{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1}} * {{cite book|author=Burton Stein|title=South Indian Temples|year=1978|publisher=Vikas}} * {{cite book|author=George Michell|title=The Hindu Temple|url=https://archive.org/details/hindutempleintro0000mich|year=1988|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-53230-1}} * {{cite book|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|year=1975|publisher=Thomson Press|isbn=978-9060236079}} {{refend}} ==బాహ్య లింకులు== {{Commons category|Gangaikonda Cholapuram Temple}} * [https://whc.unesco.org/en/list/250 యునెస్కో – గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలు] {{DEFAULTSORT:బృహదీశ్వర ఆలయం}} [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[Category:తమిళ నిర్మాణ శైలి]] [[Category:తంజావూరు హిందూ ఆలయాలు]] [[Category:11వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు]] [[Category:చోళ నిర్మాణ శైలి]] [[Category:అరియలూరు జిల్లాలోని శివాలయాలు]] hm9jtsoj5vfpo7da1oprh4a5684et53 వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు 14 475894 4936832 4741895 2026-08-17T05:04:46Z యర్రా రామారావు 28161 [[వర్గం:భారతదేశం]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936832 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం]] hexhdfad5c7yskij7ug32dy7vksld3u భాషా శాస్త్రం 0 486458 4936696 4919115 2026-08-16T13:34:14Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936696 wikitext text/x-wiki '''భాషా శాస్త్రము''' (ఆంగ్లం: Linguistics) అంటే [[భాష]]లను శాస్త్రీయ అధ్యయనం చేయడం.<ref>{{Cite book |last=Trask |first=Robert Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=PHt-gNzagikC&q=linguistics |title=Language and Linguistics: The Key Concepts |date=2007 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-41359-6 |page=156 |language=en |access-date=21 September 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Halliday |first1=Michael A. K. |author-link=Michael Halliday |title=On Language and Linguistics |url=https://archive.org/details/onlanguagelingui0000mich |last2=Jonathan Webster |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-8264-8824-4 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is Linguistics? {{!}} Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/what-linguistics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208131649/https://www.linguisticsociety.org/what-linguistics |archive-date=8 February 2022 |access-date=2022-02-08 |website=www.linguisticsociety.org}}</ref> [[వాక్యనిర్మాణం]], అర్థ వివరణ, పదాల నిర్మాణం, వాచ్యధ్వనులు, సంకేత భాషల సైగలు, ఫోనాలజీ (స్వనస్వరూపశాస్త్రం - నిర్దిష్ట భాష యొక్క వియుక్త ధ్వని వ్యవస్థ, సంకేత భాషల అనురూప వ్యవస్థలు), వ్యావహారిక భాషాశాస్త్రం మొదలైనవి భాషా విశ్లేషణలో విభాగాలు.<ref name="akmajian" /> జీవభాషాశాస్త్రం (భాష యొక్క జీవసంబంధ పరామితులు, పరిణామ అధ్యయనం), మానసభాషాశాస్త్రం (మానవ భాషలో మనస్తత్వ కారకాల అధ్యయనం) వంటి ఉప విభాగాలు ఈ విభజనలను వారధిగా కలుపుతాయి.<ref>{{Cite web |title=Linguistics Program – Linguistics Program &#124; University of South Carolina |url=https://sc.edu/study/colleges_schools/artsandsciences/linguistics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606230152/https://www.sc.edu/study/colleges_schools/artsandsciences/linguistics/ |archive-date=6 June 2022 |access-date=3 June 2022}}</ref> భాషాశాస్త్రంలో సైద్ధాంతిక, ఆచరణాత్మక అనువర్తనాలు రెండింటికీ విస్తరించిన శాఖోపశాఖలు ఉన్నాయి.<ref name="linguisticsociety.org">{{Cite web |title=Studying Linguistics {{!}} Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/studying-linguistics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308052138/https://www.linguisticsociety.org/resource/studying-linguistics |archive-date=8 March 2022 |access-date=2022-04-01 |website=www.linguisticsociety.org}}</ref> సైద్ధాంతిక భాషాశాస్త్రం భాష యొక్క సార్వత్రిక, మూలభూత స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకోవడం, దాన్ని వివరించడానికి సాధారణ సైద్ధాంతిక చట్రాన్ని రూపొందించడంపై దృష్టి పెడుతుంది. అనువర్తిత భాషాశాస్త్రం భాష అధ్యయనంలో శాస్త్రీయ ఫలితాలను ఆచరణాత్మక ప్రయోజనాలకు వినియోగించాలని ప్రయత్నిస్తుంది — భాషా విద్య, అక్షరాస్యత మెరుగుపరచే పద్ధతులు అభివృద్ధి చేయడం వంటివి. గణిత భాషాశాస్త్రం సాధారణ, సైద్ధాంతిక భాషాశాస్త్రంలో దృగ్విషయాలను నమూనా చేయడానికి, సమస్యలు పరిష్కరించడానికి గణితాన్ని అన్వయిస్తుంది. గణన భాషాశాస్త్రం సహజ భాష యొక్క గణనాత్మక నమూనా నిర్మాణంతో, భాషాశాస్త్ర ప్రశ్నలకు తగిన గణనాత్మక విధానాల అధ్యయనంతో సంబంధించిన అంతర్విభాగీయ రంగం. భాషాశాస్త్ర లక్షణాలను వివిధ దృష్టికోణాల నుండి అధ్యయనించవచ్చు: సమకాలికంగా (నిర్దిష్ట కాలంలో భాష నిర్మాణాన్ని వివరించడం) లేదా చారిత్రకంగా (కాలక్రమేణా భాష అభివృద్ధిని పరిశీలించడం), [[Monolingualism|ఏకభాషీయులలో]] లేదా [[Multilingualism|బహుభాషీయులలో]], పిల్లల్లో లేదా పెద్దల్లో, ఒక భాష ఎలా నేర్చుకోబడుతుందో లేదా సహజంగా ఎలా సిద్ధిస్తుందో అనే దృష్టిలో, వియుక్త వస్తువులుగా లేదా అభిజ్ఞాత్మక నిర్మాణాలుగా, లిఖిత పాఠాల ద్వారా లేదా మౌఖిక సేకరణ ద్వారా, చివరికి యాంత్రిక డేటా సేకరణ లేదా ఆచరణాత్మక క్షేత్ర పని ద్వారా.<ref>{{cite book |last1=François |first1=Alex |last2=Ponsonnet |first2=Maïa |chapter=Descriptive Linguistics |pages=184–187 |chapter-url={{GBurl|0sR1AwAAQBAJ|p=184}} |doi=10.4135/9781452276311.n61 |date=2013 |title=Theory in Social and Cultural Anthropology: An Encyclopedia |isbn=978-1-4129-9963-2 }}</ref> భాషాశాస్త్రం [[philology|పురాభాషాశాస్త్రం]] (philology) నుండి ఉద్భవించింది; దాని కొన్ని శాఖలు మరింత గుణాత్మక, [[holistic|సమగ్ర]] విధానంలో ఉంటాయి.<ref name="Crystal-1981">{{Cite book |last=Crystal |first=David |title=Clinical linguistics |url=https://archive.org/details/clinicallinguist0000crys |date=1981 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-7091-4001-7 |location=Wien |page=[https://archive.org/details/clinicallinguist0000crys/page/2 3] |oclc=610496980 |quote=What are the implications of the term "science" encountered in the definition on p. 1? Four aims of the scientific approach to language, often cited in introductory works on the subject, are comprehensiveness, objectivity, systematicness and precision. The contrast is usually drawn with the essentially non-scientific approach of traditional language studies—by which is meant the whole history of ideas about language from Plato and Aristotle down to the nineteenth century study of language history (comparative philology).}}</ref> నేడు, పురాభాషాశాస్త్రం, భాషాశాస్త్రాలు సంబంధిత రంగాలుగా, ఉప విభాగాలుగా, లేదా వేర్వేరు రంగాలుగా వర్ణించబడతాయి; అయితే మొత్తంగా భాషాశాస్త్రాన్ని ఒక విస్తృత పదంగా చూడవచ్చు.<ref>{{Cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2022 |chapter=Philosophy of Linguistics |access-date=3 June 2022 |chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/linguistics/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214225442/https://plato.stanford.edu/entries/linguistics/ |archive-date=14 December 2022 |url-status=live}}</ref> భాషాశాస్త్రం [[philosophy of language|భాషా తత్వశాస్త్రం]], [[stylistics|శైలీ శాస్త్రం]], [[rhetoric|వాగ్మికం]], [[semiotics|సంకేత శాస్త్రం]], [[lexicography|నిఘంటు శాస్త్రం]], [[translation|అనువాదంతో]] కూడా సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. == చరిత్ర == భాషా వర్ణనలో తొలి కార్యకలాపాలు క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దపు భారతీయ వ్యాకరణవేత్త [[పాణిని]]కి ఆపాదించబడ్డాయి.<ref>{{Cite book |last=[[Rens Bod]] |url=https://books.google.com/books?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA14 |title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-966521-1}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |date=1908 |volume=2 |page=263 |chapter=Chapter VI: Sanskrit Literature |chapter-url=https://archive.org/details/imperialgazette02hunt}}</ref> ఆయన [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] భాష సాంప్రదాయిక వ్యాకరణాన్ని తన అష్టాధ్యాయిలో రచించాడు.<ref>{{Cite web |title=Aṣṭādhyāyī 2.0 |url=http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005527/http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/ |archive-date=15 April 2021 |access-date=2021-02-27 |website=panini.phil.hhu.de}}</ref><ref>{{Cite book |last=S.C. Vasu (Tr.) |url=http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html |title=The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.) |publisher=Vedic Books |year=1996 |isbn=978-81-208-0409-8 |access-date=17 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327172935/http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html |archive-date=27 March 2014 |url-status=live}}</ref> నేడు, ఉత్పాదక వ్యాకరణంపై ఆధునిక సిద్ధాంతాలు అప్పటి అనేక సూత్రాలను అనుసరిస్తాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Penn |first1=Gerald |last2=Kiparski |first2=Paul |title=On Panini and the Generative Capacity of Contextualised Replacement Systems |url=https://www.aclweb.org/anthology/C12-2092.pdf |journal=Proceedings of COLING 2012 |pages=943–950 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005455/https://www.aclweb.org/anthology/C12-2092.pdf |archive-date=15 April 2021}}</ref> === నామకరణం === 20వ శతాబ్దానికి ముందు, 1716లో మొదట నమోదైన [[పురాభాషాశాస్త్రం]] (philology)<ref name="Etymonline Definition of Philology">{{OEtymD|philology|accessdate=5 March 2018}}</ref> అనే పదాన్ని భాషా అధ్యయనానికి సాధారణంగా వినియోగించేవారు — అప్పుడది ప్రధానంగా చారిత్రక దృష్టి కలిగివుండేది.<ref name="Nichols 65-1">{{cite journal |last1=Nichols |first1=Stephen G. |title=Introduction: Philology in a Manuscript Culture |url=https://archive.org/details/sim_speculum_1990-01_65_1/page/n9 |journal=Speculum |date=1990 |volume=65 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.2307/2864468 |jstor=2864468 }}</ref><ref name="Understanding">{{Cite book |last=McMahon |first=A.M.S. |title=Understanding Language Change |url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-44665-5 |pages=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n23 9], 19}}</ref> అయితే ఫర్డినాండ్ డి సాసూర్ సమకాలిక విశ్లేషణ ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పిన తర్వాత, ఈ దృష్టి మారింది;<ref name="Understanding" /> ఇప్పుడు ''పురాభాషాశాస్త్రం'' అనే పదం సాధారణంగా "భాష వ్యాకరణం, చరిత్ర, సాహిత్య సంప్రదాయం అధ్యయనం" అర్థంలో వినియోగిస్తారు.<ref>{{Cite book |last=Morpurgo Davies |first=A. |title=Nineteenth-Century Linguistics |date=1998 |series=History of Linguistics |volume=4}}</ref> "భాషా అధ్యేత" అర్థంలో ''linguist'' పదం 1641 నుండి ఉంది;<ref name="etymonline linguist" /> ''linguistics'' పదం మొదట 1847లో నమోదైంది.<ref name="etymonline linguist">{{OEtymD|linguist|accessdate=5 March 2018}}</ref> ఇప్పుడు భాషా శాస్త్రీయ అధ్యయనానికి ఆంగ్లంలో ఇది సాధారణ పదం;<ref>{{Cite web |last=Shahhoseiny |first=Hajar |year=2013 |title=Differences between Language and Linguistic in the ELT Classroom |url=https://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol03/12/12.pdf |access-date=December 10, 2023 |publisher=Theory and Practice in Language Studies}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is Linguistics? |url=https://www.bcu.ac.uk/english/news/blog/what-is-linguistics |access-date=December 10, 2023 |website=Birmingham City University}}</ref> కొన్నిసార్లు ''linguistic science'' అని కూడా అంటారు. భాషాశాస్త్రం సహజ శాస్త్రాలు, సామాజిక శాస్త్రాలు, ఔపచారిక శాస్త్రాలు, మానవీయ శాస్త్రాల సాధనాలను కలిపే బహు విభాగీయ పరిశోధనా రంగం.<ref>{{Cite book |last1=Spolsky |first1=Bernard |url=https://books.google.com/books?id=8nc6nRRbMSQC&pg=PA13 |title=The Handbook of Educational Linguistics |last2=Hult |first2=Francis M. |date=February 2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-3104-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berns |first=Margie |url=https://books.google.com/books?id=EUMqGSbeEXAC&pg=PA23 |title=Concise Encyclopedia of Applied Linguistics |date=20 March 2010 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-096503-1 |pages=23–25 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Science of Linguistics |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/science-linguistics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417192211/https://www.linguisticsociety.org/resource/science-linguistics |archive-date=17 April 2018 |access-date=17 April 2018 |website=Linguistic Society of America |quote=Modern linguists approach their work with a scientific perspective, although they use methods that used to be thought of as solely an academic discipline of the humanities. Contrary to previous belief, linguistics is multidisciplinary. It overlaps each of the human sciences including psychology, neurology, anthropology, and sociology. Linguists conduct formal studies of sound structure, grammar and meaning, but they also investigate the history of language families, and research language acquisition.}}</ref><ref>Behme, Christina; Neef, Martin. ''[https://philarchive.org/rec/PITWKO Essays on Linguistic Realism]{{Dead link|date=ఆగస్టు 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (2018). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. pp. 7–20</ref> డేవిడ్ క్రిస్టల్ వంటి అనేకమంది భాషావేత్తలు దీన్ని ప్రాథమికంగా శాస్త్రీయ రంగంగా భావిస్తారు.<ref>{{Cite book |last=Crystal |first=David |author-link=David Crystal |title=Linguistics |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=978-0-14-013531-2}}</ref> ''linguist'' అనే పదం భాషను అధ్యయనించేవారికి, ఆ రంగంలో పరిశోధకులకు, నిర్దిష్ట భాషలు వర్ణించడానికి, విశ్లేషించడానికి విభాగ సాధనాలు వినియోగించేవారికి వర్తిస్తుంది.<ref name="American Heritage 2000">{{Cite encyclopedia |year=2000 |title=Linguist |encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |url=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7 |isbn=978-0-395-82517-4}}</ref> === తొలి వ్యాకరణవేత్తలు === క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దపు భారతీయ వ్యాకరణవేత్త [[పాణిని]] సంస్కృత పదనిర్మాణానికి 3,959 నియమాలు రూపొందించారు. సంస్కృత ధ్వనులను హల్లులు, అచ్చులుగా, నామ వాచకాలు, క్రియలు వంటి పద తరగతులుగా పాణిని వర్గీకరణ అలాంటి తొలి నమోదైన సందర్భం. మధ్యప్రాచ్యంలో, పర్షియన్ అయిన సిబవయ్హ్ క్రీ.శ. 760లో తన ''అల్-కితాబ్ ఫీ అన్-నహ్వ్'' ({{lang|ar|الكتاب في النحو}}) అనే మహా రచనలో అరబిక్ వివరణాత్మక వర్ణన అందించారు — [[ధ్వని|ధ్వనులు]], స్వనకాలు (భాషా వ్యవస్థలో ధ్వనుల యూనిట్లు) మధ్య తేడా చూపిన తొలి రచయిత ఆయన. పాశ్చాత్యంలో భాషా అధ్యయన ఆసక్తి తూర్పు కంటే కొంత తర్వాత మొదలైంది;<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=307}}.</ref> ప్రాచీన భాషల వ్యాకరణవేత్తలు తమ సమకాలీన భారతీయ పండితుల పద్ధతులు ఉపయోగించలేదు, వారి నిర్ణయాలకు చేరుకోలేదు. పశ్చిమంలో భాషపై తొలి ఆసక్తి తత్వశాస్త్రంలో భాగంగా ఉంది. అర్థ సిద్ధాంతానికి తొలి అంతర్దృష్టులు [[ప్లేటో]] తన [[Cratylus (dialogue)|క్రాటిలస్ సంభాషణలో]] అందించారు. క్రీ.పూ. 280 లో [[అలెగ్జాండర్]] మహా రాజు వారసుల్లో ఒకరు [[అలెగ్జాండ్రియా]]లో ఒక విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించారు; పురాభాషా శాస్త్ర పాఠశాల గ్రీకు పురాతన పాఠాలు అధ్యయనించింది, ఇతర భాషల వక్తలకు గ్రీకు నేర్పింది. మధ్యయుగాల అంతటా, భాషా అధ్యయనం పురాతన భాషలు, పాఠాల అధ్యయనమైన పురాభాషాశాస్త్రం కింద చేర్చబడింది.<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=308}}.</ref> === తులనాత్మక పురాభాషాశాస్త్రం === 18వ శతాబ్దంలో [[విలియం జోన్స్]] తులనాత్మక పద్ధతి తొలి వినియోగంతో తులనాత్మక భాషాశాస్త్రానికి అంకురార్పణ జరిగింది.<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=310}}.</ref> బ్లూమ్‌ఫీల్డ్ జాకబ్ గ్రిమ్ కు "ప్రపంచంలో మొదటి గొప్ప శాస్త్రీయ భాషాశాస్త్ర రచన" అని ఆపాదిస్తారు — ఆయన ''Deutsche Grammatik'' రాశారు.<ref name="Bloomfield 1914 311">{{harvnb|Bloomfield|1983|p=311}}.</ref> త్వరలో ఇతర రచయితలు ఐరోపాలోని ఇతర భాషా సమూహాలపై సమాన తులనాత్మక అధ్యయనాలు రాశారు. భాష అధ్యయనాన్ని ఇండో-యూరోపియన్ భాషలకు పరిమితం చేయకుండా సాధారణ భాషకు విస్తరించింది విల్హెల్మ్ వాన్ హంబోల్ట్.<ref name="Bloomfield 1914 311" /> {{blockquote|జావా సాహిత్య భాష అయిన కవిపై ఆయన రచన తొలి సంపుటంలో — ''{{lang|de|Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts}}'' (మానవ భాషా నిర్మాణ వైవిధ్యంపై, మానవ జాతి మానసిక అభివృద్ధిపై దాని ప్రభావం) — ప్రష్యన్ రాజనేత, పండితుడు విల్హెల్మ్ వాన్ హంబోల్ట్ (1767–1835) ద్వారా ఈ అధ్యయనానికి పునాది వేయబడింది.}} === 20వ శతాబ్దపు పరిణామాలు === 20వ శతాబ్దం తొలిలో చారిత్రక, తులనాత్మక భాషాశాస్త్రం నుండి సమకాలిక విశ్లేషణవైపు దృష్టి మళ్ళింది. లియోనార్డ్ బ్లూమ్‌ఫీల్డ్, లూయిస్ హ్జెల్మ్స్‌లేవ్, జెల్లిగ్ హారిస్ నిర్మాణ విశ్లేషణను మెరుగుపరచారు; హారిస్ వ్యవహార విశ్లేషణ పద్ధతులు కూడా అభివృద్ధి చేశారు. [[Prague linguistic circle|ప్రాగ్ భాషా వలయం]], [[André Martinet|ఆంద్రే మార్టినెట్]] క్రియాత్మక విశ్లేషణ అభివృద్ధి చేశారు. 1960లలో రికార్డింగ్ పరికరాలు సాధారణమయ్యాయి; మాండలిక రికార్డింగ్‌లు సేకరించి నిల్వ చేయబడ్డాయి; ఆడియో-లింగ్వల్ పద్ధతి విదేశీ భాషా నేర్చుకోవడానికి సాంకేతిక పరిష్కారం అందించింది. 1960లలో తులనాత్మక భాషాశాస్త్రం కొత్తగా పెరిగింది: భాషా వర్గీకరణ శాస్త్రంలో భాషా సార్వత్రికాల అధ్యయనం. శతాబ్దం చివరలో భాషా సాంకేతికత, డిజిటైజ్డ్ కార్పస్ భాషాశాస్త్రం ఆగమనంతో భాషాశాస్త్రం మరింత ఉప రంగాలుగా విభజించబడింది.<ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=Kim Ebensgaard |date=December 19, 2014 |title=Linguistics in the digital humanities: (computational) corpus linguistics |journal=MedieKultur: Journal of Media and Communication Research |volume=30 |issue=57 |doi=10.7146/mediekultur.v30i57.15968 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McEnery |first=Tony |year=2019 |title=Corpus Linguistics, Learner Corpora, and SLA: Employing Technology to Analyze Language Use |journal=Annual Review of Applied Linguistics |publisher=Cambridge University Press |volume=39 |pages=74–92 |doi=10.1017/S0267190519000096 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hunston |first1=S. |title=Encyclopedia of Language & Linguistics |chapter=Corpus Linguistics |date=2006 |pages=234–248 |doi=10.1016/b0-08-044854-2/00944-5 |isbn=978-0-08-044854-1 }}</ref> == ప్రధాన ఉప విభాగాలు == [[File:Citation de Ferdinand de Saussure.jpg|thumb|స్విస్ భాషావేత్త [[Ferdinand de Saussure|ఫర్డినాండ్ డి సాసూర్]]ను [[semiotics|సంకేత శాస్త్రం]] సృష్టికర్తగా పరిగణిస్తారు.]] === చారిత్రక భాషాశాస్త్రం === చారిత్రక భాషాశాస్త్రం కాలక్రమేణా భాష ఎలా మారుతుందో అధ్యయనిస్తుంది — ముఖ్యంగా నిర్దిష్ట భాష లేదా భాషల సమూహానికి సంబంధించి. [[Western world|పాశ్చాత్య]] చారిత్రక భాషాశాస్త్ర ధోరణులు 18వ శతాబ్దం చివరలో మొదలయ్యాయి; పురాతన గ్రంథాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాల అధ్యయనమైన [[philology|పురాభాషాశాస్త్రం]] నుండి ఈ విభాగం ఉద్భవించింది.<ref>{{Cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/historicallingui0000camp |publisher=Edinburgh University Press |year=1998 |isbn=978-0-7486-4601-2 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/historicallingui0000camp/page/390 391]}}</ref> చారిత్రక భాషాశాస్త్రం ఈ రంగంలో మొదటి ఉప విభాగాలలో ఒకటిగా ఉద్భవించింది; 19వ శతాబ్దం చివరలో విస్తృతంగా అభ్యసించబడింది.<ref>{{cite book |last1=Amsterdamska |first1=Olga |title=Schools of Thought |url=https://archive.org/details/schoolsofthought0000amst |chapter=The Idea System of the Early Comparative Grammarians |date=1987 |pages=[https://archive.org/details/schoolsofthought0000amst/page/32 32]–62 |doi=10.1007/978-94-009-3759-8_2 |isbn=978-94-010-8175-7 }}</ref> 20వ శతాబ్దంలో [[Formalism (linguistics)|అధ్యారోపణవాదం]], [[generative grammar|జనరేటివ్ వ్యాకరణం]] వైపు దృష్టి మళ్ళినప్పటికీ, చారిత్రక పరిశోధన నేటికీ ముఖ్యమైన భాషాశాస్త్ర అన్వేషణ రంగంగా ఉంది. ఈ విభాగంలో [[language change|భాష మార్పు]], [[grammaticalization|వ్యాకరణీకరణ]] వంటి ఉప రంగాలు ఉన్నాయి. చారిత్రక భాషాశాస్త్రం భాష మార్పును దియాక్రానికల్‌గా (గతంలో, వర్తమానంలో వివిధ కాలాల పోలిక ద్వారా) లేదా [[synchronic linguistics|సమకాలిక]] రీతిలో (ప్రస్తుత భాషా దశలో ఉన్న వివిధ రూపాంతరాల మధ్య అభివృద్ధులను గమనించడం ద్వారా) అధ్యయనిస్తుంది.<ref>{{cite book |last1=de Saussure |first1=Ferdinand |chapter=Synchronic Linguistics |pages=101–139 |chapter-url={{GBurl|ffzWX9LeeykC|p=101}} |jstor=10.7312/saus15726.11 |editor1-last=Meisel |editor1-first=Perry |editor2-last=Saussy |editor2-first=Haun |translator-last1=Baskin |translator-first1=Wade |title=[[Course in General Linguistics]] |publisher=Columbia University Press |date=2011 |oclc=826479070 |isbn=978-0-231-52795-8 }}</ref> మొదట, చారిత్రక భాషాశాస్త్రం [[Routledge introduction|తులనాత్మక భాషాశాస్త్రానికి]] మూలస్తంభంగా నిలిచింది — వేర్వేరు భాషల మధ్య సంబంధాల అధ్యయనాన్ని అది కలిగి ఉంటుంది.<ref name="Routledge introduction">"Editors' Introduction: Foundations of the new historical linguistics." In: ''The Routledge Handbook of Historical Linguistics'' Routledge p.&nbsp;25.</ref> ఆ సమయంలో పండితులు [[Language family|భాష కుటుంబాలను]] వర్గీకరించడం, [[comparative method|తులనాత్మక పద్ధతి]], [[internal reconstruction|అంతర్గత పునర్నిర్మాణ]] పద్ధతుల సహాయంతో [[Prehistory|చారిత్రకపూర్వ]] ఆదిభాషలను పునర్నిర్మించడంలో నిమగ్నమయ్యారు. అంతర్గత పునర్నిర్మాణం అంటే — ఒక నిర్దిష్ట అర్థాన్ని కలిగిన మూలకాన్ని ధ్వని లేదా అనుకరణలో వైవిధ్యం ఉన్న వివిధ సందర్భాల్లో తిరిగి వినియోగించే పద్ధతి.<ref> name="Routledge introduction" />{{better source needed|date=December 2020}}</ref> ఇందుకు కారణం — వివరణాత్మక పత్యేకత, సుదీర్ఘ లిఖిత చరిత్ర కలిగిన [[Indo-European languages|ఇండో-యూరోపియన్ భాషలను]] బాగా వివరించాలని. చారిత్రక భాషాశాస్త్ర పండితులు [[Uralic languages|యురాలిక్ భాషలను]] కూడా అధ్యయనించారు — అప్పట్లో ఆ భాషలకు చాలా తక్కువ లిఖిత సామగ్రి అందుబాటులో ఉంది. తర్వాత [[Austronesian languages|ఆస్ట్రోనేషియన్ భాషలు]], [[Native American language|నేటివ్ అమెరికన్ భాష కుటుంబాల]] పాఠ్యసమూహాలపై కూడా గణనీయమైన పని జరిగింది. చారిత్రక పనిలో [[Uniformitarian Principle (linguistics)|ఏకరూప సూత్రం]] సాధారణంగా పని చేసే అంతర్లీన పరికల్పన.<ref>{{Cite book |last=Labov |first=William |title=Principles of Linguistic Change, Volume 1: Internal Factors |publisher=Blackwell |year=1994 |location=Malden, MA |pages=21–23}}</ref> [[William Dwight Whitney|విలియం డ్వైట్ విట్నీ]] ఈ సూత్రాన్ని ముందే వ్యక్తం చేశారు — చారిత్రక భాషాశాస్త్రం తప్పనిసరిగా "ఆ [భాష] చరిత్ర మొదట్లో కూడా అదే సూత్రం పనిచేయడాన్ని కనుగొనాలి" అని అభిప్రాయపడ్డారు.<ref>{{Cite book |last=Whitney |first=William Dwight |url=https://books.google.com/books?id=LOANAAAAYAAJ&q=Continuous |title=Language and the Study of Language |publisher=Scribener |year=1867 |page=428}}</ref> ఇప్పుడు, పైన చెప్పిన తులనాత్మక విధానం చారిత్రక భాషాశాస్త్రం అనే విస్తృత విభాగంలో చిన్న భాగం మాత్రమే. నిర్దిష్ట ఇండో-యూరోపియన్ భాషల తులనాత్మక అధ్యయనం నేడు అత్యంత ప్రత్యేక రంగంగా పరిగణించబడుతుంది; తులనాత్మక పరిశోధన ఒక భాషలో తదనంతర అంతర్గత అభివృద్ధులపై కొనసాగుతుంది.{{citation needed|date=June 2024}} ఉదాహరణకు, కొంతమంది పండితులు [[Macrofamily|మహా కుటుంబాలు]] నెలకొల్పడానికి ప్రయత్నించారు — ఇండో-యూరోపియన్, యురాలిక్, ఇతర భాష కుటుంబాలను ఒక కల్పిత [[Nostratic languages|నోస్ట్రాటిక్ భాష సమూహంతో]] అనుసంధానించడం వంటివి.<ref>{{Cite web |last=Quiles |first=Carlos |date=29 December 2019 |title=Early Uralic – Indo-European contacts within Europe |url=https://indo-european.eu/2019/12/early-uralic-indo-european-contacts-within-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707073955/https://indo-european.eu/2019/12/early-uralic-indo-european-contacts-within-europe/ |archive-date=7 July 2022 |access-date=10 June 2022 |website=Indo-European.eu}}</ref>{{unreliable source|date=March 2026}} ఈ ప్రయత్నాలు ఇంకా విశ్వసనీయ పద్ధతులుగా విస్తృతంగా ఆమోదించబడలేదు. పరిశోధన నిర్వహణకు సుమారు 10,000 సంవత్సరాల పరిమితి తరచుగా ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Baldi |first=Philip |author-link=Philip Baldi |year=2012 |title=Historical Linguistics and Cognitive Science |url=http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf |journal=Rheis, International Journal of Linguistics, Philology and Literature |volume=3 |issue=1 |pages=5–27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717020630/http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf |archive-date=Jul 17, 2022}} p.&nbsp;11.</ref> వివిధ ఆదిభాషలను తేదీ నిర్ణయించడం కూడా కష్టమే — అనేక పద్ధతులు అందుబాటులో ఉన్నా, ఈ భాషలను సుమారుగా మాత్రమే తేదీ నిర్ణయించగలరు.<ref>{{Cite news |last=Benj |date=11 August 2019 |title=History of Historical Linguistics Essay on History, Linguistics |url=https://benjaminbarber.org/history-of-historical-linguistics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002042131/https://benjaminbarber.org/history-of-historical-linguistics/ |archive-date=2 October 2022 |access-date=10 June 2022 |work=Essay Examples}}</ref> ఆధునిక చారిత్రక భాషాశాస్త్రంలో, నిర్దిష్ట కాలంలో మాండలికాల మధ్య సంబంధాలపై దృష్టి పెడుతూ భాషలు కాలక్రమేణా ఎలా మారుతాయో పరిశీలిస్తాయి. ఇందులో పదనిర్మాణ, వాక్యనిర్మాణ, స్వనశాస్త్ర మార్పులు అధ్యయనించడం ఉంది. గతంలో, వర్తమానంలో మాండలికాల మధ్య సంబంధాలు కూడా పరిశీలిస్తారు.<ref name="Acadmia Morphology">{{Cite journal |last=Fábregas |first=Antonio |date=January 2005 |title=The definition of the grammatical category in a syntactically oriented morphology |url=https://www.academia.edu/529248 |url-status=live |journal=Unpublished Ph. D. Dissertation. Madrid: Universidad Autónoma |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114350/https://www.academia.edu/529248 |archive-date=10 February 2023 |access-date=10 June 2022}}</ref> === వాక్యనిర్మాణం === వాక్యనిర్మాణం (Syntax) అంటే పదాలు, [[morpheme|రూపకాలు]] ఎలా కలిసి [[phrase|పదసమూహాలు]], [[sentence (linguistics)|వాక్యాలు]] వంటి పెద్ద యూనిట్లు ఏర్పరుస్తాయో అధ్యయనించడం. వాక్యనిర్మాణంలో ప్రధాన అంశాలు: [[word order|పద క్రమం]], [[grammatical relations|వ్యాకరణ సంబంధాలు]], [[constituent (linguistics)|భాగాలు]],<ref>{{cite book |last1=Luuk |first1=Erkki |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |chapter=Syntax–Semantics Interface |date=2015 |pages=900–905 |doi=10.1016/b978-0-08-097086-8.57035-4 |isbn=978-0-08-097087-5 }}</ref> [[agreement (linguistics)|అన్వయం]], భాషల మధ్య వైవిధ్యం స్వభావం, రూపం-అర్థ సంబంధం. వాక్యనిర్మాణానికి అనేక విధానాలు ఉన్నాయి; వాటి కేంద్ర ఊహలు, లక్ష్యాలు భిన్నంగా ఉంటాయి. === పదనిర్మాణం === పదనిర్మాణం (Morphology) అంటే [[word|పదాలను]] అధ్యయనించడం — వాటి నిర్మాణ సూత్రాలు, ఒక భాషలో అవి ఒకదానితో ఒకటి ఎలా సంబంధించి ఉంటాయో సహా.<ref>{{Cite book |last=Anderson |first=Stephen R. |title=Encyclopedia of Cognitive Science |date=n.d. |publisher=Macmillan Reference, Ltd., Yale University |chapter=Morphology |access-date=30 July 2016 |chapter-url=http://cowgill.ling.yale.edu/sra/morphology_ecs.htm |archive-date=29 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729153028/http://cowgill.ling.yale.edu/sra/morphology_ecs.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Aronoff |first1=Mark |title=What is Morphology? |last2=Fudeman |first2=Kirsten |date=n.d. |publisher=Blackwell Publishing |chapter=Morphology and Morphological Analysis |access-date=30 July 2016 |chapter-url=http://www.ucd.ie/artspgs/introling/Aronoffmorphology.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227235159/https://www.ucd.ie/artspgs/introling/Aronoffmorphology.pdf |archive-date=27 February 2020 |url-status=dead}}</ref> చాలా విధానాలు ''[[morpheme|రూపకాల]]'' దృష్టిలో పదాల నిర్మాణాన్ని పరిశీలిస్తాయి — ఒక భాషలో స్వతంత్ర [[Meaning (linguistics)|అర్థం]] కలిగిన అతి చిన్న యూనిట్లివి. రూపకాలలో స్వయంగా పదాలుగా నిలవగల [[root (linguistics)|మూలాలు]] ఉన్నాయి; పెద్ద పదంలో భాగంగా మాత్రమే ఉండే [[affix|ప్రత్యయాలు]] కూడా ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, ఆంగ్లంలో ''catch'' అనే మూలం, ''-ing'' అనే ప్రత్యయం రెండూ రూపకాలే; ''catch'' స్వంత పదంగా నిలవగలదు, లేదా ''-ing''తో కలిపి ''catching'' అనే కొత్త పదం ఏర్పడుతుంది. పదాలు [[parts of speech|వాక్య భేదాలుగా]] ఎలా వ్యవహరిస్తాయో, [[Grammatical number|వచనం]], [[Grammatical tense|కాలం]], [[Grammatical aspect|అంశం]] వంటి [[grammatical categories|వ్యాకరణ వర్గాలు]] వ్యక్తం చేయడానికి ఎలా [[inflected|విభక్తి]] పొందుతాయో పదనిర్మాణం విశ్లేషిస్తుంది. [[Productivity (linguistics)|ఉత్పాదకత]] వంటి భావనలు వక్తలు నిర్దిష్ట సందర్భాల్లో పదాలు ఎలా సృష్టిస్తారో, ఇది భాష చరిత్రలో ఎలా పరిణమిస్తుందో పరిశీలిస్తాయి. రూపకాల్లో జరిగే ధ్వని మార్పులతో ప్రత్యేకంగా వ్యవహరించే విభాగం [[morphophonology|రూప-స్వనశాస్త్రం]]. === అర్థశాస్త్రం - వ్యావహారిక భాషాశాస్త్రం === అర్థశాస్త్రం (Semantics), వ్యావహారిక భాషాశాస్త్రం (Pragmatics) అర్థంతో సంబంధించిన భాషాశాస్త్ర శాఖలు. సాంప్రదాయకంగా ఇవి అర్థం యొక్క వివిధ కోణాల ఆధారంగా విభజించబడ్డాయి: "అర్థశాస్త్రం" వ్యాకరణ, నిఘంటు అర్థాలకు సంబంధించింది; "వ్యావహారిక భాషాశాస్త్రం" సందర్భంలో అర్థంతో సంబంధించింది.ఔపచారిక అర్థశాస్త్రం వాక్యాల సూచనలను, అవి వాటి భాగాల అర్థాల నుండి ఎలా కూర్చబడతాయో అధ్యయనం చేస్తుంది . ఇది [[philosophy of language|భాషా తత్వశాస్త్రంపై]] ఎక్కువగా ఆధారపడి తర్కం, [[computer science|కంప్యూటర్ సైన్స్]] నుండి ఔపచారిక సాధనాలు వినియోగిస్తుంది. [[cognitive semantics|అభిజ్ఞాత్మక అర్థశాస్త్రం]] సాధారణ అభిజ్ఞానం యొక్క అంశాల ద్వారా భాషా అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. వ్యావహారిక భాషాశాస్త్రం [[speech act|వాక్ క్రియలు]], [[implicature|అంతర్నిహితార్థం]], [[Conversation analysis|సంభాషణ విశ్లేషణ]] వంటి దృగ్విషయాలపై దృష్టి పెడుతుంది.<ref name="Mey">Mey, Jacob L. (1993). ''Pragmatics: An Introduction''. Oxford: Blackwell (2nd ed. 2001).</ref> అర్థశాస్త్రం ఒక నిర్దిష్ట భాషలో సాంప్రదాయక లేదా "కోడ్" చేయబడిన అర్థాన్ని పరిశీలిస్తే, వ్యావహారిక భాషాశాస్త్రం అర్థ సంప్రేషణం వక్త-శ్రోతల నిర్మాణ, భాషా జ్ఞానంపే కాకుండా, వ్యక్తీకరణ సందర్భం,<ref>{{Cite web |title=Meaning (Semantics and Pragmatics) {{!}} Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/meaning-semantics-and-pragmatics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924233822/https://www.linguisticsociety.org/resource/meaning-semantics-and-pragmatics |archive-date=24 September 2017 |access-date=25 August 2017 |website=www.linguisticsociety.org}}</ref> సంబంధిత వ్యక్తుల గురించి ముందే ఉన్న జ్ఞానం, వక్త అభిప్రాయం, ఇతర కారకాలపై ఎలా ఆధారపడుతుందో అధ్యయనిస్తుంది.<ref>{{Cite web |last=Shaozhong |first=Liu |title=What is pragmatics? |url=http://www.gxnu.edu.cn/Personal/szliu/definition.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307222541/http://www.gxnu.edu.cn/Personal/szliu/definition.html |archive-date=7 March 2009 |access-date=18 March 2009}}</ref> === స్వనశాస్త్రం, స్వనస్వరూపశాస్త్రం === స్వనశాస్త్రం (Phonetics), స్వనస్వరూపశాస్త్రం (Phonology) ధ్వనులతో (లేదా సంకేత భాషల సమానమైన అంశాలతో) సంబంధించిన భాషాశాస్త్ర శాఖలు. స్వనశాస్త్రం ప్రధానంగా [[Articulatory phonetics|ఉచ్చారణ]], ధ్వనిశాస్త్రం, ఉత్పత్తి, అవగాహన వంటి ధ్వనుల భౌతిక అంశాలతో వ్యవహరిస్తుంది. [[Phonology|స్వనస్వరూపశాస్త్రం]] ధ్వనుల భాషాశాస్త్ర వియుక్ततలు, వర్గీకరణలతో వ్యవహరిస్తుంది — ఒక భాషలో ఏ ధ్వనులు ఉన్నాయో, అవి పదాలుగా ఎలా కలిపివచ్చు, కొన్ని స్వనాత్మక లక్షణాలు పదాన్ని గుర్తించడంలో ఎందుకు ముఖ్యమైనవో వివరిస్తుంది.<ref>{{Citation |last=Szczegielniak |first=Adam |title=Introduction to Linguistic Theory – Phonology: The Sound Patterns of Language |url=https://scholar.harvard.edu/files/adam/files/phonology.ppt.pdf |access-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322153405/https://scholar.harvard.edu/files/adam/files/phonology.ppt.pdf |archive-date=22 March 2023 |url-status=live |publisher=Harvard University}}</ref> == నిర్మాణాలు == భాషా నిర్మాణాలు అర్థం-రూపం జతలు. నిర్దిష్ట అర్థం-రూపం జత ఒక [[Ferdinand de Saussure|సాసూరియన్]] [[Sign (semiotics)|భాషా చిహ్నం]]. ఉదాహరణకు "పిల్లి" అనే అర్థాన్ని ప్రపంచవ్యాప్తంగా వివిధ ధ్వని నమూనాలు (మాటల భాషల్లో), చేతులు-ముఖ కదలికలు ([[sign language|సంకేత భాషల్లో]]), లిఖిత చిహ్నాలు (రాత భాషల్లో) ద్వారా సూచిస్తారు. [[knowledge engineering|జ్ఞాన ఇంజినీరింగ్]] రంగంలో, ముఖ్యంగా డేటా పెరిగే నేపథ్యంలో, భాషా నమూనాల ప్రాముఖ్యత స్పష్టమైంది. నిర్మాణంపై దృష్టి సారించే భాషావేత్తలు మాతృభాషా వక్తలు తెలిసిన (ఎల్లప్పుడూ స్పృహతో కాదు) భాషా వినియోగ నియమాలను అర్థం చేసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తారు. అన్ని భాషా నిర్మాణాలను బహుళ విశ్లేషణ స్థాయిల్లో నియమాల ప్రకారం కలిపే భాగాలుగా విభజించవచ్చు. ఉదాహరణకు "tenth" పదం నిర్మాణాన్ని రెండు విశ్లేషణ స్థాయిల్లో పరిశీలించండి. అంతర్గత పద నిర్మాణ స్థాయిలో (పదనిర్మాణం అంటారు), "tenth" అనే పదం సంఖ్యను సూచించే ఒక భాషా రూపం, క్రమవాచకత్వాన్ని సూచించే మరొక రూపంతో తయారవుతుంది. ఈ రూపాల కలయికను నిర్వహించే నియమం "th" అనే క్రమవాచక గుర్తు "ten" తర్వాత వస్తుందని నిర్ధారిస్తుంది. ధ్వని నిర్మాణ స్థాయిలో (స్వనస్వరూపశాస్త్రం అంటారు), "tenth"లోని "n" ధ్వని ఒంటరిగా పలికే "ten"లోని "n"కంటే భిన్నంగా ఉంటుందని నిర్మాణ విశ్లేషణ చూపిస్తుంది.<ref>{{fact|date=February 2026}}</ref> === వ్యాకరణం === వ్యాకరణం అంటే ఒక నిర్దిష్ట భాషలో వ్యక్తీకరణల ఉత్పత్తి, వినియోగాన్ని నిర్వహించే నియమాల వ్యవస్థ. ఈ నియమాలు ధ్వనికి<ref>ఈ వ్యాసంలో ధ్వని అధ్యయనానికి సంబంధించిన అన్ని ప్రస్తావనలు సంకేత భాషల్లో వినియోగించే చేత్తో చేసే, చేయని సైగలను కూడా కలుపుతాయి.</ref> అలాగే అర్థానికి వర్తిస్తాయి; [[phonology|స్వనస్వరూపశాస్త్రం]] (స్వనాత్మక ధ్వని వ్యవస్థల నిర్వహణ), [[morphology (linguistics)|పదనిర్మాణం]] (పదాల నిర్మాణం, రచన), [[syntax|వాక్యనిర్మాణం]] (పదసమూహాలు, వాక్యాల నిర్మాణం, రచన) వంటి ఉప నియమాలను కలిగి ఉంటాయి.<ref name="akmajian">{{Cite book |last1=Akmajian, Adrian |url=https://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240 |title=Linguistics |last2=Richard A. Demers |last3=Ann K. Farmer |last4=Robert M. Harnish |publisher=The MIT Press |year=2010 |isbn=978-0-262-51370-8 |edition=6th |access-date=25 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240 |archive-date=14 December 2012 |url-status=dead}}</ref> వ్యాకరణ సూత్రాలతో వ్యవహరించే ఆధునిక [[Grammar#Theoretical frameworks|చట్రాలలో]] [[structural linguistics|నిర్మాణాత్మక]], [[functional linguistics|క్రియాత్మక భాషాశాస్త్రం]], [[generative linguistics|జనరేటివ్ భాషాశాస్త్రం]] ఉన్నాయి.<ref>''Syntax: A Generative Introduction'' (2nd ed.), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.</ref> వ్యాకరణ అధ్యయనంపై దృష్టి పెట్టే ఉప రంగాలు: * '''స్వనశాస్త్రం''' — వాక్ ధ్వని ఉత్పత్తి, అవగాహన భౌతిక లక్షణాల అధ్యయనం; వాటి ధ్వనిశాస్త్ర, [[Articulatory phonetics|ఉచ్చారణ]] లక్షణాలు * '''స్వనస్వరూపశాస్త్రం''' — వక్త మనసులో అర్థం వేరు చేసే వియుక్త మూలకాలుగా ([[phonemes|స్వనకాలు]]) ధ్వనుల అధ్యయనం * '''పదనిర్మాణం''' — రూపకాల అధ్యయనం; పదాల అంతర్గత నిర్మాణాలు, అవి ఎలా మార్చవచ్చు * '''వాక్యనిర్మాణం''' — పదాలు వ్యాకరణ పదసమూహాలు, [[Sentence (linguistics)|వాక్యాలుగా]] ఎలా కలిసివచ్చాయో * '''అర్థశాస్త్రం''' — నిఘంటు, వ్యాకరణ అర్థ అంశాల అధ్యయనం<ref name="Meaning and Grammar: An Introductio">{{Cite book |last1=Chierchia, Gennaro |title=Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics |last2=Sally McConnell-Ginet |publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts |year=2000 |isbn=978-0-262-53164-1 |name-list-style=amp}}</ref> * '''వ్యావహారిక భాషాశాస్త్రం''' — [[speech acts|సంభాషణ క్రియలలో]] [[utterance|వ్యక్తీకరణలు]] ఎలా వినియోగిస్తారో; అర్థ సంప్రేషణంలో స్థితిగత సందర్భం, భాషేతర జ్ఞానం పాత్ర<ref name="Meaning and Grammar: An Introductio" /> * '''వ్యవహార విశ్లేషణ''' — [[Text (literary theory)|పాఠాల్లో]] (మాటల, రాత, సైగల) భాషా వినియోగ విశ్లేషణ * '''|శైలీ శాస్త్రం''' — వ్యవహారాన్ని సందర్భంలో ఉంచే భాషా కారకాల (వాగ్మికం, పద వినియోగం, నొక్కివేత) అధ్యయనం * '''సంకేత శాస్త్రం''' — చిహ్నాలు, సంకేత ప్రక్రియలు (semiosis), సూచన, గుర్తింపు, సాదృశ్యం, అనుకరణ, రూపకం, సంకేతత్వం, సూచికత్వం, సంప్రేషణ అధ్యయనం === వ్యవహారం === వ్యవహారం అంటే సామాజిక ఆచరణగా భాష <ref>(Baynham, 1995) — </ref>ఇది బహు స్తర భావన. సామాజిక ఆచరణగా, వ్యవహారం లిఖిత, మాటల పాఠాల ద్వారా వివిధ భావజాలాలను పొందుపరుస్తుంది. వ్యవహార విశ్లేషణ ఈ భావజాలాలను పరిశీలించగలదు లేదా బయటపెట్టగలదు. వ్యవహారం కేవలం శైలిని (నిర్దిష్ట సందర్భాల ఆధారంగా ఎంపిక చేయబడే) ప్రభావితం చేయడమే కాదు, సూక్ష్మ స్థాయిలో స్వనస్వరూప, నిఘంటు-వ్యాకరణ స్థాయుల వరకు భాషను పాఠంగా (మాటల లేదా రాత) రూపొందిస్తుంది. వ్యాకరణం, వ్యవహారం ఒక వ్యవస్థలో భాగాలుగా అనుసంధానమై ఉంటాయి.<ref>{{Cite journal |last=Ariel |first=Mira |year=2009 |title=Discourse, grammar, discourse |journal=Discourse Studies |volume=11 |issue=1 |pages=5–36 |doi=10.1177/1461445608098496 |jstor=24049745 }}</ref> నిర్దిష్ట ప్రయోజనం కోసం వినియోగించినప్పుడు ఒక నిర్దిష్ట వ్యవహారం భాషా రూపాంతరమవుతుంది, దాన్ని [[register (sociolinguistics)|రిజిస్టర్]] అంటారు.<ref>Leckie-Tarry, Helen (1995). ''Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register'', Continuum International Publishing Group, p.&nbsp;6. {{ISBN|1-85567-272-3}}</ref> === నిఘంటు వ్యవస్థ === నిఘంటు వ్యవస్థ (Lexicon) అంటే వక్త మనసులో నిల్వ చేయబడిన పదాలు, పదాల కేటలాగ్. ఇందులో పదాలు, [[bound morphemes|బద్ధ రూపకాలు]] ఉంటాయి — పదాల్లో స్వయంగా నిలవలేని భాగాలు, [[affixes|ప్రత్యయాలు]] వంటివి. కొన్ని విశ్లేషణల్లో, సమాసాలు, నిర్దిష్ట వర్గాల ఆవళి వ్యక్తీకరణలు కూడా నిఘంటు వ్యవస్థలో భాగంగా పరిగణిస్తారు. నిఘంటువులు నిర్దిష్ట భాష నిఘంటు వ్యవస్థను అకారాది క్రమంలో జాబితా చేయడానికి చేసే ప్రయత్నాలు. [[Lexicography|నిఘంటు శాస్త్రం]], అర్థశాస్త్రంతో దగ్గరగా అనుసంధానమై, పదాలను ఒక విజ్ఞానకోశం లేదా నిఘంటువులో మ్యాపింగ్ చేసే శాస్త్రం. నిఘంటు వ్యవస్థలో కొత్త పదాలు చేర్చడాన్ని నవీన పద నిర్మాణం<ref>{{Cite book |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |author-link=Ghil'ad Zuckermann |url=http://www.palgrave.com/gb/book/9781403917232 |title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew |publisher=Palgrave Macmillan |year=2003 |isbn=978-1-4039-1723-2 |pages=2ff |access-date=15 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827112758/http://www.palgrave.com/gb/book/9781403917232 |archive-date=27 August 2016 |url-status=live}}</ref> అంటారు; కొత్త పదాలను [[neologism|నవ్య పదాలు]] అంటారు. భాషావేత్తలు చాలాసార్లు నిఘంటు వ్యవస్థలో నిల్వ చేయబడిన పదాల పరిమాణంలోనే వక్త భాషా సామర్థ్యం ఉంటుందని నమ్ముతారు — అయితే దీన్ని అనేకులు అపోహగా పరిగణిస్తారు. భాష వినియోగ సామర్థ్యం ప్రాథమికంగా వ్యాకరణం రంగంలో ఉంటుందని, పదజాలం వృద్ధికి కాకుండా [[linguistic competence|సామర్థ్యంతో]] అనుసంధానమై ఉంటుందని చాలామంది భావిస్తారు. చాలా చిన్న నిఘంటు వ్యవస్థ కూడా సైద్ధాంతికంగా అనంతమైన వాక్యాలు ఉత్పత్తి చేయగలదు. [[Vocabulary|పదజాలం]] పరిమాణం అవగాహన కొలమానంగా ముఖ్యమైనది. ఆంగ్ల లిఖిత పాఠం చదివి అర్థం చేసుకోవడానికి 98% కవరేజ్ అవసరమని — అంటే పాఠంలో 98% పదాలు అర్థమవ్వాలని — సాధారణ అభిప్రాయం ఉంది.<ref>{{cite journal |last1=Schmitt |first1=Norbert |last2=Cobb |first2=Tom |last3=Horst |first3=Marlise |last4=Schmitt |first4=Diane |title=How much vocabulary is needed to use English? Replication of van Zeeland & Schmitt (2012), Nation (2006) and Cobb (2007) |journal=Language Teaching |date=April 2017 |volume=50 |issue=2 |pages=212–226 |doi=10.1017/S0261444815000075 }}</ref> విస్తృత సంభాషణలు అర్థం చేసుకోవడానికి 6-7,000 [[Word family|పద కుటుంబాలు]], విస్తృత లిఖిత పాఠాలు చదవడానికి 8-9,000 పద కుటుంబాలు అవసరమని అంచనా.<ref>{{Cite journal |last=Nation |first=Paul |date=2006 |title=How large a vocabulary is needed for reading and listening? |url=https://archive.org/details/sim_canadian-modern-language-review_2006-09_63_1/page/58 |journal=Canadian Modern Language Review |volume=63 |pages=59–82 |doi=10.3138/cmlr.63.1.59 }}</ref> === శైలి === [[stylistics (field of study)|శైలీ శాస్త్రం]] వివిధ వాక్ సమాజాలు, శైలులు, సమాచార మాధ్యమ సంపాదకీయ, కథన రూపాల్లో లిఖిత, సైగల, మాటల వ్యవహారం అధ్యయనాన్ని కలిగి ఉంటుంది.<ref>{{Cite web |title="Stylistics" by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. ''Encyclopedia of Linguistics''. |url=http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |archive-date=4 October 2013 |access-date=4 October 2013}}</ref> ఇందులో వాటి భాషా, స్వర శైలి అంశాల కోసం పాఠాల అధ్యయనం, వివరణ ఉంటుంది. శైలీ విశ్లేషణలో వాక్ సమాజాలు వినియోగించే నిర్దిష్ట [[dialects|మాండలికాలు]], [[register (sociolinguistics)|రిజిస్టర్ల]] వర్ణన విశ్లేషణ ఉంటుంది. శైలీ లక్షణాలలో [[rhetoric|వాగ్మికం]],<ref>{{Cite book |last=Richards, I. A. |title=The Philosophy of Rhetoric |url=https://archive.org/details/philosophyofrhet0000rich |publisher=Oxford University Press (New York) |year=1965}}</ref> పద వినియోగం, నొక్కివేత, వ్యంగ్యం, [[irony|విరోధాభాసం]], సంభాషణ, ఇతర స్వనాత్మక వైవిధ్య రూపాలు ఉంటాయి. శైలీ విశ్లేషణ ప్రముఖ సాహిత్య రచనలు, ప్రజాదరణ కలిగిన కల్పిత సాహిత్యం, వార్తలు, ప్రకటనలు, ప్రజా సంస్కృతిలో ఇతర సంప్రేషణ రూపాల్లో భాషా అధ్యయనాన్ని కూడా కలిగి ఉంటుంది. 1960లలో [[Jacques Derrida|జాక్వెస్ డెరిడా]] లిఖిత భాషను స్వంత భాషా సంప్రేషణ మాధ్యమంగా అధ్యయనించాలని ప్రతిపాదించడం ద్వారా వాక్, రాత మధ్య తేడాను మరింత వేరుచేశారు.<ref>Derrida, Jacques (1967). ''[[Writing and Difference]]'' and ''[[Of Grammatology]]''.</ref> [[Palaeography|పురాలిపి శాస్త్రం]] కాబట్టి భాషలో లిఖిత లిపుల (చిహ్నాలు, సంకేతాలుగా) పరిణామాన్ని అధ్యయనించే విభాగం.<ref>Chapter 1, section 1.1 in {{Cite book |last=Antonsen, Elmer H. |url=https://books.google.com/books?id=gvSi3JVNRFQC |title=Trends in Linguistics: Runes and Germanic Linguistics |publisher=Mouton de Gruyter |year=2002 |isbn=978-3-11-017462-5 |edition=6th}}</ref> భాష యొక్క అధికారిక అధ్యయనం మనసులో భాషా ప్రాతినిధ్యం, విధులు పరిశీలించే [[psycholinguistics|మానసభాషాశాస్త్రం]]; మెదడులో భాషా ప్రాసెసింగ్ అధ్యయనం చేసే [[neurolinguistics|నాడీ భాషాశాస్త్రం]]; భాష జీవశాస్త్రం, పరిణామం అధ్యయనించే [[biolinguistics|జీవభాషాశాస్త్రం]]; పిల్లలు, పెద్దలు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ భాషల జ్ఞానం ఎలా సంపాదిస్తారో పరిశీలించే [[language acquisition|భాషా సిద్ధి]] వంటి రంగాల వృద్ధికి దారితీసింది. == భాష శాస్త్రములో పద్ధతి == ఆధునిక భాషాశాస్త్రం ప్రాథమికంగా [[descriptive linguistics|వర్ణనాత్మకమైనది]].<ref name="Martinet">{{Cite book |last=Martinet |first=André |author-link=André Martinet |title=Elements of General Linguistics |publisher=Faber |year=1960 |series=Studies in General Linguistics, vol. i. |location=London |page=15 |translator-last=Elisabeth Palmer Rubbert}}</ref> భాషావేత్తలు నిర్దిష్ట లక్షణం లేదా వినియోగం "మంచిది" లేదా "చెడ్డది" అని వ్యక్తిగత నిర్ణయాలు చేయకుండా భాషా లక్షణాలను వర్ణిస్తారు, వివరిస్తారు. ఇది ఇతర శాస్త్రాల ఆచరణతో సమానంగా ఉంది: ఒక జంతుశాస్త్రవేత్త నిర్దిష్ట జాతి "మెరుగైనది" లేదా "తక్కువది" అని నిర్ణయాలు చేయకుండా జంతు రాజ్యాన్ని అధ్యయనిస్తారు. [[Linguistic prescription|నిర్దేశం]] (Prescription), మరోవైపు, ఒక నిర్దిష్ట మాండలికం లేదా "[[acrolect|అక్రోలెక్ట్]]"ను తరచుగా అనుకూలిస్తూ, ఇతర భాషా వినియోగాలకంటే నిర్దిష్ట వాటిని ప్రోత్సహించే ప్రయత్నం. ఇది [[Standard language|భాషా ప్రమాణాన్ని]] నెలకొల్పడానికి — పెద్ద భౌగోళిక ప్రాంతాల్లో సంప్రేషణకు సహాయపడటానికి — లక్ష్యంగా ఉండవచ్చు. అయితే, ఒక భాష లేదా మాండలికం వక్తలు ఇతర భాషలు లేదా మాండలికాల వక్తలపై ప్రభావం చూపాలని చేసే ప్రయత్నం కూడా కావచ్చు (చూ: [[Linguistic imperialism|భాషా సామ్రాజ్యవాదం]]). నిర్దేశం యొక్క తీవ్ర రూపం [[censorship|సెన్సార్ శిప్‌లో]] కనిపిస్తుంది — సమాజానికి హాని అని భావించే పదాలు, నిర్మాణాలను నిర్మూలించాలని ప్రయత్నిస్తారు. అయితే నిర్దేశం [[language education|భాషా విద్యలో]] సముచితంగా ఆచరించబడవచ్చు — [[English language teaching|ELT]] వంటివాటిలో, ద్వితీయ భాషా వక్తకు ముఖ్యమైన వ్యాకరణ నియమాలు, నిఘంటు అంశాలు పరిచయం చేయడానికి.<ref>{{citation needed|date=May 2023}}</ref> చాలామంది ఆధునిక భాషావేత్తలు [[spoken language|మాటల డేటా]], [[Sign language|సైగల డేటా]] [[written language|రాత డేటా]] కంటే మరింత మూలభూతమైనవని భావిస్తారు. కారణాలు: * వాక్ సామర్థ్యం కలిగిన మానవులందరికీ మాటలు సార్వత్రికంగా ఉంటాయి; అయితే రాత సంప్రేషణ లేని అనేక సంస్కృతులు, వాక్ సమాజాలు ఉన్నాయి. * మాటల్లో ఎల్లప్పుడూ రాతలో నమోదు చేయని లక్షణాలు కనిపిస్తాయి — [[phonological rule|స్వనస్వరూప నియమాలు]], [[sound change|ధ్వని మార్పులు]], [[speech error|వాక్ దోషాలు]] వంటివి. * అన్ని సహజ రాత వ్యవస్థలు ఒక మాటల భాషను (లేదా సంభావ్యంగా సంకేత భాషను) ప్రతిబింబిస్తాయి. * మానవులు రాత సృష్టించే ముందే వాక్ పరిణమించింది. * వ్యక్తులు మాటల భాషను రాత కంటే సులభంగా, త్వరగా నేర్చుకుంటారు. అయినప్పటికీ, లిఖిత భాషా అధ్యయనం విలువైనదని భాషావేత్తలు అంగీకరిస్తారు. [[corpus linguistics|కార్పస్ భాషాశాస్త్రం]], [[computational linguistics|గణన భాషాశాస్త్రంపై]] ఆధారపడే పరిశోధనకు పెద్ద మొత్తంలో డేటా ప్రాసెస్ చేయడానికి లిఖిత భాష చాలా అనుకూలంగా ఉంటుంది. పెద్ద మాటల కార్పస్‌లు సృష్టించడం కష్టం; సాధారణంగా అవి [[transcription (linguistics)|లిప్యంతరీకరించి]] రాతలో ఉంచుతారు. === సామాజిక భాషాశాస్త్రం === సామాజిక భాషాశాస్త్రం (Sociolinguistics) సామాజిక కారకాలు భాషను ఎలా రూపొందిస్తాయో అధ్యయనం చేస్తుంది. ఈ ఉప విభాగం భాషాశాస్త్రం సమకాలిక విధానంపై దృష్టి పెట్టి, ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో ఒక భాష లేదా భాషా సమూహం ఎలా వైవిధ్యం చూపుతాయో పరిశీలిస్తుంది. మాండలికాలు, రిజిస్టర్లు, వ్యక్తిగత భాషా శైలుల ద్వారా భాషా వైవిధ్యాన్ని అధ్యయనించడాన్ని శైలి, వ్యవహార విశ్లేషణ ద్వారా పరిశీలించవచ్చు. === అభివృద్ధి భాషాశాస్త్రం === అభివృద్ధి భాషాశాస్త్రం (Developmental linguistics) వ్యక్తుల్లో భాషా సామర్థ్యం అభివృద్ధి — ముఖ్యంగా బాల్యంలో [[Language acquisition|భాషా సిద్ధి]] — అధ్యయనం. పిల్లలు వివిధ భాషలు ఎలా సంపాదిస్తారు, పెద్దలు ద్వితీయ భాష ఎలా నేర్చుకోగలరు, భాషా సిద్ధి ప్రక్రియ ఏమిటి అనే ప్రశ్నలు ఇందులో ఉన్నాయి.<ref>{{cite journal |last1=Bailey |first1=Charles-James N. |title=Developmental Linguistics |journal=Folia Linguistica |date=1981 |volume=15 |issue=1–2 |pages=29–38 |doi=10.1515/flin.1981.15.1-2.29 }}</ref> === నాడీ భాషాశాస్త్రం === నాడీ భాషాశాస్త్రం (Neurolinguistics) వ్యాకరణం, సంప్రేషణకు ఆధారమైన మానవ మెదడు నిర్మాణాల అధ్యయనం. పరిశోధకులు వివిధ నేపథ్యాల నుండి ఈ రంగానికి వస్తారు — వారితో పాటు వివిధ ప్రయోగాత్మక పద్ధతులు, సిద్ధాంత దృక్పథాలు వస్తాయి. నాడీ భాషాశాస్త్రంలో చాలా పని [[psycholinguistics|మానసభాషాశాస్త్రం]], సైద్ధాంతిక భాషాశాస్త్రంలోని నమూనాల నుండి ప్రేరణ పొంది, సైద్ధాంతిక, మానసభాషాశాస్త్రం ప్రతిపాదించిన ప్రక్రియలను మెదడు ఎలా అమలు చేస్తుందో పరిశీలిస్తుంది. నాడీ భాషా శాస్త్రవేత్తలు మెదడు భాష సంబంధ సమాచారాన్ని ప్రాసెస్ చేసే శారీరక యంత్రాంగాలు అధ్యయనిస్తారు; [[aphasiology|అఫాసియాలజీ]], [[brain imaging|మెదడు చిత్రీకరణ]], విద్యుత్ శారీరక శాస్త్రం, కంప్యూటర్ నమూనా వినియోగించి భాషా, మానసభాషాశాస్త్ర సిద్ధాంతాలు మూల్యాంకనం చేస్తారు. నాడీ భాషాశాస్త్ర యంత్రాంగాల్లో పాల్గొనే మెదడు నిర్మాణాల్లో అత్యధిక న్యూరాన్లు కలిగిన సెరెబెల్లమ్ భాష ఉత్పత్తికి అవసరమైన అంచనాల్లో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.<ref>{{cite journal |last1=Mariën |first1=Peter |last2=Manto |first2=Mario |title=Cerebellum as a Master-Piece for Linguistic Predictability |journal=The Cerebellum |date=April 2018 |volume=17 |issue=2 |pages=101–103 |doi=10.1007/s12311-017-0894-1 |pmid=29071518 |doi-access=free }}</ref> === అనువర్తిత భాషాశాస్త్రం === భాషావేత్తలు ప్రధానంగా నిర్దిష్ట భాషల్లో, భాషలన్నింటిలో సాధారణతలు, వైవిధ్యాలు కనుగొని [[descriptive linguistics|వర్ణించడంలో]] నిమగ్నమవుతారు. [[Applied linguistics|అనువర్తిత భాషాశాస్త్రం]] ఆ ఫలితాలను ఇతర రంగాలకు అన్వయిస్తుంది. [[language education|భాషా విద్య]], [[lexicography|నిఘంటు శాస్త్రం]], అనువాదం, [[language planning|భాషా ప్రణాళిక]], [[natural language processing|సహజ భాషా ప్రాసెసింగ్]] వంటి రంగాలకు భాషా పరిశోధన సాధారణంగా అన్వయించబడుతుంది. "అనువర్తిత భాషాశాస్త్రం" అనే పేరు కొంచెం అనుచితమని వాదించవచ్చు.<ref>{{Cite book |last=Barbara Seidlhofer |title=Controversies in Applied Linguistics (pp. 288) |url=https://archive.org/details/controversiesina0000unse_k4p3 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-437444-6}}</ref> అనువర్తిత భాషావేత్తలు వాస్తవ ప్రపంచ భాషా సమస్యలకు పరిష్కారాలు కనుగొనడంలో నిమగ్నమవుతారు — సమాజ శాస్త్రం, మానవ శాస్త్రం వంటి బహుళ వనరుల నుండి సాంకేతిక జ్ఞానం అన్వయిస్తారు. నేడు అనువర్తిత భాషాశాస్త్రంలో కంప్యూటర్లు విస్తృతంగా వినియోగించబడుతున్నాయి. [[Speech synthesis|వాక్ సంశ్లేషణ]], [[speech recognition|వాక్ గుర్తింపు]] ధ్వనిశాస్త్ర జ్ఞానం వినియోగించి కంప్యూటర్లకు [[voice interface|వాయిస్ ఇంటర్‌ఫేస్]] అందిస్తాయి. [[machine translation|యంత్ర అనువాదం]], [[computer-assisted translation|కంప్యూటర్-సహాయ అనువాదం]], [[natural language processing|సహజ భాషా ప్రాసెసింగ్]]లో [[computational linguistics|గణన భాషాశాస్త్రం]] అనువర్తనాలు ముఖ్యమైన రంగాలయ్యాయి. భాషా విశ్లేషణ అనువర్తిత భాషాశాస్త్రం ఉప విభాగం — అనేక ప్రభుత్వాలు అవసరమైన పత్యేకత లేని ఆశ్రయ పొందువారు పేర్కొన్న జాతీయతను ధృవీకరించడానికి వినియోగిస్తాయి.<ref name="Linguistic Analysis">{{Cite journal |last=Eades |first=Diana |year=2005 |title=Applied Linguistics and Language Analysis in Asylum Seeker Cases |url=http://songchau.googlepages.com/503.pdf |url-status=dead |journal=Applied Linguistics |volume=26 |issue=4 |pages=503–26 |doi=10.1093/applin/ami021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327083553/http://songchau.googlepages.com/503.pdf |archive-date=27 March 2009 |access-date=31 January 2009}}</ref> ఇది తరచుగా వలస విభాగంలో సిబ్బంది ద్వారా ఇంటర్వ్యూ రూపంలో ఉంటుంది. దేశాన్ని బట్టి ఈ ఇంటర్వ్యూ ఆశ్రయ పొందు వ్యక్తి [[native language|మాతృభాషలో]] [[language interpretation|అనువాదకుడి]] ద్వారా లేదా ఆంగ్లం వంటి ''[[lingua franca|లింగ్వా ఫ్రాంకాలో]]'' నిర్వహిస్తారు.<ref name="Linguistic Analysis" /> === భాషా పత్యేకత === [[Language documentation|భాషా పత్యేకత]] భాషలు, వాటి వ్యాకరణాలు వర్ణించడానికి మానవ శాస్త్ర అన్వేషణ (భాష చరిత్ర, సంస్కృతి గురించి), భాషాశాస్త్ర అన్వేషణను కలిపిస్తుంది. [[Lexicography|నిఘంటు శాస్త్రం]] పదజాలాన్ని ఏర్పరచే పదాలను పత్యేకత చేయడాన్ని కలిగి ఉంటుంది. [[Computational linguistics|గణన భాషాశాస్త్రం]] గణనాత్మక దృక్పథం నుండి సహజ భాష గణాంక లేదా నియమ-ఆధారిత నమూనా నిర్మాణంతో సంబంధించింది. అనువాదం, [[Language interpretation|భాష వ్యాఖ్యానం]], [[language education|భాషా విద్యలో]] వక్తలు నిర్దిష్ట భాషా జ్ఞానం అన్వయిస్తారు. భాషాశాస్త్రం ప్రారంభం నుండి, భాషావేత్తలు గతంలో [[language documentation|పత్యేకత చేయబడని భాషలు]] వర్ణించడంలో నిమగ్నమవుతున్నారు. 1900ల తొలిలో [[Franz Boas|ఫ్రాంజ్ బోయాస్]] నుండి మొదలుపెట్టి, 20వ శతాబ్దం మధ్యలో [[formal linguistics|ఔపచారిక భాషాశాస్త్రం]] ఉదయించే వరకు అమెరికన్ భాషాశాస్త్రంలో ఇది ముఖ్య దృష్టి అయింది. ఈ దృష్టి వేగంగా [[language death|అంతరించిపోతున్న]] స్థానిక ప్రజల భాషలను నమోదు చేయాలని ఆందోళన వల్ల ప్రేరణ పొందింది.<ref>{{fact|date=February 2026}}</ref> === అనువాదం === అనువాద ఉప రంగం డిజిటల్ నుండి ముద్రణ, మాటల మాధ్యమాల వరకు లిఖిత, మాటల పాఠాల అనువాదాన్ని కలిగి ఉంటుంది. అనువాదం అంటే అర్థాన్ని ఒక భాష నుండి మరొక భాషకు మార్చడం. అనువాదకులు తరచుగా ట్రావెల్ ఏజెన్సీలు, ప్రభుత్వ రాయబారాలు వంటి సంస్థలు వినియోగిస్తాయి. [[Google Translate|గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్]] వంటి [[computational linguistics|గణన భాషాశాస్త్ర]] వ్యవస్థల్లో కూడా అనువాదకులు పనిచేస్తారు. [[Survey methodology|బహుభాషీయ జనాభా]] మధ్య తులనీయ డేటా సేకరించడానికి అంతర్జాతీయ, అంతర-సాంస్కృతిక సర్వే పరిశోధన అధ్యయనాలు అనువాదాన్ని వినియోగిస్తాయి.<ref>{{cite journal |last1=Behr |first1=Dorothée |last2=Sha |first2=Mandy |title=Introduction: Translation of questionnaires in cross-national and cross-cultural research |journal=The International Journal of Translation and Interpreting Research |date=27 July 2018 |volume=10 |issue=2 |pages=1–4 |doi=10.12807/ti.110202.2018.a01 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite book |last1=Pan |first1=Yuling |last2=Sha |first2=Mandy |last3=Park |first3=Hyunjoo |title=The Sociolinguistics of Survey Translation |date=2019 |doi=10.4324/9780429294914 |isbn=978-0-429-29491-4 }}{{pn|date=February 2026}}</ref> === క్లినికల్ భాషాశాస్త్రం === క్లినికల్ భాషాశాస్త్రం [[speech-language pathology|వాక్-భాషా రోగనిర్ణయ]] రంగానికి భాషా సిద్ధాంతం అన్వయించడం. వాక్ భాషా రోగనిర్ణయ నిపుణులు [[communication disorders|సంప్రేషణ]], మింగడం రుగ్మతలు చికిత్స చేయడానికి సరిదిద్దే చర్యలపై పనిచేస్తారు. === గణన భాషాశాస్త్రం === గణన భాషాశాస్త్రం (Computational linguistics) "గణనాత్మకంగా బాధ్యత వహించే" విధంగా భాషా సమస్యలు అధ్యయనిస్తుంది — అల్గోరిథమిక్ వ్యక్తీకరణ, గణనాత్మక సంక్లిష్టత గురించి జాగ్రత్తగా గమనిస్తూ, అభివృద్ధి చేసిన భాషా సిద్ధాంతాలు కొన్ని కావాల్సిన గణనాత్మక లక్షణాలు ప్రదర్శిస్తాయని చూపించేలా. గణన భాషావేత్తలు కంప్యూటర్ భాషలు, సాఫ్ట్‌వేర్ అభివృద్ధిపై కూడా పనిచేస్తారు. === పరిణామ భాషాశాస్త్రం === పరిణామ భాషాశాస్త్రం (Evolutionary linguistics) మానవ పరిణామంలో భాషా సామర్థ్యం ఉద్భవాన్ని విశ్లేషించే [[sociobiology|సామాజిక జీవశాస్త్ర]] విధానం; వివిధ భాషల మధ్య సాంస్కృతిక పరిణామ అధ్యయనానికి పరిణామ సిద్ధాంతం అన్వయించడం. ప్రాచీన సమాజాల్లో కదలికల ద్వారా ప్రపంచమంతటా వివిధ భాషల వ్యాప్తి కూడా ఇందులో అధ్యయనిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Croft |first=William |date=October 2008 |title=Evolutionary Linguistics |journal=Annual Review of Anthropology |volume=37 |pages=219–34 |doi=10.1146/annurev.anthro.37.081407.085156}}</ref> === ఫోరెన్సిక్ భాషాశాస్త్రం === ఫోరెన్సిక్ భాషాశాస్త్రం (Forensic linguistics) ఫోరెన్సిక్ శాస్త్రానికి భాషా విశ్లేషణ అన్వయించడం. ఫోరెన్సిక్ విశ్లేషణ న్యాయాలయాల్లో సాక్ష్యం అందించడానికి చట్ట సందర్భంలో వినియోగించిన శైలి, భాష, నిఘంటు వినియోగం, ఇతర భాషా, వ్యాకరణ లక్షణాలు పరిశీలిస్తుంది. ఫోరెన్సిక్ భాషావేత్తలు నేర మకోకాల్లో కూడా తమ నైపుణ్యాన్ని వినియోగించారు.<ref>Olsson, John. "[https://www.thetext.co.uk/what_is.pdf What is Forensic Linguistics?]" (PDF). ''Forensic Linguistics Intelligence''.</ref><ref>{{Cite web |title=what is forensic linguistics? |url=http://www.forensiclinguistics.net/cfl_fl.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100927010829/http://www.forensiclinguistics.net/cfl_fl.html |archive-date=2010-09-27 |access-date=2024-02-01 |website=CFL at Aston University}}</ref> === విశ్లేషణ === 20వ శతాబ్దానికి ముందు, భాషావేత్తలు [[diachronic linguistics|చారిత్రక దృష్టి]] కలిగిన దియాక్రానిక్ తలంలో భాషను విశ్లేషించేవారు. అయితే 20వ శతాబ్దంలో సాసూరియన్ భాషాశాస్త్రం ఉదయించడంతో, [[synchronic linguistics|సమకాలిక]] విధానంవైపు దృష్టి మళ్ళింది — ఒకే కాలంలో ఉన్న వివిధ భాషా రూపాంతరాల మధ్య విశ్లేషణ, పోలికపై దృష్టి పెట్టడం. మరొక స్థాయిలో, [[syntagmatic analysis|సంయుక్త]] తలం వాక్యం వాక్యనిర్మాణంలో పదాలు ఎంత క్రమంలో అమరుతాయో పోలిక కలిగి ఉంటుంది. [[paradigmatic analysis|నమూనా]] తలం, మరోవైపు, నిర్దిష్ట పాఠంలో పొందుపరచిన నమూనాలు లేదా భావనలపై ఆధారపడిన విశ్లేషణపై దృష్టి పెడుతుంది. == మూలాలు == {{Reflist|2}} == గ్రంథ సూచిక == {{refbegin|30}} * {{Cite book |last1=Akmajian, Adrian |title=Linguistics: An Introduction to Language and Communication |last2=Demers, Richard |last3=Farmer, Ann |last4=Harnish, Robert |publisher=The MIT Press |year=2010 |isbn=978-0-262-51370-8 |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |title=The handbook of linguistics |publisher=Blackwell |year=2000 |editor-last=Aronoff, Mark |location=Oxford |editor-last2=Rees-Miller, Janie}} * {{Cite book |last=Bloomfield |first=Leonard |url=https://books.google.com/books?id=-MN3YkwOgNYC&pg=PA307 |title=An Introduction to the Study of Language |publisher=John Benjamins Publishing |year=1983 |isbn=978-90-272-8047-3 |edition=New |location=Amsterdam |orig-year=1914}} * {{Cite book |last=Chomsky |first=Noam |url=https://archive.org/details/onlanguagechomsk00chom |title=On Language |publisher=The New Press, New York |year=1998 |isbn=978-1-56584-475-9}} * {{Cite book |last=Crystal |first=David |title=Linguistics |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=978-0-14-013531-2}} * {{Cite book |last=Derrida |first=Jacques |url=https://archive.org/details/ofgrammatology00derr |title=Of Grammatology |publisher=The Johns Hopkins University Press |year=1967 |isbn=978-0-8018-5830-7}} * {{Cite book |last=Hall |first=Christopher |title=An Introduction to Language and Linguistics: Breaking the Language Spell |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-8264-8734-6}} * {{Cite book |last1=Isac |first1=Daniela |url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science |last2=Charles Reiss |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-966017-9 |edition=2nd |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |archive-date=6 July 2011 |url-status=dead}} * {{Cite book |last1=McShane |first1=Marjorie |last2=Nirenburg |first2=Sergei |title=Linguistics for the Age of AI |publisher=[[MIT Press]] |year=2021 |isbn=9780262363136 |url=https://direct.mit.edu/books/oa-monograph/5042/Linguistics-for-the-Age-of-AI}} {{refend}} == బాహ్య లింకులు == {{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|wikititle=linguistics}} * [https://linguistlist.org/ The Linguist List] — రోజువారీ వార్తలు, సమాచారంతో ప్రపంచ భాషాశాస్త్ర ఆన్‌లైన్ సమాజం * [https://glossary.sil.org/term భాషాశాస్త్ర పదాల నిఘంటువు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250209165226/https://glossary.sil.org/term |date=February 9, 2025 }} — [[SIL International|SIL Global]] (చివరిసారి 2003లో సవరించబడింది) * [http://www.glottopedia.org Glottopedia] — నిర్మాణంలో ఉన్న MediaWiki-ఆధారిత భాషాశాస్త్ర విజ్ఞానకోశం * [https://web.archive.org/web/20071126121113/http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm భాషాశాస్త్ర ఉప రంగాలు] — లింగ్విస్టిక్ సొసైటీ ఆఫ్ అమెరికా ప్రకారం {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:భాషాశాస్త్రం}} [[వర్గం:భాషాశాస్త్రం| ]] [[వర్గం:అభిజ్ఞాన శాస్త్రం]] [[వర్గం:సంప్రేషణ అధ్యయనాలు]] [[వర్గం:భాష]] geuzk9i6tk3w3ff5tq8rk6d0y2t7r14 తిబ్బత్ మే సవా బరస్ 0 486942 4936810 4840131 2026-08-17T02:26:47Z Purushotham9966 105954 4936810 wikitext text/x-wiki {{మూలాలు సమీక్షించండి}}{{వర్గీకరణ}}తిబ్బత్ మే సవా బరస్ మహా విద్వాంసులు, పండితులు, బహుగ్రంథకర్త, పత్రికారచయిత, బహుభాషాకోవిదులు, భో.జ్.పురి నాటకకర్త, విశ్వయాత్రికులు రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ 1929-30 ప్రాంతంలో టిబెట్ ముఖ్యపట్టణం లా, చాలా సాలో 15నెలలు పర్యటించారు. ఈ దుర్గమమైన మార్గంలో చేసిన యాత్రానుభవాలను, ఆయన చూచిన టీబెట్ ప్రజల జీవనవిధానాన్ని "తిబ్బత్ మే సవా బరస్" హిందీలో పుస్తక రూపంలో తెచ్చారు. విదుషి, బహుగ్రంథ రచయిత్రి, శ్రీమతి పారనంది నిర్మల సమర్ధవంతంగా ఈ యాత్రాచరిత్రను తెలుగులోకి తిబ్బత్ మే సవా బరస్"ను "టిబెట్.లో 15 నెలలు" పేరుతో అనువదించారు, విశాలాంధ్ర పుస్తక ప్రచురణ సంస్థ ఈ తెలుగు అనువాదాన్ని ప్రచురించింది. ఈ యాత్రచరిత్ర పుస్తకం చదవడం గొప్ప అనుభవం. ప్రాచీన కాలంలో జ్ఞానతృష్ణతో యాత్రలు చేసిన మహనీయుల మాదిరే సాంకృత్యాయన్ తిరుగు ప్రయాణంలో అపూర్వమైన టిబెట్ రాతప్రతులను కంచర గాడిదలమీద వేసుకొని భారతదేశం చేరారు. రాజాశ్రయం లేకుండా, ప్రకృతి వనరులు లేకుండానే అతిశీతల భూమి, టిబెట్టులో నివసించిన బౌద్ధ భిక్షువులు వందలాది సంస్కృత రచనలను, బౌద్ధ తత్వ గ్రంథాలను భోటియా భాషలోకి అనువాదం చేసుకొని, మఠాలలో ఆ గ్రంథసంపదను కాపాడుకొన్నారు. అటువంటి బౌద్ధభిక్షువుల వంటి పండితులే సాంకృత్యాయన్ కూడా. ఈ గ్రంథ అనువాదకురాలు శ్రీమతి పారనంది నిర్మల హిందీమూలంలో 'ఔర్' అనే మాట వచ్చిన చోటల్లా తెలుగులో 'మరియు' పదం వాడుక చేయడంవల్ల చదువరులకు కొంత విసుగు కలగక మానదు. సరి అయిన తెలుగు పదాల పరిచయం, వాడుక తెలియకపోవడం కూడా అనువాదంలో సమస్యే. ఏంత మంచి పుస్తకమయినా సంపాదకుల అవసరాన్ని ఈపుస్తకం చదివాక బోధపడుతుంది. మూలాలు: టిబెట్. లో 15 నెలలు, విశాలాంధ్ర ప్రచురణ. r6qjz1axl12bz6jvkt6kkejhx65jkz2 కుంబల్‌గఢ్ (రాజస్థాన్) 0 487164 4936787 4797245 2026-08-16T23:56:09Z Xqbot 9652 Fixing double redirect from [[కుంబాల్‌గఢ్ కోట]] to [[కుంబల్‌గఢ్]] 4936787 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[కుంబల్‌గఢ్]] 95jfx5oixbpzrw0rcerlwrhsupk1q14 వాడుకరి:బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ 2 495455 4936903 4848602 2026-08-17T11:14:04Z ~2026-40325-32 151887 బెజ్జంకి సతీష్ గారి గురించి 15 కొత్త సూచనలతో కూడిన వివరాలు మరియు ఇన్ఫోబాక్స్ జోడించబడ్డాయి 4936903 wikitext text/x-wiki విశ్వనియా ఆధారాలతో 10 ఉఫ్యమాలు పదవులు == సామాజిక ఉద్యమాలు == సతీష్ మాదిగ 2016 నుండి దళిత హక్కుల కోసం నిరంతరం పోరాటం చేస్తున్నారు. ఆయన పాల్గొన్న ముఖ్య ఉద్యమాలు: 1. '''10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ''': SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై MSF ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.<ref>MSP News</ref> 2. '''2017 - న్యూ ఢిల్లీ''': జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.<ref>Lokal Telugu</ref> 3. '''06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్''': MRPS సారంగాపూర్ మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహారదీక్ష కొనసాగించారు. ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీల అసైన్డ్ భూములు, 3 ఎకరాల భూ పంపిణీ అమలు కోసం డిమాండ్ చేశారు.<ref>ఆన్‌లైన్ న్యూస్, 06 సెప్టెంబర్ 2020</ref> 4. '''18 మార్చి 2021 - నాగసూర్ గ్రామం''': MRPS మండల్ ఇంచార్జ్‌గా సంఘ భవనంలో సమావేశం ఏర్పాటు చేసి నాగసూర్ గ్రామ నూతన కమిటీని ఎన్నుకున్నారు.<ref>ఆన్‌లైన్ న్యూస్, 18 మార్చి 2021</ref> 5. '''మంద కృష్ణ మాదిగ విడుదల కోసం నిరసన''': సారంగాపూర్ అంబేద్కర్ విగ్రహం వద్ద MRPS వ్యవస్థాపక అధ్యక్షుడు మంద కృష్ణ మాదిగను బేషరతుగా విడుదల చేయాలని MRPS మండల శాఖ అధ్యక్షుడి హోదాలో నిరసన తెలిపారు.<ref>సాక్షి దినపత్రిక</ref> 6. '''7వ కలెక్టరేట్ ముట్టడి''': జగిత్యాల జిల్లా కేంద్రంలో జరిగే 7వ కలెక్టరేట్ ముట్టడిని విజయవంతం చేయాలని MRPS మండల అధ్యక్షుడి హోదాలో సాక్షి దినపత్రిక ద్వారా పిలుపునిచ్చారు.<ref>సాక్షి దినపత్రిక</ref> 7. '''సనపెల్లి భారతి మాదిగ సంస్మరణ సభ''': ఎస్సీ వర్గీకరణ పోరులో అమరురాలైన సనపెల్లి భారతి మాదిగ సంస్మరణ సభ వాల్ పోస్టర్‌ను MRPS సారంగాపూర్ మండలాధ్యక్షుడి హోదాలో ఆవిష్కరించారు.<ref>ప్రజా మంటలు</ref> 8. '''"చలో హైదరాబాద్, లక్ష డప్పులు.. వేయి గొంతులు"''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధిగా పాల్గొన్నారు.<ref>ప్రజాపాలన</ref> 9. '''9 ఆగస్టు 2023 - చలో ఢిల్లీ పిలుపు''': సారంగాపూర్ మండల అధ్యక్షుడి హోదాలో పిలుపునిచ్చారు.<ref>MSP News</ref> 10. '''14 డిసెంబర్ 2023 - వర్గీకరణ కోసమే చలో ఢిల్లీ''': జగిత్యాల నుండి ఢిల్లీకి MSF బృందంతో వెళ్లారు.<ref>Lokal Telugu</ref> == సామాజిక ఉద్యమాలు == '''2017 - కాంగ్రెస్ దళిత డిక్లరేషన్ సభలో పాల్గొన్నారు''': తెలంగాణ కాంగ్రెస్ పార్టీ ఆధ్వర్యంలో జగిత్యాలలో జరిగిన దళిత డిక్లరేషన్ సభలో ఎమ్మార్పీఎస్ జిల్లా నాయకుడిగా పాల్గొన్నారు.<ref>పేపర్ కటింగ్ - జగిత్యాల</ref> '''11 జనవరి 2023 - ఎస్సి వర్గీకరణ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు''': ఎస్సి వర్గీకరణ జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో భాగంగా బెంగళూరులో జరిగిన భారీ సభకు హాజరై మద్దతు తెలిపారు.<ref>ఫోటో - 11 Jan 2023</ref> '''14 డిసెంబర్ 2021 - MSF జాతీయ సదస్సు, న్యూఢిల్లీ''': మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ - MSF జాతీయ కమిటీ ఆధ్వర్యంలో న్యూఢిల్లీలోని టాకటోరా ఇండోర్ స్టేడియంలో జరిగిన జాతీయ సదస్సులో జగిత్యాల జిల్లా నుండి ప్రతినిధిగా పాల్గొన్నారు.<ref>MSF National Conference ID Card - 14 Dec 2021</ref> '''గ్రూప్ 2 అభ్యర్థుల సంఖ్య పెంపు కోసం చలో అసెంబ్లీ''': గ్రూప్ 2 ఉద్యోగాల్లో అభ్యర్థుల సంఖ్య పెంచాలని డిమాండ్ చేస్తూ ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ నుండి చలో అసెంబ్లీ ముట్టడి కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు.<ref>పేపర్ కటింగ్ - ఓయూ ఆర్ట్స్ కళాశాల</ref> '''రాయికల్ రోడ్డు మరమ్మతులు చేయాలని డిమాండ్''': రాయికల్ మండలంలోని దహగారి - రాయికల్ రోడ్డు అధ్వాన్నంగా ఉన్నందున వెంటనే మరమ్మతులు చేయాలని ఎమ్మార్పీఎస్ ఆధ్వర్యంలో నిరసన తెలిపారు. ఈ కార్యక్రమంలో ఎమ్ ఎస్ ఎఫ్ జిల్లా అధికార ప్రతినిధిగా పాల్గొన్నారు.<ref>పేపర్ కటింగ్</ref> '''ఎస్సి వర్గీకరణకు మద్దతు''': ఎస్సి వర్గీకరణ కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమాలకు మద్దతుగా జగిత్యాలలో జరిగిన కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు.<ref>పేపర్ కటింగ్</ref> '''మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ కార్యక్రమాలు''': ఎమ్ ఎస్ ఎఫ్ జిల్లా అధికార ప్రతినిధిగా వివిధ విద్యార్థి సంబంధిత కార్యక్రమాలలో పాల్గొన్నారు.<ref>పేపర్ కటింగ్</ref> == హక్కుల పరిరక్షణ కార్యక్రమాలు == '''పారా హక్కుల దినోత్సవం - సారంగాపూర్''': సారంగాపూర్ మండలం పెంబట్లలో జరిగిన పారా హక్కుల దినోత్సవంలో ఎమ్మార్పీఎస్ జిల్లా అధికార ప్రతినిధిగా పాల్గొని, కుల మత భేదాలు లేకుండా సమానత్వం పాటించాలని పిలుపునిచ్చారు.<ref>సాక్షి పేపర్ కటింగ్</ref> '''మల్యాల హాస్టల్ విద్యార్థుల మృతిపై దర్యాప్తు డిమాండ్''': మల్యాలలోని సమీకృత బాలుర హాస్టల్ కు చెందిన ఇద్దరు విద్యార్థులు నీటి కుంటలో మునిగి మృతి చెందిన సంఘటనపై పూర్తిస్థాయి దర్యాప్తు చేసి బాధ్యులపై చర్యలు తీసుకోవాలని ఎమ్మార్పీఎస్ జగిత్యాల జిల్లా కమిటీ నాయకుడిగా డిమాండ్ చేశారు.<ref>ప్రభాతవార్త - మల్యాల</ref> '''మహిళల రిజర్వేషన్ పై అవగాహన''': మహిళలకు రిజర్వేషన్లు మరియు హక్కులపై అవగాహన కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు.<ref>పేపర్ కటింగ్</ref> == విద్య & ఇతర కార్యక్రమాలు == '''31 జనవరి 2021 - "నలుగురితో నారాయణ" సినిమాలో నటన''': సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన "నలుగురితో నారాయణ" చిత్ర షూటింగ్ లో పెంబట్ల గ్రామానికి చెందిన బెజ్జంకి సతీష్ ప్రధాన పాత్రలో నటించారు.<ref>సాక్షి - 31 Jan 2021</ref> '''విద్యార్థి ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు''': విద్యార్థి సమస్యలపై జరిగిన వివిధ ఆందోళనల్లో పాల్గొన్నారు.<ref>పేపర్ కటింగ్</ref> == గుర్తింపు == '''ఇతర కార్యక్రమాలు''': జగిత్యాల జిల్లాలో జరిగిన వివిధ సామాజిక కార్యక్రమాల్లో పాల్గొని ఉద్యమాలకు మద్దతు తెలిపారు.<ref>పేపర్ కటింగ్</ref> '''ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''': స్థానిక ప్రజా సమస్యలపై ఎమ్మార్పీఎస్ తరపున పోరాటాలు చేశారు.<ref>పేపర్ కటింగ్</ref> == పదవులు == * MRPS సారంగాపూర్ మండల అధ్యక్షుడు * MRPS సారంగాపూర్ మండల ఇంచార్జ్ * జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:1982 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:జగిత్యాల జిల్లా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:తెలంగాణ ఉద్యమకారులు]] [[వర్గం:దళిత ఉద్యమకారులు]] [[వర్గం:MRPS నాయకులు]] == సామాజిక ఉద్యమాలు == సతీష్ మాదిగ 2016 నుండి దళిత హక్కుల కోసం నిరంతరం పోరాటం చేస్తున్నారు. ఆయన పాల్గొన్న ముఖ్య ఉద్యమాలు: 1. '''10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ''': SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై MSF ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.<ref>MSP News</ref> 2. '''2017 - న్యూ ఢిల్లీ''': జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.<ref>Lokal Telugu</ref> 3. '''06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్''': MRPS సారంగాపూర్ మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహారదీక్ష కొనసాగించారు. ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీల అసైన్డ్ భూములు, 3 ఎకరాల భూ పంపిణీ అమలు కోసం డిమాండ్ చేశారు.<ref>ఆన్‌లైన్ న్యూస్, 06 సెప్టెంబర్ 2020</ref> 4. '''18 మార్చి 2021 - నాగసూర్ గ్రామం''': MRPS మండల్ ఇంచార్జ్‌గా సంఘ భవనంలో సమావేశం ఏర్పాటు చేసి నాగసూర్ గ్రామ నూతన కమిటీని ఎన్నుకున్నారు.<ref>ఆన్‌లైన్ న్యూస్, 18 మార్చి 2021</ref> 5. '''మంద కృష్ణ మాదిగ విడుదల కోసం నిరసన''': సారంగాపూర్ అంబేద్కర్ విగ్రహం వద్ద MRPS వ్యవస్థాపక అధ్యక్షుడు మంద కృష్ణ మాదిగను బేషరతుగా విడుదల చేయాలని MRPS మండల శాఖ అధ్యక్షుడి హోదాలో నిరసన తెలిపారు.<ref>సాక్షి దినపత్రిక</ref> 6. '''7వ కలెక్టరేట్ ముట్టడి''': జగిత్యాల జిల్లా కేంద్రంలో జరిగే 7వ కలెక్టరేట్ ముట్టడిని విజయవంతం చేయాలని MRPS మండల అధ్యక్షుడి హోదాలో సాక్షి దినపత్రిక ద్వారా పిలుపునిచ్చారు.<ref>సాక్షి దినపత్రిక</ref> 7. '''సనపెల్లి భారతి మాదిగ సంస్మరణ సభ''': ఎస్సీ వర్గీకరణ పోరులో అమరురాలైన సనపెల్లి భారతి మాదిగ సంస్మరణ సభ వాల్ పోస్టర్‌ను MRPS సారంగాపూర్ మండలాధ్యక్షుడి హోదాలో ఆవిష్కరించారు.<ref>ప్రజా మంటలు</ref> 8. '''"చలో హైదరాబాద్, లక్ష డప్పులు.. వేయి గొంతులు"''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధిగా పాల్గొన్నారు.<ref>ప్రజాపాలన</ref> 9. '''9 ఆగస్టు 2023 - చలో ఢిల్లీ పిలుపు''': సారంగాపూర్ మండల అధ్యక్షుడి హోదాలో పిలుపునిచ్చారు.<ref>MSP News</ref> 10. '''14 డిసెంబర్ 2023 - వర్గీకరణ కోసమే చలో ఢిల్లీ''': జగిత్యాల నుండి ఢిల్లీకి MSF బృందంతో వెళ్లారు.<ref>Lokal Telugu</ref> == పదవులు == * MRPS సారంగాపూర్ మండల అధ్యక్షుడు * MRPS సారంగాపూర్ మండల ఇంచార్జ్ * జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి == మూలాలు == <references /> g3pomeo1zpnvxo7tyw9hk5ktxfatt6f వాడుకరి:యర్రా రామారావు/JS స్క్రిప్టు టెస్టింగ్ 2 496602 4936680 4936305 2026-08-16T13:03:32Z యర్రా రామారావు 28161 4936680 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ | office = [[భారత రాష్ట్రపతి]] <!-- సాధారణ లింక్ --> | birth_place = [[తిరుత్తణి]] <!-- సాధారణ లింక్ --> | alma_mater = [[మద్రాస్ క్రిస్టియన్ కాలేజీ]] <!-- ఎర్రలింక్: 'మద్రాసు క్రిస్టియన్ కళాశాల' అని అసలు వ్యాసం ఉంటే మ్యాచ్ అవుతుంది --> | religion = [[హిందూ మతం]] }} '''సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్''' భారతీయ తత్వవేత్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. == వివిధ రకాల ఎర్రలింకుల పరీక్షలు == == ఎర్రలింక్ చెకర్ టెస్టింగ్ == === 1. అక్షర దోషం (typo) ఉన్న పేరు === * [[గోమతి శ్రీనివాస్]] (సరైన వ్యాసం: గోమతి శ్రీనివాసన్ ఉంటే ఇది మ్యాచ్ కావాలి) * [[రామారావు యర్రా]] (పేరు తారుమారు అయితే) === 2. స్పేసింగ్/underscore తేడా === * [[తెలుగు వికీపీడియ]] (చివర అక్షరం మిస్సైతే) * [[తెలుగు వికీపీడియా]] (డబుల్ స్పేస్‌తో) === 3. బ్రాకెట్లు/అదనపు పదాలు === * [[హైదరాబాదు నగరం]] (అసలు వ్యాసం "హైదరాబాదు" అయితే) * [[విజయవాడ (నగరం)]] === 4. పూర్తిగా కొత్త పేరు (మ్యాచ్ రాకూడదు) === * [[ఇది_ఒక_పూర్తిగా_కొత్త_ఊహాజనిత_వ్యాసం_పేరు]] === 5. ఇప్పటికే ఉన్న వ్యాసానికి redirect లాంటి పేరు === * [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]] (అసలు వ్యాసం "ఆంధ్రప్రదేశ్" అయితే, స్పేస్ తేడాతో) === 1. అక్షర దోషాలు & ఒత్తులు (Typos & Spelling Variations) === * [[విశాఖపట్నం జిల్లా]] — (సాధారణ లింక్) * [[విశాఖపట్నము నగరం]] — <!-- ఎర్రలింక్: 'విశాఖపట్నం' తో సారూప్యత చూపిస్తుంది --> * [[అమరావతి రాజధాని]] — <!-- ఎర్రలింక్: 'అమరావతి' తో సారూప్యత చూపిస్తుంది --> === 2. ఆంగ్ల శీర్షికలు (English Redlinks) === * [[Telangana State]] — <!-- ఎర్రలింక్: 'Telangana' లేదా 'తెలంగాణ' తో శోధన ఫలితాన్ని చూపుతుంది --> * [[Computer Science]] — <!-- ఎర్రలింక్: 'కంప్యూటర్ విజ్ఞానం' లేదా సంబంధిత పేజీ ఉంటే పోలుస్తుంది --> === 3. తెలుగు యూనికోడ్ / గుణింతాల తేడాలు (Unicode Normalization) === * [[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]] — (సాధారణ లింక్) * [[శ్రీ కృష్ణ దేవరాయలు]] — <!-- ఎర్రలింక్: స్పేస్‌ల తేడా ఉన్నా 'శ్రీకృష్ణదేవరాయలు' ను గుర్తిస్తుంది --> == మూలాలు (ఈ విభాగాన్ని స్క్రిప్ట్ మినహాయించాలి) == <references> 1. [[భారతీయ తత్వశాస్త్ర చరిత్ర]] <!-- మూలాల్లోని ఎర్రలింక్: ఇక్కడ ⚠ గుర్తు రాకూడదు --> 2. [[ఉపాధ్యాయుల దినోత్సవం సమాచారం]] <!-- మూలాల్లోని ఎర్రలింక్: ఇక్కడ కూడా ⚠ గుర్తు రాకూడదు --> </references> == నావిగేషన్ బాక్స్ (దీనిని స్క్రిప్ట్ చెక్ చేయాలి) == {| class="wikitable" |- ! భారత్ లోని ప్రముఖ నగరాలు |- | [[హైదరాబాద్ నగరము]] <!-- ఎర్రలింక్: 'హైదరాబాదు' పేజీతో మ్యాచ్ అవ్వాలి (⚠ గుర్తు రావాలి) --> • [[బెంగళూరు పట్టణం]] <!-- ఎర్రలింక్: 'బెంగళూరు' తో మ్యాచ్ అవ్వాలి --> |} దీనికి ఒక మూలం ఇక్కడ ఇస్తున్నాము. <ref>{{cite journal|last1=Rao|first1=Rama|last2=Kumar|first2=Ravi|title=Test|journal=Test Journal|displayauthors=1}}</ref> దీనికి ఒక మూలం ఇక్కడ ఇస్తున్నాము. <ref>{{cite journal|last1=Rao|first1=Rama|last2=Kumar|first2=Ravi|title=Test|journal=Test Journal|displayauthors=1}}</ref> దీనికి ఒక మూలం ఇక్కడ ఇస్తున్నాము. <ref>{{cite news| url = https://telugu.wikipedia.org| URL = https://te.wikipedia.org| title = ఉదాహరణ శీర్షిక| language = te| భాష = తెలుగు}}</ref> దీనికి ఒక మూలం ఇక్కడ ఇస్తున్నాము. <ref>{{cite journal| vancity = yes| title = సైన్స్ జర్నల్| volume = 5| issue = | volume = | pages = 20-25}}</ref> పుస్తకావిష్కరణ సందర్భంగా ప్రభుత్వం అతనిని సన్మానించింది.<ref>{{Cite web|url=https://epaper.sakshi.com/1473038/Visakhapatnam-District/20-12-2017#page/11/2|title=Sakshi Telugu Daily Visakhapatnam District epaper dated Wed, 20 Dec 17|website=epaper.sakshi.com|access-date=|access-date=27 జనవరి 2019|access-date=10 ఫిబ్రవరి 2027|archive-date=3 మార్చి 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303004334/http://epaper.sakshi.com/1473038/Visakhapatnam-District/20-12-2017#page/11/2|url-status=dead}}</ref> కొంత సమాచారం ఇక్కడ ఉంటుంది. దీనికి ఒక మూలం ఇక్కడ ఇస్తున్నాము. <ref>{{cite web |url=https://test.org |title=టెస్ట్ పేజీ |date=2026 |title=నకిలీ టైటిల్ |access-date=2026}}</ref> <references /> *ఈ మూలంలో లోపం డేట్ పార్మెట్ ఎలా <ref>{{Cite web|title=Membership of Rajya Sabha|url=https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121163132/https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-date=2025 November}}</ref> *ఈ మూలంలో లోపం డేట్ పార్మెట్ ఎలా <ref>{{Cite web|title=Membership of Rajya Sabha|url=https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121163132/https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-date=21 నవంబరు 2025}}</ref> *ఈ మూలంలో లోపం డేట్ పార్మెట్ ఎలా <ref>{{Cite web|title=Membership of Rajya Sabha|url=https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121163132/https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-date=21 November 2025}}</ref> *ఈ మూలంలో లోపం డేట్ పార్మెట్ ఎలా <ref>{{Cite web|title=Membership of Rajya Sabha|url=https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121163132/https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-date=November 2025}}</ref> *ఈ మూలంలో లోపం డేట్ పార్మెట్ ఎలా <ref>{{Cite web|title=Membership of Rajya Sabha|url=https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121163132/https://cms.rajyasabha.nic.in/UploadedFiles/Procedure/RajyaSabhaAtWork/English/30-85/CHAPTER3.pdf|archive-date=2025-11}}</ref> ==మూలాలు== {{Reflist}} p11dyzrvzzrcod3iw3le33rh9wa4ehk భారత గ్రంథాలయాలు 0 498691 4936747 4906205 2026-08-16T16:08:12Z Vjsuseela 35888 /* ప్రత్యేక గ్రంథాలయాలు */ 4936747 wikitext text/x-wiki భారతదేశ భౌగోళిక పరిధిలో ఉన్న కేంద్ర/రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఆధ్వర్యంలో నడుస్తున్న గ్రంథాలయాలు అంటే ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్, విశ్వవిద్యాలయ, జాతీయ స్థాయిలో ఉన్న గ్రంథాలయాలు అన్నీ ఇందులో చేర్చవచ్చు. జాబితా చేయవచ్చు. == జాతీయ గ్రంథాలయాలు == * [[భారత జాతీయ గ్రంథాలయం]] (National Library of India) * పార్లమెంట్ లైబ్రరీ == రాష్ట్ర గ్రంథాలయాలు == === తెలుగు రాష్ట్రాలు === * తెలుగు రాష్ట్రాలలో స్థాపించిన గ్రంథాలయాలు - [[తెలుగు గ్రంథాలయాలు]] === ఇతర రాష్ట్రాలు === * బెంగళూరు గ్రంధాలయము (వికీసోర్స్ లింక్ - [[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_1/బెంగళూరు_గ్రంధాలయము|https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_1/బెంగళూరు_గ్రంధాలయము]] ) * కేంద్రగ్రంథాలయము, బరోడా. (వికీసోర్స్ లింక్ - https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_1/కేంద్రగ్రంథాలయము,_బరోడా) * గ్రంథాలయ ప్రదర్శనము -మహేశన పట్టణము (బరోడా), బరోడా ([[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_2/గ్రంథాలయ_ప్రదర్శనము_-_మహేశన_పట్టణము_(బరోడా),_బరోడా|వికీసోర్స్ లింక్]]) * గ్రంథాలయములు-బరోడా రాజ్యము (వికీసోర్స్ లింక్) [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/గ్రంథాలయములు-బరోడా రాజ్యము|గ్రంథాలయములు-బరోడా రాజ్యము]] * గ్రంథాలయములు -వంగదేశము. ([[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_2/గ్రంథాలయములు_-వంగదేశము|వికీసోర్స్ లింక్)]] * వాసో' సార్వజనిక గ్రంథాలయము, బరోడా ([[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_2/'వాసో'_సార్వజనిక_గ్రంథాలయము|వికీసోర్స్ లింక్]] ) * [[కొన్నెమరా పబ్లిక్ లైబ్రరీ]] ([[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_3/కానిమరా_సర్వజన_గ్రంథాలయము|'''వికీసోర్స్ లింక్''']]) == ప్రత్యేక గ్రంథాలయాలు == * [[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_1/సంచారగ్రంథభాండాగారములు|సంచారగ్రంథభాండాగారములు]] * [[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_1/రయిలుస్టేషనుల_యందు_గ్రంథాలయములు|రయిలుస్టేషనుల యందు గ్రంథాలయములు]] * [[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_1/జపానుదేశమందలి_ప్రాచీనపుస్తకాగారములు|జపానుదేశమందలి ప్రాచీనపుస్తకాగారములు.]] * [[s:గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_1/సంచిక_2/గ్రంథాలయములు_-వంగదేశము| యుద్ధ రంగము - పుస్తక భాండాగారము ]] * [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/యుద్ధభటులకు గ్రంధాలయములు|యుద్ధభటులకు గ్రంధాలయములు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] [[వర్గం:జాబితాలు]] 661fu9832byw5f0s5bmnghnacmg0bg4 అంతర్జాతీయ గ్రంథాలయాలు 0 499108 4936750 4891973 2026-08-16T16:32:15Z Vjsuseela 35888 /* అమెరికా */ 4936750 wikitext text/x-wiki గ్రంథాలయాలు మానవ జ్ఞాన సంపదకు నిలయాలు. విద్య, పరిశోధన, సాంస్కృతిక వికాసం మరియు సామాజిక పురోగతికి అవి ప్రధాన ఆధారాలుగా నిలుస్తాయి. ప్రపంచంలోని అనేక దేశాలు తమ జ్ఞాన వారసత్వాన్ని సంరక్షించడానికి, ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచడానికి విశిష్ట గ్రంథాలయాలను స్థాపించాయి. ఈ గ్రంథాలయాలు కేవలం పుస్తకాల నిల్వ కేంద్రాలు మాత్రమే కాకుండా, విజ్ఞాన వ్యాప్తి, శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలు మరియు జాతీయ అభివృద్ధికి దోహదపడే సంస్థలుగా ఎదిగాయి. == అమెరికా == === జాతీయధర్మగ్రంథాలయము-అమెరికాదేశము === [[దస్త్రం:National Library of America from Grandhalaya Sarvasvamu.jpg|thumb|అమెరికా జాతీయ గ్రంథాలయము]] గ్రంథాలయాలు దేశాభివృద్ధికి, విద్యావ్యాప్తికి, శాస్త్రపరిశోధనలకు ముఖ్యమైన కేంద్రాలు. ప్రపంచంలోని ప్రముఖ గ్రంథాలయాలలో అమెరికా దేశంలోని వాషింగ్టన్ పట్టణంలో ఉన్న జాతీయ గ్రంథాలయం విశిష్ట స్థానం పొందింది. ఈ గ్రంథాలయం మొదట అమెరికా శాసనసభ సభ్యుల అవసరాల కోసం స్థాపించబడింది. 1814లో అగ్నిప్రమాదంలో నాశనమైనప్పటికీ, ప్రభుత్వం, ప్రజల సహకారంతో మళ్లీ అభివృద్ధి చెందింది. కాపీరైట్ చట్టం ద్వారా దేశంలో ప్రచురితమయ్యే ప్రతి గ్రంథం ఒక ప్రతిని ఈ గ్రంథాలయానికి పంపే విధానం ఏర్పడింది. దీంతో లక్షలాది గ్రంథాలు, పత్రికలు, పటాలు, సంగీత రచనలు, చిత్రాలు ఇందులో చేరాయి. 1897లో ప్రత్యేక భవనంలో ఈ గ్రంథాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఇందులో ఆధునిక సౌకర్యాలు, విశాలమైన పఠన మందిరాలు, పరిశోధకుల కోసం ప్రత్యేక గదులు, అంధుల కోసం ప్రత్యేక శాఖలు ఉన్నాయి. పుస్తకాలను వేగంగా పాఠకులకు అందించే ప్రత్యేక వ్యవస్థ కూడా కలదు. ఈ గ్రంథాలయం ప్రజలందరికీ ఉచితంగా అందుబాటులో ఉండి, శాస్త్రవేత్తలు, విద్యార్థులు, పరిశోధకులకు విశేష సేవలు అందిస్తోంది. అమెరికా దేశ విద్యాభివృద్ధి, శాస్త్రపరిశోధన, పారిశ్రామిక ప్రగతి, జాతీయ ఐక్యతకు ఈ గ్రంథాలయం ప్రధాన పునాదిగా నిలిచింది. అందువల్ల దీనిని అమెరికా జాతీయ గ్రంథాలయం అని గౌరవంగా పిలుస్తారు.<ref>{{Cite web|title=గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 3/జాతీయధర్మగ్రంథాలయము-అమెరికాదేశము - వికీసోర్స్|url=https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%A5%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B0%AF_%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%AE%E0%B1%81/%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%9F%E0%B0%AE%E0%B1%81_1/%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%9A%E0%B0%BF%E0%B0%95_3/%E0%B0%9C%E0%B0%BE%E0%B0%A4%E0%B1%80%E0%B0%AF%E0%B0%A7%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%AE%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%A5%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B0%AF%E0%B0%AE%E0%B1%81-%E0%B0%85%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A6%E0%B1%87%E0%B0%B6%E0%B0%AE%E0%B1%81|access-date=2026-06-28|website=te.wikisource.org|language=te}}</ref>. === అమెరికా దేశ గ్రంధాలయ ప్రదర్శనము=== పూర్తి వ్యాసం - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/అమెరికా దేశ గ్రంధాలయ ప్రదర్శనము| వికీసోర్స్ లింక్]] == బెల్జియం == === లోవైను విశ్వవిద్యాలయము-గ్రంథభాండాగారము === [[దస్త్రం:University Library in Leuven city, from Grandaalaya Sarvasvamu.jpg|thumb|“లోవైను” పట్టణమునందున్న విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయము]] [[బెల్జియం]] దేశంలోని లోవైను పట్టణం విద్యా, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. 1425లో స్థాపించబడిన లోవైను విశ్వవిద్యాలయం యూరప్‌లోని ప్రముఖ విద్యాసంస్థలలో ఒకటిగా ఎదిగింది. [[న్యాయశాస్త్రం]], [[వైద్యశాస్త్రం]], మతశాస్త్రం, [[గణితశాస్త్రం]] వంటి అనేక విద్యాశాఖలు ఇందులో బోధించబడేవి. 16వ శతాబ్దంలో ఇది ప్యారిస్ విశ్వవిద్యాలయంతో సమానమైన ఖ్యాతిని పొందింది. ఈ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన గ్రంథభాండాగారం ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచింది. ఇందులో లక్షలాది గ్రంథాలు, వందలాది ప్రాచీన పుస్తకాలు, వ్రాతప్రతులు, వార్తాపత్రికలు ఉండేవి. అనేక మంది దాతలు తమ విలువైన గ్రంథాలను ఈ భాండాగారానికి అందజేశారు. పరిశోధనలకు అవసరమైన అనేక సౌకర్యాలు కూడా ఇక్కడ ఉండేవి. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో జర్మన్ సైన్యాల దాడుల వల్ల లోవైను పట్టణం తీవ్రంగా నష్టపోయింది. విశ్వవిద్యాలయ భవనాలు ధ్వంసమయ్యాయి. అమూల్యమైన గ్రంథాలతో నిండిన గ్రంథభాండాగారం అగ్నికి ఆహుతై భస్మమైంది. ఈ ఘటన ప్రపంచవ్యాప్తంగా విద్యావేత్తలను, సాహిత్యాభిమానులను తీవ్రంగా కలచివేసింది. అయినప్పటికీ లోవైను ప్రజల విద్యాప్రేమ, పట్టుదల వల్ల విశ్వవిద్యాలయం, గ్రంథభాండాగారం తరువాత మళ్లీ పునర్నిర్మించబడ్డాయి. ఈ చరిత్ర విద్యాసంస్థల విలువను, జ్ఞానసంపదను కాపాడుకోవాల్సిన అవసరాన్ని మనకు తెలియజేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 2/లోవైను విశ్వవిద్యాలయము-గ్రంథభాండాగారము - వికీసోర్స్|url=https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%A5%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B0%AF_%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%AE%E0%B1%81/%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%9F%E0%B0%AE%E0%B1%81_1/%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%9A%E0%B0%BF%E0%B0%95_2/%E0%B0%B2%E0%B1%8B%E0%B0%B5%E0%B1%88%E0%B0%A8%E0%B1%81_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A6%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B0%AF%E0%B0%AE%E0%B1%81-%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%A5%E0%B0%AD%E0%B0%BE%E0%B0%82%E0%B0%A1%E0%B0%BE%E0%B0%97%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%AE%E0%B1%81|access-date=2026-06-28|website=te.wikisource.org|language=te}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:అంతర్జాతీయ గ్రంథాలయాలు]] qd5h2jtt9f1cqzo3ish0pcgyn1apmxq 4936842 4936750 2026-08-17T06:24:27Z Vjsuseela 35888 /* అమెరికా దేశ గ్రంధాలయ ప్రదర్శనము */ 4936842 wikitext text/x-wiki గ్రంథాలయాలు మానవ జ్ఞాన సంపదకు నిలయాలు. విద్య, పరిశోధన, సాంస్కృతిక వికాసం మరియు సామాజిక పురోగతికి అవి ప్రధాన ఆధారాలుగా నిలుస్తాయి. ప్రపంచంలోని అనేక దేశాలు తమ జ్ఞాన వారసత్వాన్ని సంరక్షించడానికి, ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచడానికి విశిష్ట గ్రంథాలయాలను స్థాపించాయి. ఈ గ్రంథాలయాలు కేవలం పుస్తకాల నిల్వ కేంద్రాలు మాత్రమే కాకుండా, విజ్ఞాన వ్యాప్తి, శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలు మరియు జాతీయ అభివృద్ధికి దోహదపడే సంస్థలుగా ఎదిగాయి. == అమెరికా == === జాతీయధర్మగ్రంథాలయము-అమెరికాదేశము === [[దస్త్రం:National Library of America from Grandhalaya Sarvasvamu.jpg|thumb|అమెరికా జాతీయ గ్రంథాలయము]] గ్రంథాలయాలు దేశాభివృద్ధికి, విద్యావ్యాప్తికి, శాస్త్రపరిశోధనలకు ముఖ్యమైన కేంద్రాలు. ప్రపంచంలోని ప్రముఖ గ్రంథాలయాలలో అమెరికా దేశంలోని వాషింగ్టన్ పట్టణంలో ఉన్న జాతీయ గ్రంథాలయం విశిష్ట స్థానం పొందింది. ఈ గ్రంథాలయం మొదట అమెరికా శాసనసభ సభ్యుల అవసరాల కోసం స్థాపించబడింది. 1814లో అగ్నిప్రమాదంలో నాశనమైనప్పటికీ, ప్రభుత్వం, ప్రజల సహకారంతో మళ్లీ అభివృద్ధి చెందింది. కాపీరైట్ చట్టం ద్వారా దేశంలో ప్రచురితమయ్యే ప్రతి గ్రంథం ఒక ప్రతిని ఈ గ్రంథాలయానికి పంపే విధానం ఏర్పడింది. దీంతో లక్షలాది గ్రంథాలు, పత్రికలు, పటాలు, సంగీత రచనలు, చిత్రాలు ఇందులో చేరాయి. 1897లో ప్రత్యేక భవనంలో ఈ గ్రంథాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఇందులో ఆధునిక సౌకర్యాలు, విశాలమైన పఠన మందిరాలు, పరిశోధకుల కోసం ప్రత్యేక గదులు, అంధుల కోసం ప్రత్యేక శాఖలు ఉన్నాయి. పుస్తకాలను వేగంగా పాఠకులకు అందించే ప్రత్యేక వ్యవస్థ కూడా కలదు. ఈ గ్రంథాలయం ప్రజలందరికీ ఉచితంగా అందుబాటులో ఉండి, శాస్త్రవేత్తలు, విద్యార్థులు, పరిశోధకులకు విశేష సేవలు అందిస్తోంది. అమెరికా దేశ విద్యాభివృద్ధి, శాస్త్రపరిశోధన, పారిశ్రామిక ప్రగతి, జాతీయ ఐక్యతకు ఈ గ్రంథాలయం ప్రధాన పునాదిగా నిలిచింది. అందువల్ల దీనిని అమెరికా జాతీయ గ్రంథాలయం అని గౌరవంగా పిలుస్తారు.<ref>{{Cite web|title=గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 3/జాతీయధర్మగ్రంథాలయము-అమెరికాదేశము - వికీసోర్స్|url=https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%A5%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B0%AF_%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%AE%E0%B1%81/%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%9F%E0%B0%AE%E0%B1%81_1/%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%9A%E0%B0%BF%E0%B0%95_3/%E0%B0%9C%E0%B0%BE%E0%B0%A4%E0%B1%80%E0%B0%AF%E0%B0%A7%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%AE%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%A5%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B0%AF%E0%B0%AE%E0%B1%81-%E0%B0%85%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A6%E0%B1%87%E0%B0%B6%E0%B0%AE%E0%B1%81|access-date=2026-06-28|website=te.wikisource.org|language=te}}</ref>. === అమెరికా దేశ గ్రంధాలయ ప్రదర్శనము=== వికీసోర్స్ లో పూర్తి వ్యాసం - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/అమెరికా దేశ గ్రంధాలయ ప్రదర్శనము| అమెరికా దేశ గ్రంధాలయ ప్రదర్శనము]] ==="హోబర్టు” గ్రామగ్రంధాలయము=== వికీసోర్స్ లో పూర్తి వ్యాసం - [[s:గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 2/"హోబర్టు” గ్రామగ్రంధాలయము| "హోబర్టు” గ్రామగ్రంధాలయము]] == బెల్జియం == === లోవైను విశ్వవిద్యాలయము-గ్రంథభాండాగారము === [[దస్త్రం:University Library in Leuven city, from Grandaalaya Sarvasvamu.jpg|thumb|“లోవైను” పట్టణమునందున్న విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయము]] [[బెల్జియం]] దేశంలోని లోవైను పట్టణం విద్యా, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. 1425లో స్థాపించబడిన లోవైను విశ్వవిద్యాలయం యూరప్‌లోని ప్రముఖ విద్యాసంస్థలలో ఒకటిగా ఎదిగింది. [[న్యాయశాస్త్రం]], [[వైద్యశాస్త్రం]], మతశాస్త్రం, [[గణితశాస్త్రం]] వంటి అనేక విద్యాశాఖలు ఇందులో బోధించబడేవి. 16వ శతాబ్దంలో ఇది ప్యారిస్ విశ్వవిద్యాలయంతో సమానమైన ఖ్యాతిని పొందింది. ఈ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన గ్రంథభాండాగారం ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచింది. ఇందులో లక్షలాది గ్రంథాలు, వందలాది ప్రాచీన పుస్తకాలు, వ్రాతప్రతులు, వార్తాపత్రికలు ఉండేవి. అనేక మంది దాతలు తమ విలువైన గ్రంథాలను ఈ భాండాగారానికి అందజేశారు. పరిశోధనలకు అవసరమైన అనేక సౌకర్యాలు కూడా ఇక్కడ ఉండేవి. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో జర్మన్ సైన్యాల దాడుల వల్ల లోవైను పట్టణం తీవ్రంగా నష్టపోయింది. విశ్వవిద్యాలయ భవనాలు ధ్వంసమయ్యాయి. అమూల్యమైన గ్రంథాలతో నిండిన గ్రంథభాండాగారం అగ్నికి ఆహుతై భస్మమైంది. ఈ ఘటన ప్రపంచవ్యాప్తంగా విద్యావేత్తలను, సాహిత్యాభిమానులను తీవ్రంగా కలచివేసింది. అయినప్పటికీ లోవైను ప్రజల విద్యాప్రేమ, పట్టుదల వల్ల విశ్వవిద్యాలయం, గ్రంథభాండాగారం తరువాత మళ్లీ పునర్నిర్మించబడ్డాయి. ఈ చరిత్ర విద్యాసంస్థల విలువను, జ్ఞానసంపదను కాపాడుకోవాల్సిన అవసరాన్ని మనకు తెలియజేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 2/లోవైను విశ్వవిద్యాలయము-గ్రంథభాండాగారము - వికీసోర్స్|url=https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%A5%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B0%AF_%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%AE%E0%B1%81/%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%9F%E0%B0%AE%E0%B1%81_1/%E0%B0%B8%E0%B0%82%E0%B0%9A%E0%B0%BF%E0%B0%95_2/%E0%B0%B2%E0%B1%8B%E0%B0%B5%E0%B1%88%E0%B0%A8%E0%B1%81_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A6%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B0%AF%E0%B0%AE%E0%B1%81-%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%A5%E0%B0%AD%E0%B0%BE%E0%B0%82%E0%B0%A1%E0%B0%BE%E0%B0%97%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%AE%E0%B1%81|access-date=2026-06-28|website=te.wikisource.org|language=te}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:అంతర్జాతీయ గ్రంథాలయాలు]] ljqoof0cw28sdtnx2pleglydqk8saxz వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 4 500221 4936784 4931933 2026-08-16T23:53:21Z Chaduvari 97 4936784 wikitext text/x-wiki {{Bar chart | title = ఈ ప్రాజెక్టులో జరిగిన కృషి (లక్ష్యాలు: 1500 & 50) | bar_width = 30 | width_units = em | label_type = - | label1 = ఇప్పుడు | data_type = సృష్టించిన పేజీలు | data_max = 1500 | data1 = 1382 ({{#expr:1382*100/1500 round 1}}%) (ఈ భాగం జూలై 31 న ముగిసింది) | col2_data_type = మెరుగుపరచిన పేజీలు | col2_data_max = 50 | col2_data1 ={{#expr:{{formatnum:{{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|pages}}|R}}}} ({{#expr:{{#expr:{{formatnum:{{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|pages}}|R}}*100}}/50 round 1}}%) (ఆగస్టు 31 న ముగుస్తుంది)}} [[దస్త్రం:WLW Project growth icon.svg|thumb|220x220px|కొత్త వ్యాసాలతో, మెరుగుపరచిన వాటితో, ఇంకా ఇంకా ఉన్నతంగా]] గూగుల్ సహకారంతో చేపట్టిన కంటెంటు విస్తరణ ప్రాజెక్టులో భాగంగా ఈ ఎడిటథాన్‌ను తలపెట్టాం. ఈ శ్రేణిలో ఇది ఐదవ ఎడిటథాన్. '''దీనికి లక్ష్యాలు రెండు: 1. గత ఎడిటథాన్లలో లాగానే కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించడం (లక్ష్యం: 1500) 2. గతంలో మొదటి పేజీలో ప్రదర్శించిన "ఈ వారం వ్యాసాల"ను [[వికీపీడియా:మంచి వ్యాసాలు|మంచి వ్యాసాలుగా]] మలచడం''' (లక్ష్యం: 50) == పోటీ మెటా డేటా == * ఉద్దేశం: *# కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించడం *# ఈ వారం వ్యాసాలను మంచి వ్యాసాలుగా అభివృద్ధి చెయ్యడం * మొదలయ్యేది: 2026 జూలై 1 ఉదయం 6:00 * ముగిసేది: 2026 ఆగస్టు 1 ఉదయం 6:00 * హంగుల మూల్యాంకనం ఫలితాల ప్రచురణ: 2026 ఆగస్టు 2 * నాణ్యత పరిశీలన: 2026 ఆగస్టు 7 * తుది ఫలితాల ప్రచురణ: 2026 ఆగస్టు 8 === వ్యాసాలను మెరుగుపరచే భాగం గడువు పొడిగింపు నిర్ణయం - 2026 జూలై 27=== ఒక ముఖ్యమైన మార్పును గమనించగోరుతున్నాం. పోటీలో "ఈ వారం వ్యాసాలను మంచి వ్యాసాలుగా అభివృద్ధి చెయ్యడం" అనే భాగంలో ఒక మార్పు చేస్తున్నాం. పోటీలో ఈ భాగానికి గడువును సెప్టెంబరు 1 దాకా పొడిగిస్తున్నాం. ఈ పొడిగింపు '''ఈ భాగానికి మాత్రమే''' వర్తిస్తుంది'''. కొత్త వ్యాసాలను రాసే గడువు మాత్రం మొదట అనుకున్నట్లుగా ఆగస్టు 1 తోనే ముగుస్తుంది'''. వ్యాసాలను మెరుగుపరచేందుకు నాణ్యమైన సమయం, ఏకాగ్రతలు అవసరం. ఈ నెలలో వాడుకరులు ఈ పనిపై తగినంత సమయం పెట్టలేకపోయినందున దీనికి మరొక్క నెల అదనంగా ఇవ్వాలని యూజర్‌గ్రూపు బృందం భావించి, ఈ పొడిగింపు నిర్ణయం తీసుకుంది. వివరాలివి: * గడువు పెంచుతున్న విభాగం: "'''ఈ వారం వ్యాసాలను మంచి వ్యాసాలుగా అభివృద్ధి చెయ్యడం'''" * ముగింపు తేదీ: 2026 సెప్టెంబరు 1 ఉదయం 6 గంటలకు (గతంలో ఇది ఆగస్టు 1) * గరిష్ఠ సంఖ్య: మెరుగుపరచదగిన వ్యాసాల గరిష్ఠ సంఖ్య: 20 (గతంలో ఇది 10) * బహుమతులు: కింద [[#బహుమతులు]] విభాగంలో చూపిన బహుమతుల్లో చివరి రెండింటిని పొడిగించిన గడువు ముగిసాక ప్రకటిస్తాం. * ఈ నెలలో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలను కూడా కలుపుకుని, ఆన్నిటినీ సెప్టెంబరు 1 తరువాతనే మూల్యాంకనం చేస్తాం. {{Clear}} == బహుమతులు == పోటీలో మొత్తం 6 స్లాబుల్లో బహుమతులు ఉన్నాయి. వివరాలు: {| class="wikitable" |+బహుమతులు - అర్హతలు !క్ర.సం !రంగం !స్లాబ్ !బహుమతుల సంఖ్య !అర్హత - కొత్త వ్యాసాలు (కనీసం) !బహుమతి రూపాయల్లో |- |1 |కొత్త వ్యాసాలు |మొదటి స్లాబ్ |1 |350 |10,000 |- |2 |కొత్త వ్యాసాలు |రెండవ స్లాబ్ |1 |250 |8,000 |- |3 |కొత్త వ్యాసాలు |మూడవ స్లాబ్ |1 |150 |6,000 |- |4 |కొత్త వ్యాసాలు |నాలుగవ స్లాబ్ |2 |100 |2,500 |- |5 |కొత్త వ్యాసాలు |ఐదవ స్లాబ్ |2 |70 |1500 |- |6 |కొత్త వ్యాసాలు |ప్రోత్సాహక స్లాబ్ |4 |50 |1000 |- |7 |మంచి వ్యాసాల అభివృద్ధి |మొదటి బహుమతి |1 |గరిష్ఠంగా 20 |10000 |- |8 |మంచి వ్యాసాల అభివృద్ధి |రెండవ బహుమతి |1 |గరిష్ఠంగా 20 |5000 |} గమనికలు: * ఏ స్లాబ్ లోనైనా కనీస వ్యాసాలు రాసినవారు ఎవ్వరూ లేకపోతే ఆ విభాగానికి బహుమతి ఇవ్వబడదు. * ఏ స్లాబ్ లోనైనా కనీస వ్యాసాలు రాసినవారు ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఉంటే, మొదటి స్థానంలో ఉన్నవారికి ఆ విభాగపు బహుమతి ఇవ్వబడుతుంది. మిగిలినవారు దాని కింది విభాగాల్లో బహుమతులకు అర్హత పొందుతారు. == అర్హతలు == === పాల్గొనేందుకు అర్హతలు === ఒకే ఒక్క అర్హత: 2026 జనవరి 1 నాటికి వికీమీడియా ప్రాజెక్టులన్నింటి లోనూ కలిపి, కనీసం 500 దిద్దుబాట్లు చేసి ఉండాలి. ఈ పోటీ నిర్వాహకులు, యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ కార్యక్రమాల నిర్వాహకులు, పరిశీలక బృంద సభ్యులూ అందరూ ఈ పోటీలో పాల్గొనేందుకు అర్హులే. అయితే పోటీ నిర్వాహకులు బహుమతులు పొందేందుకు అనర్హులు. === వ్యాసార్హతలు === === కొత్త వ్యాసాలకు === వ్యాసానికి కింది అర్హతలు ఉండాలి. ఈ కనీస స్థాయి అంశాలు లేనట్లైతే, ఆ వ్యాసాన్ని పోటీకి పరిగణించం. * సహజమైన భాష రాయాలి. యాంత్రికానువాదాలనూ, కృతకంగా ఉండే భాషనూ సవరించి మాత్రమే ప్రచురించాలి. * వ్యాసం పరిమాణం కనీసం 6000 బైట్లు ఉండాలి. వాడుకరులు తమ వ్యాసాల పరిమాణాన్ని పేజీ చరిత్రలో చూసుకోవచ్చు. * లోనికి వచ్చే లింకు (ఇన్ కమింగు లింకు) కనీసం 1 ఉండాలి * బయటికి పోయే లింకులు కనీసం 1 ఉండాలి * కనీసం ఒక వర్గం ఉండాలి. బొమ్మ, సమాచారపెట్టె తప్పనిసరి కాదు. కానీ ఉంటే మంచిది. మూల్యాంకనంలో వాటికి పాయింట్లు లభిస్తాయి. గమనికలు: * సముచితమైన వర్గం లేకపోతే, కొత్తగా ఒక వర్గాన్ని చేర్చవచ్చు. కానీ, ఆ వర్గాన్ని ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యకూడదు. దాన్ని ఒక మాతృవర్గంలో చేర్చాలి. మాతృవర్గం కూడా సరైనది లేకపోతే, ఒక కొత్త మాతృవర్గాన్ని చేఋచవచ్చు. దాన్ని కూడా ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యరాదు. * వ్యాసం పేజీలో [[#ప్రాజెక్టు వర్గాలు|ప్రాజెక్టు వర్గాలు]] విభాగంలో చూపిన ప్రాజెక్టు వర్గాలను '''చేర్చరాదు''' {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === ఈ ప్రాజెక్టు కోసం ఎంచిపెట్టిన వ్యాసాలను మాత్రమే అభివృద్ధి చేసి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచాలి. ఆ జాబితాను [[వాడుకరి:Chaduvari/ఈ వారం వ్యాసాల జాబితా|ఈ పేజీలో]] చూడవచ్చు. ఆ జాబితాలో వాడుకరి అనే కాలములో సంతకం చేసి అభివృద్ధి చెయ్యడం మొదలుపెట్టండి. 10 వ్యాసాలనూ (గరిష్ఠ పరిమితి) ఒక్కసారే ఎంచుకోవచ్చు. |} == నిబంధనలు == === కొత్త వ్యాసాలు === * వ్యాసం, పోటీ మొదలయ్యాక సృష్టించినదై ఉండాలి * [[#వ్యాసాల జాబితాలు|వ్యాసాల జాబితాలు]] విభాగంలో ఇచ్చిన జాబితాల్లో ఉన్న వ్యాసాలను '''మాత్రమే''' సృష్టించాలి * సృష్టించే ముందు ఆ జాబితాలో వ్యాసాన్ని ఎంచుకుని, దానికి ఎదురుగా సంతకం చెయ్యాలి. తద్వారా ఒకే వ్యాసంపై ఇద్దరు పనిచేసే ప్రమాదం తప్పుతుంది. అనువాద పరికరంలో అది చూపించే సూచనల్లోంచి వ్యాసాన్ని ఎంచుకునేపనైతే, ఇలా సంతకాలు చెయ్యాల్సిన అవసరం లేదు. * పోటీ గడువు ముగిసే లోపు వ్యాసాన్ని ఎప్పుడైనా సృష్టించవచ్చు, ఎన్నిసార్లైనా దాన్ని విస్తరించవచ్చు ==== ఎలా పనిచెయ్యాలి? ==== వ్యాసాలను రెండు విధాలుగా సృష్టించవచ్చు. === అనువాద పరికరం ద్వారా అనువదించి ప్రచురించడం === అనువాద పరికరంలో "సూచనలు" లింకుకు వెళ్ళినపుడు, ఆ పేజీలో "కొత్త పేజీలను సృష్టించండి" అనే శీర్షిక కింద మూడు పేజీల జాబితా కనిపిస్తుంది. వాటిలో దేన్నైనా ఎంచుకుని రాయవచ్చు. ఆ మూడూ వద్దనుకుంటే, ఆ సూచనలకు కింద ఉన్న "సూచనలను తాజాకరించు"ను నొక్కితే వేరే మూడు వ్యాసాలను చూపిస్తుంది. ఆ విధంగా ఆ మూడేసి వ్యాసాల జాబితాల్లోంచి మీకు నచ్చిన వాటిని ఎంచుకుని అనువదించి ప్రచురించవచ్చు. '''గమనిక''': సూచనలు పేజీలో "కొత్త విభాగాలతో విస్తరించండి" అనే విభాగం కింద చూపించే వ్యాసాలను పట్టించుకోకండి. ==== నేరుగా అనువదించి ప్రచురించడం ==== # కింద [[#వ్యాసాల జాబితాలు|వ్యాసాల జాబితాలు]] విభాగంలో ఇచ్చిన లింకుల ద్వారా ఆయా పేజీలకు వెళ్ళి అక్కడ ఇచ్చిన జాబితాల్లోంచి పేజీలను ఎంచుకుని నేరుగా అనువదించి ప్రచురించవచ్చు. # పై జాబితా పేజీల్లో మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా సంతకం పెట్టి రిజర్వు చేసుకోండి. ఆ తర్వాతే వ్యాసాలు సృష్టించే పని మొదలుపెట్టండి. ఒక్కొక్క జాబితా లోంచి గరిష్ఠంగా 5 వ్యాసాలను ఎంచుకోండి. మరీ ఎక్కువ ఎంచుకోకండి. మీ ఇష్టమొచ్చిన జాబితాల్లోంచి పేజీలను ఎంచుకోండి. '''ప్రతి జాబితాలోనూ వ్యాసాలను ఎంచుకోవాలని నిబంధనేమీ లేదు'''. # వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక, దాని చరిత్ర పేజీకి వెళ్ళి, ఎన్ని బైట్లుందో చూడండి. అది కనీసం 6000 బైట్లు ఉండాలి. ఒకవేళ తక్కువ ఉంటే.. మరేం పర్లేదు, మరి కాస్త సమాచారం చేర్చి, దాన్ని విస్తరించండి. 6000 బైట్లు దాటించండి. # ఆ తరువాత వ్యాసపు చర్చ పేజీలో {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను చేర్చండి. ఇక మీరు వ్యాసాన్ని పోటీకి సమర్పించినట్లే. # పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల్లో, గడువు ముగిసే లోపు ఎన్ని సార్లైనా ఎన్ని మార్పులైనా చేయవచ్చు, విస్తరించవచ్చు. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | * మంచి వ్యాసంగా అభివృద్ధి చేసిన వ్యాసాన్ని కూడా పైవిధంగానే సమర్పించాలి. కాకపోతే, {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసలో ఓ పరామితికి ఏదో ఒక విలువ ఇవ్వాలి. అంటే.. "<nowiki>{{</nowiki>వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం" అని రాసాక, |మంచి అనో |good అనో రాసి, ఆపై మీసాల బ్రాకెట్లతో ('''}}''') మూసెయ్యాలి "<nowiki>{{</nowiki>వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం|సర్లే.., ఏదో ఒకటి}}. మీకు తోచిన ఏదైనా రాయవచ్చు. ఖాళీగా మాత్రం వదలరాదు. |} <br /><br /> {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === వ్యాసాన్ని పూర్తిగా చదవండి. సాఫీగా చదూకుంటూ పోగలిగితే భాష ఫరవాలేదుగా ఉన్నట్లే. # భాష సహజంగా ఉండాలి. సాధారణంగా మనం చర్చల్లో రాసే భాష లాగా ఉండాలి. # పోటీ కోసం గరిష్ఠంగా 10 వ్యాసాలను మాత్రమే సమర్పించాలి. 10 కంటే ఎక్కువ సమర్పించినా, మొదటి 10 వ్యాసాలను మాత్రమే పరిగణన లోకి తీసుకుంటాం. # పేజీలో ఎక్కడా అనువదించని భాగం ఉండకూడదు (మూసల్లో ఉండే పరామితులు ఇంగ్లీషులో ఉన్నా పరవాలేదు). # పేజీలో భాషాదోషాలు గానీ, అనువాద దోషాలు గానీ ఉండకూడదు. # "మరియు" వంటి అవాంఛనీయ పదాలు ఉండకూడదు. యొక్క వంటి పదాలనూ, కర్మణి వాక్యాలనూ తప్పనిసరైతేనే వాడాలి. # వికీపీడియా శైలికి అనుగుణంగా ఉండాలి - భాష, తేదీ వగైరాలతో సహా! # వివిధ దోషాలు, వ్యాసంలో అవి ఉండదగ్గ గరిష్ఠ సంఖ్యలు: ## వాక్య నిర్మాణంలో దోషాలు - 0 ## అసహజమైన వాక్యాలు (నిర్మాణంలో దోషాలు ఉండకపోవచ్చు, కానీ అసహజంగా ఉంటాయి) - 1 ## అనువాద దోషాలు - 0 ## అక్షర దోషాలు - 4 ## "మరియు"లు - 0 ## భాషాంతర లింకులుండాలి -వేరే భాషల్లో సంబంధిత వ్యాసాలు లేని అరుదైన సందర్భాల్లో తప్ప. ఈ లింకులు లేకపోయినా.. కింది రెండు మాత్రం తప్పనిసరిగా ఉండాలి. ## వికీడేటా అంశం ఉండాలి ## క్లుప్త వివరణ ఉండాలి. లేకపోతే ఆ వ్యాసాన్ని పోటీకి స్వీకరించం. ## కాలదోషం పట్టిన వాక్యాలు ("2021 జనవరిలో జరుగనున్నాయి". "ప్రస్తుతం నిర్మాణంలో ఉంది", "2018 లో పూర్తౌతుందని భావిస్తున్నారు" వంటివి) - 0 ## పేజీలో ఎర్రవర్గాలు ఉండకూడదు. సాఫ్టువేరు చేర్చే ట్రాకింగు వర్గాలు ఎర్రవి ఉండవచ్చు. పేజీ విషయానికి సంబంధించిన వర్గాలు మాత్రం ఎర్రవిగా ఉండకూడదు. వాటి స్థానంలో సరైన వర్గాన్ని ఇవ్వాలి లేదా వాటికి పేజీలు సృష్టించాలి. ## నిర్వచించని మూలాలు, ఒకటి కంటే ఎక్కువ సార్లు నిర్వచించినవి, గమనికల మూలాలను పాఠ్యంలో ఉల్లేఖించి, కింద వాటిని చూపించకపోవడం ఉండకూడదు. అంటే పేజీ [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గంలో ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## మూలాల్లోని మూసల పేర్లు, పరామితుల పేర్లు అనువదించి ఉండకూడదు. అంటే పేజీ [[:వర్గం:CS1 errors]] వర్గంలో ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## ఆయా పరామితులకు ఇచ్చే విలువల్లో లోపాలుండరాదు. అంటే పేజీ, [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] వర్గంలో గానీ, దాని 50 పైచిలుకు ఉపవర్గాల్లో గానీ ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## పొట్టి మూలాలకు (అంటే Sfn, harv వంటి మూసలు వాడిన మూలాలు) లక్ష్యంగా సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఉండాలి. ఒక పొట్టి మూలానికి ఒకటే పొడుగు మూలం ఉండాలి. అంటే పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో ఉండకూడదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## మూలాల్లో ఎర్రలింకులు ఉండకూడదు. మూలాల్లోని author-link, editor-link వంటి పరామితుల్లో విలువకు ఇచ్చే పేరు తెలుగులో ఉండాలి, ఆ పేరుతో తెవికీలో వ్యాసం ఉండాలి. ఆ విలువా ఇంగ్లీషులో ఉన్నా, తెలుగు పేరుకు పేజీ లేకున్నా, ఆ విలువను తీసెయ్యండి. అయితే ఇది పోటీకి అనర్హత కాదు. మంచి వ్యాసాల ప్రమాణాల గురిచి మరిన్ని వివరాల కోసం [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ|మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ ప్రాజెక్టు పేజీ]] చూడండి. |} <br /><br /> {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#acc900; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:white; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | == మూల్యాంకనం == పోటీ ముగిసాక మూల్యాంకనం చేస్తాం. ఇది రెండు విధాలుగా జరుగుతుంది - 1. హంగుల మూల్యాంకనం, 2. నాణ్యతా పరిశీలన === హంగుల మూల్యాంకనం === వ్యాసంలో ఉన్న వివిధ అంశాలను (మెటాడేటా వగైరా) బట్టి ఆ వ్యాసానికి పాయింట్లు లభిస్తాయి. వ్యాసం పరిమాణం, పదాల సంఖ్య, వ్యాసంలో ఉండాల్సిన హంగులూ మొదలైన లెక్కించదగ్గ అంశాలు ఇందులో భాగం. ఈ అంశాలు ఉన్న సంఖ్యను బట్టి వ్యాసానికి పాయింట్లు ఇస్తాం. మూల్యాంకన ఫలితాలను ఒక పేజీలో ప్రచురిస్తాం. ఎవరెవరికి ఎన్నేసి పాయింట్లు వచ్చాయో అందరూ చూసుకోవచ్చు. ==== పాయింట్ల లెక్కింపు ==== === కొత్త వ్యాసాల కోసం === * పరిగణన లోకి తీసుకున్న ప్రతి వ్యాసానికీ: 3 పాయింట్లు * ప్రతీ బైట్‌కు: 0.005 పాయింట్లు * ప్రతీ పదానికీ: 0.05 పాయింట్లు * ప్రతీ మూలానికీ: 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు. కానీ, ప్రతి వెయ్యి బైట్ల వ్యాస పరిమాణానికీ ఒక మూలాన్ని మాత్రమే పరిగణిస్తాం. ఉదాహరణకు, 21400 బైట్లు ఉన్న ఒక వ్యాసంలో 34 మూలాలు ఉన్నాయనుకోండి. వాటిలో 21 మూలాలను మాత్రమే లెక్కింపుకు పరిగణిస్తాం. అతి-ఉల్లేఖనను లెక్కించకుండా ఉండేందుకు ఈ పద్ధతిని పాటిస్తాం. ** మళ్ళీ మళ్ళీ వాడిన మూలానికి: 1 పాయింటు. * ప్రతీ బొమ్మకు: 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి: 5. అంటే 5 కంటే ఎక్కువ బొమ్మలు పెట్టినా వచ్చేది 10 పాయింట్లే. * లోనికి వచ్చే ప్రతి లింకుకు: 3 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. (కనీసం ఒక్క లింకైనా లేకపోతే పొటీకి పరిగణించం) * బయటికి పోయే ప్రతి లింకుకు: 1 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. (కనీసం ఒక్క లింకైనా లేకపోతే పొటీకి పరిగణించం) * వర్గీకరణ: ప్రతి వర్గానికి 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. సరైన వర్గం లేకపోతే కొత్త వర్గాన్ని సృష్టించవచ్చు. కానీ దాన్ని ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యరాదు, తప్పనిసరిగా దాన్ని ఒక మాతృవర్గంలోకి వెయ్యాలి. ఆ మాతృవర్గాన్ని కూడా అవసరమైతే సృష్టించవచ్చు. దాన్ని కూడా ఒక మాతృవర్గం లోకి వెయ్యాలి (కొత్త వర్గాలను సృష్టించడంలో అవసరమైతే నిర్వాహకుల సహాయం తీసుకోవచ్చు). * సమాచారపెట్టె: పెట్టె ఉంటే 3 పాయింట్లు. లేకపోతే 0. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === ఈ వ్యాసాలను అభివృద్ధి చేసే క్రమంలో, అదనంగా చేర్చే అంశాలకు కింది విధంగా పాయింట్లు ఉంటాయి. ఈ పాయింట్లను కొత్త వ్యాసాల పాయింట్లకు కలుపుతాం. ఆ పాయింట్లు కింది విధంగా ఉంటాయి. * పోటీకి స్వీకరించిన ప్రతి మంచి వ్యాస ప్రతిపాదనకూ 30 పాయింట్లు లభిస్తాయి. (ప్రతీ కొత్త వ్యాసానికీ 3 పాయింట్లు లభించినట్లు) * చేర్చిన ప్రతి బైటుకు - 0.05 (బైట్లు తగ్గితే పాయింట్లు పోవు) * చేర్చిన ప్రతీ పదానికీ: 0.5 పాయింట్లు (పదాలు తీసేస్తే పాయింట్లు పోవు) * చేర్చిన కొత్త మూలానికీ 4 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు. * లోనికి వచ్చే ప్రతి లింకుకు: 3 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు * మిగతా పాయింట్లన్నీ కొత్త వ్యాసాల లాగానే |} === నాణ్యతా మూల్యాంకనం=== వ్యాసాల్లో భాష, శైలి వంటి నాణ్యతాంశాలను ఒక పరిశీలక బృందం పరిశీలిస్తుంది. ఈ బృందంలో ముగ్గురు వరకూ సభ్యులుంటారు. ఒక్కో వాడుకరి పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల్లోంచి మచ్చుకు కొన్ని తీసుకుని వాటి నాణ్యతను గణించి, ఆ వ్యాసాలకు వచ్చిన సగటు నాణ్యత స్కోరును (శాతంలో) తయారు చేస్తారు. ఈ స్కోరును ఆ వాడుకరి రాసిన అన్ని వ్యాసాలకూ వర్తింపజేస్తారు. ఉదాహరణకు, * ఒక వాడుకరి మొత్తం 300 వ్యాసాలను సమర్పించారు. * హంగుల మూల్యాంకనంలో 6000 పాయింట్లు వచ్చాయి. * పరిశీలక బృందం, వాటి లోంచి ఒక ఐదో పదో వ్యాసాలను పరిశీలించి వాటి నాణ్యతను 70% గా గణించింది. * ఈ 70 శాతాన్ని ఆ వాడుకరికి వచ్చిన మొత్తం పాయింట్లపై వర్తింప జేస్తే వారి మొత్తం పాయింట్లు 4200 (6000 X 70%) అవుతాయి. హంగుల మూల్యాంకనం, నాణ్యతా పరిశీలన రెండూ పూర్తయ్యాక వచ్చిన అంతిమ పాయింట్లను బట్టి పోటీ విజేతల జాబితా తయారౌతుంది. |} |} == వ్యాసాల జాబితాలు == కింది లింకుల ద్వారా వ్యాసాల జాబితాలను చూడవచ్చు. ఈ జాబితాల్లో ఇచ్చిన ఇంగ్లీషు వికీపీడియా వ్యాసాలను ఎంచుకుని, వాటికెదురుగా సంతకం చేసి, ఆపై వ్యాసాన్ని సృష్టించండి. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | # మంచి వ్యాసాల కోసం వ్యాసాల జాబితా: [[వాడుకరి:Chaduvari/ఈ వారం వ్యాసాల జాబితా]] |} === కొత్త వ్యాసాల కోసం === '''మొత్తం వ్యాసాలు: సుమారు 4100+''' # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] - 335 (50 వేలకు పైగా ఎర్రలింకులను నీలి లింకులుగా మార్చే అవకాశం) # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/బ్రిటిషు భారతదేశం]] - 118 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/భారతదేశ చరిత్ర - చరిత్ర పూర్వ యుగం, మధ్య యుగం]] - 487 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/భారతదేశ చరిత్ర - ప్రాచీన యుగం]] - 346 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/మొగలు, మరాఠా సామ్రాజ్యాలు]] - 193 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/భారతీయ వంటలు]] - 245 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/భారత స్వాతంత్ర్య యుద్ధం]] - 200 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/భారతదేశ భౌగోళికం]] - 128 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/ఈశాన్య భారతం]] - 383 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/పశ్చిమ బెంగాల్]] - 164 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/బీహార్]] - 336 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/రాజస్థాన్]] - 429 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/కేరళ]] - 537 # [[వికీపీడియా:తెవికీలో ఉండాల్సిన వ్యాసాల జాబితాలు/బౌద్ధం]] - 174 == ప్రాజెక్టు వర్గాలు == * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5]] - ప్రాజెక్టు ప్రధాన వర్గం * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు]] (వ్యాసాల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు|pages}})- ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాల చర్చ పేజీల్లో, వాటిని సృష్టించిన వాడుకరులు</bdi> {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} <bdi>మూసను చేర్చినపుడు, ఆ వ్యాసాలు ఈ వర్గం లోకి చేరుతాయి. ఈ వర్గంలో ఉన్న వ్యాసాలను మాత్రమే పోటీకి పరిగణిస్తాం.</bdi> * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు]] (వ్యాసాల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|pages}})- ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాల చర్చ పేజీల్లో, వాటిని మెరుగుపరచిన వాడుకరులు</bdi> {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} <bdi>మూసను చేర్చి, పరామితికి ఏదైనా విలువ ఇచ్చినపుడు, ఆ వ్యాసాలు ఈ వర్గం లోకి చేరుతాయి.</bdi> * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు]] (వాడుకరుల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు|pages}}) == ఉపయోగపడే పేజీలు == * [[వికీపీడియా:అనువాదకులకు వనరులు]] * [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు|అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు]] పేజీ. ముఖ్యంగా అందులోని [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు#అనువాద నాణ్యత|అనువాద నాణ్యత]] విభాగం. * [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం వాడుకలో ఎదురైన అనుభవాలు|అనువాద పరికరం వేగానికి కొన్ని ఉదాహరణలు]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/100556 ఎవరెవరు ఎన్నేసి వ్యాసాలు సమర్పించారు]? (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * పోటీకి మీరు సమర్పించానని అనుకుంటున్న వ్యాసం, పోటీలో చేరిందా లేదా? చేరితే దాని పరిమాణం ఎంత ఉంది? ఈ రెండు వివరాలను [https://quarry.wmcloud.org/query/106655 ఇక్కడ] చూసుకోవచ్చు. (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * పోటీకి మీరు సమర్పించిన పేజీల్లో అనాథలేమైనా ఉన్నాయా (అంటే, వేరే ఏ పేజీనుండీ ఇక్కడికి ఇన్‌కమింగు లింకు లేని పేజీలు)? [https://quarry.wmcloud.org/query/59910 ఇక్కడ చూడండి] (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * అసలు ఒక్కటి కూడా [https://quarry.wmcloud.org/query/106656 బయటికిపోయే లింకు లేని పేజీలు] - (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) <big>'''ముఖ్యమైన గమనిక'''</big>: పై లింకుల్లో చూపించిన పాయింట్లు, వ్యాసార్హతలను పట్టించుకోకుండా లెక్కించినవి. లింకులు, వర్గాలు, భాషాలింకులు, భాష నాణ్యత వగైరాలను పరిశీలించాక, ఈ పాయింట్లు బాగా మారే అవకాశం ఉంది. == పాల్గొనే వాడుకరులు == ఈ ఎడిటథాన్‌లో పాల్గొనదలచిన వాడుకరులు ఇక్కడ సంతకం చెయ్యండి. # <font color="RED" face="Segoe Script" size="3"><b>[[User:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ వంగరి]] </b></font><sup><font face="Andalus"> ([[User talk:Pranayraj1985|Talk2Me]]&#124;[[Special:Contributions/Pranayraj1985|Contribs]]) </font></sup> 13:11, 28 జూన్ 2026 (UTC) # ➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 13:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 13:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:18, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) # <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥<sup>[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]</sup></span> # [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:32, 29 జూన్ 2026 (UTC) # -[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:30, 29 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:34, 30 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 03:53, 1 జూలై 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] == వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు == * {{Template link|యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 topicon}} - టాప్‌ఐకన్ * {{Template link|యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 సభ్యులు}} - వాడుకరిపెట్టె ఈ వాడుకరి పెట్టెను గానీ, టాప్‌ఐకన్ను గానీ, రెంటినీ గానీ మీ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకోండి. మీరు "వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు" అనే వర్గం లోకి చేరుతారు. == నిర్వహణ == చదువరి [[వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5| ]] == జూలై 7 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 7 ఉదయం 11 గంటలకు ఉన్న గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. కొన్ని వ్యాసాలు పూర్తిగా సిద్ధం కాలేదు. లోనికి వచ్చే లింకులు లేకపోవడం ప్రధానమైన కారణం. వర్గాలు ఒలేకపోవడం రెండో కారణం. భాషాలింకులు లేని వ్యాసాలు కూడా చాలానే ఉన్నాయి. కింది పట్టికలో మొత్తం సమర్పించిన వ్యాసాలన్నిటికీ వచ్చిన పాయింట్లు, అర్హత పొందిన వ్యాసాలకు మాయ్త్రమే వచ్చిన పాయింట్లూ రెంటినీ చూడవచ్చు. <big> '''గమనిక:''' అర్హత పొందని వ్యాసాలకు అవసరమైన హంగులను ఎప్పుడు చేకూర్చినా అప్పుడు వాటిని గణన లోకి తీసుకుంటాం.</big> {| class="wikitable mw-collapsable mw-collapsed" ! rowspan="2" |2026 జూలై 7 ఉ. 11:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 |0 |0 | align="left" |0 | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 |0 |0 | align="left" |0 | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |24 |7,438 |23 | align="right" |7,283 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |108 |20,706 |12 | align="right" |3,674 |అర్హత పొందిన వ్యాసాల సంఖ్య గణనీయంగా తక్కువ ఉండడానికి ముఖ్య కారణం- లోనికి వచ్చే లింకులు లేకపోవడమే. వీటితో పాటు కింది అంశాలను కూడా పరిశీలించవలసినది. # భాషాలింకులు లేవు # వర్గాలు లేవు |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |7 |2,836 |5 | align="right" |2,466 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |16 |9,395 |16 | align="right" |9,395 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |14 |2,795 |10 | align="right" |2,310 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |0 | &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; |0 | align="left" |0&nbsp; | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |23 |5,187 |23 | align="right" |5,187 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 |271 |0 | align="left" |0 &nbsp; | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |57 |13,978 |55 | align="right" |13,572 | |} == జూలై 13 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 13 ఉదయం 8 గంటలకు పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. కిందటిసారి అర్హత పొందని అనేక వ్యాసాలు ఈసారి అర్హత సాధించాయి. సరిదిద్దిన వాడుకరులకు అభినందనలు. ఈసారీ అర్హత పొందని వ్యాసాలు కొన్ని ఉన్నాయి గానీ, బాగా తక్కువ. కింది పట్టికలో మొత్తం సమర్పించిన వ్యాసాలన్నిటికీ వచ్చిన పాయింట్లు, అర్హత పొందిన వ్యాసాలకు మాత్రమే వచ్చిన పాయింట్లూ రెంటినీ చూడవచ్చు. <big>'''ఒక గమనిక:''' అర్హత పొందని వ్యాసాలకు అవసరమైన హంగులను, పోటీ ముగిసే లోపు ఎప్పుడు చేకూర్చినా వాటిని గణన లోకి తీసుకుంటాం.</big> <big>'''ఇంకో గమనిక:''' పోటీకి సమర్పించకుండా తయారై సిద్ధంగా ఉన్న వ్యాసాలు కొన్ని ఉన్నాయి. వాటిని కూడా సమర్పించాక, ఈ అంకెలు బాగా మారతాయి.</big> {| class="wikitable mw-collapsable mw-collapsed" ! rowspan="2" |2026 జూలై 13 ఉ. 8:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! సంబంధిత విశేషాలు |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |32 | align="left" |11,570 | align="right" |31 | align="left" |11,415 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |138 | align="left" |27,453 | align="right" |134 | align="left" |26,078 | |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |7 | align="left" |&nbsp; 2,861 | align="right" |5 | align="left" |&nbsp; 2,492 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |26 | align="left" |13,653 | align="right" |26 | align="left" |13,653 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |16 | align="left" |&nbsp; 3,746 | align="right" |15 | align="left" |&nbsp; 3,573 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |0 | align="left" | &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | align="right" |0 | align="left" | &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |47 | align="left" |10,729 | align="right" |47 | align="left" |10,729 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 | align="left" |&nbsp; &nbsp;&nbsp; 269 | align="right" |0 | align="left" | &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |145 | align="left" |40,385 | align="right" |137 | align="left" |38,910 | |} == జూలై 19 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 19 ఉదయం 8 గంటలకు పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. గమనికలు మామూలే. {| class="wikitable mw-collapsable mw-collapsed" ! rowspan="2" |2026 జూలై 19 ఉ. 8:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! సంబంధిత విశేషాలు |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 | align="right" | | align="right" |0 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | align="right" |0 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |59 | align="left" |18,454 | align="right" |58 | align="left" |18,333 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |160 | align="left" |29,816 | align="right" |159 | align="left" |29,707 | |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |13 | align="left" |&nbsp; 3,537 | align="right" |12 | align="left" |&nbsp; 3,399 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |62 | align="left" |18,095 | align="right" |62 | align="left" |18,095 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |16 | align="left" |&nbsp; 3,569 | align="right" |16 | align="left" |&nbsp; 3,569 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |1 | align="left" | &nbsp; &nbsp;&nbsp; 219 | align="right" |1 | align="left" | &nbsp; &nbsp;&nbsp; 219 | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |59 | align="left" |12,335 | align="right" |59 | align="left" |12,335 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 | align="left" |&nbsp; &nbsp;&nbsp; 283 | align="right" |1 | align="left" | &nbsp; &nbsp;&nbsp; 122 | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |210 | align="left" |51,430 | align="right" |201 | align="left" |50,589 | |} == జూలై 26 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 26 ఉదయం 10 గంటలకు పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. గమనికలు మామూలే. {| class="wikitable mw-collapsable mw-collapsed" ! rowspan="2" |2026 జూలై 26 ఉ. 10:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! సంబంధిత విశేషాలు |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |240 | align="left" |51,093 | align="right" |235 | align="left" |49,958 | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | align="right" |0 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |85 | align="left" |26,284 | align="right" |83 | align="left" |25,944 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |204 | align="left" |37,982 | align="right" |201 | align="left" |36,763 | |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |17 | align="left" |&nbsp; 4,824 | align="right" |15 | align="left" |&nbsp; 4,466 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |80 | align="left" |23,013 | align="right" |80 | align="left" |23,013 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |16 | align="left" |&nbsp; 3,569 | align="right" |15 | align="left" |&nbsp; 3,416 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |4 | align="left" | &nbsp; &nbsp;&nbsp; 660 | align="right" |4 | align="left" | &nbsp; &nbsp;&nbsp; 660 | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |65 | align="left" |13,160 | align="right" |63 | align="left" |12,867 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |7 | align="left" |&nbsp; &nbsp;&nbsp; 719 | align="right" |0 | align="left" | &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; - &nbsp; | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |302 | align="left" |66,266 | align="right" |287 | align="left" |64,078 | |} == పాయింట్ల తుది నివేదిక == పోటీకి అర్హత పొందిన వ్యాసాలు, అవి రాసిన వాడుకరులు, వారికి వచ్చిన పాయింట్లూ కింది పట్టికలో చూడవచ్చు. పట్టికలోని చివరి నలుగురూ, ప్రాజెక్టు నిర్వాహక్ల వర్గం లోని వారవడం చేత వారి కృషిని ఈ పోటీకి పరిగణించలేం. భాషా నాణ్యత మూల్యాంకనం చేసాక, తుది ర్యాంకులు వస్తాయి. తత్ప్రకారం స్లాబులు, ప్రైజులూ నిర్ణయమౌతాయి. ఆ ఫలితాలు 4 వ తేదీన ప్రకటిస్తాం. {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" align="left" |వాడుకరిపేరు ! rowspan="2" align="left" |మొత్తం వ్యాసాలు ! rowspan="2" align="left" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! colspan="9" align="left" |<big>వివిధ అంశాల వారీగాఅర్హత పొందిన వ్యాసాలకు వచ్చిన మొత్తం పాయింట్లు</big> ! rowspan="2" |మొత్తం పాయింట్లు |- ! align="left" |కొత్త వ్యాసం ! align="left" |పరిమాణం ! align="left" |బయటికి పోయే లింకులు ! align="left" |లోనికి వచ్చే లింకులు ! align="left" |వర్గాలు ! align="left" |బొమ్మలు ! align="left" |సమాచారపెట్టె ! align="left" |పదాలు ! align="left" |మూలాలు |- |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' |383 | align="right" |368 | align="right" |1104 | align="left" | 52,428 | align="left" | 1,827 | align="left" | 2,955 | align="left" | 1,354 | align="left" | 1,802 | align="left" | 720 | align="left" | 10,750 | align="right" |17747 | align="left" | '''90,687''' |- |'''Pranayraj1985''' |404 | align="right" |326 | align="right" |978 | align="left" | 42,026 | align="left" | 1,628 | align="left" | 3,366 | align="left" | 2,344 | align="left" | 1,190 | align="left" | 738 | align="left" | 10,682 | align="right" |13765 | align="left" | '''76,717''' |- |'''ఉదయ్ కిరణ్''' |228 | align="right" |223 | align="right" |669 | align="left" | 26,281 | align="left" | 1,106 | align="left" | 906 | align="left" | 1,368 | align="left" | 992 | align="left" | 504 | align="left" | 6,748 | align="right" |8831 | align="left" | '''47,405''' |- |'''Srinivasrjy''' |122 | align="right" |122 | align="right" |366 | align="left" | 27,164 | align="left" | 604 | align="left" | 1,125 | align="left" | 720 | align="left" | 818 | align="left" | 216 | align="left" | 6,155 | align="right" |6831 | align="left" | '''43,999''' |- |'''Kalasagary''' |114 | align="right" |114 | align="right" |342 | align="left" | 23,464 | align="left" | 570 | align="left" | 750 | align="left" | 874 | align="left" | 728 | align="left" | 159 | align="left" | 6,077 | align="right" |7126 | align="left" | '''40,089''' |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' |70 | align="right" |70 | align="right" |210 | align="left" | 9433 | align="left" | 345 | align="left" | 660 | align="left" | 484 | align="left" | 280 | align="left" | 198 | align="left" | 2060 | align="right" |2203 | align="left" | '''15,873''' |- |'''Chaduvari''' |22 | align="right" | | align="right" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="right" | | align="left" | |- |'''యర్రా రామారావు''' |16 | align="right" | | align="right" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="right" | | align="left" | |- |'''Kasyap''' |15 | align="right" | | align="right" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="right" | | align="left" | |- |'''Vjsuseela''' |8 | align="right" | | align="right" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="left" | | align="right" | | align="left" | |} == నాణ్యతా మూల్యాంకనం, తుది ఫలితాలు == పాఠ్యం నాణ్యతను మానవికంగా పరిశీలించేందుకు కింది పద్ధతిని అనుసరించాం. # ఒక్కొక్క వాడుకరి రాసిన వ్యాసాల నుండి గరిష్ఠంగా 5 వ్యాసాలను ర్యాండమ్‌గా ఎంచుకున్నాం. స్వరలాసిక రాసిన వ్యాసాల నుండి 4, మిగతావారి వ్యాసాల నుండి ఐదేసి చొప్పున ఎంచుకున్నాం. # వీటిని స్థూలంగా కింది అంశాల కోసం పరిశీలించాం ## భాషలో సహజత్వం ఉందా (మరియు, కర్మణి వాక్యాలు వగైరాలు) ## అనువాద దోషాలు ఉన్నాయా (మూల లోని అర్థాన్ని తెలుగు లోకి తేవడంలో ఖచ్చితత్వం ఎలా ఉంది అనేది గమనించడం) ## శైలీ దోషాలు (తేదీ ఆకృతి వగైరా) ## మూలాల్లో లోపాలు (CS1 లోపాలు, పొట్టి మూలాల లోపాలు, నిర్వచన లోపాలు వగైరా) ## వ్యాకరణ దోషాలు (విభక్తులు లేకపోవడం, వాక్య నిర్మాణంలో దోషాలు వగైరా) # పై పరిశీలనలో ఒక్కో వ్యాసాన్నీ 90 మార్కులకు మూల్యాంకనం చేసాం (అంటే గరిష్ఠంగా రాగల మార్కులు 90 అన్నమాట) # అలా వచ్చిన మార్కుల నుండి ఒక్కో వాడుకరి సాధించిన సగటును తీసుకున్నాం. # 90 మార్కులకు వచ్చిన ఆ సగటుకు శాతాన్ని కట్టాం. ఆ శాతమే కింద పట్టికలో ఇచ్చిన "'''మానవిక మూల్యాంకనంలో సాధించిన నాణ్యతా శాతం'''". # ఆ శాతాన్ని గతంలో వాడుకరి సాధించిన పాయింట్లకు వర్తింపజేసాం. # అలా వర్తింపజేయగా వచ్చినదే "'''నాణ్యతా శాతాన్ని అమలు చేసాక వచ్చిన తుది పాయింట్లు'''" # ఈ పాయింట్ల ఆధారంగా ర్యాంకును నిర్ణయించాం. # ఈ ర్యాంకుల ఆధారంగా ప్రైజులను నిర్థారించాం. ఇక ప్రైజుల వితరణను ఈ ఎడిటథాన్ల ప్రాజెక్టు పర్యవేక్షక కమిటీ చూస్తుంది. అందరికీ నమస్కారం. {| class="wikitable sortable" |+ ! వాడుకరిపేరు !అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! హంగుల మూల్యాంకనంలో సాధించిన పాయింట్లు !మానవిక మూల్యాంకనంలో సాధించిన నాణ్యతా శాతం !నాణ్యతా శాతాన్ని అమలు చేసాక వచ్చిన తుది పాయింట్లు !స్లాబు !ప్రైజు |- |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' |368 | align="left" | 90,687 | align="left" |73.33 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; 66,504 |1 |1 |- |'''Pranayraj1985''' |326 | align="left" | 76,717 | align="left" |77.56 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; 59,498 |2 |2 |- |'''ఉదయ్ కిరణ్''' |228 | align="left" | 47,405 | align="left" |77.78 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; 36,870 |3 |3 |- |'''Srinivasrjy''' |122 | align="left" | 43,999 | align="left" |78.00 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; 34,319 |4 |4 |- |'''Kalasagary''' |114 | align="left" | 40,089 | align="left" |71.78 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; 28,775 |4 |4 |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' |70 | align="left" | 15,873 | align="left" |78.61 | align="left" |&nbsp; &nbsp; &nbsp; 12,478 |5 |5 |} == అర్హత పొందని వ్యాసాలు== కింది జాబితా లోని వ్యాసాలు పోటీకి అర్హత పొందలేదు. {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ ! align="left" |సృష్టించిన తేదీ ! align="left" |పేజీ పేరు ! align="left" |వాడుకరిపేరు ! align="left" |లోనికి వచ్చే లింకులు ! align="left" |వర్గాలు |- | align="right" |26-07-2026 | align="left" |2008 ఇంఫాల్ బాంబు పేలుళ్లు | align="left" |ఉదయ్ కిరణ్ | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |2013 కేరళ సోలార్ ప్యానెల్ కుంభకోణం | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |2023 కేరళ బాంబు పేలుళ్ళు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |అజిత్ వర్కి | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |అనాథ బంధు పంజా | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |అమృత స్కూల్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |25-07-2026 | align="left" |అసోం ఆర్థిక వ్యవస్థ | align="left" |ఉదయ్ కిరణ్ | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |ఆంటో జోసెఫ్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |7 |- | align="right" |06-07-2026 | align="left" |ఆగ్రా, ఔధ్ సంయుక్త ప్రావిన్సులు | align="left" |Chaduvari | align="right" |3 | align="right" |0 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |ఆదివాసీ గోత్ర మహా సభ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |ఆనంద్ (రచయిత) | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |7 |- | align="right" |26-07-2026 | align="left" |ఆపరేషన్ సన్‌రైజ్ | align="left" |ఉదయ్ కిరణ్ | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |ఇంజనీరింగ్ కళాశాల, అడూర్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |ఇండియా లీగ్ | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |ఇట్టి అచ్యుతన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |ఇన్విస్ ఇన్విస్ మల్టీమీడియా | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |05-07-2026 | align="left" |ఊనకోటి | align="left" |ఉదయ్ కిరణ్ | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |ఊమెన్ మమ్మెన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |ఎం.ఎన్. కరస్సేరి | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |6 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |ఎన్.ఎస్. రామస్వామి | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |ఎబి జె. జోస్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |ఎస్. జార్జ్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |ఎస్‌ఎన్‌సి-లావలిన్ కేరళ జలవిద్యుత్ కుంభకోణం | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |ఏనిగ్మాచన్నా గొల్లమ్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |ఐక్య కేరళ ఉద్యమం | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |కమ్యూనిస్ట్ కన్సాలిడేషన్ | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కూడతాయ్ సైనైడ్ హత్యలు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కృషి విజ్ఞాన కేంద్రం కన్నూర్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |కె.కె. నీలకంఠన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కెసిఎ టీ20 ప్రెసిడెంట్స్ కప్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కేరళ క్వీర్ ప్రైడ్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కేరళ బ్రాహ్మణ సభ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కేరళ శాస్త్ర సాహిత్య పరిషత్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |6 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కేరళ సైన్స్ కాంగ్రెస్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |కేరళ స్టేట్ క్లబ్ ఫుట్‌బాల్ ఛాంపియన్‌షిప్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |కేరళ హై-స్పీడ్ రైలు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కేరళలో రాజకీయ క్రియాశీలత | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |కొరగ ప్రజలు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |కోనోలీ కాలువ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |కోలిన్ మెకాలే | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |08-07-2026 | align="left" |ఖుద్దక నికాయ సూత్రాల జాబితా | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |1 | align="right" |0 |- | align="right" |19-07-2026 | align="left" |గణపతి కోస్తా ఆంధ్ర ప్రచారం | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |20-07-2026 | align="left" |గయ్ గాంట్ | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |గుప్తన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |గృహనిర్మాణ శాఖ (కేరళ) | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |గోడా రవి | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |గోవా విప్లవ దినోత్సవం | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |18-07-2026 | align="left" |ఘూంఘట్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |చెరాయి రామదాస్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |7 |- | align="right" |18-07-2026 | align="left" |జండియల్ | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |జాకబ్ వడక్కంచేరి | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |జార్జ్ జోసెఫ్ కె. (రచయిత) | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |11 |- | align="right" |04-07-2026 | align="left" |జిందాల్ స్టీల్ | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |4 | align="right" |0 |- | align="right" |01-07-2026 | align="left" |జియాంగ్యాంగ్సా | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |0 |- | align="right" |01-07-2026 | align="left" |తామ్రశతియ | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |12-07-2026 | align="left" |తాలూక్‌దార్ | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |3 | align="right" |0 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |త్రిస్సూర్‌లో ఫుట్‌బాల్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |18-07-2026 | align="left" |దాయభాగ | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |2 | align="right" |0 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |దేవాలయ ప్రవేశ ప్రకటన | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |నిస్సిమ్ మన్నతుక్కరెన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |6 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |నిహిత ఆస్తి చట్టం (బంగ్లాదేశ్) | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |0 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |నీలగిరి బయోస్పియర్ రిజర్వ్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |నెల్సిండా | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |01-07-2026 | align="left" |పండిత (బౌద్ధమతం) | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |0 |- | align="right" |01-07-2026 | align="left" |పబ్బజ్జ | align="left" |Kasyap | align="right" |1 | align="right" |0 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |పాండే గణపత్ రాయ్ | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |పాలియన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |పి.ఎమ్. మాథ్యూ వెల్లూరు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |7 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |పి.కె. రాజగోపాలన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |20-07-2026 | align="left" |ప్రభుత్వ కళా కళాశాల, చండీగఢ్ | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |ప్రభుత్వ టిడి వైద్య కళాశాల, అలప్పుజ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |10-07-2026 | align="left" |ఫిజీకి భారతీయ ఒప్పంద నౌకల జాబితా | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |1 | align="right" |0 |- | align="right" |04-07-2026 | align="left" |ఫిఫా దేశ సంకేతాలు జాబితా | align="left" |యర్రా రామారావు | align="right" |2 | align="right" |0 |- | align="right" |25-07-2026 | align="left" |బండిష్ బాండిట్స్ | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |8 | align="right" |0 |- | align="right" |08-07-2026 | align="left" |బికనీర్–ఢిల్లీ కంటోన్మెంట్ వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |2 | align="right" |0 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |బిన్ని కృష్ణకుమార్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |11 |- | align="right" |04-07-2026 | align="left" |బెంగాల్ దేవాలయ వాస్తుశిల్పం | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |0 | align="right" |0 |- | align="right" |10-07-2026 | align="left" |బ్రిటిష్ ఇండియాలో క్రీడలు | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |2 | align="right" |0 |- | align="right" |03-07-2026 | align="left" |భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ | align="left" |ఉదయ్ కిరణ్ | align="right" |1 | align="right" |0 |- | align="right" |16-07-2026 | align="left" |భారతదేశంలోని అర్మేనియన్లు | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |20-07-2026 | align="left" |మన్మధ్ నాథ్ గుప్తా | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |మలంకర మెట్రోపాలిటన్ (ఎంఓఎస్సీ) | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |మలబార్ మసీదు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |మలయాళీ ప్రవాసులు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |మా'దిన్ అకాడమీ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |మాధవ సైన్ టేబుల్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |మినీ షాజీ థామస్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |మిలెన్ మనోజ్ ఎరాత్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |మూర్కోత్ కుమారన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |6 |- | align="right" |08-07-2026 | align="left" |యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో కర్రీ | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |2 | align="right" |0 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |యూస్టాచియస్ డి లానోయ్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |రాజగోపాల్ పి.వి. | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |7 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |రాజన్ కేసు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |0 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |రాజమోహన్ పిళ్ళై | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |18-07-2026 | align="left" |రాజస్థాన్ రూపురేఖలు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |రాహుల్ ఈశ్వర్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |18-07-2026 | align="left" |రుఖునా అవశేష పేటిక | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |0 | align="right" |0 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |లంక సమ సమాజ పార్టీ | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |వల్లం కళి | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |2 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |వల్సమ్మ ఈపెన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |6 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |వినయ్ గిరిధర్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |విశ్వశాంతి ఫౌండేషన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |16-07-2026 | align="left" |వ్యవహార | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |1 | align="right" |0 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |శబరిమల గ్రీన్‌ఫీల్డ్ విమానాశ్రయం | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |1 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |శ్రీకృష్ణ సరళ్ | align="left" |Kasyap | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |సంజయన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |సతీష్ బాబు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |26-07-2026 | align="left" |సత్యభామ దాస్ బిజు | align="left" |Batthini Vinay Kumar Goud | align="right" |1 | align="right" |0 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |సన్నీ వర్కీ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |6 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |సి.జి. కృష్ణదాస్ నాయర్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |5 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |సి.వి. కున్హిరామన్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |10 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |సుధి అన్నా | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |- | align="right" |31-07-2026 | align="left" |సౌమ్య హత్య కేసు | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |6 |- | align="right" |30-07-2026 | align="left" |హరిత్ నోహ్ | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |3 |- | align="right" |29-07-2026 | align="left" |హెరిటేజ్ వాక్ త్రివేండ్రం | align="left" |Pranayraj1985 | align="right" |0 | align="right" |4 |} ==ముగింపు== ===కొత్త వ్యాసాలు=== లక్ష్యంలో 92.1% చేరడం అనేది పరిగనించతగిన ప్రమాణం. దీనితో ప్రాజెక్ట్ లక్ష్యాన్ని (4000 వ్యాసాలు) దాటి చాలా దూరం వచ్చాము. ఈ కార్యక్రమంలో అధిక సంఖ్యలో, పరిమాణంలో వ్యాసాలనందించిన మన వికీమీడియన్లకు, ఉత్సాహభరితంగా నిర్వహించిన చదువరిగారికి ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 17:33, 6 ఆగస్టు 2026 (UTC) ===మెరుగు పరిచే వ్యాసాలు=== మంచి వ్యాసాలుగా ఇంతకు ముందే గుర్తింపబడిన వ్యాసాలు తాజా సమాచారం చేర్చే ప్రక్రియ పురోగతిలో ఉంది. ఈ ఆలోచన విజయవంతంగా అమలు చేస్తున్న చదువరిగారికి ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 17:33, 6 ఆగస్టు 2026 (UTC) grwumnj7pzdecghvgmmvpaqgmj38rmt రాజా సేన్ 0 500497 4936704 4892928 2026-08-16T14:35:55Z KishorEdits 108873 /* */ 4936704 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=రాజా సేన్|image=Raja SD.jpg|alt=రాజా సేన్|caption=2019 మయూఖర్డో ఫోకస్ ఎగ్జిబిషన్‌లో రాజా సేన్|birth_date={{Birth date|df=yes|1955|11|10}}|birth_place=[[కలకత్తా]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[భారతదేశం]]|other_names=|known_for=|years_active=|occupation={{hlist|సినిమా దర్శకుడు|టెలివిజన్ దర్శకుడు}}|spouse=పాపియా సేన్|children=సుభాశ్రీ, శ్రేయోషి|website={{URL|www.rajasensfilms.com}}|signature=|death_date={{Death date and age|df=yes|2026|08|16|1955|11|10}}}} '''రాజా సేన్''' (జననం 1955 నవంబరు 10) ఒక భారతీయ చలనచిత్ర, టెలివిజన్ దర్శకుడు. భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్ లోని కోల్కతా నుండి మూడు జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులను గెలుచుకున్నాడు. ఆయన సుభశ్రీ సేన్, శ్రేయోషి సేన్ లకు తండ్రి. == కెరీర్ == సుబర్ణాలతా (1997) అనే టెలివిజన్ ధారావాహికతో రాజా సేన్ మొదటిసారి గుర్తింపు పొందాడు, ఆ తర్వాత ''ఆదర్శ హిందూ హోటల్'', ఆరోగ్యో నికేతన్, దేశ్ అమార్ దేశ్ కొన్ని ఎపిసోడ్లు బెంగాలీ టెలివిజన్ రంగంలో ప్రముఖమైనవి. బెంగాల్ కళలు, సంస్కృతి ప్రపంచంలోని సజీవ ఇతిహాసాల నిజ జీవిత నమూనాను కూడా ఆయన డాక్యుమెంట్ చేసాడు, అవి [[సుచిత్రా మిత్ర|సుచిత్రా మిత్రా]], [[తపన్ సిన్హా]], శంభు మిత్ర, [[సుభాష్ ముఖోపాధ్యాయ్|సుభాష్ ముఖోపాధ్యాయ]]. == వ్యక్తిగత జీవితం == రాజా సేన్ పాపియా సేన్ ను వివాహం చేసుకున్నాడు, సుభశ్రీ సేన్, శ్రేయోషి సేన్ అనే ఇద్దరు కుమార్తెలు, మిష్కా, జువానా అనే ఇద్దరు మనుమలు ఉన్నారు. == ఫిల్మోగ్రఫీ == === ఫీచర్ ఫిల్మ్ === * ''దాము'' (1996) - తారాగణంః [[రఘుబీర్ యాదవ్|రఘువీర్ యాదవ్]], సత్య బెనర్జీ, మోనోజ్ మిత్రా, సబ్యసాచి చక్రవర్తి, [[రిమీ సేన్|రిమి సేన్]] (చైల్డ్ ఆర్టిస్ట్). * ఆత్మియో స్వాజన్ (1999) - తారాగణంః [[సౌమిత్ర ఛటర్జీ]], సుప్రియా దేవి, దీపాంకర్ డే, సబ్యసాచి చక్రవర్తి, రితుపర్ణ సేన్గుప్తా, [[శకుంతల బారువా|శకుంతలా బరువా]], అలోక్ ముఖర్జీ, అశోక్ మిత్రా, అసిత్ ముఖర్జీ, చైతాలి ఘోషల్, [[జూన్ మాలియా]], పాపియా సేన్, పియూష్ గంగూలీ, ప్రదీప్ చక్రవర్తి, రిమి సేన్ (చైల్డ్ ఆర్టిస్ట్ త్రిదిబ్ ఘోష్). * చక్రబ్యూహ (2000) - ఇంద్రజీత్, చిరంజీత్, అంజన్ శ్రీవాస్తవ, రితుపర్ణ సేన్ గుప్తా, [[ఇంద్రాణి హల్దార్]], చిత్ర సేన్, జూన్ మాలియా. * ''దేశ్'' (2002) - తారాగణంః [[జయ బచ్చన్|జయ భాదురి]], [[అభిషేక్ బచ్చన్]], సబ్యసాచి చక్రవర్తి, శుభేందు ఛటర్జీ, జ్ఞానేష్ ముఖర్జీ, నయనా దాస్, మోను ముఖర్జీ, కౌశిక్ సేన్, రాజేష్ శర్మ, [[దులాల్ లాహిరి]]. * దేబిపాక్ష (2004) - తారాగణంః [[సౌమిత్ర ఛటర్జీ]], రితుపర్ణ సేన్గుప్తా, [[శతాబ్ది రాయ్|సతాబ్ది రాయ్]], కోయెల్ ముల్లిక్. * విశ్వ ఓ అర్జున్ (2006) - మయుఖ్ ముఖర్జీ, అశోక్ ముఖర్జీ, ఇంద్రణి పాల్, అనింద్య భాదురి, ఇప్షిత నంది * కృష్ణకాంతర్ విల్ (2007) - తారాగణంః జీత్, [[సౌమిత్ర ఛటర్జీ]], [[స్వస్తిక ముఖర్జీ]]. * తిన్మూర్తి (2009) - తారాగణంః రంజిత్ ముల్లిక్, దీపాంకర్ డే, మనోజ్ మిత్రా, పావోలి డ్యామ్. * ప్రయోగశాల (2010) - తారాగణంః రవీనా టాండన్ (బెంగాలీ చిత్ర పరిశ్రమలో అరంగేట్రం) అర్పితా ఛటర్జీ, సబ్యసాచి చక్రవర్తి, రంజిత్ ముల్లిక్. * మౌబోన్ ఆజ్ (2011) - తారాగణంః రంజిత్ ముల్లిక్, మనోజ్ మిత్రా, దీపాంకర్ డే, రాహుల్, ప్రియాంక, రచనా బెనర్జీ. * కల్నల్ (2012) - కాస్ట్ః చిరంజిత్, సబ్యసాచి, [[ఖరాజ్ ముఖర్జీ|ఖరజ్]], సాహెబ్, షాకర్, సుదీప్, [[తపస్ పాల్]]. * మాయా మృదంగ (2016) - కాస్ట్ః దేబ్శంకర్ హల్దార్, రితుపర్ణ సేన్గుప్తా, పావోలి డ్యామ్, గౌతమ్ హల్దార్ === డాక్యుమెంటరీలు === * ఫిల్మ్ మేకర్ ఫర్ ఫ్రీడమ్ ([[తపన్ సిన్హా]] పై ఒక చిత్రం) * సుభాష్ ముఖోపాధ్యాయ * [[సుచిత్రా మిత్ర|సుచిత్రా మిత్రా]] * శంభు మిత్ర * [[జ్యోతిర్మయి దేవి]] * అల్కాఫ్ * ఇతిహాస్ [[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]] (5 ఎపిసోడ్లు ఆన్ ది హెరిటేజ్ ఆఫ్ కోల్కతా) * సమరేష్ బసు (ఐ. సి. ఐ. ఎల్.) * [[రసగుల్ల|రోసోగొల్లా]]- బెంగాల్ బ్రాండ్ అంబాసిడర్ * ది గ్రేటెస్ట్ బెంగాలీ ఆఫ్ ది మిలీనియం === టీవీ సీరియల్స్ === * కోల్కతా కోల్కతా * ఆదర్శ హిందూ హోటల్ * సుబర్ణాలతా * సంపర్కా * ఆరోగ్య నికెట్ * అనిర్బన్ * అంజుమన్ * స్ట్రీష్ చరిత్రం * తారాసంకరేర్ చోటో గాల్పో == అవార్డులు == * 1993 - డాక్యుమెంటరీ సుచిత్ర మిత్ర - ఉత్తమ కళలు/సాంస్కృతిక చిత్రంగా జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు * 1997 - తొలి చలన చిత్రం 'దాము' - [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాలల సినిమా|ఉత్తమ బాలల చిత్రంగా జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు]] <ref>{{Cite web|year=1997|title=Kamal Hasan, Tabu, Gulzar bag national film awards|url=http://www.rediff.com/news/may/06film.htm|website=[[Rediff.com]]}}</ref> * 1997 - దాము (ఫిల్మ్) - ఉత్తమ చిత్రం - శిరోమణి అవార్డు * 1997 - దాము (ఫిల్మ్) - ఢాకా అంతర్జాతీయ చలన చిత్రోత్సవంలో ఉత్తమ ప్రేక్షకుల జువెనైల్ అవార్డు * 1999 - ఆత్మియో స్వాజన్-కుటుంబ సంక్షేమంపై ఉత్తమ చిత్రంగా జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు * 1999 - అత్మియో స్వాజన్ - కైరో అంతర్జాతీయ చలన చిత్రోత్సవం == మూలాలు == [[వర్గం:బెంగాలీ సినిమా దర్శకులు]] [[వర్గం:కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం పూర్వ విద్యార్థులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1955 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] p4jc8szeyocj3vuwr0aopqr17cxei23 72వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు 0 503305 4936748 4909522 2026-08-16T16:21:13Z యర్రా రామారావు 28161 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 4936748 wikitext text/x-wiki {{Short description|2024 భారతీయ చలనచిత్రాల పురస్కార వేడుక}} {{Use dmy dates|date=July 2026}} {{Use Indian English|date=July 2026}} {{Infobox film awards | number = 72 | award = [[జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు]] | image = | alt = | caption = | awarded_for = 2024 లో భారతీయ సినిమా ప్రతిభ | award_org = [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] | announced_date = July 2026 | presenting_org = [[భారత రాష్ట్రపతి]] | presented_date = 2026 | website = {{URL|https://nfaindia.org/en}} | site = [[న్యూ ఢిల్లీ]] | host = | lifetime_achievement = | best_feature = ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' | best_non_feature = | best_book = | best_critic = | most_wins = ''[[అమరన్ (2024 సినిమా)|అమరన్]]'', ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'', ''[[కల్కి 2898 ఏడి]]'', ''[[పుష్ప 2: ది రూల్]]'', ''మిథ్య'' | last = [[71వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|71వ]] | next = 73rd }} [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] ద్వారా అందించబడే '''72వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు''', 2024 లో [[భారతీయ సినిమా]] ఉత్తమ ప్రతిభను గౌరవించడానికి 2026 జూలైలో సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ ఒక పత్రికా సమావేశంలో ప్రకటించింది.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards 2026 Winners announced: Check the full list of winners |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/72nd-national-film-awards-2026-winners-announced-check-the-full-list-of-winners-10769568/ |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards Winners Live Update 2026: Check out complete winners here |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/72nd-national-film-awards-winners-live-update-2026-check-out-complete-winners-here-/articleshow/132480643.cms |website=The Times of India |language=en}}</ref> రాజకీయ యాక్షన్-థ్రిల్లర్ చిత్రం ''ఆర్టికల్ 370'' ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్‌గా ఎంపికైంది.<ref>{{Cite web |title=Article 370 wins Best Feature Film at 72nd National Film Awards |url=https://www.greaterkashmir.com/national/article-370-wins-best-feature-film-at-72nd-national-film-awards-12177612 |website=Greater Kashmir |language=en}}</ref> తెలుగు సినిమా వివిధ విభాగాల్లో ఏడు అవార్డులను కైవసం చేసుకుని విశేషమైన ఉనికిని చాటుకుంది.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards: Telugu films bag seven awards |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/72nd-national-film-awards-telugu-films-bag-seven-awards/article71238310.ece |website=The Hindu |language=en}}</ref><ref name="సామాజిక ఇతివృత్తాలకే పెద్దపీట.. 72వ జాతీయ చలన చిత్ర పురస్కారాల విజేతలు వీరే">{{cite news|url=https://www.ntnews.com/cinema/centre-announced-the-72nd-national-film-awards-on-saturday-2455672|title=సామాజిక ఇతివృత్తాలకే పెద్దపీట.. 72వ జాతీయ చలన చిత్ర పురస్కారాల విజేతలు వీరే|last1=|date=19 July 2026|work=|access-date=22 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722042851/https://www.ntnews.com/cinema/centre-announced-the-72nd-national-film-awards-on-saturday-2455672|archive-date=22 July 2026|publisher=NT News|language=te}}</ref><ref name="72వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డుల విజేతలు వీరే..">{{cite news|url=https://www.chitrajyothy.com/2026/miscellaneous/72nd-national-film-awards-2026-winners-full-list-best-actor-best-film-rcb-73628.html|title=72వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డుల విజేతలు వీరే.. {{!}} 72nd national film awards 2026 winners full list best actor best film rcb|date=18 July 2026|access-date=22 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722042940/https://www.chitrajyothy.com/2026/miscellaneous/72nd-national-film-awards-2026-winners-full-list-best-actor-best-film-rcb-73628.html|archive-date=22 July 2026|publisher=Chitrajyothy|language=te}}</ref> == ఎంపిక ప్రక్రియ == ఈ అవార్డుల కొరకు నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా ఆన్‌లైన్ ఎంట్రీలను ఆహ్వానించింది. 2024 జనవరి 1 నుండి 2024 డిసెంబర్ 31 మధ్య [[సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ సర్టిఫికేషన్]] ద్వారా ధృవీకరించబడిన ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ చిత్రాలు ఈ చలనచిత్ర అవార్డు విభాగాలకు అర్హత సాధించాయి.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards for the year 2024 announced |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286143&reg=48&lang=2 |website=[[Press Information Bureau]] |language=en}}</ref> డబ్ చేయబడిన, సవరించబడిన లేదా కాపీ చేయబడిన చిత్రాల సంస్కరణలు, అనువాదాలు, సంక్షిప్తాలు, సవరించబడిన లేదా వ్యాఖ్యానించబడిన పనులు, పునర్ముద్రణలు ఈ అవార్డులకు అర్హత పొందలేదు. ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ విభాగాల కొరకు, ఏదైనా భారతీయ భాషలో నిర్మించబడి, 16 మిమీ, 35 మిమీ, అంతకంటే విస్తృతమైన ఫిల్మ్ గేజ్ లేదా డిజిటల్ ఫార్మాట్‌లో చిత్రీకరించబడి, థియేటర్లలో, వీడియో లేదా హోమ్ వీక్షణ కొరకు డిజిటల్ ఫార్మాట్లలో విడుదలైన చిత్రాలు అర్హత సాధించాయి. {{Use dmy dates|date=May 2017}} [[Category:జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల వేడుకలు]] [[Category:2026 చలనచిత్ర అవార్డులు]] [[Category:2026 లో భారతదేశం]] == ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ == === సిల్వర్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా|ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[B62 Studios]]|Director: Aditya Suhas Jambhale}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నూతన దర్శకుడు|దర్శకుడి ఉత్తమ తొలి చిత్రం]] |''[[స్వాతంత్ర్య వీర్ సావర్కర్|స్వాతంత్య్ర వీర్ సావర్కర్]]'' |హిందీ |[[రణదీప్ హూడా|రణదీప్ హుడా]] |₹3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన సినిమా|సంపూర్ణ వినోదాన్ని అందించే ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రం]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Vyjayanthi Movies]]|Director: [[Nag Ashwin]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాలల సినిమా|ఉత్తమ బాలల చిత్రం]] |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Suresh Productions]]|Director: Nanda Kishore Emani}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ దర్శకుడు|ఉత్తమ దర్శకత్వం]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |రాజ్కుమార్ పెరియసామి |₹3,00,000 |} === గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" | |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Sathya Jyothi Films]]|Director: [[Arun Matheswaran]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడిగా జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడు]] |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[మమ్ముట్టి]] | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[చందు ఛాంపియన్]]'' |హిందీ |[[కార్తీక్ ఆర్యన్]] |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటి|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[యామీ గౌత‌మ్|యామీ గౌతమ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటుడు|ఉత్తమ సహాయ నటుడు]] |''[[భక్షక్|భక్తుడు]]'' |హిందీ |సంజయ్ మిశ్రా |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటి|సహాయక పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |సచనా నామిదాస్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''మిథ్య'' |కన్నడ |రోపాశ్రీ వర్కడి |- ! rowspan="5" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాల కళాకారుడు|ఉత్తమ బాలనటుడు]] |''మిథ్య'' |కన్నడ |అథిష్ ఎస్ శెట్టి | rowspan="5" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |అరుందేవ్ పోతుల |- | rowspan="3" |''ఓఙ్కో కి కోతిన్'' | rowspan="3" |బెంగాలీ |రిద్దిమాన్ బెనర్జీ |- |తపోమోయ్ దేబ్ |- |గీతాశ్రీ చక్రవర్తి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు|ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు]] |''ఘరత్ గణపతి'' (గీతః "నవసాచి గౌరీ మాజీ") {{చిన్న|(Song: "Navasachi Gauri Mazi")}} |మరాఠీ |[[అభయ్ జోధ్‌పుర్కర్|అభయ్ జోధ్పూర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయని|ఉత్తమ మహిళా నేపథ్య గాయని]] |''[[ఎఆర్‌ఎం|ARM]]'' (పాటః "అంగు వాన కొనిలు") {{చిన్న|(Song: "Angu Vaana Konilu")}} |మలయాళం |[[వైకోమ్ విజయలక్ష్మి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీ |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[షెహనాద్ జలాల్|షెహ్నాద్ జలాల్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Original)}} |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' |తెలుగు |[[సుకుమార్|బండారెడ్డి సుకుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Adapted)}} |''స్వర్గధ్వ సుధీర్ ఫడ్కే'' |మరాఠీ |యోగేష్ దేశ్పాండే |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|Dialogues}} |''[[లక్కీ భాస్కర్|అదృష్టవంతుడు భాస్కర్]]'' |తెలుగు |[[వెంకీ అట్లూరి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ శబ్దగ్రహణం|ఉత్తమ సౌండ్ డిజైన్]] |''[[భూల్ భూలయ్యా 3|భూల్ భులైయా 3]]'' |హిందీ |మానస్ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కూర్పు|ఉత్తమ ఎడిటింగ్]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |ఆర్. కలైవన్నన్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కళా దర్శకుడు|ఉత్తమ నిర్మాణ రూపకల్పన]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |నితిన్ జిహానీ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్|ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్]] | rowspan="2" |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' | rowspan="2" |తెలుగు |దీపాలి నూర్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |శీతల్ శర్మ |- ! scope="row" |ఉత్తమ మేకప్ |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |తెలుగు |పి. రవికుమార్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Songs}} |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[శాశ్వత్ సచ్‌దేవ్|శాశ్వత్ సచ్దేవ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Background Music}} |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |[[జి. వి. ప్రకాష్|జి. వి. ప్రకాష్ కుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ గీత రచయిత|ఉత్తమ సాహిత్యం]] |''[[మైదాన్]]'' (పాటః "జానే దో") {{చిన్న|(Song: "Jaane Do")}} |హిందీ |[[మనోజ్ ముంతాషిర్|మనోజ్ ముంతశిర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నృత్య దర్శకుడు|ఉత్తమ కొరియోగ్రఫీ]] |స్త్రీ 2 (పాటః "ఆజ్ కీ రాత్") {{చిన్న|(Song: "[[Aaj Ki Raat (Stree 2 song)|Aaj Ki Raat]]")}} |హిందీ |[[విజయ్ గంగూలీ]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ యాక్షన్ దర్శకత్వం |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |[[అనల్ అరసు]] |₹2,00,000 |} === ప్రాంతీయ అవార్డులు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" |+రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్లో పేర్కొన్న ప్రతి భాషలో ఉత్తమ చలన చిత్రం ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |సినిమా ! colspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:40%;" |అవార్డు గ్రహీత ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |నిర్మాత ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |దర్శకుడు |- ! scope="row" |ఉత్తమ అస్సామీ చలన చిత్రం |''జూఫూల్'' |టీబీఏ |జాదుమోని దత్తా |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ బెంగాలీ చలన చిత్రం |''చల్చిత్ర ఎఖోన్'' |అంజన్ దత్ |అంజన్ దత్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ హిందీ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''[[శ్రీకాంత్ (2024 సినిమా)|శ్రీకాంత్]]'' |టి-సిరీస్ |[[తుషార్ హీరానందని|తుషార్ హిరానందాని]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ కన్నడ చలన చిత్రం |''మిథ్య'' |పరమవా స్టూడియోస్ |సుమంత్ భట్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[ఉత్తమ మలయాళ చలనచిత్రానికి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ఉత్తమ మలయాళ చలన చిత్రం]] |''ఫెమినిచి ఫాతిమా'' |టీబీఏ |టీబీఏ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ తమిళ చిత్రం |''[[రాయన్]]'' |[[సన్ పిక్చర్స్|సూర్యుని చిత్రాలు]] |[[ధనుష్]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ తెలుగు సినిమా|ఉత్తమ తెలుగు చలన చిత్రం]] |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |[[నీహారిక కొణిదెల|పింక్ ఏనుగు చిత్రాలు]] |యధు వంశి |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |} === ప్రత్యేక ప్రస్తావన === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:38%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |ప్రత్యేక ప్రస్తావన |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |[[ధనుష్]] (నటుడు) |సర్టిఫికేట్ మాత్రమే |} == సూచనలు == [[వర్గం:భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల వేడుకలు]] 9t1w6rjs7bi5krzxsvgw284vwteyxl5 మంగర్ బని 0 504056 4936702 4911010 2026-08-16T14:23:13Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936702 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = మంగర్ బని | settlement_type = గ్రామం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | mottoeng = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Haryana#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = భారతదేశంలోని హర్యానాలో ఉన్న ప్రదేశం | coordinates = {{coord|28.3787474|N|77.1731615|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = [[భారతదేశం]] | subdivision_type1 = [[రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[హర్యానా]] | subdivision_type2 = [[జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[ఫరీదాబాద్ జిల్లా|ఫరీదాబాద్]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5.30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | iso_code = | footnotes = }} '''మంగర్ బని''' అనేది ఢిల్లీ-హర్యానా సరిహద్దులోని '''మంగర్''' గ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న ఒక [[పాతరాతియుగం|పురాతన శిలాయుగం నాటి]] పురావస్తు ప్రదేశం, పవిత్రమైన కొండ అడవి. ఇది భారతదేశంలోని [[హర్యానా]] రాష్ట్రంలోని ఫరీదాబాద్ [[ఫరీదాబాద్ జిల్లా|జిల్లా]], [[ఫరీదాబాద్]] [[మండలం|తహసీల్‌లో]], [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి]] పర్వత శ్రేణి దక్షిణ [[ఢిల్లీ రిడ్జ్]] లో ఉంది. <ref>{{Cite magazine|last=Navneet Mendiratta|date=July 30, 2017|title=Here's why Mangar Bani can be your ideal weekend getaway|url=https://www.indiatoday.in/travel/india/story/mangar-bani-weekend-getaway-travel-lifetr-1027108-2017-07-30|magazine=India Today|language=en|location=India|publisher=[[India Today]]|access-date=2019-01-16}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Saving Mangar Bani: Why returning grove to original custodians may be only solution - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/saving-mangar-bani-why-returning-grove-to-original-custodians-may-be-only-solution/articleshow/66061056.cms|access-date=2019-01-16|website=[[The Times of India]]|location=India|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2015-09-03|title=Haryana's Mangar Bani forest demarcated at last|url=https://www.hindustantimes.com/gurgaon/haryana-s-mangar-bani-forest-demarcated-at-last/story-OqTvqpQIMoffH85fpYNc7H.html|access-date=2019-01-16|website=hindustantimes.com/|publisher=[[Hindustan Times]]|location=India|language=en}}</ref> ఇది భారతదేశ జాతీయ రాజధాని [[ఢిల్లీ|ఢిల్లీకి]] సరిగ్గా దక్షిణాన, [[జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (భారతదేశం)|NCR]] పరిధిలో ఉంది. మంగర్ బని [[భారత ఉపఖండం|భారత ఉపఖండంలో]] 100,000 సంవత్సరాల క్రితం (BP) నాటి అతిపెద్ద నవీన శిలాయుగపు పనిముట్ల తయారీ ప్రదేశం. ఇది [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి పర్వత శ్రేణిలో]] కనుగొనబడిన మొట్టమొదటి ప్రదేశం కూడా, ఇందులో 20,000-40,000 BP నాటి గుహ చిత్రాలు ఉన్నాయి. ఇది హర్యానా, ఢిల్లీ NCRలో కనుగొనబడిన అత్యంత పురాతన మానవ నివాసంగా నిలిచింది. అసోలా భట్టి వన్యప్రాణుల అభయారణ్యానికి ఆనుకొని ఉన్న మంగర్ బని, [[సరిస్కా పులుల సంరక్షణ కేంద్రం|సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్]] నుండి ఢిల్లీ వరకు విస్తరించి ఉన్న [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఉత్తర ఆరావళి చిరుత వన్యప్రాణుల కారిడార్‌లోని]] ఒక ముఖ్యమైన [[జీవవైవిధ్యం|జీవవైవిధ్య]] ప్రాంతం. ఈ ప్రాంతంలో, చుట్టుపక్కల వదిలివేయబడిన ఓపెన్ పిట్ గనులలో ఏర్పడిన అనేక చిత్తడి నేలలు వలస పక్షులకు ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నాయి. వాటిలో [[బాద్ ఖల్ సరస్సు|బద్ఖల్ సరస్సు]], 10వ శతాబ్దపు పురాతన సూరజ్‌కుండ్ జలాశయం, అనంగ్‌పూర్ డ్యామ్, [[దమ్దామా సరస్సు|దమ్‌దమా సరస్సు]], తుగ్లకాబాద్ కోట, ఆదిలాబాద్ శిధిలాలు (రెండూ ఢిల్లీలో ఉన్నాయి) ఉన్నాయి. <ref name="Department of Forest, Delhi">[http://forest.delhigovt.nic.in/wildlife/asola.html#asola ASOLA BHATTI WILD LIFE SANCTUARY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816140938/http://forest.delhigovt.nic.in/wildlife/asola.html#asola|date=16 August 2011}}, Department of Forest, Delhi Government</ref> సమీప ప్రాంతంలో చెత్త వేయడం, ఆక్రమణలు, అక్రమ నిర్మాణాల కారణంగా ఇది నాశనమవుతుందనే ఆందోళనలు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వం ఒక సమగ్ర పరిరక్షణ ప్రణాళికను అమలు చేయాలని, ఈ ప్రాంతాన్ని చట్టబద్ధంగా రక్షిత అటవీ, రక్షిత పురావస్తు ప్రదేశంగా ప్రకటించాలని, దీనిని [[భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా|భారతదేశంలోని యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల]] జాబితాలో చేర్చాలని కార్యకర్తలు డిమాండ్ చేస్తున్నారు. == నేపథ్యం == === వ్యుత్పత్తి === మంగర్ బని అనేది [[హర్యాన్వి భాష|హర్యానా మాండలిక]] పదం, దీనికి [[హిందీ]] లేదా [[సంస్కృతం|సంస్కృతంలో]] ''"మంగర్ వన"'' అని, ఆంగ్లంలో ''"మంగర్ ఫారెస్ట్"'' అని అర్థం. === చరిత్ర === మంగర్ బని అడవి ఒక నవీన శిలాయుగ ప్రదేశం, ఇక్కడ 100,000 సంవత్సరాల క్రితం (BP) నాటి రాతి పనిముట్లు, రాతి కళలు, అలాగే 20,000-40,000 BP నాటి గుహ చిత్రాలు ఉన్నాయి. మంగర్ 700 సంవత్సరాల పురాతన గ్రామం, భారతదేశంలోని పురాతన పీఠభూమి పర్వతాలైన ఆరావళి శ్రేణికి ప్రత్యేకమైన స్థానిక చెట్లతో కప్పబడిన రాతి కొండలలో ఉంది. == గ్రామం == === పరిపాలన === మంగర్ పంచాయతీ స్థానిక పరిపాలన సంస్థచే పాలించబడుతుంది. === జనాభా శాస్త్రం === 2011లో, 368 గృహాలలో నివసిస్తున్న సుమారు 1965 మంది జనాభా ఉండేది. === గిరిజన ఆభరణాల మ్యూజియం === మాజీ INC కేంద్ర మంత్రి [[సతీష్ శర్మ (రాజకీయ నాయకుడు)|సతీష్ శర్మ]] భార్య అయిన [[సతీష్ శర్మ (రాజకీయ నాయకుడు)|స్టెర్రే శర్మ]] స్థాపించిన '''మంగర్ గిరిజన ఆభరణాల మ్యూజియంలో''', [[ఈశాన్య భారతదేశం|ఈశాన్య భారతదేశంలోని]] గిరిజన తెగలతో సహా భారతదేశం నలుమూలల నుండి ఆభరణాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆభరణాలను గాజు, ఎముక, ఇత్తడి, తెల్ల లోహం, వెండి, బంగారు పూతతో తయారు చేస్తారు. === ప్రాముఖ్యత === [[దస్త్రం:Basks_in_the_Morning_Sun.jpg|thumb|ఉదయపు సూర్యరశ్మిలో సేదతీరుతుంది]] మంగర్ బనిని జీవశాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేసి, అది అధిక జీవవైవిధ్య ప్రాంతం అని కనుగొన్నారు. ఇది ఆరావళి శ్రేణిలో మిగిలి ఉన్న చివరి సహజ ఉష్ణమండల అడవులలో ఒకటి. ఇందులో 30 కంటే ఎక్కువ స్థానిక వృక్ష జాతులు, 100 స్థానిక పొదలు, మూలికలతో పాటు వృద్ధి చెందుతున్నాయి, ఇవన్నీ వన్యప్రాణులకు, అరుదైన పక్షులకు, చిరుతలతో సహా జంతువులకు ఆశ్రయం కల్పిస్తాయి. ఇది భూగర్భ జలాల పునరుత్పత్తికి ఒక ముఖ్యమైన వనరుగా పనిచేస్తుంది. ఇది ఒక ముఖ్యమైన [[జీవవైవిధ్యం|జీవవైవిధ్య]] ప్రాంతం, పవిత్రమైన వనం, చిరుత, వలస పక్షుల ఆవాసం, అనేక చిత్తడి నేలలతో కూడిన [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఉత్తర ఆరావళి చిరుత వన్యప్రాణి కారిడార్‌లో]] భాగం. <ref name="Department of Forest, Delhi"/> === మంగర్ బని కొండల జీవవైవిధ్య ప్రాంతం === [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి పర్వత శ్రేణిలోని]] దక్షిణ ఢిల్లీ రిడ్జ్ అటవీ ప్రాంతాలకు సమీపంలో ఉన్న మంగర్ బని, దాని పొరుగు గ్రామాలైన గ్వాల్ పహారి, [[Baliawas|బలియావాస్]], బంధ్వారిలతో కలిసి, నిరుపయోగంగా ఉన్న మైనింగ్ గుంటలతో నిండిన, పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన, ప్రమాదంలో ఉన్న జీవవైవిధ్య ప్రాంతం. ఇక్కడి వృక్షజాలం, జంతుజాలం, పర్యావరణం తీవ్రంగా క్షీణించాయి. ''విలాయతి కికర్ అనే'' హానికరమైన కలుపు మొక్క స్థానంలో స్థానిక గడ్డి, పొదలు, చెట్లతో కూడిన మూడు పొరల ఆవరణను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా దీనిని పునరుద్ధరించాల్సిన అవసరం ఎంతగానో ఉంది. ఈ ప్రాంతం చిరుతపులుల ఆవాసంలో ఉంది. ఇక్కడి అడవిలో 95% నెమ్మదిగా పెరిగే ''ధౌ'' చెట్టు ( అనోగైసస్ పెండ్యులా )తో నిండి ఉంది. మంగర్ బనిలో ధౌ వంటి స్థానిక మొక్కల జాతులు ఉన్నాయి, ఇక్కడ అడవి గద్దలను చూడవచ్చు. === చిరుత ఆవాసం, వన్యప్రాణుల కారిడార్ === మంగర్ బని ఒక ముఖ్యమైన చిరుత ఆవాసం, ఇది [[సరిస్కా పులుల సంరక్షణ కేంద్రం|సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్]] నుండి ఢిల్లీ వరకు విస్తరించి ఉన్న [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఉత్తర ఆరావళి చిరుత వన్యప్రాణుల కారిడార్‌లో]] కూడా ఉంది. <ref name="Department of Forest, Delhi"/> === గుడారియా దాస్ బాబా దేవాలయం చుట్టూ పవిత్రమైన తోపు === మంగర్ బని అనేది '''గుడారియా దాస్ బాబా ఆలయాన్ని''' చుట్టుముట్టిన పవిత్రమైన గ్రోవ్, ఇది మంగర్ బని అడవిలో ఉంది.&nbsp;మంగర్ గ్రామానికి వాయువ్యంగా 2 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ పురాతన ఆలయం మంగర్ బానికి పవిత్రమైన వనం హోదాను అందిస్తుంది. స్థానిక మౌఖిక సంప్రదాయం ప్రకారం, బాబా (సాధువు) గుడారియా దాస్ ఈ ''బని'' (అడవి)ని రక్షిస్తాడు, ఈ అడవికి నష్టం కలిగించే ఎవరినైనా శిక్షిస్తాడు. === చిత్తడి నేలలు: లూలూ సరస్సు === '''లులు సరస్సు''' చిత్తడి నేల మంగర్ బని కొండలపై నెలకొని ఉంది, మంగర్ గ్రామానికి నైరుతి దిశలో 6 కి.మీ, గుడారియా దాస్ బాబా ఆలయానికి దక్షిణంగా 4 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఇది గగా లులు పర్వతం అనే ఒక చిన్న కొండకు సమీపంలో ఉంది. == ఇవి కూడా చూడండి == ; మధ్యరాతి యుగపు పురావస్తు ప్రదేశాలు * [[అనంగ్‌పూర్|అనంగ్‌పూర్ గుహలు]] ( [[ఫరీదాబాద్]] ) * [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు|భీమ్‌బెట్కా రాతి గుహలు]] ( [[భోపాల్]] ) * పహర్‌గఢ్ గుహలు ( [[మొరేనా]] ) ; జీవవైవిధ్యం, జీవావరణ శాస్త్రం * [[గుర్‌గావ్ జిల్లా|గురుగ్రామ్ చిరుత, జింక సఫారీ]] * హర్యానా చిరుతపులులు * హర్యానా జాతీయ పార్కులు * వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాలు ; చరిత్ర, సంస్కృతి * హర్యానా పర్యాటకం * హర్యానాలోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా * హర్యానాలోని జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నాల జాబితా * [[భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా|భారతదేశంలోని సంభావ్య యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] * సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల మేళా * హర్యానాలో పర్యాటకం == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category|Monuments of National Importance in Haryana}} * [http://haryanaforest.gov.in/ హర్యానా అటవీ శాఖ] * [https://www.ghoomakard.com/camp-wild-dhauj-near-delhi/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230929143957/https://www.ghoomakard.com/camp-wild-dhauj-near-delhi/ |date=2023-09-29 }} {{భారతదేశ స్మారక చిహ్నాలు}}{{Tourism in India}}{{హర్యానా}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ గ్రామాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ పర్యాటక ప్రదేశాలు]] 5qggr346yw4opnbg8jr91xek1rad367 మణిపూర్‌లో గోర్ఖాలు 0 504276 4936737 4911615 2026-08-16T15:43:37Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936737 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలోని మణిపూర్‌లో గోర్ఖా సంతతికి చెందిన ప్రజలు}} {{Use dmy dates|date=మే 2026}} {{Infobox ethnic group | group = మణిపూర్‌లో గోర్ఖాలు | native_name = ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯣꯔꯈꯥꯁꯤꯡ | image = Manipur-gorkha-nepali.jpg | caption = మణిపూర్‌లోని గోర్ఖా విద్యార్థి సంఘం | population = 63,756 (2011)<ref name="language" /> | popplace = [[Kangpokpi|కాంగ్‌పోక్పి]], [[Senapati district|సేనాపతి జిల్లా]], [[Imphal valley|ఇంఫాల్ లోయ]] | langs = [[Nepali language|నేపాలీ]], [[Meiteilon|మైతేయి]] | rels = [[Hinduism|హిందూమతం]] | related_groups = [[Indian Gorkha|భారతీయ గోర్ఖాలు]] }} '''గోర్ఖాలు''' లేదా '''నేపాలిలు''' మణిపూర్ రాష్ట్రంలో మైతేయీలు కాకుండా అతిపెద్ద తెగయేతర సమూహం.<ref name="language">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-16 Population by mother tongue: Manipur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10213/download/13325/DDW-C16-STMT-MDDS-1400.XLSX |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> == చరిత్ర == 1819లో, బగ్యిదా పాలనలో బర్మా విస్తరణ సమయంలో జనరల్ మహా బందుల నేతృత్వంలోని బర్మీస్ సైన్యం మణిపూర్‌పై దండెత్తింది. మార్జిత్ సింగ్ ఓడిపోయి కాచార్‌కు పారిపోగా, చౌరాజిత్ సింగ్ జప్తు చేసిన భూభాగాలను మణిపురి రాకుమారుల మధ్య పునర్విభజన చేశారు. 1824 మార్చి 5న మొదటి ఆంగ్లో-బర్మీస్ యుద్ధం ప్రకటించబడింది. బర్మీస్‌ను మణిపూర్ నుండి తారమిలడానికి బ్రిటిష్ వారు గంభీర్ సింగ్‌తో జతకట్టారు. "రాజా గంభీర్ సింగ్స్ లెవీ" అని పిలిచే సమూహం 1824 ఏప్రిల్‌లో బదర్‌పూర్ వద్ద బ్రిటిష్ బలగాలలో చేరి, లెఫ్టినెంట్ ఆర్. బి. పెంబర్టన్ నాయకత్వంలో మణిపూర్ వైపు సాగింది. ఈ బలగాలు 1825 జూన్‌లో మక్లాంగ్ చేరుకుని బర్మీస్‌ను మణిపూర్ నుండి వెళ్లగొట్టి, గంభీర్ సింగ్‌ను తిరిగి అధికారంలోకి తెచ్చాయి.<ref name=":0">{{Cite web |title=Gurkha War and diaspora in Manipur Part 3 By Deepak Aley |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.Ethnic_Races_Manipur.Gurkha_War_and_diaspora_in_Manipur_Part_3_By_Deepak_Aley |access-date=28 May 2026 |website=e-pao.net}}</ref> మణిపూర్‌కు నేపాలిలు లేదా గోర్ఖాల రాక కనీసం 1819 నాటిదని భావిస్తారు, అయితే కొన్ని సాంప్రదాయ కథనాలు అంతకంటే ముందే వారి ఉనికిని చెబుతాయి.<ref name=":1">{{Cite web |title=The entry of Gorkha in Manipur By Sanju Phuyal |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=leisure.Essays.The_entry_of_Gorkha_in_Manipur_By_Sanju_Phuyal |access-date=28 May 2026 |website=e-pao.net}}</ref> గోర్ఖాల మొదటి వ్యవస్థీకృత సమూహం 1824లో రాజా గంభీర్ సింగ్ పాలనలో వచ్చింది, 16వ సిల్హెట్ లోకల్ బెటాలియన్ (తర్వాతి కాలంలో 8వ గోర్ఖా రైఫిల్స్) సైనికులు గంభీర్ సింగ్ పోలీస్ లెవీలో చేర్చబడ్డారు.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> బర్మీస్ దాడులకు వ్యతిరేకంగా మణిపూర్ రక్షణను బలోపేతం చేయడానికి, గంభీర్ సింగ్ 1825లో సైన్యాన్ని పెంచి సిల్హెట్ నుండి గోర్ఖాలను నియమించారు; ఈ బలగాన్ని "విక్టోరియా పల్టాన్" అని పిలిచేవారు.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ''చేయితరోల్ కుంబాబా''తో సహా సమకాలీన రికార్డులు, 1825 డిసెంబరులో గంభీర్ సింగ్ బ్రిటిష్ అధికారులతో కలిసి రాజధానిలోకి ప్రవేశించడం, "ఫోర్ విక్టోరియా బెటాలియన్"కు విందు ఇవ్వడం గురించి పేర్కొన్నాయి.<ref name=":0" /> గోర్ఖాలు బ్రిటిష్ పరిపాలన విశ్వాసాన్ని పొంది సైనికులుగా, పొలిటికల్ ఏజెంట్ల వద్ద కాపలాదారులుగా మాత్రమే కాక వంటమనుషులుగా, పాల వ్యాపారులుగా, వ్యాపారులుగా, వ్యవసాయదారులుగా సేవలు అందించారు. 1880 ప్రాంతంలో 8వ గోర్ఖా రైఫిల్స్‌కు చెందిన 23వ, 43వ, 44వ బెటాలియన్లు ఈ ప్రాంతానికి మారిన తర్వాత మణిపూర్‌లో వారి జనాభా గణనీయంగా పెరిగింది. అస్సాం చీఫ్ కమిషనర్ అధికారిక రికార్డులు [[Golaghat|గోలాఘాట్]] నుండి 400 మంది, సిల్చార్ నుండి 200 మంది గోర్ఖా సైనికుల తరలింపును, ఆ తర్వాత 1891లో [[Assam|అస్సాం]]లోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి తదుపరి తరలింపులను నమోదు చేశాయి.<ref name=":0" /><ref name=":1" />1891 ఆంగ్లో-మణిపూర్ యుద్ధం సమయంలో, మణిపూర్‌పై దాడిలో బ్రిటిష్ వారు 42వ, 43వ, 44వ గూర్ఖా రైఫిల్స్‌ను రంగంలోకి దించారు. ఈ ఘర్షణతో సంబంధం ఉన్నవారిలో మాజీ బ్రిటిష్ సైనికుడు నిరంజన్ సింగ్ ఛెత్రి ఒకరు, ఆయన తరువాత బీర్ తికేంద్రజిత్ సహచరుడిగా, అంగరక్షకుడిగా మారారు. బ్రిటిష్ వారిపై యుద్ధంలో పాల్గొన్నందుకు 1891లో రాజభవనం లోపల ఆయనను బ్రిటిష్ వారు ఉరితీశారు. భారతదేశంలో మొదటి నేపాలి లేదా గోర్ఖా అమరవీరుడిగా ఆయనను చాలామంది భావిస్తారు, ఆంగ్లో-మణిపూర్ యుద్ధంలో గుర్తించబడని నాయకులలో ఒకరిగా స్మరించుకుంటారు.<ref name=":2">{{Cite web |title=A book on culture and society of Manipur released By Syed Ahmed |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.Arts_and_Culture.A_book_on_culture_and_society_of_Manipur_released_By_Syed_Ahmed |access-date=28 May 2026 |website=e-pao.net}}</ref> మహారాజా చంద్రకీర్తి పాలనలో కూడా మణిపూర్‌లోకి గోర్ఖాల వలసలు కొనసాగాయి.<ref name=":1" />బర్మీస్ దండయాత్రల తర్వాత రాజ్యం మానవవనరుల కొరతను ఎదుర్కొన్న సమయంలో, ఇంఫాల్-మావో రోడ్డు నిర్మాణం, మరమ్మతులలో సహాయం చేయడానికి నేపాలి కార్మికులు మణిపూర్‌కు వలస వచ్చారని నమ్ముతారు. కొన్ని కథనాల ప్రకారం, మణిపూర్‌లో మొదటి నేపాలి నివాసం 1885 ప్రాంతంలో ఇంఫాల్‌కు ఉత్తరాన 9 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న కొయిరెంగీ వద్ద వెలసింది. అయితే, సైనిక దళాల వద్ద గూర్ఖాల ఉనికి మాత్రమే శాశ్వత నివాసానికి సాక్ష్యం కాదని వాదిస్తూ కొందరు పండితులు ఈ ప్రతిపాదనను విభేదిస్తారు. దేవాలయ రికార్డులు ఆ ప్రాంతాన్ని ఆనంద్ అనే రిటైర్డ్ అధికారితో ముడిపెడతాయి, ఆయన పేరు మీద 1945లో "ఆనంద్ గ్రామం" అని నామకరణం చేయబడింది.<ref name=":2" /> 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, గోర్ఖాలు ఈశాన్య భారత ప్రాంతమంతటా అస్సాం మిలిటరీ పోలీస్‌లో గణనీయమైన భాగంగా ఉన్నారు.<ref name=":1" /> మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో, ఇంఫాల్‌లో మోహరించిన 2వ గోర్ఖా రైఫిల్స్ స్థానంలో 1915లో దరాంగ్ మిలిటరీ పోలీస్ వచ్చింది, ఇది 1917లో 4వ అస్సాం రైఫిల్స్‌గా పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది, దీనిలో గోర్ఖాలే మెజారిటీ సిబ్బందిగా ఉన్నారు.<ref name=":1" /> గూర్ఖా సైనికులు ఇంఫాల్ చుట్టుపక్కల ఇప్పటికే స్థిరపడిన గోర్ఖా జనాభాతో సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించారు, క్రమంగా ఆ ప్రాంతంలో భూమిని సంపాదించారు.<ref name=":2" /> చాలామంది గోర్ఖా సైనికులు పదవీ విరమణ తర్వాత మణిపూర్‌లో శాశ్వతంగా స్థిరపడ్డారు, బ్రిటిష్ పరిపాలన వారికి థాంగ్మేబాండ్, ఈరోయిసెంబా,<ref name=":1" />చింగ్‌మేరాంగ్, మంత్రిపుఖ్రి, న్యూ చెకాన్, కాంగ్‌పోక్పి, పాంగెయ్,<ref name=":2" />కాంగ్లాటోంబి<ref name=":2" /><ref name=":1" />, తోర్బుంగ్ తో సహా పలు ప్రాంతాలలో భూమిని కేటాయించింది.<ref name=":1" />వారు మొదట పశువుల పెంపకం, మేత కల్పనలో నిమగ్నమై, ఆపై అడవులను నరికి సాగు వైపు మళ్లారు.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite web |last=BABAR |first=DR ANIRUDDHA |date=29 November 2025 |title=The Unseen Heart of Manipur The Story of the Nepali Gorkha Community » Imphal Review of Arts and Politics |url=https://imphalreviews.in/the-unseen-heart-of-manipur-the-story-of-the-nepali-gorkha-community/ |access-date=28 May 2026 |language=en-GB}}</ref> కెప్టెన్ తింటాయ్ లామా కొయిరెంగీ ప్రాంతంలో తొలి నివాసితులలో ఒకరిగా స్మరించబడతారు, ఆయన తరువాత చింగ్‌మేరాంగ్‌కు మారారు, ఆయన వారసులు కొందరు అక్కడ స్థిరపడ్డారని నమ్ముతారు. 1899లో, సుబేదార్ గోపాల్ సింగ్ ఛెత్రి, సుబేదార్ రణ్ సింగ్ ఛెత్రి, మేజర్ జిత్ బహదూర్ లింబు, దుర్లభ్ సింగ్ ఛెత్రితో సహా 44వ గుర్ఖా రైఫిల్స్ సైనికులను బ్రిటిష్ వారు కాంగ్లాటోంబి, కొయిరెంగీ, మంత్రిపుఖ్రి, పాంగెయ్‌లలో స్థిరపరిచినట్లు నమోదు చేయబడింది. ప్రస్తుత సేనాపతి జిల్లాలోని మారమ్ వంటి ప్రాంతాలలో 1894 నాటికే నేపాలి జనాభా ఉండేది. అక్కడ నివసించిన తులాచంద్ అలే అనే కవి ''మణిపూర్ కో సవాయ్'' రాశారు, ఇది మణిపురి సాహిత్య చరిత్రకు సంబంధించిన తొలి ముద్రిత రచనలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి, స్థిరపడిన గోర్ఖా సమాజాలు కాంగ్లాటోంబి-కాంగ్‌పోక్పి ప్రాంతంలో పశువుల పెంపకం, వ్యవసాయాన్ని చేపట్టాయి.<ref name=":2" /> 1945 తర్వాత, సుభాష్ చంద్రబోస్ ప్రతిపాదించిన ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ మాజీ సిబ్బంది కూడా మణిపూర్‌లో స్థిరపడ్డారు.<ref name=":1" /> మయన్మార్‌లో సైనిక పాలన సమయంలో, మయన్మార్ నేపాలిలు సహా భారతీయ సంతతి వర్గాలు ఆంక్షలు, పరిమిత పౌర హక్కులు, రాజకీయ అస్థిరతను ఎదుర్కొన్నాయి. దీనివల్ల నేపాలి జనాభాలోని కొన్ని వర్గాలు మయన్మార్ నుండి భారతదేశానికి వలస వచ్చాయి. కొందరు మణిపూర్‌లోని ప్రస్తుత తెంగ్నౌపాల్ జిల్లాలోని సరిహద్దు పట్టణమైన మోరే ద్వారా ప్రవేశించగా, సమీపంలోని తము (సగైంగ్ ప్రాంతం) నుండి ఇతరులు ఇంఫాల్, కాంగ్‌పోక్పి ద్వారా భారతదేశంలోకి ప్రవేశించారు. ఈ వలసదారులలో ఒక భాగం తరువాత మణిపూర్‌లో శాశ్వతంగా స్థిరపడింది. 1990లో, భూటాన్ ప్రభుత్వం డ్రిగ్లామ్ నామ్‌జా నిబంధనలతో సహా రాష్ట్ర విధానాలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనల తర్వాత లోట్షాంపాలుగా పిలువబడే నేపాలిలను వెళ్లగొట్టింది. దాదాపు 100,000 మంది లోట్షాంపాలు భూటాన్‌ను విడిచిపెట్టారు, చాలామంది నేపాల్‌లోని శరణార్థి శిబిరాల్లో తలదాచుకోగా, ఇతరులు భారతదేశంలోని డార్జిలింగ్, సిక్కిం వంటి ప్రాంతాలకు విస్తరించారు. అప్పటి అంచనాల ప్రకారం 30,000 నుండి 50,000 మంది నిర్వాసితులు భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో స్థిరపడ్డారు. 1958 కంటే ముందే నేపాల్, భూటాన్ నుండి మణిపూర్‌లోకి వలసలు జరిగాయి, ముఖ్యంగా కాంగ్‌పోక్పి ప్రాంతంలో నివాసాలు, భూమి యాజమాన్యానికి సంబంధించిన ఆందోళనలు మణిపూర్ పరిపాలన ముందు క్రమం తప్పకుండా లేవనెత్తబడ్డాయి. 1980 నాటికి, అధికారిక తనిఖీ రికార్డులు రాష్ట్రంలో అనుమానిత విదేశీ నివాసితులలో అధిక భాగం నేపాల్, భూటాన్ నుండి వచ్చినట్లు గురించాయి.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Abrar |first=S. |title=Mapping the Settlement of Nepali/Gorkha Community in Manipur through the Nature of Migration- A Historical Perspective |url=https://theacademic.in/wp-content/uploads/2025/04/54.pdf |journal=The Academic}}</ref> == పంపిణీ == 2011 జనగణన ప్రకారం, అధిక సంఖ్యలో నేపాలిలు ఉన్న తాలూకాలు సదర్ హిల్స్ వెస్ట్ (33.0%), సైతు-గంఫజోల్ (9.54%), లాంషాంగ్ (10.85%). నేపాలి జనాభా ఎక్కువగా ఉన్న జిల్లాలు సేనాపతి - 39,039 (8.15%), ఇంఫాల్ వెస్ట్ - 10,391 (2.01%), ఇంఫాల్ ఈస్ట్ - 6,903 (1.51%).<ref name="language" /><ref>{{Cite web |title=Who are the Indigenous People of Manipur Part 3 By Khomdon Lisam |url=https://e-pao.net/epPageExtractor.asp?src=features.Who_are_the_Indigenous_People_of_Manipur_Part_3_By_Khomdon_Lisam.html.. |access-date=28 May 2026 |website=e-pao.net}}</ref>ఉత్తర కొండ ప్రాంతాలలో, చార్హజారే-మోట్బంగ్, కౌబ్రు లైఖా, పశుపతి, సంతోలాబారి-ప్రసైన్, కాలాపహార్, తోరిబారి ఐటి రోడ్, ఇరాంగ్, తఫౌ నేపాలి, మారమ్ ఖునౌ, లైరౌచింగ్, మారమ్‌లలో సాగు, మేతకు అనుకూలమైన నివాసాలు ఏర్పడ్డాయి. ఇంఫాల్ లోయలో, నాగర ప్రాంతమైన మంత్రిపుఖ్రి-కొయిరెంగీతో పాటు పాంగెయ్, సగోల్మాంగ్, ఐకుల్, సెరౌలలో నేపాలి సమాజాలు ఉన్నాయి. ఇటీవలి దశాబ్దాలలో, నేపాలి జనాభాలోని కొన్ని వర్గాలు కాంగ్‌పోక్పి, సైకుల్ లోపలి ప్రాంతాల నుండి కాంగ్లాతోంబి, చార్హజారే, కాలాపహార్ వంటి కేంద్రీకృత నివాసాలకు మారాయి. మణిపూర్ వెలుపలకు వలసలు కూడా కొనసాగాయి, ముఖ్యంగా ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, భద్రతా బలగాలతో అనుబంధం ఉన్న కుటుంబాలు సిలిగురి, డార్జిలింగ్ వంటి ప్రాంతాలలో స్థిరపడ్డాయి.<ref name=":4" /> మోరేలో కూడా నేపాలిల నివాసం ఉంది.<ref name=":4" /> == సహకారం, హోదా == గోర్ఖా కుటుంబాలు మణిపూర్‌లో శాశ్వతంగా స్థిరపడిన తర్వాత (పశువుల మేత, మెట్ల వ్యవసాయం, కొండ ప్రాంత సాగులో మంచి అనుభవం ఉండటంతో), తమ వ్యవసాయ కార్యకలాపాలను విస్తరించి కూరగాయలు, జొన్నలు, రుతుపవనాల పంటలను పండించి స్థానిక మార్కెట్లకు, గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు దోహదపడ్డారు. వాలుగా ఉన్న, మునుపు ఉపయోగించని భూముల సాగు ద్వారా రాష్ట్రంలోని పలు ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయ ఉత్పత్తి పెరిగింది. స్థానిక పరిస్థితులకు క్రమంగా అలవాటుపడటం ద్వారా, స్థిరపడిన వర్గాలు మణిపూర్ వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో భాగమయ్యాయి. నేపాలి సమాజం మణిపూర్‌లో పాడి పరిశ్రమకు కూడా దోహదపడింది. సమాజ ఆధారిత పాల ఉత్పత్తిపై అధికారిక గణాంకాలు పరిమితంగా ఉన్నప్పటికీ, స్థానిక పాల అవసరాలను తీర్చడానికి రాష్ట్రం చిన్న తరహా పాల ఉత్పత్తిదారులపై ఆధారపడిందని అధ్యయనాలు చూపుతున్నాయి. అనేక గ్రామీణ ప్రాంతాలలో, నేపాలి కుటుంబాలు పశువుల పెంపకం, పాల ఉత్పత్తిలో నిమగ్నమై, స్థానిక మార్కెట్లకు తాజా పాలను సరఫరా చేస్తూ గ్రామీణ, పట్టణ గృహాలకు మద్దతుగా నిలిచాయి. 20వ శతాబ్దంలో విద్యా రంగం మరొక ముఖ్యమైన భాగస్వామ్య ప్రాంతంగా మారింది, ముఖ్యంగా మణిపూర్ లోపలి, సేవలందని ప్రాంతాలకు పాఠశాలలు విస్తరించాయి. విద్య అందుబాటులోకి రావడం వల్ల చాలామంది నేపాలి కుటుంబాలు బోధన, పరిపాలన, ఇతర సేవా రంగాలలోకి ప్రవేశించాయి. నేపాలి ఉపాధ్యాయులు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా గ్రామీణ పాఠశాలల్లో సేవలు అందించారు, వివిధ నేపథ్యాలు ఉన్న విద్యార్థులకు బోధిస్తూ స్థానిక విద్యా సంస్థల అభివృద్ధికి కృషి చేశారు. నేపాలి కుటుంబాలు నడిపే చిన్న వ్యాపారాలు భోజనశాలలు, టైలరింగ్, రిటైల్ దుకాణాలు, రవాణా సేవలు, మెకానికల్ వర్క్‌షాప్‌ల ద్వారా వివిధ జిల్లాల్లో ఆర్థిక రంగానికి తోడ్పడ్డాయి. కష్టమైన భూభాగం, వాతావరణ పరిస్థితుల్లో సరుకులు, ప్రయాణికుల రవాణాను సులభతరం చేస్తూ సుదూర ప్రాంతాలను అనుసంధానించే రవాణా కార్యకలాపాల్లో కూడా ఈ వర్గం సభ్యులు పాల్గొన్నారు. నేపాలి సమాజం రాష్ట్రంలో వ్యవసాయ, పర్యావరణ పద్ధతులకు అదనపు సహకారం అందించింది. అనేక కుటుంబాలు సాంప్రదాయకంగా సేంద్రీయ ఎరువులు, పంట మార్పిడి, మిశ్రమ సాగు పద్ధతులపై ఆధారపడ్డాయి, ఇవి పర్యావరణ సున్నిత ప్రాంతాలలో నేల సంరక్షణకు, కోతను తగ్గించడానికి తోడ్పడ్డాయి.<ref name=":3" /> 2023-2026 మణిపూర్ ఘర్షణల సమయంలో, నేపాలి గోర్ఖా సమాజం భద్రత, మానవతా కాళజీలపై దృష్టి సారించాలని కోరుతూ జాతీయ నాయకులకు వినతిపత్రం సమర్పించింది.<ref name=":3" />మణిపూర్‌లో బ్రిటిష్ పాలనలో, విదేశీయుల శాఖ విదేశీ పన్ను, మేత పన్ను, ఆదాయపు పన్ను, పశువుల పన్ను, ఎగుమతి పన్ను, వ్యాపార లైసెన్స్ రుసుముల వంటి పన్నులను నిర్వహించేది. నివాసిత భారతీయులతో సహా విదేశీ వర్గాలు వలస పరిపాలన కింద రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించాయి, నేపాలి నివాసానికి సంబంధించిన అంశాలను బ్రిటిష్ పొలిటికల్ ఏజెన్సీ, మణిపూర్ దర్బార్ క్రమం తప్పకుండా పరిష్కరించేవి. బ్రిటిష్ కాలం నాటి విదేశీయుల పర్మిట్ నిబంధనలు తదనంతరం మణిపూర్ సహజత్వ చట్టం, 1947 రూపకల్పనకు దోహదపడ్డాయి, ఇది పౌరసత్వ షరతులను నిర్వచించి, అటువంటి హోదాను రద్దు చేసే అధికారాన్ని మణిపూర్ స్టేట్ కౌన్సిల్‌కు మంజూరు చేసింది. విలీనానికి ముందు కాలంలో, పర్మిట్ విధానం కింద రాష్ట్రంలోకి వలసలు చాలా పరిమితంగా ఉండేవి. మణిపూర్ భారతదేశంలో విలీనమైన తర్వాత, విదేశీయుల పర్మిట్ విధానాన్ని 1950లో చీఫ్ కమిషనర్ హిమ్మత్ సింగ్ పరిపాలన రద్దు చేసింది. విదేశీయుల (రక్షిత ప్రాంతాల) చట్టం, 1958 అమలుతో సహా తదుపరి చట్టపరమైన మార్పులు మణిపూర్‌లోకి వలసలను సులభతరం చేశాయి. ఈ చట్టం 'విదేశీయుడు' నిర్వచనం నుండి నేపాల్ పౌరులను మినహాయించింది, ఇది స్వాతంత్ర్యానంతర కాలంలో రాష్ట్రంలో నేపాలి జనాభా పెరగడానికి దోహదపడింది. తరువాత వచ్చిన సవరణలు 1978లో నేపాలిల ప్రవేశంపై ఆంక్షలు విధించాయి. కొన్ని ప్రాంతాలలో పెరిగిన జనాభా సాంద్రత ఎన్నికల, పరిపాలనా మార్పులను ప్రభావితం చేసింది, ఇందులో కొన్ని నియోజకవర్గాలు షెడ్యూల్డ్ తెగ రిజర్వుడ్ హోదా నుండి జనరల్ నియోజకవర్గాలుగా మారడం కూడా ఉంది. మణిపూర్‌లోని కొన్ని నేపాలి కులాలు, సమూహాలను 1994లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు (OBC) గా గుర్తించింది. పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ కింద, ఈ సమాజానికి ఒక జిల్లా పరిషత్, ఐదు గ్రామ పంచాయతీలు కేటాయించబడ్డాయి. నేపాలి సమాజ సభ్యులు స్థానిక రాజకీయ ప్రక్రియలలో పాల్గొని, 1973 నుండి 1984 వరకు అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్ ఎన్నికలలో పోటీ చేశారు. కిషోర్ థాపా కాంగ్‌పోక్పి అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం షెడ్యూల్డ్ తెగ రిజర్వుడ్ స్థానం నుండి జనరల్ నియోజకవర్గంగా మారిన తర్వాత వరుసగా మూడుసార్లు ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు.<ref name=":4" /> బాడీ, సార్కి, గంధర్వ, దమై, కామి వర్గాలకు ఓబిసి హోదా కల్పించాలని కోరడం జరిగింది.<ref>{{Cite web |title=Badi (Nepali), Damai (Nepali), Gainay (Nepali), Kami (Nepali) and Sarki (Nepali) (who have been living in Manipur as members of the domiciled community since the 9th July 1947 and their descendants) |url=https://www.dosje.gov.in/documents/badi-nepali-damai-nepali-gainay-nepali-kami-nepali-and-sarki-nepali-who-have-been-living-in-manipur-as-members-of-the-domiciled-community-since-the-9th-july-1947-and-their-descendants/ |website=Ministry of Social Justice & Empowerment }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Memorandum submitted requesting to include Gorkha/Nepalis in OBC/Minority status : 21st dec21 ~ E-Pao! Headlines |url=https://e-pao.net/GP.asp?src=14..211221.dec21 |access-date=30 May 2026 |website=e-pao.net}}</ref> నేపాలిలు ప్రధానంగా హిందువులు. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం నుండి ఇతర జాతి సమూహాలతో కలిసి జీవిస్తున్నప్పటికీ, వారు తమ విలక్షణమైన సాంస్కృతిక గుర్తింపును నిలబెట్టుకున్నారు. పండుగ శుభాకాంక్షలు, సంబంధాల ద్వారా పొరుగు సమూహాలతో మంచి సామాజిక సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే తమ స్వంత సాంప్రదాయాలను అనుసరించారు. నేపాలిలు ముఖ్యంగా మైతేయీలు, కుకీల విలువల పట్ల గౌరవాన్ని కలిగి ఉన్నారు. సాంస్కృతిక మార్పిడి మైతేయీలతో ఎక్కువగా జరిగింది, ముఖ్యంగా దుస్తుల నమూనాలు, కొన్ని సామాజిక పద్ధతులలో ఇది కనిపించింది, దీనికి [[Hinduism|హిందూమతం]] ఉమ్మడి ప్రభావం కారణం. అదే సమయంలో, నేపాలి యువత కుకీల పంట పండుగ అయిన చవాంగ్ కుట్, కుకీ స్నేహితులతో కలిసి క్రిస్మస్ వేడుకలలో పాల్గొన్నారు, అయితే ఇతర సమూహాల, ముఖ్యంగా కుకీల మతపరమైన పద్ధతులను స్వీకరించే మొగ్గు చూపలేదు. అయినప్పటికీ, కుకీ సామాజిక వ్యవస్థలోని ఐక్యత, సమిష్టి భాగస్వామ్యం, సౌకర్యవంతమైన ఆచారాలు వేడుకల సమయంలో పేద కుటుంబాలపై తగ్గే సామాజిక భారం వంటి అంశాలను నేపాలిలలోని కొన్ని వర్గాలు సానుకూలంగా వీక్షించాయి.<ref>{{Cite journal |last=Bachaspatimayum |first=Mary |title=Changes in the Religion of the Nepalese of Manipur: Conversion and Acculturation |url=https://nepjol.info/index.php/BOHDI/article/view/8044/6548 |journal=Bodhi}}</ref> మణిపూర్ గోర్ఖా వెల్ఫేర్ యూనియన్ (MGWU), ఆల్ మణిపూర్ గోర్ఖా స్టూడెంట్స్ యూనియన్ (AMGSU), భారతీయ గోర్ఖా పరిసంగ్ మణిపూర్ శాఖ, నేపాలి సాహిత్య పరిషత్ మణిపూర్ (NSP), మణిపురేలి కిరాత్ సంగ్ (MKS), ఆల్ మణిపూర్ గోర్ఖా ఎక్స్-సర్వీస్‌మెన్ అసోసియేషన్ (AMGESA), నేపాలి సంస్కృతి సురక్ష పరిషత్ మణిపూర్ (NSSPM) మొదలైన సంస్థలను గోర్ఖా సివిల్ సొసైటీ ఆర్గనైజేషన్లు (CSOలు) గోర్ఖా సమాజానికి ప్రాతినిధ్యం వహించేవిగా గుర్తించాయి. కొత్తగా ఉద్భవించిన మణిపూర్ గోర్ఖా యూనియన్ (MGU), గోర్ఖా యూత్ ఆఫ్ ఇండియా (GYI), ఆల్ మణిపూర్ గోర్ఖా యూత్ అసోసియేషన్ (AMGYA) లకు గుర్తింపు లేదని పేర్కొనబడింది.<ref>{{Cite web |title=Gorkha CSOs reaffirm neutrality, issue caution against bogus orgs : 28th may26 ~ E-Pao! Headlines |url=https://e-pao.net/GP.asp?src=13..280526.may26 |access-date=30 May 2026 |website=e-pao.net}}</ref> సదర్ హిల్స్ గోర్ఖా యూనియన్ అనేది సదర్ హిల్స్‌లోని గోర్ఖాల సంక్షేమం, అభివృద్ధిని చూసుకోవడానికి ఏర్పాటైన స్వతంత్ర సంస్థ.<ref>{{Cite web |title=Sadar Hills Gorkha Union formed : 28th feb16 ~ E-Pao! Headlines |url=https://www.e-pao.net/GP.asp?src=Snipp16..280216.feb16 |access-date=30 May 2026 |website=www.e-pao.net}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:మణిపూర్ జాతి సమూహాలు]] [[వర్గం:ఆసియాలోని నేపాల్ డయాస్పోరా]] 9iltwvgfffer6kbf0et59zs21tpkx04 మలంకర వర్గీస్ హత్య కేసు 0 504444 4936754 4927160 2026-08-16T17:33:24Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936754 wikitext text/x-wiki '''మలంకర వర్గీస్ హత్య కేసు''' అనేది మలంకర ఆర్థోడాక్స్ సిరియన్ చర్చి మేనేజింగ్ కమిటీ సభ్యుడు, [[కలప]] వ్యాపారి అయిన మలంకర వర్గీస్ అని కూడా పిలువబడే TM వర్గీస్ మరణం 5 డిసెంబర్ 2002న జరిగిన కేసు. [[పెరంబలూర్|పెరుంబవూర్]] సమీపంలోని ప్రధాన రహదారిపై ఉన్న ఒక కార్ వర్క్‌షాప్ బయట ఒక దుండగుడు అతడిని నరికి చంపాడు. ఈ హత్య మొదట్లో వ్యాపార వైరం కారణంగా జరిగిందని చెప్పినప్పటికీ, అతని బంధువులు ఇందులో ప్రత్యర్థి చర్చి వర్గం ప్రమేయం ఉందని అనుమానించారు. భారతదేశ [[కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ|సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ ఇన్వెస్టిగేషన్ (CBI),]] 9 మే 2010న, ప్రత్యర్థి మలబార్ జాకోబైట్ సిరియాక్ ఆర్థోడాక్స్ చర్చి ( సిరియాక్ ఆర్థోడాక్స్ చర్చిలో ఒక భాగం)లోని అంగమాలి డియోసెస్ పూజారి, మేనేజర్ అయిన ఫాదర్ వర్గీస్ తెక్కెకరపై హత్యలో కుట్ర పన్నారని అభియోగాలు మోపింది, అతన్ని ప్రధాన నిందితుడిగా పేర్కొంది. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kerala-hits-priest-with-murder-rap/articleshow/5908455.cms|title=Kerala hits priest with murder rap|date=9 May 2010|work=[[The Times of India]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811062608/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-09/india/28288878_1_christian-priest-timber-merchant-murder|archive-date=11 August 2011}}</ref> <ref>{{Cite web|date=9 May 2010|title=Malankara Varghese murder: Fr Varghese in custody|url=http://www.sightindia.com/en/malayalam-daily-9063.html|publisher=Sight India}}</ref> <ref>{{Cite web|date=9 May 2010|title=Malankara Varghese murder : Christian priest main accused|url=http://www.kerala.com/news_kerala_Malankara_Varghese_murder_0_4683.html|publisher=Kerala News|access-date=26 జూలై 2026|archive-date=3 మార్చి 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181824/http://www.kerala.com/news_kerala_Malankara_Varghese_murder_0_4683.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|date=7 May 2010|title=Kerala Christian priest faces murder charge|url=http://newindianexpress.com/states/kerala/article268102.ece|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224021439/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article268102.ece|archive-date=24 December 2014|publisher=[[The New Indian Express]]}}</ref> <ref>{{Cite web|date=9 May 2010|title=Christian priest prime accused in murder case|url=http://www.haindavakeralam.com/HKPage.aspx?PageID=11043&SKIN=K|publisher=Haindavakeralam}}</ref> == దర్యాప్తు == మొదట్లో వర్గీస్ హత్యను అతని వ్యాపార ప్రత్యర్థులు చేసిన నేరంగా భావించారు, కానీ రాష్ట్ర పోలీసుల క్రైమ్ బ్రాంచ్ ఐదేళ్లపాటు జరిపిన దర్యాప్తులో ఎలాంటి నిశ్చయాత్మకమైన ఆధారం లభించలేదు. ఆ తర్వాత వర్గీస్ వితంతువు [[కేరళ ఉన్నత న్యాయస్థానం|కేరళ హైకోర్టును]] ఆశ్రయించగా, అది 2007 నవంబర్‌లో సీబీఐ విచారణకు ఆదేశించింది. ఆ తర్వాత సీబీఐ చెన్నై యూనిట్ ఈ హత్యకు సంబంధించి 19 మందిపై అభియోగాలు మోపింది. [[కొట్టాయం|కొట్టాయంలో]] ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్న మలబార్ ఆర్థోడాక్స్ చర్చికి, [[ఎర్నాకులం|ఎర్నాకుళంలో]] ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్న మలబార్ జాకోబైట్ సిరియాక్ ఆర్థోడాక్స్ చర్చికి మధ్య దీర్ఘకాలంగా కొనసాగుతున్న వైరం కారణంగా ఈ హత్య జరిగి ఉండవచ్చని పేర్కొంది. సిబిఐ జాయ్ వర్గీస్ అలియాస్ "సిమెంట్ జాయ్"ను అరెస్టు చేసినప్పుడు, హత్య చేసిన నేరస్థులను తాను పెద్ద మొత్తంలో డబ్బుకు నియమించుకున్నానని అతను ఒప్పుకున్నాడు. <ref>{{Cite web|date=8 May 2010|title=Malankara Vargheese murder; Priest prime accused|url=http://www.asianetindia.com/news/malankara-vargheese-murder-priest-prime-accused_153037.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100511122011/http://www.asianetindia.com/news/malankara-vargheese-murder-priest-prime-accused_153037.html|archive-date=11 May 2010|access-date=10 May 2010|publisher=[[Asianet (TV channel)|Asianet]]}}</ref> మరింత విచారణ కోసం జాయ్ వర్గీస్‌ను సీబీఐ కస్టడీలో ఉంచుకోవడానికి [[ఎర్నాకులం]] ప్రధాన న్యాయమూర్తి అనుమతించారు. జాయ్ వర్గీస్‌పై హత్య, హత్యాయత్నం, 'ఆయుధ నిరోధక చట్టం' ఉల్లంఘన మొదలైన అభియోగాలు మోపబడ్డాయి. అనుమానితులను అరెస్టు చేయకపోవడానికి గల కారణాలలో రాజకీయ జోక్యం కూడా ఒకటని ఆరోపణలు వచ్చాయి. <ref>{{Cite web|date=8 May 2010|title=Malankara Varghese murder: Priest faces murder charge|url=http://www.mathrubhumi.com/english/news.php?id=91264|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716073223/http://www.mathrubhumi.com/english/news.php?id=91264|archive-date=16 July 2011|access-date=10 May 2010|publisher=[[Mathrubhumi]]}}</ref> "జాయ్ వర్గీస్ ఉదంతం వెనుక భారతదేశంలోని ఆంటియోక్ సిరియాక్ ఆర్థోడాక్స్ చర్చికి చెందిన కొందరు ప్రముఖులు ప్రేరకులుగా ఉన్నారు, వారి బ్యాంకు ఖాతాల నుండి రూ. 400,000.00 విత్‌డ్రా చేసినట్లు పత్రాలు ఉన్నాయి" అని సీబీఐ తెలిపింది. సీబీఐ హైకోర్టుకు సీల్ చేసిన కవరులో పత్రాలను సమర్పించింది. మలబార్ ఆర్థోడాక్స్ చర్చికి చెందిన తూర్పు కాథలికోస్ నియమితులైన పౌలోస్ మార్ మిలిథియోస్, సిబిఐ చర్యలపై తన సంతృప్తిని వ్యక్తం చేశారు, మలబార్ వర్గీస్ హత్య కేసులో న్యాయం జరుగుతుందని ఆశాభావం వ్యక్తం చేశారు. <ref>{{Cite web|date=8 April 2010|title=Malankara Varghese Murder Case: 2nd Suspect Arrested|url=http://www.orthodoxherald.com/2010/04/08/malankara-varghese-murder-case-2nd-suspect-arrested|publisher=Indian Orthodox Herald}}</ref> <ref>{{Cite web|date=8 May 2010|title=Malankara Varghese murder: Christian priest main accused|url=http://news.bizhat.com/2010/malankara_varghese_murder_christian.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823052239/http://news.bizhat.com/2010/malankara_varghese_murder_christian.html|archive-date=23 August 2011|access-date=10 May 2010|publisher=BizHat.com}}</ref> <ref>{{Cite web|date=8 May 2010|title=Malankara Varghese murder: Christian priest main accused|url=http://www.kaumudi.com/news/050810/kerala.stm#1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713140838/http://www.kaumudi.com/news/050810/kerala.stm#1|archive-date=13 July 2011|access-date=10 May 2010|publisher=[[Kerala Kaumudi|Kaumudi]]}}</ref> మలన్కర వర్గీస్ హత్య కేసులో మొదటి నిందితుడైన ఫాదర్ వర్గీస్ తెక్కెక్కరపై సాక్ష్యాధారాలు ఉన్నప్పటికీ, అతడిని ఎందుకు అరెస్టు చేయలేదని 2010 జూన్ 1న [[కేరళ ఉన్నత న్యాయస్థానం|కేరళ హైకోర్టు]] సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ ఇన్వెస్టిగేషన్‌ను ప్రశ్నించింది. ఫాదర్ తెక్కెక్కర దర్యాప్తుకు సహకరించినప్పటికీ, ఇది చర్చికి సంబంధించిన సంచలనాత్మక కేసు కావడంతో అరెస్టును నివారించారని సీబీఐ సమర్పించింది. అయితే అరెస్టును తప్పించుకోవడానికి ఇది సరిపోని కారణమని కోర్టు పేర్కొంది. "ఒక మతగురువును నిందితుడిగా చేర్చడం ఇదే మొదటిసారి కాదు. దర్యాప్తుకు సహకరించే వారిని అరెస్టు చేయకపోవడం సీబీఐకి అలవాటా?" అని కోర్టు ప్రశ్నించింది. ఫాదర్ తెక్కెక్కర దాఖలు చేసిన ముందస్తు బెయిల్ దరఖాస్తును, నిందితుడిని అరెస్టు చేయడంలో సిబిఐ వివక్ష చూపుతోందని ఆరోపిస్తూ వర్గీస్ భార్య సరమ్మ దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌ను విచారిస్తున్నప్పుడు జస్టిస్ కె హేమ ఈ ప్రశ్న అడిగారు. <ref>{{Cite web|date=1 June 2010|title=Malankara Varghese murder: HC questions CBI|url=http://newindianexpress.com/cities/kochi/article426396.ece|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129013412/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article426396.ece|archive-date=29 November 2013|publisher=[[The New Indian Express]]}}</ref> 11 జూన్ 2010న, మలంకర ఆర్థోడాక్స్ సిరియన్ చర్చి మేనేజింగ్ కమిటీ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది, ఇది "మలంకర మాజీ మేనేజింగ్ కమిటీ సభ్యుడు మలంకర వర్గీస్ దారుణ హత్య వెనుక ఉన్న దోషులందరినీ పగటి వెలుగులోకి, న్యాయ విచారణకు తీసుకురావాలని అధికారులకు విజ్ఞప్తి చేసింది". <ref>{{Cite web|title=Malankara Managing Committee Passes Budget for Rs. 290.80 Crores; Four New Dioceses - Indian Orthodox Herald - Breaking Catholicate, Malankara, Indian Orthodox Church News And Doctrinal Information|url=http://www.orthodoxherald.com/2010/06/11/malankara-managing-committee-passes-budget-for-rs-290-80-crores-four-new-dioceses/|website=orthodoxherald.com}}</ref> 16 జూన్ 2010న తండ్రి వర్గీస్ తెక్కెకర ఎర్నాకులంలోని చీఫ్ జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ ముందు లొంగిపోయారు. మేజిస్ట్రేట్ ఎం.ఎన్.కె. లీలామణి, రూ. 25,000 బాండ్‌తో పాటు అంతే మొత్తానికి ఇద్దరు పూచీదారులను సమర్పించాలనే షరతుపై అతనికి బెయిల్ మంజూరు చేశారు. 25 ఫిబ్రవరి 2011న, మలన్కర వర్గీస్ భార్య సరమ్మ వర్గీస్ దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌పై, ఎర్నాకుళంలోని ప్రధాన న్యాయమూర్తి కోర్టు, మలన్కర వర్గీస్ హత్య కేసును పునః దర్యాప్తు చేయాలని సిబిఐని ఆదేశించింది. తన భర్తను చంపే కుట్రలో పాల్గొన్న 'పై స్థాయి వ్యక్తుల' పేర్లు సీబీఐ సమర్పించిన ఛార్జిషీట్‌లో లేవని ఆమె ఆరోపించారు. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2011/02/27/stories/2011022761300600.htm|title=Order to reinvestigate murder|date=27 February 2011|work=[[The Hindu]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305223520/http://www.hindu.com/2011/02/27/stories/2011022761300600.htm|archive-date=5 March 2011|location=Chennai, India}}</ref> <ref>{{Cite web|title=CBI ordered to probe Malankara Varghese murder|url=http://newindianexpress.com/cities/kochi/article401119.ece|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224021436/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/article401119.ece|archive-date=24 December 2014|website=The New Indian Express}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Court directive to re-probe Malankara Varghese murder case|url=http://www.asianetindia.com/news/court-directive-reinvestigate-malankara-varghese-murder-case_245248.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110228181603/http://www.asianetindia.com/news/court-directive-reinvestigate-malankara-varghese-murder-case_245248.html|archive-date=28 February 2011|access-date=2011-04-01}}</ref> 21 అక్టోబర్ 2011న CBI యూనిట్, తిరువనంతపురం హత్య కేసుకు సంబంధించి మలంకర జాకోబైట్ సిరియాక్ ఆర్థోడాక్స్ చర్చి కాథలికోస్ బాసేలియోస్ థామస్ Iని ప్రశ్నించింది. కాథోలికోస్ కొచ్చిలోని సీబీఐ కార్యాలయంలో వారి ఎదుట హాజరయ్యారు. సిబిఐ వర్గాల సమాచారం ప్రకారం, అధికారులు అతడిని మూడు గంటల పాటు ప్రశ్నించారు. <ref>{{Cite web|title=Malankara Varghese murder case leads to Church|url=http://ibnlive.in.com/news/malankara-varghese-murder-case-leads-to-church/195422-60-122.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120714071045/http://ibnlive.in.com/news/malankara-varghese-murder-case-leads-to-church/195422-60-122.html|archive-date=2012-07-14|website=IBNLive}}</ref> <ref>{{Cite web|date=21 October 2011|title=CBI questions head of Syrian Jacobite Church in murder case|url=http://twocircles.net/2011oct21/cbi_questions_head_syrian_jacobite_church_murder_case.html|website=twocircles.net|access-date=26 జూలై 2026|archive-date=27 నవంబర్ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127005303/http://twocircles.net/2011oct21/cbi_questions_head_syrian_jacobite_church_murder_case.html|url-status=dead}}</ref> == ఇవికూడా చూడండి == * [[టి. పి. చంద్రశేఖరన్|టిపి చంద్రశేఖరన్]] * [[అరియిల్ షుకూర్ మరణం]] * [[జిషా హత్య కేసు]] * [[భన్వారీ దేవి హత్య కేసు]] * [[2001 ఆలువా ఊచకోత]] * [[కేరళలో రాజకీయ క్రియాశీలత]] * [[ఎం. అభిమన్యు హత్య]] == సూచనలు == {{Reflist}} [[వర్గం:మలయాళీ పౌరులు]] [[వర్గం:2002 మరణాలు]] [[వర్గం:కేరళ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:జన్మ సంవత్సరం తెలియని వ్యక్తులు]] [[వర్గం:భారతదేశంలో హత్యాకాండ]] [[వర్గం:హత్య చేయబడ్డ భారతీయులు]] ie6pc39regda9l5fzi0kxciaaan0ows మలయాళ భాషా పత్రికల జాబితా 0 504518 4936757 4919338 2026-08-16T17:42:52Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936757 wikitext text/x-wiki కింద ఇవ్వబడినవి [[మలయాళం]] భాషలో ప్రచురితమయ్యే పత్రికలు, ఆన్‌లైన్ మ్యాగజైన్‌ల జాబితా. == సాధారణ ఆసక్తి, వార్తలు, సాహిత్యం == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! ప్రచురణకర్త |- | నేర్పథం | వారపత్రిక | | కె. సజ్జాద్ |- | సామూహ్యపాదం మాసిక | మాసపత్రిక | ముద్రణ | డి. సువర్ణకుమార్ |- | సమదర్శి | దినపత్రిక | ముద్రణ | కమలాలయం |- | భాషాపొషిణి | మాసపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | కేసరి | వారపత్రిక | ముద్రణ, ఆన్‌లైన్ | హిందుస్థాన్ ప్రకాశన్ |- | చంద్రిక వారపత్రిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | చంద్రిక |- | దేశాభిమాని వారపత్రిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | దేశాభిమాని |- | స్టార్‌విజన్ న్యూస్ మలయాళం | దినపత్రిక | ఆన్‌లైన్ | స్టార్‌విజన్ గ్లోబల్ |- | [[ఇండియా టుడే]] | వారపత్రిక | ముద్రణ | [[ఇండియా టుడే]] |- | జయకేరళం | వారపత్రిక | ముద్రణ | |- | కళాకౌముది | వారపత్రిక | ముద్రణ | కళాకౌముది |- | కథ | వారపత్రిక | ముద్రణ | కళాకౌముది |- | కేరళ కౌముది వారపత్రిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | కేరళ కౌముది |- | కేరళీయం | మాసపత్రిక | ముద్రణ, ఆన్‌లైన్ | జాగ్రతయుడె కేరళీయం |- | కేరళశబ్దం | వారపత్రిక | ముద్రణ | కేరళశబ్దం గ్రూప్ |- | కుంకుమం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | కేరళశబ్దం గ్రూప్ |- | మాధ్యమం వారపత్రిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | మాధ్యమం |- | మలయాళనాడు వారిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | న్యూ ఇండియా ఎక్స్‌ప్రెస్ |- | మనోరమ వారపత్రిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | మంగళం వారపత్రిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | మంగళం పబ్లికేషన్స్ |- | మాతృభూమి ఇలస్ట్రేటెడ్ వారపత్రిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | మాతృభూమి |- | మనోరాజ్యం | వారపత్రిక | ముద్రణ | మనోరాజ్యం |- | నవయుగం | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | జనయుగం |- | పచ్చకుతిర | మాసపత్రిక | ముద్రణ | డిసి బుక్స్ |- | పౌరధ్వని<ref>{{cite news|title=പൗരധ്വനി ഗ്രൂപ്പ് പത്രാധിപർ അനുജൻ അത്തിക്കയം അന്തരിച്ചു | url=https://www.rashtradeepam.com/kerala/26/09/2023/anujan-athikayam/|publisher=Rashtradeepam|date=26 September 2023}}</ref> | వారపత్రిక | ముద్రణ | పౌరధ్వని గ్రూప్ |- | ప్రబోధనం | వారపత్రిక | ముద్రణ | ఇస్లామిక్ సర్వీసెస్ ట్రస్ట్ |- | పుళా మ్యాగజైన్ | | ఆన్‌లైన్ | |- | సమకాలిక మలయాళం వారిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | [[ది న్యూ ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] |- | రిసాలా వారపత్రిక | వారపత్రిక | ముద్రణ | ఇస్లామిక్ పబ్లిషింగ్ బ్యూరో (సున్నీ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్) |- | ఎళుత్తు చింతిక్కున్న హృదయంగళ్కు | మాసపత్రిక | ముద్రణ | లయోలా రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పీస్ అండ్ ఇంటర్నేషనల్ రిలేషన్స్ |- | వాచకం | వారపత్రిక | ముద్రణ, ఆన్‌లైన్ | వాచకం న్యూస్ లిమిటెడ్ |- | అసాధు<ref>{{Cite news|title=മലയാളികളുടെ സ്വന്തം കാര്‍ട്ടൂണിസ്റ്റ്|url=https://malayalam.indiatoday.in/art-culture/photo/yesudasan-talented-cartoonist-line-301411-2021-10-06-3|publisher=India Today|date=29 September 2021}}</ref> | మాసపత్రిక | ముద్రణ | |- | పాక్కనార్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | వెట్టూర్ రామన్ నాయర్<ref>{{Cite news|title=സാഹിത്യകാരൻ വെട്ടൂർ രാമൻ നായരുടെ 105-ാം ജന്മവാർഷികം|url=https://www.facebook.com/groups/416238708555189/posts/2639030509609320/|author=Saji Abhiramam|date=5 July 2024}}</ref> |} == వ్యవసాయం == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | కర్షకన్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | దీపిక |- | కర్షకశ్రీ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | కేరళ కర్షకన్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | ఫార్మ్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో, కేరళ ప్రభుత్వం |- | కృషి జాగరణ్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | కృషి జాగరణ్ |} == కుటుంబం == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | మాధ్యమం కుటుంబం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | మాధ్యమం |} == వ్యాపారం, ఆర్థికం == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | ధనం | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | ధనం పబ్లికేషన్స్ |- | బిజినెస్ దీపిక | మాసపత్రిక | ముద్రణ | దీపిక |- | ఎమర్జింగ్ కేరళ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | డిసి బుక్స్ |- | మనీ ఇండిసిస్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | డిసి బుక్స్ |- | సంబాధ్యం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- |} == బాలల పత్రికలు, కామిక్స్ == {| class="wikitable" |+ |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | బాలకేరళం<ref>{{cite news|title=പൗരധ്വനി ഗ്രൂപ്പ് പത്രാധിപർ അനുജൻ അത്തിക്കയം അന്തരിച്ചു | url=https://www.rashtradeepam.com/kerala/26/09/2023/anujan-athikayam/|publisher=Rashtradeepam|date=26 September 2023}}</ref> | మాసపత్రిక | ముద్రణ | పౌరధ్వని గ్రూప్ |- | బాలరమ | వారపత్రిక | ముద్రణ, ఇ-బుక్ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | బాలరమ డైజెస్ట్ | వారపత్రిక | ముద్రణ, ఇ-బుక్ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | బాలరమ అమర్ చిత్ర కథ | పక్షపత్రిక | ముద్రణ, ఇ-బుక్ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | బాలభూమి | వారపత్రిక | ముద్రణ, ఇ-బుక్ | మాతృభూమి |- | బాలమంగళం | వారపత్రిక | నిలిపివేయబడింది | మంగళం పబ్లికేషన్స్ |- | బోబన్, మోలీ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | టోమ్స్ |- | కార్టూన్ ప్లస్ | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | మాతృభూమి |- | చిత్రకథ | వారపత్రిక | ముద్రణ | మంగళం పబ్లికేషన్స్ |- | యురేకా | మాసపత్రిక | ముద్రణ | [[కేరళ శాస్త్ర సాహిత్య పరిషత్]] |- | కలిక్కుడుక్క | వారపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | కలిచెప్పు | వారపత్రిక | ముద్రణ | మంగళం పబ్లికేషన్స్ |- | కుసుమం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | సున్నీ జమియ్యతుల్ ముఅల్లిమీన్, సమస్త కేరళ జమియ్యతుల్ ఉలమా (ఎ.పి. వర్గం) |- | కురున్నుకళ్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | సమస్త కేరళ జమియ్యతుల్ ముఅల్లిమీన్, సమస్త కేరళ జమియ్యతుల్ ఉలమా (ఇ.కె. వర్గం) |- | కుట్టికళుడె దీపిక | పక్షపత్రిక | ముద్రణ, ఇ-బుక్ | దీపిక |- | మలర్వాడి | మాసపత్రిక | నిలిపివేయబడింది | ప్రబోధనం |- | ముత్తస్సి | పక్షపత్రిక | నిలిపివేయబడింది | కేరళశబ్దం |- | ముత్తుచిప్పి | మాసపత్రిక | | కేరళశబ్దం |- | మయిల్పీలి | మాసపత్రిక | ముద్రణ, ఇ-బుక్ | బాలగోకులం |- | మందూస్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | టోమ్స్ |- | మిన్నమిన్ని | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | మాతృభూమి |- | పైకో క్లాసిక్స్ | | | పైకో |- | పూంపాట్ట | పక్షపత్రిక | నిలిపివేయబడింది | సూర్యప్రభ పబ్లికేషన్స్ |- | తత్తమ్మ | పక్షపత్రిక | నిలిపివేయబడింది | దేశాభిమాని |- | ఉన్నికుట్టన్ | పక్షపత్రిక | నిలిపివేయబడింది | టోమ్స్ |- |} == విద్య, ఉపాధి == {| class="wikitable" |+ '''విద్య''' |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | ఎడ్యుకేషన్ ఇన్‌సైడర్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | డిసి బుక్స్ |- | లేబర్ ఇండియా | మాసపత్రిక | ముద్రణ | లేబర్ ఇండియా పబ్లికేషన్స్ |- | మాధ్యమం విద్య | వార్షిక పత్రిక | ముద్రణ | మాధ్యమం |- | స్కూల్‌మాస్టర్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | వి పబ్లిషర్స్ |- | తొళిల్‌ వార్త | వారపత్రిక | ముద్రణ | మాతృభూమి |- | తొళిల్‌ వీధి | వారపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | విజయ వీధి | | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- |} == సినిమా == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | చలచిత్రం | | | మనోరాజ్యం |- | చిత్రభూమి | వారపత్రిక | ముద్రణ | మాతృభూమి |- | సినిమా మంగళం | వారపత్రిక | ముద్రణ | మంగళం పబ్లికేషన్స్ |- | ఫిల్మ్ మ్యాగజైన్ | వారపత్రిక | ముద్రణ | కళాకౌముది |- | నానా | వారపత్రిక | ముద్రణ | కేరళశబ్దం గ్రూప్ |- | రాష్ట్రదీపిక సినిమా | వారపత్రిక | ముద్రణ | దీపిక |- | వెళ్ళినక్షత్రం | వారపత్రిక | ముద్రణ | కళాకౌముది |} == ఆరోగ్యం == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | ఆరోగ్య మాధ్యమం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | మాధ్యమం |- | ఆరోగ్య మంగళం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | మంగళం పబ్లికేషన్స్ |- | ఆరోగ్య మాసిక | మాసపత్రిక | ముద్రణ | మాతృభూమి |- | ఆరోగ్యం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- | ఆయురారోగ్యం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | కళాకౌముది |- |} == గృహం == {| class="wikitable" |+ '''గృహం''' |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | మాధ్యమం గృహం | వార్షిక పత్రిక | ముద్రణ | మాధ్యమం |- | వనిత వీడు | మాసపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |} == సైన్స్, టెక్నాలజీ == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | యురేకా | మాసపత్రిక | ముద్రణ | కేరళ శాస్త్ర సాహిత్య పరిషత్ |- | లూకా | దినపత్రిక | ఆన్‌లైన్ | కేరళ శాస్త్ర సాహిత్య పరిషత్ |- | శాస్త్రకేరళం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | కేరళ శాస్త్ర సాహిత్య పరిషత్ |- | ఇన్ఫో కైరళి | మాసపత్రిక | ముద్రణ | ఇన్ఫో కైరళి బుక్స్ |- |} == సమాజం, మహిళలు == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | ఆరామం వారపత్రిక | వారపత్రిక | ఆన్‌లైన్ | |- | గృహలక్ష్మి | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | మాతృభూమి |- | గృహశోభ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | ఢిల్లీ ప్రెస్ |- | కన్యక | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | మంగళం పబ్లికేషన్స్ |- | కుమారి | వారపత్రిక | ముద్రణ | కేరళశబ్దం గ్రూప్ |- | మహిళాచంద్రిక | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | చంద్రిక |- | సహయాత్రిక | | | |- | స్నేహిత | మాసపత్రిక | ముద్రణ | కళాకౌముది |- | స్త్రీ ధనం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | దీపిక |- | వనిత | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |} == స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం నాటి మలయాళ మహిళా పత్రికలు == {| class="wikitable sortable" |- ! పేరు<ref>{{Cite journal |last=Antony |first=Teena |date=2022 |title=An Introduction to the Early Malayalam Women's Magazines |url=https://samyuktajournal.in/journal/index.php/sgc/article/view/37 |journal=Samyukta: A Journal of Gender and Culture |volume=7 |issue=1 |access-date=2026-07-27 |archive-date=2025-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251103170348/https://samyuktajournal.in/journal/index.php/sgc/article/view/37 |url-status=dead }}</ref> ! ముద్రణ సంవత్సరాలు ! రకం ! ప్రచురణ స్థలం |- | కేరళీ సుగుణబోధిని | 1886 | ముద్రణ | తిరువనంతపురం |- | శారద | 1904–1910 | ముద్రణ | త్రిపుణిత్తుర |- | లక్ష్మీబాయి | 1905–1940 | ముద్రణ | త్రిస్సూర్ |- | శారద | 1913–1924 | ముద్రణ | తిరువనంతపురం/పునలూర్ |- | భాషాశారద | 1915–1919 | ముద్రణ | పునలూర్ |- | మహిళారత్నం | 1916 | ముద్రణ | తిరువనంతపురం |- | సుమంగళ | 1916 | ముద్రణ | కాయంకుళం |- | సంఘమిత్ర | 1920 | ముద్రణ | కొల్లాం |- | (క్రైస్తవ) మహిళామణి | 1920–1940 దశకం | ముద్రణ | తిరువల్ల |- | మహిళ | 1921–1941 | ముద్రణ | తిరువనంతపురం/తిరువల్ల/చెంగన్నూర్ |- | సేవిని | 1924 | ముద్రణ | కొల్లాం |- | అ్రయ స్త్రీ జన మాసిక | 1924 | ముద్రణ | కరునాగపల్లి |- | ముస్లిం మహిళ | 1926 | ముద్రణ | కొచ్చిన్ |- | సహోదరి | 1925–1940 దశకం | ముద్రణ | కొల్లాం |- | వనితా కుసుమం | 1927 | ముద్రణ | కొట్టాయం |} == ఆధ్యాత్మికం, జ్యోతిష్యం == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | సున్నత్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | సున్నీ జమియ్యతుల్ ముఅల్లిమీన్, సమస్త కేరళ జమియ్యతుల్ ఉలమా (ఎ.పి. వర్గం) |- | సున్నీ వాయిస్ | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | సమస్త కేరళ సున్నీ యువజన సంఘం, సమస్త కేరళ జమియ్యతుల్ ఉలమా (ఎ.పి. వర్గం) |- | అల్ ముఅల్లిమ్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | సమస్త కేరళ జమియ్యతుల్ ముఅల్లిమీన్, సమస్త కేరళ జమియ్యతుల్ ఉలమా (ఇ.కె. వర్గం) |- | గల్ఫ్ సత్యధార | మాసపత్రిక | ముద్రణ | SKSSF రాష్ట్ర కమిటీ ప్రచురణ, దుబాయ్, UAE |- | జ్యోతిష భూషణం | పక్షపత్రిక | ముద్రణ | మంగళం పబ్లికేషన్స్ |- | ముహూర్తం | మాసపత్రిక | ముద్రణ | కళాకౌముది |- |} == ప్రయాణం (ట్రావెల్) == {| class="wikitable" |- ! పేరు ! ప్రచురణ కాలం ! రకం ! మాతృ సంస్థ/ప్రచురణకర్త |- | మాతృభూమి యాత్ర | మాసపత్రిక | ముద్రణ | మాతృభూమి |- | ట్రావెల్ అండ్ ఫ్లేవర్స్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | డిసి బుక్స్ |- | ట్రావెలర్ | మాసపత్రిక | ముద్రణ | [[మలయాళ మనోరమ]] |- |} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.rni.nic.in/ Registrar of Newspapers for India] [[వర్గం:భారతీయ వార్తాపత్రికలు]] [[వర్గం:మలయాళం పత్రికలు]] 2ikucawekb8fef25g8vmegds8eec7f0 మలబార్ ముస్లింలు 0 504650 4936756 4918904 2026-08-16T17:39:18Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936756 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=కేరళ, లక్షద్వీప్ మలబార్ ముస్లింలు|image=Cheraman Juma Palli (ചേരമാൻ ജുമാ പള്ളി).jpg|caption=మలబార్ ముస్లింలు నిర్మించిన తొలి మసీదు చేరమాన్ జుమా మసీదు|population={{Circa|'''6 మిలియన్లు'''|lk=yes}} (2011)<ref name="thehindu.com" /><ref name="Miller"/>|popplace=[[కేరళ]], [[లక్షద్వీపాలు]],<ref>{{cite book | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }}</ref> తులు నాడు,<ref name="Upadhyaya, U. Padmanabha 1996">Upadhyaya, U. Padmanabha. Coastal Karnataka: Studies in Folkloristic and Linguistic Traditions of Dakshina Kannada Region of the Western Coast of India. Udupi: Rashtrakavi Govind Pai Samshodhana Kendra, 1996.P- '''ix''' . {{ISBN|81-86668-06-3}} First All India Conference of Dravidian Linguistics, Thiruvananthapuram, 1973</ref> కొడగు, పర్షియన్ గల్ఫ్ దేశాలు<ref>''Gulf Dream: For Indians The Golden Beaches Still gleam'', [[మలయాళ మనోరమ]] Yearbook 1990;</ref>|related=బేరి, కొడవ మాప్లే, మలయాళీలు, మరక్కర్‌లు, శ్రీలంక మూర్‌లు, హదరేమ్|native_name=|native_name_lang=|languages=[[మలయాళం]] (అరబీ మలయాళం)<ref>{{Cite journal|last=Kottaparamban|first=Musadhique|date=1 October 2019|title=Sea, community and language: a study on the origin and development of Arabi- Malayalam language of mappila muslims of Malabar|url=https://mjsshonline.com/index.php/journal/article/view/97|journal=Muallim Journal of Social Sciences and Humanities|language=en|pages=406–416|doi=10.33306/mjssh/31|issn=2590-3691|doi-access=free|url-access=subscription|access-date=28 జూలై 2026|archive-date=17 ఏప్రిల్ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417180757/https://mjsshonline.com/index.php/journal/article/view/97|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Kuzhiyan |first=Muneer Aram |title=Poetics of Piety Devoting and Self Fashioning in the Mappila Literary Culture of South India |type=PhD |date=2015 |url=http://hdl.handle.net/10603/213506 |publisher=The English and Foreign Languages University, Hyderabad |hdl=10603/213506}}</ref>|religions=[[File:Allah-green.svg|15px]] సున్నీ ఇస్లాం}}{{ఇస్లాం మతము}}{{భారతదేశంలో ఇస్లాం}}'''మలబార్ ముస్లింలు''' లేదా '''ముస్లిం మాప్పిళలు''' దక్షిణ భారతదేశంలోని [[కేరళ]] రాష్ట్రం, [[లక్షద్వీపాలు|లక్షద్వీప్]] దీవులలో ప్రధానంగా కనిపించే [[ముస్లిం]] సమాజానికి చెందినవారు. ఉత్తర కేరళలోని మలబార్ ముస్లింలను వివరించడానికి మాప్పిళ (మా-పిళ్ల) అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Zupanov2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Nix4M4dy7nQC|title=Missionary Tropics: The Catholic Frontier in India (16th–17th centuries)|last=Županov|first=Ines G.|publisher=University of Michigan|year=2005|isbn=0-472-11490-5|page=99 and note|author-link=Ines G. Županov}}</ref><ref name="Miller">{{cite book|title=Mappila Muslim Culture|url=https://archive.org/details/mappilamuslimcul0000mill|last=Miller|first=Roland E.|date=27 April 2015|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-5601-0|page=xi|authorlink=Roland E. Miller}}</ref><ref name="Panikkar2">{{cite book|title=Against Lord and State: Religion and Peasant Uprisings in Malabar 1836–1921|last=Panikkar|first=K. N.|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=978-0-19562-139-6|authorlink=K. N. Panikkar}}</ref><ref name="census_2016_religion2">{{cite web|title=Population by religious community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015|access-date=25 August 2015|work=[[2011 భారత జనాభా లెక్కలు]]|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner}}</ref> ముస్లింలు కేరళలోని ఇతర మత సంఘాలతో పాటు సాధారణంగా [[మలయాళం]] భాషను పంచుకుంటారు.<ref name="brill2">Miller, Roland. E., "Mappila" in "The Encyclopedia of Islam". Volume VI. E. J. Brill, Leiden. 1987 [https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ]. pp. 458–56.</ref><ref>{{cite web|title=Oh! Calicut!|url=http://traveller.outlookindia.com/issuecontent.aspx?pagenum=0&id=1077|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120715200049/http://traveller.outlookindia.com/issuecontent.aspx?pagenum=0&id=1077|archive-date=15 July 2012|access-date=2012-02-17|website=Outlook Traveller|df=dmy-all}} December, 2009</ref> కొందరు పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, మలబార్ ముస్లింలు దక్షిణాసియాలో స్థిరపడిన అత్యంత ప్రాచీన స్థానిక ముస్లిం సంఘం.<ref name="Miller" /><ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> సాధారణంగా ముస్లిం మాప్పిళలు ఇస్లాంలోకి మారిన స్థానిక నిమ్న కులాల సంతతికి చెందినవారు.<ref name="HafizMohamadNP">Hafiz Mohamad, N. P. "Socioeconomic determinants of the continuity of matrilocal family system among Mappila Muslims of Malabar" Unpublished Ph.D. thesis (2013) Department of History, University of Calicut [http://hdl.handle.net/10603/11310]</ref><ref name="PPRazakAbdul">P. P., Razak Abdul "Colonialism and community formation in Malabar: a study of Muslims of Malabar" Unpublished Ph.D. thesis (2013) Department of History, University of Calicut [http://hdl.handle.net/10603/13105]</ref> కేరళ ముస్లిం జనాభాను రూపొందించే అనేక వర్గాలలో మాప్పిళలు ఒకరు. ముస్లిం సంఘాలను విడిగా పేర్కొన్న జనాభా లెక్కల నివేదిక ఏదీ అందుబాటులో లేదు.<ref name="KunhaliV">{{Cite journal |last=Kumhali |first=V. |date=1986 |title=Muslim Communities in Kerala to 1798 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/144513374.pdf |journal=PhD Dissertation Aligarh Muslim University}}</ref>{{Clarify|date=December 2024}} ప్రధానంగా వాణిజ్యం ఆధారంగా కేరళతో పశ్చిమాసియా సంబంధాల ఫలితంగా ముస్లిం సంఘం ఉద్భవించింది.<ref name=Panikkar2 /> స్థానిక సంప్రదాయం ప్రకారం, సా.శ 7వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం మలబార్ తీరం, కేరళకు చేరుకుంది. సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యంలో ఐరోపా దేశాల వారు వారిని అధిగమించకముందు, మలబార్ ముస్లింలు సంపన్న వ్యాపార సంఘంగా ఉండి, ప్రధానంగా కేరళలోని తీరప్రాంత పట్టణ కేంద్రాల్లో స్థిరపడ్డారు. మధ్యప్రాచ్యంతో మాప్పిళలు కొనసాగించిన నిరంతర సంబంధం వారి జీవితం, ఆచారాలు, సంస్కృతిపై తీవ్ర ప్రభావాన్ని చూపింది. ఇది కేరళ సంస్కృతిలోని విస్తృత వర్ణపటంలో సాహిత్యం, కళ, ఆహారం, భాష, సంగీతంలో ఒక ప్రత్యేకమైన ఇండో-ఇస్లామిక్ సమ్మేళనానికి దారితీసింది.<ref name="brill" /><ref name="TheEncyclopediaofIslam2">{{cite encyclopedia |last=Miller |first=Roland E. |author-link=Roland E. Miller |article=Mappila |encyclopedia=The Encyclopedia of Islam |volume=VI |publisher=E. J. Brill |year=1988 |pages=458–66}}</ref> కేరళలోని చాలా మంది ముస్లింలు షఫీ పాఠశాలను అనుసరిస్తారు, ఒక పెద్ద మైనారిటీ వర్గం సలాఫిజం వంటి ఉద్యమాలను అనుసరిస్తుంది.<ref name="brill1" /><ref name=":0">{{cite web | title=Kerala Public Service Commission | website=Home 2 | url=https://www.keralapsc.gov.in/index.php?option=com_content&id=338&Itemid=198 | access-date=2019-08-14}}</ref> జనాదరణ పొందిన ఒక అపోహకు విరుద్ధంగా, దక్షిణాసియాలోని ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే కేరళ ముస్లింలలో కూడా కుల వ్యవస్థ ఉంది. (ముస్లింలందరినీ కేరళలోని అన్ని మసీదుల్లో ప్రార్థన చేయడానికి అనుమతించినప్పటికీ, కొన్ని వర్గాలను ఇతరుల కంటే 'తక్కువ స్థాయి'లో పరిగణిస్తారు.)<ref>{{cite web | url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/sep/01/caste-system-exists-among-muslims-though-not-overtly-2027243.html | title=Caste system exists among Muslims though not overtly | date=31 August 2019 }}</ref> వివిధ వర్గాలు, కొన్ని సుదూర జాతి మూలాలను కలిగి ఉన్నవి, కేరళలో హోదా సమూహాలుగా ఉన్నాయి.<ref name="KunhaliV2">Kunhali, V. "Muslim Communities in Kerala to 1798" PhD Dissertation Aligarh Muslim University (1986) [http://ir.amu.ac.in/2736/1/T%205242.pdf]</ref> మాప్పిళలలో అనేక సామాజిక వర్గాలు ఉన్నాయి. మతాంతర వివాహాలు, వలసలు, మతమార్పిడి వంటి వివిధ కారణాలు ఈ వర్గాల సృష్టికి దారితీశాయి. కేరళలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో కనిపించే ఈ వర్గాల్లో సయ్యిద్‌లు (తంగల్స్), కీయిలు (కోయలు), బరామీలు, తెమిమ్‌లు, పూసలార్లు, ఒస్సాన్‌లు ఉన్నారు.<ref name="Lakshmi"/> == పదావళి == మాప్పిళ లేదా మోప్లా అని ఆంగ్లంలో లిప్యంతరీకరించబడిన 'మాప్పిళ' అనే పేరు సమకాలీన [[మలయాళం]] పదం నేరుగా లిప్యంతరీకరణం చేయబడింది. దీని వ్యుత్పత్తి శాస్త్రం స్థిరపడనప్పటికీ, మహా (గొప్ప), పిళ్ల (బిడ్డ) అనే పదాలను కలపడం ద్వారా ఇది మొదట ఒక గౌరవప్రదమైన పదంగా సృష్టించబడిందని భావిస్తారు.<ref name=":6" /><ref name=":7">{{Citation |last=Abraham |first=Santhosh |title=Mappilas |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Three Online |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-36192.xml?rskey=9PejGe |access-date=2025-02-06 |publisher=Brill |language=en}}</ref> సాంప్రదాయకంగా ఈ పేరును విదేశీ సందర్శకులు, వలస వచ్చిన వారైన క్రైస్తవులు, యూదులు, ముస్లింలకు వరసగా నస్రాణి మాప్పిళ, జూద మాప్పిళ అని గౌరవ సూచకంగా లేదా సాంకేతిక కోణంలో 'పెండ్లికుమారుడు' లేదా 'అల్లుడు' అని పిలవడానికి ఉపయోగించేవారు.<ref name=":7" /> రెండవ అర్థం మతాంతర వివాహ ఆచారాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది ప్రస్తుత మలయాళ, తమిళ మాండలికాల వాడుక ద్వారా మద్దతు ఇస్తుంది.<ref name=":6" /> అరబిక్ వ్యుత్పత్తికి సంబంధించిన ఇతర పరికల్పనలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి కానీ సాధారణంగా అంగీకరించబడలేదు. తరువాత మాప్పిళ అనేది మలబార్‌లోని స్థానిక ముస్లిం వర్గానికి పేరుగా మారింది, అయినప్పటికీ దక్షిణ కేరళలో నివసించే సిరియన్ క్రైస్తవులకు కూడా దీనిని అక్కడక్కడా ఉపయోగిస్తారు.<ref name=":6" /> == జనాభా శాస్త్రం, విస్తరణ == === జనాభా శాస్త్రం === 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కేరళ జనాభాలో దాదాపు పావు వంతు (26.56%) ముస్లింలు.<ref name="Miller" /> కేరళ రాష్ట్రంలో లెక్కించబడిన ముస్లిం జనాభా (2011) 88,73,472. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ముస్లింల సంఖ్య కేవలం 42,51,787 కాగా, పట్టణ జనాభా 46,21,685.<ref name="thehindu.com">T. Nandakumar, "54.72 % of population in Kerala are Hindus" ''The Hindu'' August 26, 2015 [http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/5472-of-population-in-kerala-are-hindus/article7581145.ece]</ref><ref name="Miller" /> === విస్తరణ === [[File:Distribution of Muslim population in Kerala (2011 Census of India).svg|thumb|left|350px|జిల్లా వారీగా కేరళలో ముస్లింల విస్తరణ.]] ఉత్తర కేరళలో (పూర్వపు మలబార్ జిల్లా) ముస్లింల సంఖ్య ప్రత్యేకంగా ఎక్కువగా ఉంది.<ref name="Miller" /> అరేబియా సముద్రంలోని లక్షద్వీప్ దీవులలో కూడా మాప్పిళలు కనిపిస్తారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> లక్షద్వీప్‌లోని ఆండ్రోత్, కవరత్తి, అగట్టి, కల్పేని దీవులలో నివసించే మాప్పిళలు పద్నాలుగవ శతాబ్దంలో ఇస్లాంలోకి మారిన ప్రధాన భూభాగం నుండి వలస వచ్చిన హిందువుల వంశస్థులు.<ref name="Lakshmi"/> మలయాళీ ముస్లింలు కొద్ది సంఖ్యలో కర్ణాటకలోని దక్షిణ జిల్లాల్లో స్థిరపడ్డారు, భారతదేశంలోని ప్రధాన నగరాల్లో కూడా ఈ వర్గం చెదురుమదురుగా కనిపిస్తుంది.<ref name=":1">"Remittances and its Impact on the Kerala Economy and Society – International Migration, Multi-local Livelihoods and Human Security: Perspectives from Europe, Asia and Africa", Institute of Social Studies, The Netherlands, 30–31 August 2007</ref> మలబార్ జిల్లాపై బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం ఏర్పడినప్పుడు, అనేక మంది మాప్పిళలను బర్మా, అస్సాంలలోని తోటలలో ఉపాధి కోసం, ఆగ్నేయాసియాలోని బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య సంస్థలలో మాన్యువల్ లేబర్‌గా రిక్రూట్ చేసుకున్నారు.<ref name="KunhaliV" /> మాప్పిళల ప్రవాస సమూహాలు సింగపూర్, మలేషియాలో కూడా కనిపిస్తాయి.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> అంతేకాకుండా, గణనీయమైన సంఖ్యలో ముస్లింలు ఉపాధి కోసం మధ్యప్రాచ్యానికి ముఖ్యంగా సౌదీ అరేబియా, యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌కు వెళ్లారు.<ref name=":1" /> 2011 భారత జనాభా లెక్కలు ముస్లిం జనాభా జిల్లా వారీ పంపిణీపై డేటాను సేకరించాయి.<ref>{{Cite web|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01.html|title=Population By Religious Community – 2011 Census of India|access-date=2020-10-19|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> {|class="wikitable sortable" |- ! {{nowrap|జిల్లా వారీగా కేరళ మ్యాప్}} !'''జిల్లా''' !'''మొత్తం జనాభా''' !'''ముస్లింలు''' !'''జనాభాలో %''' !'''ముస్లింలలో %''' |- |rowspan ="15"| [[File:Political map of Kerala.svg|300px]] |కాసరగోడ్ |1,307,375 |486,913 |37.24% |5.49% |- |కన్నూర్ |2,523,003 |742,483 |29.43% |8.37% |- |వయనాడ్ |817,420 |234,185 |28.65% |2.64% |- |కోజికోడ్ |3,086,293 |1,211,131 |39.24% |13.65% |- |మలప్పురం |4,112,920 |2,888,849 |70.24% |32.56% |- |పాలక్కాడ్ |2,809,934 |812,936 |28.93% |9.16% |- |త్రిస్సూర్ |3,121,200 |532,839 |17.07% |6.00% |- |ఎర్నాకులం |3,282,388 |514,397 |15.67% |5.80% |- |ఇడుక్కి |1,108,974 |82,206 |7.41% |0.93% |- |కోట్టయం |1,974,551 |126,499 |6.41% |1.43% |- |ఆలప్పుళ |2,127,789 |224,545 |10.55% |2.53% |- |పతనంతిట్ట |1,197,412 |55,074 |4.60% |0.62% |- |కొల్లాం |2,635,375 |508,500 |19.30% |5.73% |- |తిరువనంతపురం |3,301,427 |452,915 |13.72% |5.10% |- |'''అన్ని జిల్లాలు''' |'''33,406,061''' |'''8,873,472''' |'''26.56%''' |'''100.0%''' |} === పోర్చుగీస్ వర్గీకరణలు === కేరళలో ఉన్న ముస్లింలను పోర్చుగీస్ చరిత్రకారులు రెండు గ్రూపులుగా విభజించారు: * మౌరోస్ డా టెర్రా ("దేశ మూర్‌లు"). * మౌరోస్ డా అరేబియా/మౌరోస్ దే మెక్కా ("అరేబియా/మక్కా మూర్‌లు"). తరువాతి వర్గాన్ని పర్దేశీ ముస్లింలు అని కూడా పిలుస్తారు, వాస్తవానికి వీరు ఇస్లామిక్ ప్రపంచం నలుమూలల నుండి వచ్చారు.<ref name=":2" /><ref name="Subrahmanyam2" /> వీరిలో అరబ్బులు, పర్షియన్లు, ఈజిప్షియన్లు, టర్క్‌లు, ఇరాకీలు, గుజరాతీలు, ఖొరాసానీలు, డెక్కనీలు (మెలకాన్లు, సుమత్రాన్లు, బెంగాలీలు) ఉన్నారు.<ref name="Subrahmanyam2" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8wqMWl6sSwwC|title=The Career and Legend of Vasco Da Gama|last=Subrahmanyam|first=Sanjay|date=1998-10-29|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521646291|language=en}}</ref> ఈ ముస్లింలు అస్థిరమైన నావికులు కాదు, వారు కేరళలో స్థిరపడ్డారు. మాప్పిళ వర్గం మూలంపై చరిత్రకారులు భిన్నాభిప్రాయాలు కలిగి ఉన్నారు, ఈ విషయంపై ఏకాభిప్రాయం లేదు.<ref>{{cite journal |author=Shameer T.A. |title=Colonial Modernity and Diffusion of Power: Identity and Community Formation among Mappilas of Malabar |journal=Method & Theory in the Study of Religion |volume=34 |issue=1–2 |pages=107|year=2022 |doi=10.1163/15700682-12341536 |url=https://brill.com/view/journals/mtsr/34/1-2/article-p105_7.xml |accessdate=2025-02-06|url-access=subscription }}</ref> మాప్పిళ అంటే, # ఇస్లాంలోకి మారిన స్థానికుల సంతతికి చెందినవారు (వీరిలో అత్యధిక శాతం మంది నాయర్, ఈళవ, తియ్య, పులయ, ముక్కువ, బ్రాహ్మణ కులాల వారు<ref name=":6">{{Cite journal|title=MAPPILA|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0673|access-date=2021-03-22|website=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0673|url-access=subscription}}</ref>)<ref name="KunhaliV2"/><ref>{{Cite book |last=Roland E. |first=Miller |title=Mappila muslim culture |date=2016 |publisher=State Univ Of New York Pr |isbn=978-1-4384-5600-3 |oclc=960234907}}</ref> (లేదా) # మధ్యప్రాచ్య వ్యక్తి, స్థానిక నిమ్న కులానికి చెందిన మహిళ మధ్య జరిగిన వివాహ సంబంధం ద్వారా పుట్టిన సంతతి.<ref name="KunhaliV2"/><ref>{{Cite journal|title=MAPPILA|url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_com_0673|access-date=2021-07-17|website=Encyclopédie de l’Islam|doi=10.1163/9789004206106_eifo_com_0673|url-access=subscription}}</ref> పోర్చుగీస్ వాణిజ్య ఏజెంట్ అయిన డువార్టే బార్బోసా ప్రకారం, మాప్పిళలు ఒక స్థానిక ముస్లిం వర్గం, వీరు నాయర్ల వంటి హిందూ కులాలతో సాంస్కృతిక సారూప్యతను ప్రదర్శించారు. పర్దేశీలు ఎక్కువగా అరబ్ వ్యాపారులు, వారు కేరళలో శాశ్వత నివాసితులు కాదని, వారికి, మాప్పిళలకు మధ్య వ్యత్యాసం ఉందని ఆయన పేర్కొన్నాడు.<ref name="Dale" >{{cite journal | last=Dale | first=Stephen F. | title=Trade, Conversion and the Growth of the Islamic Community of Kerala, South India | journal=Studia Islamica | publisher=[Brill, Maisonneuve & Larose] | issue=71 | year=1990 | issn=0585-5292 | jstor=1595642 | pages=155–175 | doi=10.2307/1595642 | url=http://www.jstor.org/stable/1595642 | access-date=2025-02-06| url-access=subscription }}</ref> స్టీఫెన్ డేల్ ప్రకారం బార్బోసా "ముస్లిం-హిందూ సామాజిక సంబంధాల రెండు అంశాలను" కచ్చితంగా గుర్తించాడు, ఇవే తర్వాతి శతాబ్దాల్లో ముస్లిం సమాజం వృద్ధికి ప్రధాన కారణాలు. పోర్చుగీస్, ఇతర యూరోపియన్ శక్తులు హిందూ మహాసముద్రానికి చేరుకోవడంతో అరబ్ వ్యాపారుల సంఖ్య తగ్గిపోయింది. ఈ రెండు అంశాలు మతమార్పిడి, మతాంతర వివాహాలు, ఆయన వాదన ప్రకారం "హిందువులు, దేనిపైనైనా అసంతృప్తి చెందితే, మూర్‌లుగా మారిపోతారు." ముస్లింలలో బహుభార్యాత్వం తరచుగా ఉండటం, నిమ్న కులాల మహిళలతో సహజీవనం చేయడం స్థానికంగా మలయాళం మాట్లాడే మాప్పిళ సమాజం ఆవిర్భావానికి కారణమైందని కూడా ఆయన పేర్కొన్నాడు.<ref name="Dale"/> 16వ శతాబ్దం వరకు సమకాలీన పరిశీలకులు గమనించినట్లుగా ముస్లింలు ప్రధానంగా కేరళ తీరప్రాంతాల్లో స్థిరపడ్డారు (ముఖ్యంగా కోజికోడ్, కన్నూర్, తనూర్, పొన్నాని, కొచ్చి, కొల్లం వంటి ప్రధాన కేరళ ఓడరేవులలో).<ref name="PPRazakAbdul" /><ref name="Nossiter" /> వారు సాంప్రదాయకంగా విదేశీ వాణిజ్యంలో భాగమైన ఉన్నత స్థాయి వ్యాపారులు.<ref name="PPRazakAbdul" /> యూరోపియన్ల కాలం వరకు ముస్లింలు దాదాపుగా రేవు పట్టణాలకే పరిమితమయ్యారు.<ref name=":3" /> మధ్యయుగంలో మధ్యప్రాచ్య నావికులు కేరళలోని చాలా ఓడరేవుల వద్ద లైటరేజ్‌పై ఆధారపడాల్సి వచ్చేది. ఇది స్థానిక మత్స్యకార సంఘాలతో పరస్పర ప్రయోజనకరమైన సంబంధాలను ఏర్పరుచుకోవడానికి దారితీసింది. ఉత్తర కేరళలో ఒకప్పుడు నిమ్న కులాల హిందువులుగా ఉన్న మత్స్యకారులలో ఎక్కువ మంది ఇప్పుడు ఇస్లాంను అనుసరిస్తున్నారు.<ref name=":3" /> === అంతర్గత వృద్ధి === డేల్ ప్రకారం, ఇస్లాంలోకి మారిన వారిలో "అత్యధిక శాతం" మంది "నిమ్న కులాల నుండి వచ్చి ఉండాలి," ఎందుకంటే కుల వ్యవస్థ వల్ల అవమానానికి గురైన నిమ్న కులాలకు మతం మారడానికి బలమైన కారణాలు ఉన్నాయి. మలబార్ తీరంలో ముస్లిం స్థావరాల వేగవంతమైన వృద్ధి వెనుక మతమార్పిడి ప్రధాన కారణమని జైన్ అల్-దిన్ అల్-మాలిబారి ఆరోపణలను ఇది ధృవీకరిస్తుంది.<ref name="Dale"/> పోర్చుగీస్ కాలంలో ఆ తరువాత, కొంతమంది ముస్లిం వ్యాపారులు వాణిజ్యానికి ప్రత్యామ్నాయ వృత్తుల కోసం అంతర్గత ప్రాంతాలకు (మలబార్) మళ్లవలసి వచ్చింది.<ref name="Nossiter" /> కొందరు భూమిని కొనుగోలు చేసి భూస్వాములుగా మారారు, కొందరు వ్యవసాయ కూలీలుగా మారారు.<ref name="KunhaliV" /> 16వ, 20వ శతాబ్దాల మధ్య మలబార్, ట్రావెన్‌కోర్, కొచ్చి ప్రాంతాల్లో మాప్పిళల సంఖ్య వేగంగా పెరిగింది. ప్రధానంగా దక్షిణ మలబార్ అంతర్గత ప్రాంతాలలో నిమ్న, దళిత హిందూ వర్గాల వారు ఇస్లాంలోకి మారడం దీనికి కారణం.<ref name="Nossiter" /><ref name=":4">{{Cite journal |last=Razak |first=P.P. Abdul |title=From Communitas to the Structure of Islam: The Mappilas of Malabar |date=2007 |url=https://www.jstor.org/stable/44147898 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=68 |pages=895–911 |jstor=44147898 |issn=2249-1937}}</ref> కేరళలో ముస్లింల విస్తరణ క్రమంగా అంతర్గత మలబార్ జిల్లాకు మారింది.<ref name="PPRazakAbdul" /> 1871, 1881 జనాభా లెక్కల నివేదికలను పోల్చి చూసిన విలియం లోగాన్, పదేళ్ల వ్యవధిలో పులయ (గతంలో అంటరానివారుగా పరిగణించబడినవారు) వర్గానికి చెందిన సుమారు 50,000 మంది ఇస్లాంలోకి మారారని నిర్ధారించారు.<ref name="KunhaliV" /> 20వ శతాబ్దంలో అధిక జననాల రేటు కారణంగా ముస్లిం వృద్ధి సాధారణ కేరళ జనాభా వృద్ధిని గణనీయంగా అధిగమించింది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /><ref name="KunhaliV" /> === బ్రిటిష్ వర్గీకరణలు === బ్రిటిష్ కాలంలో 1836-1921 మధ్య జరిగిన మాప్పిళ తిరుగుబాట్ల వల్ల అధికారులు అంతర్గత ప్రాంతాల మాప్పిళలకు, కోజికోడ్ వంటి తీరప్రాంత నగరాల గౌరవప్రదమైన మాప్పిళ వ్యాపారులకు మధ్య వ్యత్యాసం చూపించారు. ఉత్తర మలబార్‌లోని కన్నూర్‌కు చెందిన ఉన్నత స్థాయి ముస్లిం కుటుంబాలు (బహుశా అగ్రవర్ణ హిందువుల నుండి మారినవారు కావచ్చు), ట్రావెన్‌కోర్, కొచ్చి ముస్లింలు ఇతర రెండు ప్రాంతీయ సమూహాలు.<ref name="Nossiter">{{cite book |last=Nossiter |first=Thomas J. |authorlink=Thomas Nossiter |title=Communism in Kerala: A Study in Political Adaptation |publisher=C. Hurst and Company |year=1982 |pages=23–25 |isbn=9780905838403 |url=https://books.google.com/books?id=pDlh-RIqrfoC}}</ref> వలసరాజ్యాల అధికారులు దక్షిణ మలబార్‌లోని తీరప్రాంత, అంతర్గత మాప్పిళల మధ్య కూడా వ్యత్యాసాన్ని కొనసాగించారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /><ref name="Nossiter" /> * తంగల్స్ (సయ్యిద్‌లు) - అగ్రస్థానంలో ఉన్నత వర్గానికి చెందిన తంగల్స్ (సయ్యిద్‌లు) ఉండేవారు, వీరు ముహమ్మద్ ప్రవక్త కుటుంబం నుండి వచ్చినట్లు చెప్పుకుంటారు.<ref name=":02">{{Cite book|last=Jeffrey|first=Robin |author-link=Robin Jeffrey |title=Politics, Women and Well Being: How Kerala Became 'a Model'|url=https://archive.org/details/politicswomenwel0000jeff|publisher=Palgrave McMillan|year=1992|isbn=978-0-333-54808-0|pages=[https://archive.org/details/politicswomenwel0000jeff/page/112 112]}}</ref> * భూస్వామ్య వర్గం - అరబీల తర్వాత ఉత్తర మలబార్‌లోని కన్నూర్ కేంద్రంగా ఉన్న భూస్వామ్య వర్గం వారు ఉండేవారు, వీరు బహుశా అగ్రవర్ణ హిందువుల నుండి మారినవారు కావచ్చు.<ref name="Nossiter" /><ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> * చివరగా వెనుకబడిన, షెడ్యూల్డ్ హిందూ కులాల నుండి మారినవారు ఉండేవారు (దక్షిణ మలబార్ అంతర్గత ప్రాంతాల మాప్పిళలు, పూసలార్‌లు/పుయిస్లాన్‌లు, ఒస్సాన్‌లు).<ref name="Nossiter" /><ref name="PPRazakAbdul" /> == చరిత్ర == === కేరళ, లక్షద్వీప్‌లకు ఇస్లాం రాక === [[File:Silk route.jpg|thumb|ప్రాచీన సిల్క్ రూట్ మ్యాప్, అప్పటి వాణిజ్య మార్గాలను చూపుతుంది. సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యం ప్రధానంగా జల మార్గాల (నీలం) గుండా సాగింది.|right]] [[File:Periplous of the Erythraean Sea.svg|thumbnail|పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ పేర్లు, మార్గాలు, ప్రదేశాలు (సా.శ 1వ శతాబ్దం)]] [[File:Madhhab Map3.png|thumb|300x300px|ముస్లింలలోని మతపరమైన చింతన పాఠశాలలు]] సుమేరియన్ రికార్డుల ప్రకారం కేరళ 3000 క్రీ.పూ నుండి ప్రధాన సుగంధ ద్రవ్యాల ఎగుమతిదారుగా ఉంది. దీనిని ఇప్పటికీ "గార్డెన్ ఆఫ్ స్పైసెస్" లేదా "స్పైస్ గార్డెన్ ఆఫ్ ఇండియా" అని పిలుస్తారు.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/of-kerala-egypt-and-the-spice-link/article5625620.ece |first=Kaavya |last=Pradeep Kumar |work=The Hindu |title=Of Kerala, Egypt, and the Spice link |date=28 January 2014 |access-date=12 November 2015}}</ref><ref name="ChattopadhyayFranke2006">{{Cite book|title=Striving for Sustainability: Environmental Stress and Democratic Initiatives in Kerala|last1=Chattopadhyay|first1=Srikumar|publisher=Concept Publishing Company|year=2006|isbn=978-81-8069-294-9|url=https://books.google.com/books?id=gOrvghLklKoC|last2=Franke|first2=Richard W.}}</ref>{{rp|79}} కేరళ సుగంధ ద్రవ్యాలు 3, 2 సహస్రాబ్దాల క్రీ.పూ కాలంలో ప్రాచీన అరబ్బులు, బబులోనీయులు, అస్సీరియన్లు, ఈజిప్షియన్లను మలబార్ తీరానికి ఆకర్షించాయి. ఈ కాలంలో ఫోనిషియన్లు కేరళతో వాణిజ్యాన్ని స్థాపించారు.<ref name="Menon57">{{cite book |author=A Sreedhara Menon |title=A Survey Of Kerala History |url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA57 |access-date=10 October 2012 |date=1 January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1578-6 |pages=57–58}}</ref> సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యం కోసం మలబార్ తీరంలోకి ప్రవేశించిన తొలి వారు అరబ్బులు, ఫోనిషియన్లు.<ref name="Menon57"/> యెమెన్, ఒమన్, పర్షియన్ గల్ఫ్ తీరాలలోని అరబ్బులు కేరళ, ఇతర తూర్పు దేశాలకు మొదటి సుదీర్ఘ సముద్ర ప్రయాణాన్ని చేసి ఉండవచ్చు.<ref name="Menon57"/> వారు కేరళ కురుంబా (సిన్నమోన్) ను మధ్యప్రాచ్యానికి తీసుకువచ్చి ఉంటారు.<ref name="Menon57"/> గ్రీకు చరిత్రకారుడు హెరోడోటస్ (క్రీ.పూ 5వ శతాబ్దం) తన కాలంలో దాల్చినచెక్క మసాలా పరిశ్రమపై ఈజిప్షియన్లు, ఫోనిషియన్ల గుత్తాధిపత్యం ఉండేదని నమోదు చేశాడు.<ref name="Menon57"/> మధ్యప్రాచ్యం నుండి సుగంధ ద్రవ్యాలు, పట్టు వ్యాపారుల ద్వారా ఇస్లాం పెద్ద హిందూ మహాసముద్ర తీర ప్రాంతమైన మలబార్ తీరానికి చేరుకుంది.<ref name="Menon57"/> అరేబియాలో ఇస్లాం స్థాపించబడక ముందే, తూర్పు ఆసియా ఓడరేవులకు, పశ్చిమ దేశాలకు మధ్య వారధిగా ఉన్న మలబార్ తీరాన్ని మధ్యప్రాచ్య వ్యాపారులు తరచుగా సందర్శించేవారని పండితులు ఏకాభిప్రాయానికి వచ్చారు.<ref name="MayaramPandian2005">{{cite book|author1=Shail Mayaram|author2=M. S. S. Pandian|author3=Ajay Skaria |title=Muslims, Dalits, and the Fabrications of History|url=https://books.google.com/books?id=7CNgU3OcyL4C&pg=PA39|access-date=24 July 2012 |year=2005|publisher=Permanent Black and Ravi Dayal Publisher|isbn=978-81-7824-115-9|pages=39–}}</ref><ref>{{cite book|last=West|first=Barbara A.|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA506|date=2010-05-19|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1913-7|page=506}}</ref> కనీసం సా.శ 4వ శతాబ్దం నుండి భారతదేశ పశ్చిమ తీరం మధ్యప్రాచ్య వ్యాపార కార్యకలాపాలకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది, సా.శ 7వ శతాబ్దం నాటికి మలబార్ తీరంలోని కొన్ని ఓడరేవు నగరాల్లో అనేక పశ్చిమాసియా వ్యాపారులు శాశ్వత నివాసం ఏర్పరుచుకున్నారు. జనాదరణ పొందిన సంప్రదాయం ప్రకారం, మలబార్ తీరానికి పశ్చిమాన ఉన్న లక్షద్వీప్‌కు సా.శ 661లో షేక్ ఉబైదుల్లా ఇస్లాంను తీసుకువచ్చారు. ఆండ్రోట్ ద్వీపంలో ఆయన సమాధి ఉన్నట్లు నమ్ముతారు.<ref>{{cite web|title=History|url=http://lakshadweep.nic.in/KL_History.html|publisher=lakshadweep.nic.in|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514235511/http://lakshadweep.nic.in/KL_History.html|archive-date=14 May 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> కేరళ తీరప్రాంత పట్టణాల్లో గణనీయమైన ముస్లిం జనాభా ఉన్నట్లు అనేక విదేశీ రికార్డులు పేర్కొన్నాయి. బాగ్దాద్‌కు చెందిన మసూది (సా.శ 934-955), ఇద్రిసి (సా.శ 1154), అబుల్-ఫిదా (సా.శ 1213), అల్-దిమిష్కి (సా.శ 1325) వంటి అరబ్ రచయితలు కేరళలోని ముస్లిం వర్గాలను ప్రస్తావించారు.<ref name="PPRazakAbdul" /> కొందరు చరిత్రకారులు మాప్పిళలను దక్షిణాసియాలో స్థిరపడిన మొట్టమొదటి స్థానిక ఇస్లామిక్ వర్గంగా భావిస్తారు.<ref name="Kupferschmidt1987" /><ref name="Kulakarṇī1996">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O_WNqSH4ByQC&pg=PA54|title=Mediaeval Deccan History: Commemoration Volume in Honour of Purshottam Mahadeo Joshi|author=A. Rā Kulakarṇī|publisher=Popular Prakashan|year=1996|isbn=978-81-7154-579-7|pages=54–55|access-date=24 July 2012}}</ref> భారతదేశ నైరుతి తీరాన్ని పశ్చిమాసియన్లు "మలబార్" (బహుశా మల, అరబిక్ లేదా పర్షియన్ పదం బర్ కలయిక) అని పిలిచేవారు. పర్షియన్ పండితుడు అల్-బిరుని (సా.శ 973-1052) ఈ ప్రాంతాన్ని ఈ పేరుతో పిలిచిన మొదటి వ్యక్తిగా కనిపిస్తాడు. బాగ్దాద్‌కు చెందిన మసూది (సా.శ 896-965) మలబార్, అరేబియా మధ్య సంబంధాల గురించి వివరించాడు. ఇబ్న్ ఖుర్దాద్ బేహ్ (సా.శ 869 - 885), అహ్మద్ అల్ బలాధురి (సా.శ 892), అబూ జైద్ ఆఫ్ జిరాఫ్ (సా.శ 916) వంటి రచయితలు తమ రచనల్లో మలబార్ రేవులను ప్రస్తావించారు.<ref name="KMMohammad">Mohammad, K.M. "Arab relations with Malabar Coast from 9th to 16th centuries" Proceedings of the Indian History Congress. Vol. 60 (1999), pp. 226–234.</ref> [[File:Syrian copper plates - Kollam (c. 883 AD).jpg|thumb|క్విలన్ సిరియన్ రాగి పలక (సుమారు సా.శ 883) |294x294px]]సా.శ 670/హిజ్రీ 50 నాటి సమాధిరాయిని వలపట్టణం సమీపంలోని ఇరిక్కలూర్ వద్ద చూసినట్లు పండితుడు సి.ఎన్. అహమ్మద్ మౌలవి పేర్కొన్నారు (ఆ సమాధిరాయి ఇప్పుడు పోయినట్లుంది).<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> పంతలయాని కొల్లంలోని జుమా మసీదు బయట బీచ్‌లో ఉన్న సమాధిరాయిపై ఉన్న శాసనాలు హిజ్రీ 166లో అబూ ఇబ్న్ ఉద్తోర్మన్ అనే వ్యక్తి మరణాన్ని నమోదు చేశాయి. ఈ మసీదులోనే కొడుంగళూర్ చేర రాజు భాస్కర రవి మనుకులాదిత్య (సా.శ 962-1021) నాటి రెండు మధ్యయుగ రాజ శాసనాలు ఉన్నాయి. మసీదు ట్యాంకు మెట్లలో నిర్మించిన గ్రానైట్ బ్లాక్‌పై ఒకటి, బయట పడి ఉన్న రాయిపై మరొకటి ఉన్నాయి. మసీదు లోపల రాజరికపు చేర శాసనం (పాత మలయాళంలో) ఉండటం చూస్తే, ఈ నగరం ముస్లింలదై ఉండవచ్చని లేదా తర్వాతి దశలో వారి ఆధీనంలోకి వచ్చి ఉండవచ్చని సూచిస్తోంది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/><ref name="KunhaliV" /><ref name="KMMohammad" /> ఎర్నాకులం జిల్లా తూర్పు భాగంలోని కోతమంగళం నుండి కొన్ని ఉమయ్యద్ (సా.శ 661-750) నాణేలు లభించాయి.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> కేరళలో ముస్లిం వ్యాపారులకు సంబంధించిన మొట్టమొదటి ప్రధాన శాసనాధారం కొడుంగళూర్ చేర రాజు ఆధ్వర్యంలో కొల్లం (క్విలన్) పాలకుడైన అయ్యన్ అతికల్ జారీ చేసిన రాజ శాసనం. క్విలన్ సిరియన్ రాగి పలక (సా.శ. సుమారు 883, "తబులా క్విలొనెన్సిస్"<ref name=":3">Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast''. Cambridge University Press, 2018.</ref>) వట్టెళుత్తు లిపిలో పాత మలయాళంలో వ్రాయబడింది, దీని చివరలో కుఫిక్ అరబిక్, పహ్లావి లిపిలో మధ్య పర్షియన్, జూడియో-పర్షియన్ భాషలలో అనేక "సంతకాలు" ఉన్నాయి. కొడుంగళూర్ రాజప్రతినిధి (యువరాజు కోట రవి విజయరాగ), ప్రాంతీయ పౌర, సైనిక అధికారుల సమక్షంలో అతికల్ మార్ సపిర్ ఐసో నిర్మించిన తరిసాపల్లికి భూమి, బానిసలను మంజూరు చేయడం, అంచువన్నం, మణిగ్రామం వ్యాపార సంఘాలకు విశేషాధికారాలు ప్రదానం చేయడం ఈ శాసనంలో కనిపిస్తుంది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> కుఫిక్ లిపిలోని రాగి పలకలకు ధృవీకరణలో "మరియు ఈ మయ్మున్ ఇబ్న్ ఇబ్రహీం, ముహమ్మద్ ఇబ్న్ మానిహ్, సుల్హ్ [సాదిహ్] ఇబ్న్ అలీ, ఉతమాన్ ఇబ్న్ అల్-మర్జుబాన్, ముహమ్మద్ ఇబ్న్ యాహ్యా, అమర్ ఇబ్న్ ఇబ్రహీం, ఇబ్రహీం ఇబ్న్ అల్-తయ్య్, బకర్ ఇబ్న్ మన్సూర్, అల్-ఖాసిమ్ ఇబ్న్ హమీద్, మన్సూర్ ఇబ్న్ ఈసా, ఇస్మాయిల్ ఇబ్న్ యాకూబ్‌లకు సాక్షిగా" అని ఉంది. క్రైస్తవేతర సంతకాల ఉనికి, శాసనంలో కనిపించే పేర్లు మార్ సపిర్ ఐసో సహచరులలో యూదులు, ముస్లింలు కూడా ఉన్నారని నిరూపిస్తున్నాయి. ఈ సమయానికి ముస్లిం అరబ్బులు, కొందరు పర్షియన్లు కొల్లంలో శాశ్వత నివాసాలు ఏర్పరచుకొని ఉండాలి. కేరళలో వ్యాపార సంఘాల హోదా, విశేషాధికారాలకు ఈ శాసనం నిదర్శనం.<ref name="KunhaliV" /><ref name="KMMohammad" /><ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> రాగి పలకలో ప్రస్తావించబడిన "అంచువన్నం" క్రైస్తవులు, యూదులు, ముస్లింలతో కూడిన ఒక వ్యాపార సంఘం.<ref name=":3" /> సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యంలో కొడుంగళూర్‌కు ఉన్న ముఖ్యమైన పాత్రను దృష్టిలో ఉంచుకుని, కేరళ క్రైస్తవులు, యూదులు, ముస్లింల ఇతిహాసాలన్నీ తమ తమ మతాల వ్యాప్తికి ఈ రేవు పట్టణమే కేంద్ర బిందువుగా వర్ణిస్తాయి. చేరమాన్ పెరుమాళ్ ఇతిహాసం ప్రకారం, లేదా దానిలోని ఒక వెర్షన్ ప్రకారం, మహమ్మద్ ప్రవక్త (సుమారు 570-632) జీవితకాలంలోనే ఇస్లాంను స్వీకరించిన చేర వంశపు చివరి పాలకుడు (చేరమాన్ పెరుమాళ్) ఆదేశాలతో సా.శ 624లో కొడుంగళూర్‌లో భారతదేశపు తొలి మసీదు నిర్మించబడింది.<ref>{{cite book |author=Jonathan Goldstein |title=The Jews of China |publisher=M. E. Sharpe |year=1999|isbn=9780765601049 |url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC |page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse2008">{{cite book |author1=Edward Simpson|author2=Kai Kresse|title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333|access-date=24 July 2012 |year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70024-5|pages=333}}</ref><ref name="Kupferschmidt1987">{{cite book|author=Uri M. Kupferschmidt|title=The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine|url=https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ&pg=PA458|access-date=25 July 2012|year=1987|publisher=Brill|isbn=978-90-04-07929-8|pages=458–459}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi2007">{{cite book|author=Husain Raṇṭattāṇi|title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles |url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179|access-date=25 July 2012|year=2007|publisher=Other Books|isbn=978-81-903887-8-8|pages=179–}}</ref> మాలిక్ ఇబ్న్ దినార్ నేతృత్వంలోని పెరుమాళ్ ప్రచారకులు ఆయన రాజ్యంలో, దానికి ఉత్తరాన అనేక మసీదులను స్థాపించారు. తద్వారా కేరళలో ఇస్లాం వ్యాప్తికి వీలు కల్పించారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /><ref name="KMMohammad" /> ఈ ఇతిహాసపు తొలి లిఖితరూపం అజ్ఞాత రచయిత వ్రాసిన "కిస్సత్ షకర్వతి ఫర్మద్" అనే అరబిక్ రాతప్రతి అని భావిస్తారు.<ref name=":3" /> ఈ సంప్రదాయానికి కచ్చితమైన చారిత్రక ఆధారాలు లేనప్పటికీ, మలబార్ తీరంలో తొలి ముస్లిం ఉనికి, ఆర్థిక అవసరాల ఆధారంగా ఏర్పడిన మత సహనం పట్ల ఎటువంటి సందేహం లేదు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> అప్పటి చేరమాన్ పెరుమాళ్ ఇస్లాంను స్వీకరించాడన్న కథనాన్ని ప్రధాన స్రవంతి పండితులు సాధారణంగా ప్రామాణికం కాదని భావిస్తారు.<ref>{{cite book|last=Prange|first=Sebastian R.|title=Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast|url=https://books.google.com/books?id=OM5TDwAAQBAJ&pg=PA2|date=2018-05-03|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-42438-7|page=2}}</ref> '''కిస్సత్ షకర్వతి ఫర్మద్ ప్రకారం మలబార్‌లోని తొలి మసీదులు'''<ref>Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast.'' Cambridge University Press, 2018. 98.</ref> కిస్సత్ ప్రకారం, మొదటి మసీదును కొడుంగళూర్‌లో మాలిక్ ఇబ్న్ దినార్ నిర్మించగా, మిగిలిన మసీదులను మాలిక్ ఇబ్న్ హబీబ్ స్థాపించారు.<ref name=":2" /> {| class="wikitable" |+ !ప్రదేశం !ఖాజీ |- |కళంకల్లూర్ (కొడుంగళూర్) |ముహమ్మద్ ఇబ్న్ మాలిక్ |- |కుళం (కొల్లం) |హసన్ ఇబ్న్ మాలిక్ |- |హిలి (మదాయి) |అబ్ద్ అల్-రెహమాన్ ఇబ్న్ మాలిక్ |- |ఫకనూర్/మకనూర్ (బర్కూర్) |ఇబ్రహీం ఇబ్న్ మాలిక్ |- |మంజలూర్ (మంగళూరు) |మూసా ఇబ్న్ మాలిక్ |- |కంజార్కుట్ (కాసరగోడ్) |మాలిక్ ఇబ్న్ ముహమ్మద్ |- |జుర్ఫతన్/జిర్ఫతన్ (కన్నూర్) |షహబ్ అల్-దిన్ ఇబ్న్ ఉమర్ ఇబ్న్ ముహమ్మద్ ఇబ్న్ మాలిక్ |- |దర్మఫ్తన్ (ధర్మదం) |హుస్సేన్ ఇబ్న్ ముహమ్మద్ ఇబ్న్ మాలిక్ అల్-మదానీ |- |ఫండారినహ్ (పంతలయాని) |సద్ అల్-దిన్ ఇబ్న్ మాలిక్ అల్-మదానీ |- |షాలియత్ (చలియం) |జైన్ అల్-దిన్ ఇబ్న్ ముహమ్మద్ ఇబ్న్ మాలిక్ అల్-మదానీ |} మాలిక్ దినార్ కాసరగోడ్ పట్టణంలోని తలంగర వద్ద మరణించాడని నమ్ముతారు.<ref name="ch">Pg 58, Cultural heritage of [[Kerala]]: an introduction, A. Sreedhara Menon, East-West Publications, 1978</ref> కొయిలండి జుమా మసీదులో వట్టెళుత్తు, గ్రంథ లిపుల మిశ్రమంతో వ్రాయబడిన పాత మలయాళ శాసనం ఉంది, ఇది క్రీ.శ. 10వ శతాబ్దానికి చెందినది.<ref name="Okay">Aiyer, K. V. Subrahmanya (ed.), ''South Indian Inscriptions.'' VIII, no. 162, Madras: Govt of India, Central Publication Branch, Calcutta, 1932. p. 69.</ref> కేరళలోని ముస్లింలకు హిందూ రాజు (భాస్కర రవి) ఇచ్చిన ప్రోత్సాహాన్ని నమోదు చేసిన అరుదైన పత్రం ఇది.<ref name="Okay"/> మదాయి మసీదులోని రాగి పలకపై ఉన్న అరబిక్ శాసనం దాని నిర్మాణ సంవత్సరాన్ని హిజ్రీ 518 (సా.శ 1124)గా నమోదు చేసింది.<ref name="Madayi">{{cite book | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press |pages=423–424 | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }}</ref><ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /><ref name="KunhaliV" /><ref name="KMMohammad" /> పాత చేర రాజధాని నడిబొడ్డున ఉన్న మసీదు, కొడుంగళూర్ మసీదు (చేరమాన్ జుమా మసీదు) 11-12వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్ప శైలిని ప్రదర్శించే గ్రానైట్ పునాదిని కలిగి ఉంది.<ref name="KunhaliV" /><ref name="KMMohammad" /> === కేరళలో ఇస్లాం వృద్ధి === పోర్చుగీస్ అన్వేషకులు (16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో) వచ్చేంత వరకు మధ్యప్రాచ్య ముస్లిం వ్యాపారులు, కేరళ వర్తక సంఘం సుదీర్ఘకాలం పాటు శాంతియుత అంతర-సాంస్కృతిక అభివృద్ధిని సాధించాయి.<ref name="Miller" /><ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> దక్షిణ కేరళలోని కొల్లం, నల్ల మిరియాలకు సంబంధించిన కేరళ ఓడరేవులలో అత్యంత దక్షిణాన ఉన్న ఓడరేవు. ఇది తూర్పు హిందూ మహాసముద్రానికి ఈ ప్రాంత ప్రవేశ ద్వారంగా పనిచేసింది. కనీసం 15వ శతాబ్దం వరకు తూర్పు, ఆగ్నేయాసియా కేరళ ప్రధాన ఎగుమతి అయిన సుగంధ ద్రవ్యాలకు ప్రధాన మార్కెట్‌లుగా ఉన్నాయి. 1403లో, మింగ్ రాజవంశపు దర్బార్ మొదటిసారిగా మలక్కా ఉనికి గురించి ఒక మిరియాల వ్యాపారి ద్వారా తెలుసుకున్నట్లుంది, అతను మలబార్ తీరం నుండి వచ్చిన ముస్లింగా భావిస్తారు.<ref name=":3" /><ref name="Miller" /> మిల్లర్ ప్రకారం, మొదటి నుండి హిందూ నిమ్న వర్గాల వారు ధనవంతులైన అరబ్ వ్యాపారుల వద్ద పనిచేయడానికి ఇష్టపడేవారు. ఎందుకంటే వారు నిమ్న వర్గాల వారుగా ఎదుర్కొనే ఆంక్షల కంటే ఇది వారికి తక్కువ ఆంక్షలను విధించింది.<ref name="Lakshmi"/> మొరాకో యాత్రికుడు ఇబ్న్ బటూటా (14వ శతాబ్దం) కేరళలోని చాలా ఓడరేవులలో ముస్లిం వ్యాపారుల పెద్ద ఉనికిని, తాత్కాలికంగా బస చేసే వ్యాపారుల స్థావరాలను నమోదు చేశాడు.<ref name="Miller" /> సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యంలో ఉమ్మడి ఆసక్తితో సురక్షితమైన వలసలు, మతాంతర వివాహాలు, మిషనరీ కార్యకలాపాలు/మతమార్పిడి ఈ అభివృద్ధికి దోహదపడ్డాయి.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> అరేబియా సముద్రంలో విదేశీ సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యం గుత్తాధిపత్యం మలబార్ తీరానికి చెందిన అరబ్, పర్షియన్ షిప్పింగ్ వ్యాపారులతో సురక్షితంగా ఉండేది.<ref name="Shokoohy2003-144">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ovxq8enmRKUC&pg=PA144|title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of the Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa)|author=Mehrdad Shokoohy|date=29 July 2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-30207-4|pages=144|access-date=30 July 2012}}</ref> ఈ వ్యాపారుల అదృష్టం కోజికోడ్, కన్నూర్, కొచ్చి, కొల్లం స్థానిక రాజుల రాజకీయ ప్రోత్సాహంపై ఆధారపడి ఉండేది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> ఈ చిన్న రాజ్యాల రాజులు సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యంపై పన్నులు విధించడం ద్వారా తమ ఆదాయంలో ఎక్కువ భాగాన్ని పొందారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> కోజికోడ్‌లోని ముచుండి మసీదు వద్ద పాత మలయాళం, అరబిక్‌లో ఉన్న 13వ శతాబ్దపు గ్రానైట్ శాసనం మసీదుకు రాజు చేసిన విరాళాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. కేరళలోని ముస్లిం సంఘానికి హిందూ పాలకుడు మంజూరు రూపంలో చేసిన రాజరికపు విరాళాన్ని నమోదు చేసే ఏకైక చారిత్రక పత్రం ఈ శాసనం.<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref><ref name=":3" /> 14వ శతాబ్దం మొదటి దశాబ్దాల నాటికి, యాత్రికులు కోజికోడ్‌ను కేరళలో ప్రధాన రేవు పట్టణంగా పేర్కొన్నారు.<ref name=":3" /> కోజికోడ్ రాజ్యంలో పోర్ట్ కమిషనర్ వంటి కొన్ని ముఖ్యమైన పరిపాలనా పదవులను ముస్లింలు నిర్వహించారు. పోర్ట్ కమిషనర్ "షా బందర్" ముస్లిం వ్యాపారుల వాణిజ్య ప్రయోజనాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించారు. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలో కోజికోడ్, కొల్లంలో (ఇబ్రహీం షా బందర్, ముహమ్మద్ షా బందర్) షా బందర్‌లను ప్రస్తావించాడు. నౌకలను కలిగి ఉన్న వ్యాపార దిగ్గజాలైన "నఖుదాలు" హిందూ మహాసముద్రం అంతటా తమ షిప్పింగ్, వ్యాపార ప్రయోజనాలను విస్తరించారు. చైనా, యెమెన్, పర్షియాతో వాణిజ్యం కోసం నౌకలను కలిగి ఉన్న ప్రసిద్ధ నఖుదా మిష్కల్ 1340లలో కోజికోడ్‌లో క్రియాశీలంగా ఉన్నారు. కానీ హిందూ మహాసముద్రంలోని కొన్ని ఇతర ప్రాంతాలలో కాకుండా, కేరళలో నఖుదాలు వాణిజ్య, మతపరమైన నాయకత్వ పదవులు ఏవీ నిర్వహించలేదని తెలుస్తోంది.<ref name=":3" /> కోలతిరి సామంతులైన కన్నూర్ సమీపంలోని అరక్కల్ అలీ రాజాల ముస్లిం వంశం లక్షద్వీప్‌లను పాలించింది.<ref name="MorseStephens1897" /> జైన్ అల్-దిన్ మఖ్దూమ్ (సుమారు 1498-1581) 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి మలబార్ జనాభాలో 10% ముస్లింలు ఉన్నట్లు అంచనా వేశారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> సమర్‌ఖండి తాను కోజికోడ్‌లో "అవిశ్వాసుల సమూహం" మధ్య ముస్లింలను కలుసుకున్నానని, రాజులు, యాచకులు ఇద్దరూ ఒకే రకమైన దుస్తులు ధరిస్తారని కానీ ముస్లింలు అరబ్ ఫ్యాషన్‌లో నాణ్యమైన దుస్తులు ధరిస్తారని చెప్పాడు.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=U_uMBAAAQBAJ&dq=mughal+hindustani+men+of+the+sword&pg=PA7 |page= 8 |title=Communication and Colonialism in Eastern India: Bihar, 1760s-1880s |author=Nitin Sinha |date=2014 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-78308-311-4 }}</ref> [[File:Early Muslim Settlements.jpg|thumb|left|1496 వరకు కేరళలో తొలి అరబ్ స్థావరాలు]] మధ్యప్రాచ్య ముస్లింలు మలబార్ తీరం నుండి విదేశీ సుదూర వాణిజ్యం (ఎర్ర సముద్రం, పర్షియన్ గల్ఫ్ ఓడరేవులకు) లాభదాయకమైన పశ్చిమ విభాగాన్ని నియంత్రించారు. అరేబియా సముద్రం గుండా ఎగుమతి అయ్యే వస్తువులలో మిరియాలు, అల్లం, యాలకులు వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు, బదిలీ చేయబడిన వస్త్రాలు, కొబ్బరికాయలు, సంబంధిత ఉత్పత్తులు ఉన్నాయి. బంగారం, రాగి, వెండి, గుర్రాలు, పట్టు, వివిధ సుగంధ ద్రవ్యాలు కేరళలోకి దిగుమతి చేయబడ్డాయి. స్థానిక ముస్లింలు పెగు, మెర్గుయి, మెలకా (మయన్మార్, మలేషియాలో), తూర్పు ప్రాంతాలకు, అలాగే కోరమాండల్ తీరం నుండి వచ్చిన చెట్టిలతో కలిసి భారతీయ తీర ప్రాంత వాణిజ్యంపై (కెనరా, మలబార్, సిలోన్, మాల్దీవులు, కోరమాండల్ తీరం, ఇతర బంగాళాఖాత తీరాలు) ఆధిపత్యం వహించారు. ముస్లింలు, గుజరాతీ వాణియాలతో కలిసి గుజరాత్ ఓడరేవులతో వాణిజ్యంలో కూడా పాల్గొన్నారు.<ref name="Subrahmanyam2">Subrahmanyam, Sanjay."The Political Economy of Commerce: Southern India 1500–1650" Cambridge University Press, (2002)</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-DZciX6WxgUC|title=The Portuguese Empire in Asia, 1500–1700: A Political and Economic History|last=Subrahmanyam|first=Sanjay|date=2012-04-30|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9780470672914|language=en}}</ref> భారతీయ తీరప్రాంత వాణిజ్యంలో కొబ్బరికాయలు, కాయిర్, మిరియాలు, యాలకులు, దాల్చినచెక్క, బియ్యం వంటి వస్తువులు ఉన్నాయి. కేరళలోకి కెనరా, కోరమాండల్ తీరం నుండి బియ్యం ప్రధాన దిగుమతి వస్తువుగా ఉండేది. మన్నార్ గల్ఫ్ గుండా వెళ్లే తక్కువ విలువ కానీ అధిక పరిమాణంలో ఉండే ఆహార పదార్థాల వాణిజ్యాన్ని కూడా స్థానిక ముస్లింలు నిర్వహించేవారు.<ref name=":2" /> స్టీఫెన్ డేల్ ప్రకారం, అంతర్గత ప్రాంతాల వాణిజ్యం ఎక్కువగా మాప్పిళల చేత నిర్వహించబడేది, స్థానిక గ్రామీణ ప్రాంతాలకు చెందిన అనేక నిమ్న వర్గాల హిందువులు వారు ఏర్పాటు చేసిన స్థావరాలలో ఇస్లాంలోకి మారారు.<ref name="Lakshmi">{{cite book | last=Lakshmi | first=L. R. S. | title=The Malabar Muslims: A Different Perspective | publisher=Foundation Books | date=2012-01-01 | isbn=978-81-7596-935-3 | doi=10.1017/upo9788175969353.003|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/malabar-muslims/hadhrami-roots/9E52547B28973D0D9D69EFA37879C316|url=https://www.cambridge.org/core/books/the-malabar-muslims/F26EDB7064CA23DCB78124EA370763C6|chapter=The Hadhrami Roots|page=8–15}}</ref> మత్స్యకార, నావికుల కులాలకు చెందిన మహిళలు తరచుగా అరబ్బులను వివాహం చేసుకునేవారు. ఆండ్రే వింక్ అభిప్రాయం ప్రకారం, వాణిజ్య చరిత్ర, సముద్రయానం, అరబ్బులతో ఉన్న సంబంధాల కారణంగా విస్తృతంగా ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడి జరిగింది. ఇస్లాంలోకి మారిన వర్గాలలో ముక్కువన్లు కూడా ఉన్నారు, వారు పూసలార్లుగా పిలవబడ్డారు.<ref name="Lakshmi"/> ఆసియా అంతటా ఇస్లాం వ్యాప్తిలో సూఫీలు, ఇతర జనాదరణ పొందిన ఉద్యమాల ప్రభావానికి భిన్నంగా, మాప్పిళలు క్రమంగా "శాంతియుత మతమార్పిడి" ద్వారా వృద్ధి చెందారని డేల్ నిర్ధారించారు. "చైతన్యవంతమైన, సమానత్వ వాణిజ్య" ముస్లిం సంఘానికి, "అసాధారణంగా సంప్రదాయవాద" హిందూ కుల వ్యవస్థకు మధ్య ఉన్న వైరుధ్యం దీనికి కారణం.<ref name="Dale"/> === యూరోపియన్ల కాలం === [[File:City of Cannanore, 1572.jpg|thumb|left|16వ శతాబ్దంలో ఉత్తర కేరళలోని కన్నూర్. పోర్చుగీస్ వారికి, స్థానిక పాలకులకు మధ్య అధికారిక యుద్ధం జరిగినప్పుడల్లా, పోర్చుగీస్ వారు అవకాశం దొరికినట్లుగా కేరళలోని ముస్లిం ఓడరేవులపై దాడి చేసి దోచుకున్నారు.|339x339px]] గతంలో మలబార్ ఓడరేవులలో అనేక మంది ముస్లిం వ్యాపారులు ఉండేవారు.<ref>{{cite book|last=Muhammed |first=Hedayuthabdulla|title=kabir:The Apposaitle of Hindu Muslim Unity|url=https://archive.org/details/kabirapostleofhi0000muha |date=January 2009|publisher=Motilal Banarasidess|page=[https://archive.org/details/kabirapostleofhi0000muha/page/47 47]|isbn=9788120833739}}</ref> 1498లో ఐరోపా నుండి కోజికోడ్‌కు ప్రత్యక్ష సముద్ర మార్గం కనుగొనబడిన తరువాత, పోర్చుగీస్ వారు తమ భూభాగాలను విస్తరించడం ప్రారంభించారు, ఓర్ముజ్ నుండి మలబార్ తీరం వరకు, దక్షిణాన శ్రీలంక వరకు ఉన్న సముద్రాలను పాలించారు.<ref>Sanjay Subrahmanyam, The Career and Legend of Vasco da Gama, Cambridge University Press, 1997, 288</ref><ref>{{Cite book | author = Knox, Robert | author-link = Robert Knox (sailor) | year = 1681 | title = An Historical Relation of the Island Ceylon | pages = 19–47 |publisher = Reprint. Asian Educational Services | place = London| title-link = An Historical Relation of the Island Ceylon }}</ref> 16వ శతాబ్దపు మొదటి రెండు దశాబ్దాలలో (సుమారు 1500-1520), పోర్చుగీస్ వ్యాపారులు కేరళలోని స్థానిక హిందూ రాజులు, స్థానిక ముస్లిం (మాప్పిళ) వ్యాపారులతో ఒప్పందాలు చేసుకోవడంలో విజయవంతమయ్యారు. ప్రధాన వైరుధ్యం పోర్చుగీస్ వారికి, అరబ్, పర్షియన్ వ్యాపారులకు, కోజికోడ్ రాజ్యానికి మధ్య ఉంది.<ref name=":2" /> జనవరి 1502లో, జోవా డా నోవా ఆధ్వర్యంలోని మూడవ పోర్చుగీస్ నౌకాదళం, కొచ్చి రాజ్యం, కోజికోడ్ జామోరిన్ నౌకాదళానికి మధ్య జరిగిన కన్నూర్ మొదటి యుద్ధం హిందూ మహాసముద్రంలో పోర్చుగీస్ ఘర్షణల ప్రారంభాన్ని సూచించింది. కొచ్చిలోని పెద్ద మాప్పిళ వ్యాపారులు పోర్చుగీస్ క్యారక్‌లకు భారీ పరిమాణంలో ఆగ్నేయాసియా సుగంధ ద్రవ్యాలను సరఫరా చేశారు.<ref name=":2" /><ref name="Subrahmanyam2" /> ఈ వ్యాపారులు, సిరియన్ క్రైస్తవులతో కలిసి సుగంధ ద్రవ్యాల కొనుగోలులో, ఐరోపా నుండి తీసుకువచ్చిన వస్తువుల విక్రయంలో దళారులు, మధ్యవర్తులుగా పనిచేశారు.<ref name="Subrahmanyam2" /> మలబార్ తీరంలోని సంపన్న ముస్లిం వ్యాపారులు (మాప్పిళలతో సహా) పోర్చుగీస్ వారికి పెద్ద ఎత్తున రుణాలు అందించారు. దానికి బదులుగా ఈ వ్యాపారవేత్తలు పెద్ద వాణిజ్య రాయితీలు, స్టైపెండ్‌లు, విశేషాధికారాలు పొందారు. పోర్చుగీస్ ప్రైవేట్ వ్యాపారులు, మాప్పిళ వ్యాపారుల మధ్య సంబంధాలను కూడా పోర్చుగీస్ రాష్ట్రం సహించింది.<ref name=":3" /> పోర్చుగీస్ వారిచేత తమ నౌకలు నిరంతరం దోపిడీకి గురవుతుండటంతో కోజికోడ్ రాజ్యం ముస్లింల ప్రతిఘటనకు కేంద్రంగా మారింది.<ref name=":3" /> ఫిబ్రవరి 1509లో, రిపబ్లిక్ ఆఫ్ వెనిస్, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్య మద్దతుతో గుజరాత్ సుల్తాన్, ఈజిప్ట్ మామ్లుక్ బుర్జీ సుల్తానేట్, కోజికోడ్ జామోరిన్‌ల ఉమ్మడి నౌకాదళం డయ్యు యుద్ధంలో ఓడిపోవడం సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యం, హిందూ మహాసముద్రంపై పోర్చుగీస్ ఆధిపత్య ప్రారంభానికి గుర్తుగా నిలిచింది. అనతికాలంలోనే కన్నూర్ సంపన్న మాప్పిళ వ్యాపారులకు, పోర్చుగీస్ రాష్ట్రానికి మధ్య ఉద్రిక్తతలు తలెత్తాయి. కన్నూర్ మాప్పిళల నౌకలు ఆగ్నేయాసియా, ఎర్ర సముద్రం మధ్య ముఖ్యమైన ప్రాంతమైన మాల్దీవుల తీరంలో పోర్చుగీస్ నావికులకు పదేపదే బలయ్యాయి. మన్నార్ గల్ఫ్ గుండా శ్రీలంకకు సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యాన్ని ఆక్రమించాలని యోచిస్తున్న కొచ్చిలోని పోర్చుగీస్ కాసాడో మొరాడోర్ల ప్రయోజనాలు మాప్పిళలు, (తమిళ) మరైక్కాయర్‌లతో సంఘర్షణకు దారితీశాయి. బెంగాల్‌కు (ముఖ్యంగా చిట్టగాంగ్) వాణిజ్యానికి ఈ ఇరుకైన గల్ఫ్ కీలకం.<ref name=":2" /> 1520ల నాటికి, రామనాథపురం, తూత్తుకుడి నుండి ఉత్తర కేరళ, పశ్చిమ శ్రీలంక వరకు పోర్చుగీస్, మాప్పిళల మధ్య బహిరంగ ఘర్షణలు సాధారణమయ్యాయి.<ref name="MorseStephens1897">{{cite book|author=Henry Morse Stephens|title=Albuquerque|url=http://www.gutenberg.org/files/31226/31226-h/31226-h.htm|series=[[Rulers of India series]]|year=1897|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1524-3|chapter=Chapter 1}}</ref><ref name=":2" /> మాప్పిళ వ్యాపారులు పోర్చుగీస్ వారిని వ్యతిరేకించడానికి శ్రీలంక ద్వీపంలో కూడా చురుకుగా పనిచేశారు. పోర్చుగీస్ వారు కేరళ ఓడరేవుల వద్ద పెట్రోలింగ్ స్క్వాడ్రన్‌లను నిర్వహించారు, కోజికోడ్, కొల్లం వద్ద బయలుదేరే ముస్లిం నౌకాదళాలపై దాడులు కొనసాగించారు.<ref name="Subrahmanyam2" /> వరుస నావికా యుద్ధాల తరువాత, ఒకప్పుడు శక్తివంతమైన మాప్పిళ నాయకుడు చివరకు 1540లో పోర్చుగీస్ వారితో శాంతి కోసం ప్రాధేయపడవలసి వచ్చింది. కన్నూర్ ఖాజీ అబూ బకర్ అలీ హత్యతో (1545) ఈ శాంతి త్వరలోనే విచ్ఛిన్నమైంది, పోర్చుగీస్ వారు మళ్లీ మాప్పిళలపై కఠినంగా వ్యవహరించారు. ఈలోగా, పోర్చుగీస్ వారు మలబార్ తీరంలో (1550) నివసిస్తున్న ప్రముఖ మధ్యప్రాచ్య వ్యాపారులలో కొందరితో స్నేహం కుదుర్చుకున్నారు. ముస్లిం ప్రతిఘటన బాధ్యతను ఇప్పుడు కన్నూర్ అలీ రాజాలు తీసుకున్నారు, వారు పోర్చుగీస్‌కు వ్యతిరేకంగా మారాలని కోజికోడ్ రాజును కూడా బలవంతం చేశారు.<ref name=":2" /> 16వ శతాబ్దం ముగిసే సమయానికి, అలీ రాజాలు కేరళలో కోలతిరి (చిరక్కల్ రాజా) అంతటి ప్రభావం కలిగిన వ్యక్తులుగా ఎదిగారు.<ref name="Subrahmanyam2" /> [[File:Minister Kuruppu's Arabic letter to da Gama (1524).jpg|thumb|కోలతిరి రాజా మంత్రి కురుప్పు డా గామాకు రాసిన అరబిక్ లేఖ (1524)<ref>{{Cite book |last=Devadevan |first=Manu V. |title=Clio and her descendants: Essays for Kesavan Veluthat |publisher=Primus Books |year=2017 |location=Delhi |pages=123–125 |chapter=Document 9: ANTT, Cartas Orientais No. 47- Chenicheri Kurup to the Viceroy Vasco da Gama, in "Letters from Kannur, 1500–50: A Little Explored Aspect of Kerala History" |author-link=Manu V. Devadevan |access-date=10 September 2022 |chapter-url=https://www.academia.edu/37554146}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sousa |first=João de |url=https://archive.org/details/documentosarabi00lisbgoog/page/n18/mode/2up?view=theater |title=Documentos Arabicos |publisher=[[Lisbon Academy of Sciences|Academia das Ciências de Lisboa]] |year=1790 |location=Lisbon |pages=4–5 |language=Portuguese |chapter=Da mesmo Governador escrita ao Almirante D. Vasco da Gama Vice-Rei da India |trans-chapter=From the same Governor written to Admiral Dom Vasco da Gama, Viceroy of India |access-date=10 September 2022}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://digitarq.arquivos.pt/viewer?id=3908228 |title=PT/TT/CART/891.1/47: Carta de Guinguir, Guazil de Cananor |year=1524 |location=Lisbon |pages=1 |language=Arabic |access-date=10 September 2022 |via=[[Torre do Tombo National Archive|AN/TT]] |archive-date=10 సెప్టెంబర్ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910160616/https://digitarq.arquivos.pt/viewer?id=3908228 |url-status=dead }}</ref>|235x235px]]16వ శతాబ్దానికి ముందు, కేరళ ముస్లింల ఆర్థిక, సామాజిక, మతపరమైన వ్యవహారాలపై మధ్యప్రాచ్య ముస్లింలు ఆధిపత్యం వహించారు. ఈ వ్యాపారులలో చాలామంది 16వ శతాబ్దంలో కేరళను విడిచిపెట్టి పారిపోయారు. ఇది కొంతమంది మాప్పిళ వ్యాపారులకు ఆర్థిక అవకాశాలను సృష్టించింది, వారు మలబార్‌లోని సామాజిక, మతపరమైన వ్యవహారాల్లో కూడా ఎక్కువ పాత్ర పోషించారు.<ref name=":3" /> పోర్చుగీస్ వారు హింసాత్మక నావికా యుద్ధాలను ఉపయోగించి భారతదేశంలో సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యంలో గుత్తాధిపత్యం సాధించడానికి ప్రయత్నించారు.<ref name="Subrahmanyam1998">{{cite book|author=Sanjay Subrahmanyam|title=The Career and Legend of Vasco Da Gama |url=https://books.google.com/books?id=AA3bu058pI4C&pg=PA294|access-date=26 July 2012|date=29 October 1998 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-64629-1|pages=293–294}}</ref><ref name="Shokoohy2003-147">{{cite book|author=Mehrdad Shokoohy|title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of the Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=Ovxq8enmRKUC&pg=PA144|access-date=30 July 2012|date=29 July 2003|publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-30207-4|page=147}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RfbNcIXQwSAC&pg=PA181|title=The Edinburgh review: or critical journal – Sydney Smith, Lord Francis Jeffrey Jeffrey, Macvey Napier, Sir George Cornewall Lewis, William Empson, Harold Cox, Henry Reeve, Arthur Ralph Douglas Elliot (Hon.) |year=1922 |publisher=A. Constable |access-date=17 February 2012}}</ref> పోర్చుగీస్, కోజికోడ్ పాలకుల మధ్య అధికారిక యుద్ధం జరిగినప్పుడల్లా పోర్చుగీస్ వారు అవకాశం దొరికినట్లుగా కేరళలోని ముస్లిం ఓడరేవులపై దాడి చేసి దోచుకున్నారు. మాప్పిళల చిన్న, తేలికపాటి ఆయుధాలతో కూడిన, అత్యంత వేగవంతమైన నౌకలు భారతదేశ పశ్చిమ తీరం పొడవునా పోర్చుగీస్ షిప్పింగ్‌కు ప్రధాన ముప్పుగా మిగిలిపోయాయి.<ref name=":2" /><ref name="Subrahmanyam2" /> పశ్చిమాసియా ముస్లింల స్థానంలో కోజికోడ్‌లో మిరియాల వాణిజ్యాన్ని నియంత్రిస్తున్న మాప్పిళ వ్యాపారులు, మాప్పిళ సముద్రపు దొంగలను ఆకర్షించి పోర్చుగీస్ దిగ్బంధనాలను దాటి సుగంధ ద్రవ్యాలను రవాణా చేయడానికి వారిని ఉపయోగించుకున్నారు. కొంతమంది మాప్పిళ వ్యాపారులు తమ వాణిజ్యాన్ని పశ్చిమ భారతీయ ఓడరేవులకు మార్చడం ద్వారా పోర్చుగీస్‌ను ఏమార్చడానికి కూడా ప్రయత్నించారు. కొందరు సుగంధ ద్రవ్యాల ఎగుమతి కోసం పశ్చిమ కనుమల మీదుగా భూ మార్గాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name=":3" /> 16వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, పోర్చుగీస్ వారు ఎట్టకేలకు "మాప్పిళ సవాలు"ను ఎదుర్కోగలిగారు. కోజికోడ్ పాలకుని సహాయంతో సా.శ 1600లో కుంజాలి మరక్కర్ ఓడించబడి చంపబడ్డాడు. వారి సహకారాన్ని నిర్ధారించుకునే మార్గంగా కన్నూర్ అలీ రాజాలకు ఎర్ర సముద్రానికి కూడా నౌకలను పంపడానికి అనుమతి ఇవ్వబడింది.<ref name=":2" /> నిరంతర యుద్ధాలు కేరళలోని ముస్లిం సంఘం క్రమంగా క్షీణించడానికి దారితీశాయి, ఎందుకంటే వారు సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యంపై నియంత్రణను క్రమంగా కోల్పోయారు. వాణిజ్యంపైనే పూర్తిగా ఆధారపడిన ముస్లింలు తీవ్రమైన ఆర్థిక ఇబ్బందుల్లో పడ్డారు. కొంతమంది వ్యాపారులు వాణిజ్యానికి ప్రత్యామ్నాయ వృత్తుల కోసం అంతర్గత ప్రాంతాలకు (దక్షిణ మలబార్) మళ్లారు. కేరళ ముస్లింలు క్రమంగా చిన్న వ్యాపారులు, భూమి లేని కూలీలు, పేద మత్స్యకారుల సంఘంగా మారారు. ఒకప్పుడు సంపన్నమైన, పట్టణ ముస్లిం జనాభా కేరళలో ప్రధానంగా గ్రామీణ జనాభాగా మారింది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /><ref name="Nossiter" /> 16వ శతాబ్దంలో పొన్నానికి చెందిన జైనుద్దీన్ మఖ్దూమ్ II (సుమారు 1532లో జన్మించారు) వ్రాసిన తుహ్ఫత్ ఉల్ ముజాహిదీన్ కేరళ చరిత్ర ఆధారంగా వ్రాయబడిన మొట్టమొదటి పుస్తకం. ఇది ఒక కేరళీయునిచే వ్రాయబడింది. ఇది అరబిక్‌లో వ్రాయబడింది, మలబార్ తీరాన్ని వలసరాజ్యంగా మార్చడానికి పోర్చుగీస్ వారు చేసిన ప్రయత్నాలకు వ్యతిరేకంగా 1498 నుండి 1583 వరకు కోజికోడ్ జామోరిన్‌తో పాటు కుంజాలి మరక్కర్ నౌకాదళం చేసిన ప్రతిఘటన గురించి సమాచారాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name="Noorani">{{cite web |author=AG Noorani |url=http://www.frontlineonnet.com/fl2704/stories/20100226270407900.htm |title=Islam in Kerala |access-date=5 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221021629/http://www.frontlineonnet.com/fl2704/stories/20100226270407900.htm |archive-date=21 December 2012 }}</ref> ఇది మొదట లిస్బన్‌లో ముద్రించబడి ప్రచురించబడింది. ఈ ఎడిషన్ కాపీ కైరోలోని అల్-అజార్ విశ్వవిద్యాలయ లైబ్రరీలో భద్రపరచబడింది.<ref name="A. Sreedhara Menon 2011">A. Sreedhara Menon. ''Kerala History and its Makers''. D C Books (2011)</ref><ref name="frontline.in">A G Noorani. Islam in Kerala. Books [http://www.frontline.in/static/html/fl2704/stories/20100226270407900.htm]</ref><ref>Roland E. Miller. ''Mappila Muslim Culture'' SUNY Press, 2015</ref> కేరళలోని మాప్పిళ ముస్లిం వర్గం చరిత్రతో పాటు 16వ శతాబ్దంలో మలబార్ తీర సాధారణ పరిస్థితిని కూడా తుహ్ఫతుల్ ముజాహిదీన్ వివరిస్తుంది.<ref name="A. Sreedhara Menon 2011"/> దశాబ్దాల పాటు మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన మలబారీ మాప్పిళ ముస్లింలు అచే సుల్తానేట్‌కు ఆశ్రయం కల్పించారు.<ref name="Leaves of the Same Tree Trade and Ethnicity in the Straits of Melaka">{{cite book |author1=Leonard Y. Andaya |author-link= Leonard Y. Andaya |title=Leaves of the Same Tree Trade and Ethnicity in the Straits of Melaka |date=January 22, 2008 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824831899 |pages=121–122 |url=https://books.google.com/books?id=w7AqZR1ZUZgC |access-date=2 December 2023 |language=En |format=Hardcover |quote=... Aurangzeb and Dara Shukoh participated in Aceh's trade, and Aurangzeb even exchanged presents with Aceh's sultan in 1641. For two decades after the Dutch conquest of Portuguese Melaka in 1641, the VOC tried to attract trade to Melaka by the VOC tried to attract trade to Melaka by restricting Muslim trade to Aceh. Angered by}}</ref> సుల్తాన్ హైదర్ అలీ పాలిస్తున్న మైసూర్ రాజ్యం 18వ శతాబ్దం చివరలో ఉత్తర కేరళను ఆక్రమించి స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name="Elgood1995">{{cite book|author=Robert Elgood|title=Firearms of the Islamic World: in the Tared Rajab Museum, Kuwait |url=https://books.google.com/books?id=epaMx7jSZjIC&pg=PA164|access-date=25 July 2012|date=15 November 1995 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-85043-963-9|pages=164–}}</ref> మలబార్‌లో మైసూర్ పాలనలో అగ్రవర్ణ హిందూ భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా ముస్లింలకు అనుకూలంగా వ్యవహరించారు. కొందరు కొంత భూమి హక్కులు, పరిపాలనా పదవులు పొందగలిగారు. "బహిష్కృత" సమాజం నుండి మతమార్పిడుల ద్వారా వర్గం వృద్ధిలో గణనీయమైన పెరుగుదల కనిపించింది. అయితే మైసూర్ పాలకుల ఇటువంటి చర్యలు మలబార్ మతపరమైన అసమతుల్యతను మరింత పెంచాయి. పరిస్థితిని సద్వినియోగం చేసుకున్న ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆక్రమిత రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు అగ్రవర్ణ హిందువులతో జతకట్టింది. అనంతరం మైసూర్ పాలకుడు టిప్పు సుల్తాన్‌పై జరిగిన ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధంలో బ్రిటీష్ వారు విజయం సాధించారు, ఫలితంగా మలబార్ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ కింద ఒక జిల్లాగా ఏర్పడింది.<ref name="Kurien2002">{{cite book|author=Prema A. Kurien|title=Kaleidoscopic Ethnicity: International Migration and the Reconstruction of Community Identities in India|url=https://books.google.com/books?id=lMmSFw8G4wgC&pg=PA51|access-date=25 July 2012|date=7 August 2002|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-3089-5|pages=51–}}</ref> [[File:മലബാറിലെ മാപ്പിള (1926 - 1933).jpg|thumb|center|మలబార్ జిల్లాకు చెందిన ఒక మాప్పిళ (1926–1933)|339x339px]] బ్రిటిష్ కాలంలోనూ ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడులు కొనసాగాయి. 1871 జనాభా లెక్కల నివేదికలో చేరుమర్ల సంఖ్య 99,000 కాగా, తరువాతి దశాబ్దంలో వారి జనాభా 64,725కు పడిపోయింది. మాప్పిళ తిరుగుబాట్ల సమయంలో నిమ్న కులాల హిందూ రైతాంగ వర్గమైన చేరుమర్లను మాప్పిళ రైతులు మూకుమ్మడిగా ఇస్లాంలోకి మార్చారు. మతమార్పిడుల వల్లే ఈ క్షీణత జరిగిందని జనాభా లెక్కల నివేదిక ఆపాదించిందని ఎల్.ఆర్.ఎస్. లక్ష్మి పేర్కొన్నారు. ఇది చేరుమర్లలోని "పేద ఆర్థిక పరిస్థితుల" ద్వారా వివరించబడుతుంది, వారు "అభివృద్ధి చెందుతున్న మాప్పిళ సమాజంలో అందుబాటులో ఉన్న పని ప్రోత్సాహకాలను" చూశారు. ఇస్లాంలోకి మారినప్పటికీ, వారు మాప్పిళ క్రమానుగత శ్రేణిలో నిమ్న సామాజిక స్థానాన్ని ఆక్రమించడం కొనసాగించారు.<ref name="Lakshmi"/> వివక్షాపూరితమైన భూస్వామ్య వ్యవస్థ - ఆధునిక పూర్వ కేరళలో దీని మూలాలు ఉన్నాయి - కేరళలోని ముస్లింలకు (ఇతర కౌలుదారులు, కూలీలకు) భూమి యాజమాన్యం లేకుండా చేసింది.<ref name="Miller" /> ఇది అగ్రవర్ణ భూస్వాములు, వలసరాజ్యాల పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా వరుస దాడులకు దారితీసింది (మాప్పిళ అవుట్‌బ్రేక్స్, సుమారు 1836-1921<ref name="Nossiter" />), 1921-22లో ఇది మాప్పిళ తిరుగుబాటు (మలబార్ తిరుగుబాటు) అనే విస్ఫోటనం రూపంలో జరిగింది.<ref name="Kurien2002" /><ref>{{cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1921/09/04/109821285.pdf | work=The New York Times|title=Moplahs a Menace for Several Years — Malabar Fanatics Said to Have Been Emboldened by Shifting of British Troops | date=4 September 1921}}</ref> ప్రారంభంలో మహాత్మా గాంధీ వంటి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల మద్దతు పొందిన ఈ తిరుగుబాటును వలసరాజ్య ప్రభుత్వం అణచివేసింది. ఈ ప్రాంతంలో తాత్కాలికంగా సైనిక చట్టం విధించబడింది, తిరుగుబాటు నాయకులపై విచారణ జరిపి ఉరితీశారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> === వలసరాజ్యాల అనంతర కాలం === 1921-22 తిరుగుబాటు తర్వాత ముస్లింల భౌతిక బలం - ఆధునిక విద్య, వేదాంత "సంస్కరణ", ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియలో చురుకైన భాగస్వామ్యంతో పాటు - నెమ్మదిగా కోలుకుంది. ప్రాంతీయ, కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ముస్లింల సంఖ్య ఆశ్చర్యకరంగా తక్కువగానే ఉంది. 1931లో మాప్పిళ అక్షరాస్యత రేటు కేవలం 5% మాత్రమే. 1947 నాటికి కూడా మలబార్ ప్రాంతంలో కేవలం 3% తాలూకా అధికారులు మాత్రమే ముస్లింలు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> తర్వాతి సంవత్సరాల్లో ఈ వర్గం నుండి పలువురు ప్రముఖ నాయకులు ఉద్భవించారు. కాంగ్రెస్ పార్టీకి చెందిన మహమ్మద్ అబ్దుర్ రహిమాన్, ఇ. మొయిదు మౌలవి, ముఖ్యంగా స్ఫూర్తిదాయకమైన కె.ఎం. సీతీ సాహిబ్ (1898-1960) వీరిలో ఉన్నారు. భారతదేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాల్లో ముస్లిం లీగ్ కనుమరుగైనప్పటికీ, కేరళ రాష్ట్రంలో సయ్యద్ అబ్దుర్రహిమాన్ బాఫకి తంగల్, పి.ఎం.ఎస్.ఏ. పూక్కోయ తంగల్, సి.హెచ్. మహమ్మద్ కోయా వంటి నాయకులతో ఇది ఒక తీవ్రమైన రాజకీయ శక్తిగా మిగిలిపోయింది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> ముస్లిం వర్గానికి చెందిన కె.ఓ. అయేషా బాయి, ఆధునిక కేరళలో ప్రజాదరణ పొందిన మొదటి ముస్లిం మహిళ. ఆమె 1957లో కమ్యూనిస్ట్ కేరళ శాసనసభకు డిప్యూటీ స్పీకర్ అయ్యారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> రాష్ట్ర ఎన్నికలలో చురుకైన భాగస్వామ్యం ముస్లింలను కేరళలోని హిందువులు, క్రైస్తవులతో సహకార సంబంధాలలోకి తీసుకువెళ్లే వసతి మనస్తత్వాన్ని రేకెత్తించింది. ముస్లిం మెజారిటీ జిల్లాను ఏర్పాటు చేయాలన్న ముస్లిం లీగ్ కోరికను కమ్యూనిస్ట్ నేతృత్వంలోని కేరళ ప్రభుత్వం 1969లో మన్నించింది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> పాత మలబార్ జిల్లాను ప్రధాన క్యాచ్‌మెంట్ ఏరియాగా చేసుకొని 1968లో కాలికట్ విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/|title=Official website of Calicut University – Home|website=www.universityofcalicut.info|access-date=2018-10-11|archive-date=11 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111210221/http://www.universityofcalicut.info/|url-status=dead}}</ref> ప్రస్తుతం భారతదేశంలో రద్దీగా ఉండే విమానాశ్రయాల్లో పన్నెండవ స్థానంలో ఉన్న కాలికట్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం 1988లో ప్రారంభించబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.kozhikodeairport.com/#|title=Kozhikode Calicut International Airport (CCJ)|website=www.kozhikodeairport.com|access-date=2018-10-11}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users – Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-10-11}}</ref> 1996లో కోజికోడ్‌లో ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ (IIM), 2002లో నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ స్థాపించబడ్డాయి.<ref name="About IIM K">{{Cite web|url=https://www.iimk.ac.in/iimk/about/about.php|title=The Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508141700/http://www.iimk.ac.in/iimk/about/about.php|archive-date=8 May 2017|url-status=dead|access-date=10 May 2017|df=dmy-all}}</ref> ఆధునిక మాప్పిళ వేదాంత పునర్విమర్శలు, సామాజిక సంస్కరణలను కొల్లంలో వక్కోమ్ మౌలవి (1873-1932) ప్రారంభించారు. మౌలవి మొదట్లో ముహమ్మద్ అబ్దు, రషీద్ రిడా, కొంతవరకు జమాల్ అల్-దీన్ అల్-ఆఫ్ఘానీ, ముహమ్మద్ ఇబ్న్ అబ్ద్ అల్-వహాబ్ ఆలోచనల ద్వారా ప్రభావితమయ్యారు. ఆంగ్ల విద్యను అభ్యసించాలని ఆయన మాప్పిళలను ప్రోత్సహించారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> కె.ఎం. సీతీ సాహిబ్ (1898-1960), ఖతీబ్ ముహమ్మద్ కె.ఎం. మౌలవి (1886-1964), ఇ.కె. మౌలవి (1879-1974), ఎం.కె. హాజీ వంటి ప్రముఖ సంస్కర్తలు ఆయన పనిని ఆధునిక యుగానికి ముందుకు తీసుకెళ్లారు. దక్షిణ కేరళకు చెందిన కొత్త ఆలోచనలను మరింత సంప్రదాయవాద మలబార్ ప్రాంతానికి వ్యాప్తి చేయడానికి కె.ఎం. మౌలవి ప్రయత్నించారు. సి.ఓ.టి. కుంజిపక్కి సాహిబ్, మౌలవి అబుస్సబాహ్ అహ్మదలి (మరణం 1971), కె.ఎ. జలీల్, సి.ఎన్. అహమ్మద్ మౌలవి, కె.ఓ. అయేషా బాయి 20వ శతాబ్దానికి చెందిన ఇతర ప్రముఖ సామాజిక, రాజకీయ సంస్కర్తలు. 1964లో పి.కె. అబ్దుల్ గఫూర్, అతని స్నేహితులు స్థాపించిన ముస్లిం ఎడ్యుకేషనల్ సొసైటీ (MES) అనే సంస్థ కూడా సమాజ అభివృద్ధిలో పాత్ర పోషించింది. ఐక్య సంఘం (1922లో కొడుంగళూర్‌లో స్థాపించబడింది), ఫరూక్ కళాశాల (1948లో స్థాపించబడింది) కూడా ముస్లింలలో ఉన్నత విద్యను ప్రోత్సహించాయి.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> తర్వాతి సంవత్సరాల్లో (1960ల మధ్యకాలం నుండి) కేరళకు చెందిన పెద్ద సంఖ్యలో ముస్లింలు పర్షియన్ గల్ఫ్ దేశాలలో విస్తృతమైన ఉపాధి పొందారు. గల్ఫ్ రష్‌లో ఈ విస్తృత భాగస్వామ్యం సమాజానికి భారీ ఆర్థిక, సామాజిక ప్రయోజనాలను అందించింది. ఉపాధి పొందిన మాప్పిళల సంపాదన నుండి భారీగా నిధులు వస్తుండటంతో, విస్తృతంగా ఉన్న పేదరికం, నిరుద్యోగం, విద్యాపరమైన వెనుకబాటుతనం వంటి సమస్యలు మారడం ప్రారంభించాయి.<ref name="Miller" /> మాప్పిళ సమాజం ఇప్పుడు కోలుకోవడం, మార్పు, ఆధునిక ప్రపంచంలో సానుకూల ప్రమేయం ద్వారా గుర్తించబడిన భారతీయ ముస్లింల విభాగంగా పరిగణించబడుతుంది. మాప్పిళ మహిళలు ఇప్పుడు వృత్తిపరమైన రంగాలలో చేరడానికి, నాయకత్వ పాత్రలు పోషించడానికి వెనుకాడటం లేదు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> తాజా ప్రభుత్వ డేటా ప్రకారం, మాప్పిళల పంపిణీ కేంద్రమైన మలప్పురం జిల్లాలో మహిళా అక్షరాస్యత రేటు 91.55% (2011 సెన్సస్) వద్ద ఉంది.<ref>{{cite web | title=Literacy Rate 2011 | website=Government of Kerala, India | date=2019-08-14 | url=https://kerala.gov.in/web/guest/literacy-rate-2011 | access-date=2019-08-14 | archive-date=14 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200814231402/https://kerala.gov.in/web/guest/literacy-rate-2011 | url-status=dead }}</ref> ఫోర్బ్స్ మ్యాగజైన్ (2018) ప్రకారం, భారతదేశంలో 19వ అత్యంత సంపన్నుడైన లూలు గ్రూప్ చైర్మన్ ఎం.ఏ. యూసుఫ్ అలీ అత్యంత సంపన్న మలయాళీ.<ref>"Yusuf Ali is the richest Malayali and he is richer than Donald Trump" ''Malayala Manorama'' March 2018 [https://english.manoramaonline.com/business/news/2018/03/07/yusuf-ali-is-the-richest-malayali-and-he-is-richer-than-donald-t.html]</ref> దుబాయ్ ప్రధాన కేంద్రంగా ఉన్న ఆస్టర్ డిఎమ్ హెల్త్‌కేర్ చైర్మన్ ఆజాద్ మూపెన్, కేరళకు చెందిన మరొక ప్రధాన ముస్లిం పారిశ్రామికవేత్త.<ref>{{cite web | title=TOI's top 10: World's richest Malayalis | website=The Times of India | date=2015-06-04 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/TOIs-top-10-Worlds-richest-Malayalis/articleshow/47535831.cms | access-date=2019-08-14}}</ref> 2016లో సౌదీ అరేబియాలో పర్యటించిన భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ, సౌదీ రాజు సల్మాన్‌కు కొడుంగళూర్ మసీదు బంగారు పూతతో కూడిన ప్రతిరూపాన్ని బహుకరించారు.<ref name=":3" /> 1947లో బ్రిటిష్ వారి నుండి భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి, పూర్వపు మలబార్ జిల్లాలోని అత్యధిక శాతం ముస్లింలు ముస్లిం లీగ్‌కు మద్దతు ఇచ్చారు. దక్షిణ కేరళలో ఈ వర్గం సాధారణంగా భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌కు మద్దతు ఇస్తుంది, ఉత్తర కేరళలో కొంత శాతం కమ్యూనిస్ట్ వామపక్షాలకు ఓటు వేస్తారు. రాజకీయంగా, కేరళలోని ముస్లింలు ఆధునిక కేరళలోని ఇతర ప్రధాన వర్గాల కంటే ఎక్కువ ఏకాభిప్రాయాన్ని ప్రదర్శించారు.<ref name="Nossiter" /> == నాయర్ ముస్లింలు, మరుమక్కతాయం == ముఖ్యంగా మధ్యయుగంలో ఉత్తర మలబార్‌లో (కోజికోడ్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలతో సహా) నాయర్ కులం నుండి మారిన ముస్లింలు,<ref>Nawas, Hysom (1997). Muslim History of North Malabar. p. 23.</ref> ఇస్లాంలోకి మారిన తర్వాత కూడా మరుమక్కతాయం (లేదా తావళి) అని పిలువబడే నాయర్ మాతృస్వామ్య వ్యవస్థ అంశాలను ఆచరించడం కొనసాగించారు. స్త్రీ పరంపర ద్వారా వంశాన్ని, వారసత్వాన్ని గుర్తించే ఈ వ్యవస్థ, తారావాడు (పూర్వీకుల ఇల్లు) చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది, కరణవర్ (మేనమామ) కుటుంబ పెద్దగా వ్యవహరిస్తారు. ఇస్లామిక్ చట్టం సమానత్వ వారసత్వ వ్యవస్థను సమర్థిస్తున్నప్పటికీ, ముఖ్యంగా మలబార్ ప్రాంతంలో ఇస్లాం స్వీకరించిన ఈ కుటుంబాలలో చాలా మంది అనేక తరాల పాటు మాతృస్వామ్య ఆచారాలను కొనసాగించారు. ఇది ఇస్లాం పూర్వ సామాజిక నిర్మాణాలు చూపిన లోతైన ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. కాలక్రమేణా, ఇస్లామిక్ నిబంధనల ప్రభావం పెరగడంతో, ఈ కుటుంబాలలో చాలా వరకు క్రమంగా సమానత్వ వ్యవస్థకు మారాయి. అయినప్పటికీ మాతృస్వామ్య వ్యవస్థ అంశాలు కొన్ని వర్గాలలో కొనసాగాయి. ఇది కేరళలో సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు, మతపరమైన ఆచారాల మధ్య ఉన్న సంక్లిష్ట పరస్పర చర్యను హైలైట్ చేస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=The Marumakkattayam And Aliyasantana System |url=https://www.legalserviceindia.com/articles/mds.htm#:~:text=The%20definition%20of%20Marumakkathayam%20in,by%20Marumakkathayam%20Law%20of%20Inheritance. |access-date=2024-08-12 |website=www.legalserviceindia.com}}</ref><ref name=":5">Koya, S. M. Mohamed (1979). "Matriliny and Malabar Muslims". Proceedings of the Indian History Congress. Vol. 40, pp. 419–431.</ref> == మతపరమైన ధోరణులు/వర్గాలు == కేరళలోని చాలా మంది ముస్లింలు మతపరమైన చట్టంలోని సాంప్రదాయ షఫీ పాఠశాలను అనుసరిస్తారు (వీరిని కేరళలో సాంప్రదాయవాద సున్నీలుగా పిలుస్తారు), అయితే ఒక పెద్ద మైనారిటీ సున్నీ ఇస్లాంలో అభివృద్ధి చెందిన ఆధునిక ఉద్యమాలను అనుసరిస్తుంది. రెండో వర్గంలో మెజారిటీ సలాఫిస్టులు (ముజాహిద్‌లు), మైనారిటీ ఇస్లామిస్టులు ఉన్నారు.<ref name="brill1">Miller, Roland. E., "Mappila" in "The Encyclopedia of Islam". Volume VI. E. J. Brill, Leiden. 1987 pp. 458–56.</ref> ఇక్కడ ప్రస్తావించబడిన సున్నీలు వారి సంప్రదాయ విశ్వాసాలు, ఆచారాలు, షఫీ మజహబ్‌కు కట్టుబడి ఉండటం ద్వారా గుర్తించబడతారు. అయితే సలాఫీ ముజాహిద్‌లు అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్న ఇతర మతపరమైన ధోరణులను సున్నీ ఇస్లాంలో ఆధునిక "సంస్కరణ" ఉద్యమాలుగా చూస్తారు. సున్నీలు, ముజాహిద్‌లు ఇద్దరూ మళ్లీ అనేక ఉప-గుర్తింపులుగా విభజించబడ్డారు.<ref>Shajahan Madampat, "Malappuram Isn't Mini Kashmir" ''Outlook'' 21 August 2017 [https://www.outlookindia.com/magazine/story/malappuram-isnt-mini-kashmir/299195]</ref><ref name="brill1" /> * సున్నీ ఇస్లాం<ref name=":21">[https://core.ac.uk/download/pdf/2788279.pdf Islamism and Social Reform in Kerala, South India] Modern Asian Studies</ref> ** షఫీ - ప్రధానంగా రెండు వర్గాలు (కేరళలోని మెజారిటీ సంప్రదాయ సున్నీలు షఫీలు). ** హనఫీ * సలాఫిస్టులు (ముజాహిద్‌లు) - వివిధ చీలిక వర్గాలతో (వివిధ స్థాయిల స్వచ్ఛతతో).<ref name=":21"/> కేరళ నద్వతుల్ ముజాహిదీన్ (K. N. M) కేరళలో అతిపెద్ద ముజాహిద్ సంస్థ.<ref name=":21" /> * ఇస్లామిస్టులు (జమాతే-ఇస్లామీ హింద్) - కేరళలో రాజకీయ ఇస్లాంకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నారు.<ref name=":21"/> * షియా ఇస్లాం == సంస్కృతి == === సాహిత్యం === మాప్పిళ పాటలు/కవితలు అనేవి 16వ శతాబ్దంలో ఉద్భవించిన ప్రసిద్ధ జానపద సంప్రదాయం. ఈ బల్లాడ్‌లు మలయాళం/తమిళం, అరబిక్, పర్షియన్/ఉర్దూల సంక్లిష్ట మిశ్రమంలో సవరించిన అరబిక్ లిపిలో సంకలనం చేయబడ్డాయి.<ref name="hindu_may09">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2006/05/07/stories/2006050719690300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107014307/http://www.hindu.com/2006/05/07/stories/2006050719690300.htm|url-status=dead|archive-date=7 November 2012|title=Preserve identity of Mappila songs|date=7 May 2006|access-date=15 August 2009|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref> మాప్పిళ పాటలకు ఒక ప్రత్యేకమైన సాంస్కృతిక గుర్తింపు ఉంది, అవి ద్రావిడ దక్షిణ భారతదేశం, పశ్చిమాసియా రెండింటి నీతి, సంస్కృతి మిశ్రమంగా వినిపిస్తాయి. ఇవి శృంగారం, వ్యంగ్యం, మతం, రాజకీయాల వంటి ఇతివృత్తాలతో వ్యవహరిస్తాయి. మోయిన్‌కుట్టి వైద్యర్ (1875-91) సాధారణంగా మాప్పిళ పాటల కవిగా పరిగణించబడతారు.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /> 1921-22 తిరుగుబాటు తర్వాత ఆధునిక మాప్పిళ సాహిత్యం అభివృద్ధి చెందడంతో, మతపరమైన ప్రచురణలు ఈ రంగంలో ఆధిపత్యం వహించాయి.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> వైకం ముహమ్మద్ బషీర్ (1910-1994), అతని తర్వాత యు.ఎ. ఖాదర్, కె.టి. ముహమ్మద్, ఎన్.పి. ముహమ్మద్, మొయిదు పడియాత్ ఆధునిక కాలపు ప్రముఖ మాప్పిళ రచయితలు. మాప్పిళ మ్యాగజైన్ సాహిత్యం, దినపత్రికలు - అన్నీ మలయాళంలో - కూడా విస్తృతంగా ఉన్నాయి, ముస్లింలలో విమర్శనాత్మకంగా చదవబడతాయి. 1934లో స్థాపించబడిన "చంద్రిక" వార్తాపత్రిక, మాప్పిళ సమాజ అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పాత్ర పోషించింది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2"/> === మలబార్ ముస్లిం జానపద కళలు === * ఒప్పన అనేది కేరళలోని ముస్లింలలో ఒక ప్రసిద్ధ సామాజిక వినోద రూపం. ఇది సాధారణంగా పెళ్లికి ఒక రోజు ముందు వివాహ వేడుకలలో భాగంగా, సంగీతకారులతో సహా సుమారు పదిహేను మంది మహిళలతో ప్రదర్శించబడుతుంది. అన్ని అలంకరణలతో, బంగారు ఆభరణాలతో కప్పబడి ఉన్న వధువు ప్రధాన ప్రేక్షకుడు; ఆమె పీఠంపై కూర్చుంటుంది, దాని చుట్టూ పాటలు, నృత్యం జరుగుతాయి. మహిళలు పాడుతున్నప్పుడు, లయబద్ధంగా చేతులు చప్పట్లు కొడుతూ, అడుగులు వేస్తూ వధువు చుట్టూ కదులుతారు. ఇద్దరు ముగ్గురు అమ్మాయిలు పాటలు ప్రారంభిస్తారు, మిగిలిన వారు కోరస్‌లో కలుస్తారు. * కోల్‌కాలి కేరళ ముస్లింలలో ప్రసిద్ధ నృత్య రూపం. దీనిని రెండు కర్రలతో 12 మంది వ్యక్తుల బృందంలో ప్రదర్శిస్తారు. * డఫ్ ముట్టు<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4WcJ7kNsdrA |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/4WcJ7kNsdrA| archive-date=2021-12-12 |url-status=live|title=Madikeri, Coorg, "Gaddige Mohiyadeen Ratib" Islamic religious "dikr" is held once in a year. |date=21 May 2009 |publisher=YouTube |access-date=17 February 2012}}{{cbignore}}</ref> (దీనిని దుభ్ ముట్టు అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది కేరళ ముస్లింలలో ప్రబలంగా ఉన్న ఒక కళా రూపం. ఇందులో తప్పిట్ట అని కూడా పిలువబడే సాంప్రదాయ డఫ్ లేదా డాఫ్‌ను ఉపయోగిస్తారు. పాల్గొనేవారు డఫ్‌ను కొడుతూ లయకు అనుగుణంగా నృత్యం చేస్తారు. * వయనాడ్ మాప్పిళ సమాజంలో జానపద సంప్రదాయాలను ఆచరించే ప్రజలలో మాప్పిళ రామాయణం బల్లాడ్ గానం ప్రబలంగా ఉంది.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/when-ramlila-begins-with-a-wazu/articleshow/54758073.cms |access-date=2023-12-27 |title=Muslim Ramayana traditions of India|newspaper=The Times of India |date=9 October 2016 }}</ref> సాధారణ మతపరమైన వ్యాఖ్యానాలకు భిన్నంగా, మాప్పిళ రామాయణం సాంస్కృతిక జ్ఞాపకాలను గుర్తుచేస్తుంది, మలబార్ ముస్లిం వాతావరణంలో ఏర్పాటు చేయబడింది.<ref>{{cite web |url=https://maddy06.blogspot.com/2011/01/mappila-lamayana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227093131/https://maddy06.blogspot.com/2011/01/mappila-lamayana.html |archive-date=27 December 2023 |access-date=2023-12-27 |url-status=bot: unknown |title=Malabari Ramayan |date=8 January 2011 }}</ref> === వంటకాలు === {{Multiple image |align= centre |direction = horizontal |width= 150 |header_align = left/right/center |footer_align = left/right/center |header_background = |footer_background = |image1 = Pathiri.jpg |caption1 = బియ్యం పిండితో చేసే పత్తిరి, మలబార్‌లోని సాధారణ అల్పాహార వంటకాల్లో ఒకటి |image2 = KallummakkayaNirachath.jpg |caption2 = కల్లుమ్మక్కాయ నిరచతు లేదా అరిక్కడుక్క (బియ్యం కూరిన ఆలుచిప్పలు) |image3 = Chicken Biriyani with Raita.jpg |caption3 = పెరుగు చట్నీ (రైతా)తో తలస్సేరి బిర్యానీ |image4 = Calicut Halwa.jpg |caption4 = కన్నూర్, తలస్సేరి, కోజికోడ్, పొన్నాని వంటి పట్టణాల్లో హల్వాకు ప్రసిద్ధి }} మహమ్మదన్ మాప్పిళ వంటకాలు సాంప్రదాయ కేరళ, పర్షియన్, యెమెనీ, అరబ్ ఆహార సంస్కృతి సమ్మేళనం.<ref name="MC">{{Cite news|title=Straight from the Malabar Coast|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=Sabhnani|first=Dhara Vora|date=June 14, 2019|access-date=January 26, 2021|work=The Hindu}}</ref> ఈ పాక సంస్కృతుల కలయిక చాలా వంటకాల తయారీలో ఉత్తమంగా కనిపిస్తుంది.<ref name="MC"/> కల్లుమ్మక్కాయ (ఆలుచిప్పలు) కూర, ఇరాచి పుట్టు (ఇరాచి అంటే మాంసం), పరోటాలు (మృదువైన ఫ్లాట్‌బ్రెడ్), పత్తిరి (ఒక రకమైన బియ్యపు పాన్‌కేక్), నెయ్యి అన్నం ఇక్కడి ఇతర ప్రత్యేకతలు. సుగంధ ద్రవ్యాల విశిష్ట వినియోగం మాప్పిళ వంటకాల ముద్ర - నల్ల మిరియాలు, యాలకులు, లవంగాలు విపరీతంగా ఉపయోగిస్తారు. మలయాళంలో పిట్ మండి అని ప్రసిద్ధి చెందిన మండి (ఆహారం) మలబార్ వెర్షన్ మరొక ప్రసిద్ధ వంటకం, దీనికి యెమెన్ ప్రభావం ఉంది. తలస్సేరి బిర్యానీ, కన్నూర్ బిర్యానీ, కోజికోడ్ బిర్యానీ, పొన్నాని బిర్యానీ వంటి వివిధ రకాల బిర్యానీలను మాప్పిళ వర్గం తయారు చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|date=2017-06-23|title=Thalassery Chicken Biriyani|url=https://www.thetakeiteasychef.com/thalassery-chicken-biriyani-recipe|access-date=2021-05-13|website=The Take It Easy Chef|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shamsul|date=2016-05-07|title=Calicut Biryani Recipe I Kozhikodan Biriyani Recipe|url=https://www.cookawesome.com/calicut-biryani-recipe-kozhikodan-biriyani-recipe/|access-date=2021-05-13|website=CookAwesome|language=en-US|archive-date=1 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001041102/https://www.cookawesome.com/calicut-biryani-recipe-kozhikodan-biriyani-recipe/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC"/> వీరి చిరుతిళ్లలో ఉన్నక్కాయ (జీడిపప్పు, కిస్మిస్, చక్కెర మిశ్రమంతో కూడిన బాగా వేయించిన, ఉడికించిన పండిన అరటిపండు పేస్ట్ కవరింగ్), పళం నిరచతు (కొబ్బరి తురుము, బెల్లం లేదా చక్కెర నింపిన పండిన అరటిపండు), గుడ్లతో చేసిన ముత్తమాల, చట్టి పత్తిరి (గొప్ప ఫిల్లింగ్‌తో కాల్చిన, పొరల చపాతీ లాంటి పిండితో చేసిన డెజర్ట్), అరిక్కడుక్క మొదలైనవి ఉంటాయి.<ref name="MC_2">{{Cite news|title=Flavours unlimited from the Malabar coast|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Food/flavours-unlimited-from-the-malabar-coast/article6170291.ece|last=Kurian|first=Shijo|date=July 2, 2014|access-date=January 26, 2021|work=The Hindu}}</ref><ref name="MC"/> == ఇవి కూడా చూడండి == * అరబీ మలయాళ లిపి * బేరి భాష * [[మలబార్ మసీదు]] == మూలాలు == {{reflist}} == మరింత చదవడానికి == * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage | access-date = 3 December 2020}} (16వ శతాబ్దంలో జైనుద్దీన్ మఖ్దూమ్ II కేరళ సమాజం గురించి వ్రాసిన చారిత్రక గ్రంథం తుహ్ఫత్ ఉల్ ముజాహిదీన్ ఆంగ్ల అనువాదం) == బాహ్య లింకులు == {{commons category}} {{Wikiquote}} *[https://www.youtube.com/watch?v=xUYS0oAmBek BBC Hindi on Muslims in Kerala] [[వర్గం:కేరళలో ఇస్లాం]] {{notelist}} [[వర్గం:ముస్లిం కులాలు]] 2lf2a5oerhfdf5v4dub43kjjd8euuq2 మలయాళీ ప్రవాసులు 0 505171 4936761 4927163 2026-08-16T17:51:54Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 2 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4936761 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="8" |మలయాళీ ప్రవాసులు |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |మొత్తం జనాభా |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr><span style="white-space:nowrap;">&#x2009;60 లక్షలు</span> (35 లక్షల మంది కేరళకు చెందిన గల్ఫ్ ప్రవాసులతో సహా<ref><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFPeterSanghviNarendran2020"><span class="cx-segment" data-segmentid="706">Peter, Benoy; Sanghvi, Shachi; Narendran, Vishnu (2020). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="707">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7659401 "Inclusion of Interstate Migrant Workers in Kerala and Lessons for India"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="708">''The Indian Journal of Labour Economics''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="709">'''63''' (4): <span class="nowrap">1065–</span>1086. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="710">[[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1007/s41027-020-00292-9|10.1007/s41027-020-00292-9]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="712">[[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7659401 7659401]</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="714">[[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33204053 33204053].</span></cite></ref>) (2020 est.) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |గణనీయమైన జనాభా కలిగిన ప్రాంతాలు |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] | class="infobox-data" |773,000<ref name="Zachariah" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Kuwait.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[కువైట్]] | class="infobox-data" |634,738<ref name="NoRKA2" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[సౌదీ అరేబియా]] | class="infobox-data" |595,000<ref name="Zachariah"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation news cs1">[http://indianexpress.com/article/india/india-others/kerala-migration-survey-2014-states-youth-still-fly-abroad-for-livelhood/99/ "Kerala Migration Survey – 2014"]. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Qatar.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[ఖతార్]] | class="infobox-data" |445,000<ref name="NoRKA2" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Malaysia.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[మలేషియా]] | class="infobox-data" |228,900<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://joshuaproject.net/people_groups/17433/MY "Malayali, Malayalam in Malaysia"].</cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[ఒమన్]] | class="infobox-data" |195,300<ref name="NoRKA2" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Bahrain.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[బహ్రెయిన్]] | class="infobox-data" |101,556<ref name="NoRKA2">Zachariah, K. C. & Rajan, S. Irudaya (2011), ''[http://www.cds.edu/wp-content/uploads/2012/11/WP450.pdf Kerala Migration Survey 2011] [https://web.archive.org/web/20200110145155/http://www.cds.edu/wp-content/uploads/2012/11/WP450.pdf Archived] 2020-01-10 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF), Department of Non-resident Keralite Affairs, Government of Kerala, p. 29. </ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_the_United_States.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | class="infobox-data" |84,000<ref name="KeraliUSA"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20160304073622/http://40days.homestead.com/Day_22_-_People.pdf "Website Disabled"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Canada_(Pantone).svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[కెనడా]] | class="infobox-data" |77,910<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810021601 "Knowledge of languages by age and gender: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions"]. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Australia_(converted).svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[ఆస్ట్రేలియా]] | class="infobox-data" |53,206<ref name="Languages spoken at home in Australia"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20181226071838/https://profile.id.com.au/australia/language "In the Australia, 18% of people spoke a language other than English at home in 2011"]. </cite></ref><ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation news cs1" id="India-born_Malayalam-speaking_community_in_Australia:_Some_interesting_trends">[http://timesofindia.indiatimes.com/nri/contributors/contributions/anubhav-tewari/India-born-Malayalam-speaking-community-in-Australia-Some-interesting-trends/articleshow/38471723.cms "India-born Malayalam-speaking community in Australia: Some interesting trends"]. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_the_United_Kingdom_(1-2).svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్]] | class="infobox-data" |45,264<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation news cs1">[http://www.thehindu.com/todays-paper/survey-finds-only-1625-lakh-norks/article5299108.ece "Survey finds only 16.25 lakh NoRKs"]. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Singapore.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[సింగపూర్]] | class="infobox-data" |26,000<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/pm-lee-hsien-loong-singapore-malayalee-association-100th-anniversary-dinner "Singapore Malayalee Association 100th Anniversary"]. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Ireland.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఐర్లాండ్|ఐర్లాండ్]] | class="infobox-data" |24,674<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/migrationanddiversity/ "Irish Census 2016"].</cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_New_Zealand.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[న్యూజిలాండ్]] | class="infobox-data" |6,800<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://joshuaproject.net/people_groups/17433/NZ "Joshua Project Census"].</cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Germany.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[జర్మనీ]] | class="infobox-data" |5,867<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1" id="CITEREFSwamy2005">Swamy, M. R. Narayan (5 October 2005). </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Indonesia.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[ఇండోనేషియా]] | class="infobox-data" |4,000<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[Wikipedia:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2019)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Austria.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[ఆస్ట్రియా]] | class="infobox-data" |3,784<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[http://www.viennamalayaleeassociation.com "Vienna Malayalee Association"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614105941/http://viennamalayaleeassociation.com/ |date=2021-06-14 }}.</cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Japan.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[జపాన్]] | class="infobox-data" |500<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[http://www.nihonkairali.com/display.aspx?v=s&id=130&hs=1 "Welcome to Nionkairali.com – Indian Malayalees in Japan- Japan malayalees, Malayali, Keralite, Tokyo"]. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Finland.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[ఫిన్‌లాండ్]] | class="infobox-data" |474<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20210407133215/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/?rxid=726cd24d-d0f1-416a-8eec-7ce9b82fd5a4 "Väestö 31.12. Muuttujina Maakunta, Kieli, Ikä, Sukupuoli, Vuosi ja Tiedot"]. </cite></ref> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |భాషలు |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[మలయాళం]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |మతం |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Predominantly''':<br /><br />[[File:Om.svg|16x16px]][[హిందూమతం]]<br /><br />'''Minority''':<br /><br /> [[File:Allah-green.svg|16x16px]] [[ఇస్లాం]] [[File:Christian_cross.svg|17x17px]] [[క్రైస్తవ మతం]]<ref name="census_2016_religion"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS "Population by religious community – 2011"]. </cite></ref><br /><br />[[File:Dharma_Wheel.svg|18x18px]] [[బౌద్ధమతం]], [[జుడాయిజం]], [[నాస్తికత్వం]], ఇతరాలు<ref name="census_2016_religion" /> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |సంబంధిత జాతి సమూహాలు |- | colspan="2" class="infobox-full-data" | |} '''మలయాళీ డయాస్పోరా''' అంటే భారతదేశంలోని [[కేరళ]] [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]], [[మా‌హె|మహే,]] [[లక్షద్వీప్]] [[కేంద్రపాలిత ప్రాంతం|కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలనే]] తమ మాతృభూమికి వెలుపల నివసించే మలయాళీ ప్రజలు. <ref>{{Cite web|date=29 March 2019|title=Lok Sabha 2019: How the Telugu diaspora is pulling its weight in the two states|url=https://www.thenewsminute.com/article/lok-sabah-2019-how-telugu-diaspora-are-pulling-their-weight-two-states-99158}}</ref> ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్ గల్ఫ్, [[ఉత్తర అమెరికా]], [[ఐరోపా|యూరప్]], [[ఆస్ట్రేలియా]], [[కరిబియన్|కరేబియన్]], [[ఆఫ్రికా]], ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇతర ప్రాంతాలలో కనిపిస్తాయి. == వలస నమూనాలు, చరిత్ర == === ప్రారంభ వలస === 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[మలేషియా]], [[సింగపూరు|సింగపూర్]] వంటి దేశాలకు మలయాళీలు వలస వెళ్లడానికి ప్రధాన కారణం తోటల పనులలో లభించిన అవకాశాలే. చాలా మంది మలయాళీలు [[సహజ రబ్బరు|రబ్బరు]], ఇతర తోటలలో పని చేయడానికి ఈ ప్రాంతాలకు తరలివెళ్లారు. <ref>{{Cite web|title=Malayali, Malayalam in Malaysia|url=https://joshuaproject.net/people_groups/17433/MY|access-date=14 February 2025}}</ref> === గల్ఫ్ బూమ్ === 1970లు, 1980ల నాటి చమురు విజృంభణ సమయంలో, [[కేరళ గల్ఫ్ డయాస్పోరా|మలయాళీలు]], ఇతర భారతీయులు పెద్ద ఎత్తున పర్షియన్ గల్ఫ్ దేశాలకు వలస వెళ్లారు, దీనినే గల్ఫ్ బూమ్ అని పిలుస్తారు. నిర్మాణం, ఆరోగ్య సంరక్షణ, ఇతర రంగాలలో కార్మికుల అవసరం [[సౌదీ అరేబియా]], [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]], [[కువైట్]], [[ఖతార్]] వంటి దేశాలకు గణనీయ సంఖ్యలో మలయాళీలను ఆకర్షించింది. <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/kerala-migration-survey-2014-states-youth-still-fly-abroad-for-livelhood/|title=Kerala Migration Survey – 2014|date=17 September 2014|work=The Indian Express|access-date=21 October 2014}}</ref> == ఇటీవలి పోకడలు == ఇటీవలి సంవత్సరాలలో, వలస పోకడలు [[ఉత్తర అమెరికా]], [[ఐరోపా|యూరప్]], ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాల వైపు మారాయి. మలయాళీలు ఇప్పుడు [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|యునైటెడ్ స్టేట్స్]], [[కెనడా]], [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్డమ్]], [[ఆస్ట్రేలియా]], [[జర్మనీ]] వంటి దేశాలలో అవకాశాలను కోరుకుంటున్నారు.<ref name="www150.statcan.gc.ca">{{Cite web|date=7 May 2021|title=Knowledge of languages by age and gender: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810021601|access-date=3 January 2023|website=Census Profile, 2021 Census|publisher=Statistics Canada Statistique Canada}}</ref> == సామాజిక-ఆర్థిక ప్రభావం == === నైపుణ్యం, జ్ఞాన బదిలీ === ప్రవాస మలయాళీలు కూడా, ముఖ్యంగా ఆరోగ్య సంరక్షణ, ఐటీ, [[విద్య]] వంటి రంగాలలో నైపుణ్య, జ్ఞాన బదిలీకి దోహదపడ్డారు. చాలా మంది ప్రవాస కేరళీయులు (NRKలు) విలువైన నైపుణ్యాన్ని తిరిగి తీసుకువచ్చి, [[కేరళ|కేరళలోని]] ఈ రంగాల అభివృద్ధికి సహాయపడ్డారు. == సాంస్కృతిక పరిరక్షణ, పండుగలు == === ఓనం === [[ఓణం|ఓనం]] అనేది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న మలయాళీలు ఎంతో ఉత్సాహంతో జరుపుకునే పంటల పండుగ. ఇది సాంప్రదాయ నృత్యాలు, సంగీతం, విందులతో సహా వివిధ సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలతో గుర్తించబడుతుంది. <ref>{{Cite web|title=Onam Celebrations|url=https://www.onamfestival.org/|access-date=14 February 2025}}</ref> === విషు === విషు అనేది కేరళ నూతన సంవత్సర పండుగ, దీనిని "విషుక్కణి" (శుభప్రదమైన వస్తువులతో చేసే ఒక ఆచారబద్ధమైన అమరిక) ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా జరుపుకుంటారు. ఈ పండుగను ప్రవాస మలయాళీలు కూడా విస్తృతంగా జరుపుకుంటారు. <ref>{{Cite web|title=Vishu Festival|url=https://www.vishufestival.org/|access-date=14 February 2025}}</ref> === మలయాళ భాష === సాంస్కృతిక సంఘాలు, పాఠశాలలు, మీడియా ద్వారా [[మలయాళం|మలయాళ భాషను]] ప్రోత్సహించడానికి, పరిరక్షించడానికి ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. ఈ సంస్థలు తరచుగా మలయాళ భాషా తరగతులను అందిస్తాయి, భాష, సంప్రదాయాలను సజీవంగా ఉంచడానికి సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తాయి. <ref>{{Cite web|title=Malayalam Language Promotion|url=https://www.malayalamassociation.org/|access-date=14 February 2025}}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ప్రవాసులు ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లు == === గుర్తింపు, ఏకీకరణ === సాంస్కృతిక గుర్తింపును, ఆతిథ్య సమాజంలో ఏకీకరణను సమతుల్యం చేసుకోవడం అనేది ప్రవాస మలయాళీలు ఎదుర్కొంటున్న ఒక సవాలు. వారు తమ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని కాపాడుకుంటూనే, ఆతిథ్య దేశ సమాజంలో కలిసిపోయి, తమ వంతు సహకారం అందించడానికి కూడా కృషి చేస్తారు. === చట్టపరమైన, కార్మిక సమస్యలు === చట్టపరమైన హోదా, కార్మిక హక్కులు, పని పరిస్థితులకు సంబంధించిన సమస్యలు ముఖ్యమైనవి, ప్రత్యేకించి [[గల్ఫ్ సహకార మండలి|గల్ఫ్ సహకార మండలి (GCC)]] దేశాలలో నివసించే వారికి. చాలా మంది మలయాళీలు వీసా నిబంధనలు, కార్మిక ఒప్పందాలు, పని పరిస్థితులకు సంబంధించిన సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్నారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.gulfnews.com/world/asia/india/malayali-labour-rights-issues-1.1625287|title=Gulf Malayalis and Labor Issues|access-date=14 February 2025}}</ref> === సామాజిక మద్దతు వ్యవస్థలు === సామాజిక మద్దతును అందించడంలో, మానసిక ఆరోగ్యం, కుటుంబ విచ్ఛిన్నం వంటి సమస్యలను పరిష్కరించడంలో సామాజిక సంస్థలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ఈ సంస్థలు మలయాళీలు విదేశాలలో నివసించే సవాళ్లను ఎదుర్కోవడంలో సహాయపడటానికి వివిధ సేవలను అందిస్తాయి. <ref>{{Cite web|title=Malayali Community Support Organizations|url=https://www.malayalicommunity.org/|access-date=14 February 2025}}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == సాహిత్యం, కళలకు చేసిన కృషి == === సాహిత్యం === ప్రవాసంలో ఉన్న మలయాళీ రచయితల రచనలు లేదా ప్రవాస అనుభవం గురించి రాసే వారి రచనలు సాహిత్య ప్రపంచాన్ని సుసంపన్నం చేశాయి. [[అరుంధతీ రాయ్|అరుంధతి రాయ్]], [[ఎం.టి.వాసుదేవన్ నాయర్|ఎం.టి. వాసుదేవన్ నాయర్]] వంటి రచయితలు గణనీయమైన కృషి చేశారు. <ref>{{Cite web|title=Malayali Authors|url=https://www.malayaliliterature.org/authors/|access-date=14 February 2025}}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === సినిమా === విదేశాలలో నివసిస్తున్న మలయాళీల జీవితాన్ని చిత్రీకరించే చిత్రాల రూపంలో, [[మలయాళ సినిమా|మలయాళ సినిమాపై]] ప్రవాస భారతీయుల ప్రభావం గణనీయంగా ఉంది. " [[ది గోట్ లైఫ్|ది మేక జీవితం (ఆడుజీవితం)]] ", " వరవేల్పు ", " అరబిక్కత " వంటి సినిమాలు గల్ఫ్‌లోని మలయాళీల అనుభవాలను హైలైట్ చేస్తాయి. <ref>{{Cite web|title=Malayalam Cinema and Diaspora|url=https://www.malayalamcinema.com/movies/|access-date=14 February 2025|archive-date=21 ఏప్రిల్ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421195718/https://www.malayalamcinema.com/movies/|url-status=dead}}</ref> === సంగీతం, నృత్యం === [[కథాకళి|కథకళి]], [[మోహినియాట్టం]] వంటి సాంప్రదాయ సంగీత, నృత్య రూపాలు [[కేరళ సంస్కృతి|సాంస్కృతిక పరిరక్షణలో]] కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ప్రవాసంలో ఉన్న సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు, సంస్థల ద్వారా ఈ కళారూపాలు ప్రోత్సహించబడతాయి. <ref>{{Cite web|title=Kathakali and Mohiniyattam|url=https://www.malayaliarts.org/|access-date=14 February 2025}}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == సాంస్కృతిక, మతపరమైన అంశాలు == ప్రవాస మలయాళీలలో అధికశాతం మంది [[హిందూధర్మం|హిందూ మతాన్ని]] ఆచరిస్తుండగా, అల్పసంఖ్యాకులు [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]], [[క్రైస్తవ మతం|క్రైస్తవం]], [[బౌద్ధ మతం|బౌద్ధం]], [[జుడాయిజం|యూదు మతం]], [[నాస్తికత్వం]], ఇతర మతాలను పాటిస్తున్నారు. ప్రవాస భారతీయులు కేరళతో బలమైన సాంస్కృతిక సంబంధాలను కొనసాగిస్తున్నారు, తరచుగా సాంప్రదాయ పండుగలను జరుపుకుంటూ, వారి భాష అయిన మలయాళాన్ని పరిరక్షిస్తున్నారు. <ref>{{Cite web|date=25 August 2015|title=Population by religious community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015|access-date=25 August 2015|website=2011 Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner}}</ref> [[మలేషియా|మలేషియాలో]], మలయాళీ సమాజం 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి ఉనికిలో ఉంది, దేశ అభివృద్ధికి, ముఖ్యంగా తోటల రంగంలో గణనీయంగా దోహదపడింది. సమాజం తమ వారసత్వాన్ని ప్రోత్సహించడానికి, పరిరక్షించడానికి వివిధ సాంస్కృతిక, సామాజిక సంస్థలను స్థాపించింది. <ref>{{Cite web|title=Malayali, Malayalam in Malaysia|url=https://joshuaproject.net/people_groups/17433/MY}}</ref> [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]], [[కెనడా]], [[మధ్యప్రాచ్యం|మధ్యప్రాచ్యంలో]], మలయాళీలు తమ సాంస్కృతిక గుర్తింపును కాపాడుకోవడానికి, కొత్త వలసదారులకు మద్దతు ఇవ్వడానికి అనేక సాంస్కృతిక సంఘాలు, సంస్థలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. ఈ సంస్థలు తరచుగా సమాజాన్ని ఏకతాటిపైకి తీసుకురావడానికి [[ఓణం|ఓనం]], విషు వేడుకల వంటి కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తాయి. <ref name="www150.statcan.gc.ca"/> == ఆర్థిక సహకారాలు == ప్రవాస మలయాళీలు తాము నివసిస్తున్న దేశాలకు, అలాగే తమ మాతృభూమికి గణనీయమైన ఆర్థిక సహకారాన్ని అందించారు. పర్షియన్ గల్ఫ్ దేశాలలో, చాలా మంది మలయాళీలు ఆరోగ్య సంరక్షణ, [[ఇంజనీరింగ్]], [[విద్య]], [[నిర్మాణం]] వంటి వివిధ రంగాలలో పనిచేస్తున్నారు. [[కేరళ ఆర్థిక వ్యవస్థ|కేరళ ఆర్థికాభివృద్ధిలో]] వారి పంపిన డబ్బు కీలక పాత్ర పోషించింది. ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రకారం, 2020లో [[భారతదేశం|భారతదేశానికి]] సుమారు 83 బిలియన్ డాలర్ల విదేశీ మారకపు డబ్బు అందింది, ఇందులో గణనీయమైన భాగం గల్ఫ్ దేశాలలోని మలయాళీ ప్రవాసుల నుండి వచ్చింది. ఈ పంపకాలు కేరళలోని కుటుంబాల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడంలో సహాయపడ్డాయి, రాష్ట్ర సమగ్ర అభివృద్ధికి దోహదపడ్డాయి. <ref>{{Cite web|title=World Bank: India received $83 billion in remittances in 2020|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2020/10/29/remittance-flows-to-shrink-14-by-2021-as-covid-19-depresses-wages-and-employment|access-date=29 October 2020}}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == లోక కేరళ సభ == లోక కేరళ సభ అనేది ప్రవాస మలయాళీలను ఒకే వేదికపైకి తీసుకురావడానికి [[కేరళ ప్రభుత్వం]] ఏర్పాటు చేసిన ఒక సభ. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/cm-opens-first-meeting-of-loka-kerala-sabha/articleshow/62479680.cms|title=CM opens first meeting of Loka Kerala Sabha - Times of India|work=The Times of India|access-date=6 April 2018}}</ref> దీనిని ప్రవాస కేరళీయుల శాఖ ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించారు. కేరళను ఒక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయడానికి ప్రవాస భారతీయుల (NRKల) నైపుణ్యాన్ని ఉపయోగించుకోవడమే దీని లక్ష్యం. లోక కేరళ సభ ప్రతి రెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి జరగాలని ప్రతిపాదించబడింది. <ref name="nm">{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/bringing-non-resident-keralites-together-state-set-first-loka-kerala-sabha-74526|title=Bringing Non-resident Keralites together: State set for first Loka Kerala Sabha|date=10 January 2018|work=The News Minute|access-date=6 April 2018}}</ref> ఈ కార్యక్రమాన్ని కేరళ ముఖ్యమంత్రి [[పిన‌ర‌యి విజ‌య‌న్|పినరాయి విజయన్]] ప్రారంభించారు. <ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/kerala/kerala-govt-to-make-loka-kerala-sabha-a-permanent-feature-2062324.html|title=Kerala govt to make 'Loka Kerala Sabha' a permanent feature|date=2 December 2017|work=Zee News|access-date=6 April 2018}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * మలయాళీ * [[కేరళ గల్ఫ్ డయాస్పోరా]] * మలేషియన్ మలయాళీ * మలయాళీ అమెరికన్లు * మలయాళీ ఆస్ట్రేలియన్లు * [[ద్రావిడ ప్రజలు|ద్రావిడులు]] * తమిళ ప్రవాసులు * [[తెలుగు ప్రవాసులు]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:మలయాళీ పౌరులు]] [[వర్గం:Webarchive template wayback links]] [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] [[వర్గం:Short description is different from Wikidata]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:ప్రవాస భారతీయులు]] [[వర్గం:ప్రవాస భారతీయ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:భారతీయ సమాజం]] 2lcxel1431569ar2kwo8fbce09ql4zh మూసీ సాహిత్య ధార 0 505953 4936705 4924150 2026-08-16T14:37:33Z MYADAM ABHILASH 104188 సమాచార పెట్టె చేర్చాను 4936705 wikitext text/x-wiki '''మూసీ సాహిత్య ధార''' [[తెలంగాణ]]<nowiki/>లో [[తెలుగు|తెలుగు భాష]], సాహిత్యం, సంస్కృతి, చరిత్రల పరిరక్షణ, ప్రచారం కోసం పనిచేస్తున్న ఒక సాహిత్య సంస్థ. ఈ సంస్థ సాహిత్య [[సదస్సు]]<nowiki/>లు, పుస్తకావిష్కరణలు, ఉపన్యాసాలు, చర్చాగోష్టులు, సన్మాన కార్యక్రమాలు వంటి వివిధ సాహిత్య కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. తెలుగు సాహిత్య వికాసానికి, పరిశోధనాత్మక చర్చలకు వేదికగా నిలుస్తున్న ఈ సంస్థ [[మూసీ (పత్రిక)|మూసీ]] సాహిత్య పత్రికతో అనుబంధంగా తన కార్యకలాపాలను కొనసాగిస్తోంది.<ref>{{Cite web|last=ఆంధ్రజ్యోతి|date=2026-08-02|title=ఈ వారం వివిధ కార్యక్రమాలు 2-08-2026|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/telugu/andhrajyothy-epaper-jyothy/ee+vaaram+vividha+kaaryakramaalu+2082026-newsid-n721886096|access-date=2026-08-07|website=Dailyhunt|language=te}}</ref> {{Infobox organization | name =మూసీ సాహిత్య ధార | native_name = | image = | image_size = | alt = | caption =సాహిత్య సంస్థ | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = | motto = | predecessor = | merged = <!-- Any other organizations with which the organization was merged --> | successor = | formation = | founder = | extinction = | merger = | type = | status = | purpose = పరిశోధక, సాహిత్య, సాంస్కృతిక సంస్థ | professional_title = | headquarters = | location = [[హైదరాబాద్]], [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]] | coords = | region = | services = నూతన కవులను ప్రోత్సాహించడం, పుస్తకాలు ముద్రించడం. | membership = | language = తెలుగు | sec_gen = | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | board_of_directors = | key_people = | main_organ = <!-- or: | publication = --> <!-- మూసీ సాహిత్య ధారOrganization's principal body (assembly, committee, board, …) or publication--> | parent_organization = <!-- or: | parent_organisation = --> | subsidiaries = | secessions = | affiliations = | budget = | staff = <!--Numbers and/or types of staff--> | volunteers = <!--Numbers and/or types of volunteers--> | slogan = | website = <!-- e.g. {{url|example.com}} --> | remarks = | formerly = <!-- Any former names by which the organization known --> | footnotes = }} == చరిత్ర == తెలుగు భాష, [[సాహిత్యం]], చరిత్ర, సంస్కృతికి సంబంధించిన పరిశోధనాత్మక రచనలను ప్రోత్సహించాలనే లక్ష్యంతో ప్రముఖ చరిత్ర పరిశోధకుడు బి.ఎన్. శాస్త్రి మూసీ పత్రికను స్థాపించాడు. కాలక్రమేణా ఈ పత్రిక నిర్వహించే సాహిత్య, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలు విస్తరించడంతో మూసీ సాహిత్య ధార ఆవిర్భవించింది. సాహిత్య చర్చలు, పుస్తకావిష్కరణలు, పరిశోధనాత్మక కార్యక్రమాలకు వేదికగా నిలుస్తూ మూసీ పత్రిక తెలంగాణ సాహిత్య వర్గాల్లో ప్రత్యేక గుర్తింపును సంపాదించింది.<ref>{{Cite web|title=ముగ్గురు కవులకు సాహిత్య పురస్కారాలు {{!}} - {{!}} Sakshi|url=https://www.sakshi.com/telugu-news/yadadri/2567938|access-date=2026-08-07|website=www.sakshi.com|language=te}}</ref> == కార్యకలాపాలు == '''మూసీ సాహిత్య ధార నిర్వహించే ప్రధాన కార్యక్రమాలు:''' * సాహిత్య సదస్సులు * పుస్తకావిష్కరణలు * కవిసమ్మేళనాలు * పరిశోధనా గ్రంథాల ఆవిష్కరణ * తెలుగు భాష, సాహిత్యంపై ఉపన్యాసాలు, చర్చాగోష్టులు == లక్ష్యాలు == * తెలుగు భాష, సాహిత్య వికాసానికి తోడ్పడటం * యువ రచయితలను ప్రోత్సహించడం * చారిత్రక, సాహిత్య పరిశోధనలకు వేదిక కల్పించడం * సాహిత్య వారసత్వ పరిరక్షణకు కృషి చేయడం<ref>{{Cite web|last=deccanland|date=2020-01-01|title=తెలంగాణ చరిత్రను నిర్భయంగా చెప్పిన ధీశాలి బి.ఎన్‍.శాస్త్రి - Deccan Land|url=https://deccanland.com/2020/01/01/%e0%b0%a4%e0%b0%b2%e0%b0%97%e0%b0%a3-%e0%b0%9a%e0%b0%b0%e0%b0%a4%e0%b0%b0%e0%b0%a8-%e0%b0%a8%e0%b0%b0%e0%b0%ad%e0%b0%af-dhishali-bn-shastri-who-fearlessly-told-the-history-of-telangana/|access-date=2026-08-07|language=en-US}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * మూసీ (సాహిత్య పత్రిక) * తెలంగాణ సాహిత్యం == మూలాలు == d17wsdkfi8r3wd7bk1bdvvsmzcw1a37 4936707 4936705 2026-08-16T14:45:59Z MYADAM ABHILASH 104188 ఫోటో చేర్చాను 4936707 wikitext text/x-wiki '''మూసీ సాహిత్య ధార''' [[తెలంగాణ]]<nowiki/>లో [[తెలుగు|తెలుగు భాష]], సాహిత్యం, సంస్కృతి, చరిత్రల పరిరక్షణ, ప్రచారం కోసం పనిచేస్తున్న ఒక సాహిత్య సంస్థ. ఈ సంస్థ సాహిత్య [[సదస్సు]]<nowiki/>లు, పుస్తకావిష్కరణలు, ఉపన్యాసాలు, చర్చాగోష్టులు, సన్మాన కార్యక్రమాలు వంటి వివిధ సాహిత్య కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. తెలుగు సాహిత్య వికాసానికి, పరిశోధనాత్మక చర్చలకు వేదికగా నిలుస్తున్న ఈ సంస్థ [[మూసీ (పత్రిక)|మూసీ]] సాహిత్య పత్రికతో అనుబంధంగా తన కార్యకలాపాలను కొనసాగిస్తోంది.<ref>{{Cite web|last=ఆంధ్రజ్యోతి|date=2026-08-02|title=ఈ వారం వివిధ కార్యక్రమాలు 2-08-2026|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/telugu/andhrajyothy-epaper-jyothy/ee+vaaram+vividha+kaaryakramaalu+2082026-newsid-n721886096|access-date=2026-08-07|website=Dailyhunt|language=te}}</ref> {{Infobox organization | name =మూసీ సాహిత్య ధార | native_name = | image = | image_size = | alt = | caption =సాహిత్య సంస్థ | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = | motto = | predecessor = | merged = <!-- Any other organizations with which the organization was merged --> | successor = | formation = | founder = | extinction = | merger = | type = | status = | purpose = పరిశోధక, సాహిత్య, సాంస్కృతిక సంస్థ | professional_title = | headquarters = | location = [[హైదరాబాద్]], [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]] | coords = | region = | services = నూతన కవులను ప్రోత్సాహించడం, పుస్తకాలు ముద్రించడం. | membership = | language = తెలుగు | sec_gen = | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | board_of_directors = | key_people = | main_organ = <!-- or: | publication = --> <!-- మూసీ సాహిత్య ధారOrganization's principal body (assembly, committee, board, …) or publication--> | parent_organization = <!-- or: | parent_organisation = --> | subsidiaries = | secessions = | affiliations = | budget = | staff = <!--Numbers and/or types of staff--> | volunteers = <!--Numbers and/or types of volunteers--> | slogan = | website = <!-- e.g. {{url|example.com}} --> | remarks = | formerly = <!-- Any former names by which the organization known --> | footnotes = }} == చరిత్ర == [[File:Kamalakara sharma.jpg|thumb|ఆచార్య సాగి కమలాకర శర్మ]] తెలుగు భాష, [[సాహిత్యం]], చరిత్ర, సంస్కృతికి సంబంధించిన పరిశోధనాత్మక రచనలను ప్రోత్సహించాలనే లక్ష్యంతో ప్రముఖ చరిత్ర పరిశోధకుడు బి.ఎన్. శాస్త్రి మూసీ పత్రికను స్థాపించాడు. కాలక్రమేణా ఈ పత్రిక నిర్వహించే సాహిత్య, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలు విస్తరించడంతో మూసీ సాహిత్య ధార ఆవిర్భవించింది. సాహిత్య చర్చలు, పుస్తకావిష్కరణలు, పరిశోధనాత్మక కార్యక్రమాలకు వేదికగా నిలుస్తూ మూసీ పత్రిక తెలంగాణ సాహిత్య వర్గాల్లో ప్రత్యేక గుర్తింపును సంపాదించింది.<ref>{{Cite web|title=ముగ్గురు కవులకు సాహిత్య పురస్కారాలు {{!}} - {{!}} Sakshi|url=https://www.sakshi.com/telugu-news/yadadri/2567938|access-date=2026-08-07|website=www.sakshi.com|language=te}}</ref> == కార్యకలాపాలు == '''మూసీ సాహిత్య ధార నిర్వహించే ప్రధాన కార్యక్రమాలు:''' * సాహిత్య సదస్సులు * పుస్తకావిష్కరణలు * కవిసమ్మేళనాలు * పరిశోధనా గ్రంథాల ఆవిష్కరణ * తెలుగు భాష, సాహిత్యంపై ఉపన్యాసాలు, చర్చాగోష్టులు == లక్ష్యాలు == * తెలుగు భాష, సాహిత్య వికాసానికి తోడ్పడటం * యువ రచయితలను ప్రోత్సహించడం * చారిత్రక, సాహిత్య పరిశోధనలకు వేదిక కల్పించడం * సాహిత్య వారసత్వ పరిరక్షణకు కృషి చేయడం<ref>{{Cite web|last=deccanland|date=2020-01-01|title=తెలంగాణ చరిత్రను నిర్భయంగా చెప్పిన ధీశాలి బి.ఎన్‍.శాస్త్రి - Deccan Land|url=https://deccanland.com/2020/01/01/%e0%b0%a4%e0%b0%b2%e0%b0%97%e0%b0%a3-%e0%b0%9a%e0%b0%b0%e0%b0%a4%e0%b0%b0%e0%b0%a8-%e0%b0%a8%e0%b0%b0%e0%b0%ad%e0%b0%af-dhishali-bn-shastri-who-fearlessly-told-the-history-of-telangana/|access-date=2026-08-07|language=en-US}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * మూసీ (సాహిత్య పత్రిక) * తెలంగాణ సాహిత్యం == మూలాలు == d8p6284ua1sqdceunpv91bjg45ullca వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/సరిహద్దులు లేని వారసత్వం 4 506562 4936825 4936012 2026-08-17T04:39:58Z Vjsuseela 35888 /* బహుమతులు, గుర్తింపు (Prizes and recognition) */ 4936825 wikitext text/x-wiki <center> <big><big>'''సరిహద్దులు లేని వారసత్వం (Event:Heritage Across Borders)'''</big></big></br></center> <center><big>'''భారత్ x ఉక్రెయిన్ (India x Ukraine)'''</big></center> [[దస్త్రం:Heritage across borders visuals Poster.jpg|350px|right]] :'''కాలపరిమితి'''- 15 – 24 ఆగస్టు 2026 (9 రోజులు) :'''భాషలు''': భారతీయ, ఉక్రేనియన్ భాషల వికీపీడియాలు :'''ఇతివృత్తం (Theme)'''- యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వం (UNESCO World Heritage) :'''పాల్గొనేవారు'''- భారతీయ, ఉక్రేనియన్ వికీపీడియా కమ్యూనిటీలు :'''గుర్తింపు'''- సర్టిఫికెట్లు, బహుమతులు, ప్రశంసలు == ప్రచార లక్ష్యం (About the Campaign)== 'సరిహద్దులు లేని వారసత్వం' (Heritage Across Borders) అనేది ఒక బహుభాషా వికీపీడియా ఎడిట్-అ-థాన్ (edit-a-thon). ఇది భారత్, ఉక్రెయిన్ భాషలలో వికీ సమూహాలు వారి వారి సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని అందించడానికి వ్యాసాలు రాయడానికి, ఉన్న వ్యాసాలు మెరుగుపరచడానికి ఉద్దేశించబడింది. ఈ ప్రచారం భారత స్వాతంత్ర్య దినోత్సవమైన 15 ఆగస్టు 2026న ప్రారంభమై, ఉక్రెయిన్ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవమైన 24 ఆగస్టు 2026న ముగుస్తుంది. అంటే 9రోజులు జరుగుతుంది. విభిన్న భాషల మధ్య జ్ఞానాన్ని మార్పిడి చేసుకోవడమే ఈ కార్యక్రమ ముఖ్య ఉద్దేశం. భారతీయ భాషా సమూహాలు ఉక్రెయిన్ వారసత్వం గురించిన సమాచారాన్ని, ఉక్రేనియన్ వికీ సమూహం భారతదేశ వారసత్వం గురించిన సమాచారాన్ని వికీపీడియాలో చేర్చడం/మెరుగుపరచాలని ప్రోత్సహించడమే ఈ ప్రాజెక్ట్ ఉద్దేశ్యం. పాల్గొనేవారు క్యాంపెయిన్ జాబితాలో ఉన్న ఇతర అంశాలపై కూడా పని చేయవచ్చు. ==పాల్గొనడం ఎలా? (How to participate)== * మీ వికీమీడియా ఖాతాలోకి లాగిన్ అవ్వండి లేదా కొత్త ఖాతా సృష్టించండి. * ఇవెంట్ లో పాల్గొనడం కోసం [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Heritage%20Across%20Borders మెటా పేజీ ] రిజిస్టర్ చేసుకోండి (Register for event). * వ్యాసాల జాబితా (Worklist) నుండి వ్యాసాన్ని ఎంచుకోండి === సూచనలు:=== <big>👉 వ్యాసాల జాబితా (Worklist)</big> [https://w.wiki/TUac '''ఈ లింకు''']లో చూడండి. * ఈ జాబితాలో భారత్, ఉక్రెయిన్‌కు చెందిన యునెస్కో వారసత్వ ప్రదేశాల వ్యాసాల జాబితాలు ఉన్నాయి. మీరు ఉక్రెయిన్ (Heritage sites of Ukraine) జాబితాలోని వ్యాసాలను ఎంచుకోండి. * 15 నుండి 24 ఆగస్టు 2026 మధ్యలో ఆ వ్యాసాన్ని సృష్టించండి, వ్యాసం ఇప్పటికే ఉన్నట్లయితే వ్యాసాన్ని విస్తరించండి, మెరుగుపరచండి. === తెవికీ మూసలు, వర్గాలు === ఈ ప్రాజెక్ట్ లో చేర్చిన వ్యాసాలకు ఈక్రింది మూసలు, వర్గం చేర్చండి * ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు అనే మూసలోని వ్యాసాలు సృష్టించినప్పుడు ఈ మూసలో (లింక్ - https://w.wiki/TWGG) లింక్ కలిపి మూస ఎక్కించగలరు. * వ్యాసం చివర మూలాల తరువాత <nowiki>{{ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు}}</nowiki> చేర్చండి. * సృష్టించిన వ్యాసానికి '''ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు''' అనే వర్గం చేర్చండి == నిబంధనలు== * కొత్తగా సృష్టించిన వ్యాసం: కనీసం 500 పదాల సరైన సమాచారాన్ని కలిగి ఉండాలి. * ఉన్న వ్యాసాన్ని మెరుగుపరచడం: కనీసం 300 పదాల కొత్త సమాచారాన్ని చేర్చాలి. * అన్ని విషయాలకు విశ్వసనీయ మూలాలు (Reliable sources) ఆధారంగా ఉండాలి. * సంబంధిత భాషా వికీపీడియా నిబంధనలకు కట్టుబడి ఉండాలి. * అక్షర దోషాలు సరిదిద్దడం, ఫార్మాటింగ్, వర్గాలు లేదా లింకులు చేర్చడం వంటి చిన్న మార్పులకు పాయింట్లు ఇవ్వబడవు. ==మార్కుల విధానం (Scoring system)== క్యాంపెయిన్ సమయంలో నిబంధనలకు లోబడి పూర్తి చేసిన వ్యాసాలకు పాయింట్లు ఇవ్వబడతాయి: * కొత్త లేదా ఉన్న వికీపీడియా వ్యాసంలో ప్రతీ 200 పదాల సమాచారం చేర్చినందుకు +1 పాయింట్ లభిస్తుంది. * గణనీయంగా మెరుగుపరిచిన ప్రతీ వ్యాసానికి +2 పాయింట్లు లభిస్తాయి. గమనిక: 'గణనీయంగా మెరుగుపరచడం' అంటే ఆధారాలున్న సమాచారాన్ని చేర్చడం, వ్యాస నిర్మాణం లేదా చదవడానికి వీలుగా మార్చడం, ముఖ్యమైన సమాచారాన్ని జత చేయడం వంటివి. (చిన్న చిన్న మార్పులు దీని కిందకు రావు). ==బహుమతులు, గుర్తింపు (Prizes and recognition)== నిబంధనలకు అనుగుణంగా పాల్గొన్న వారికి క్రింది బహుమతులు లభిస్తాయి: * అర్హత సాధించిన ప్రతీ ఒక్కరికీ డిజిటల్ సర్టిఫికెట్లు అందించబడతాయి. * అత్యధిక పాయింట్లు సాధించిన టాప్ 3 విజేతలకు ఆన్‌లైన్ షాపింగ్ వోచర్లు (భారత్, ఉక్రెయిన్ కమ్యూనిటీలకు వేర్వేరుగా): :: 1వ స్థానం: $100 / ₹10,000 :: 2వ స్థానం: $50 / ₹5,000 :: 3వ స్థానం: $30 / ₹3,000 క్యాంపెయిన్ పూర్తయ్యాక నిర్వాహకులు విజేతలను సంప్రదిస్తారు. ==పాల్గొన్న తెవికీ సభ్యులు== * Batthini Vinay Kumar Goud * Nagarani Bethi * Pranayraj1985 * Srinivasrjy ==నిర్వహణ== తెలుగు వికీమీడియన్స్ యూజర్ గ్రూప్ ==సహాయం, ప్రశ్నలు (Help and questions)== క్యాంపెయిన్‌కు సంబంధించిన సందేహాలకు కోసం దయచేసి ఈవెంట్ చర్చ పేజీ (Event Discussion Page)లో సంప్రదించండి. ==ఈవెంట్ మెటా పేజీ == [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Heritage%20Across%20Borders Event:Heritage Across Borders][[వర్గం:వికీప్రాజెక్టులు]] rdbm6pl167rsfevog13t0q0trrxgk64 తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యము 0 506568 4936817 4936481 2026-08-17T03:35:11Z Gantela divya 152407 Photo added 4936817 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Model of court in Sri Krishnadevaraya asthanam.jpg|thumb|శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానం నమూనా]] '''తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యము''' అనేది తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో అత్యంత వైభవోపేతమైన, విశిష్టమైన ఒక కావ్య ప్రక్రియ. "ప్రకృష్టమైన బంధము కలిగినది ప్రబంధము" (అనగా చక్కని శబ్దార్థ కూర్పు, వర్ణనలతో కూడిన సుబద్ధమైన కావ్యం) అని దీని అర్థం. సంస్కృతంలో ప్రబంధం అంటే ఏదైనా ఒక గ్రంథం అనే సాధారణ అర్థం ఉంది. కానీ తెలుగులోకి వచ్చేసరికి ఇది ఒక ప్రత్యేకమైన, స్వతంత్రమైన కావ్య ప్రక్రియగా రూపాంతరం చెందింది. ముఖ్యంగా విజయనగర చక్రవర్తి [[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]] కాలంలో (16వ శతాబ్దం) ఈ ప్రక్రియ శిఖరాగ్రానికి చేరుకోవడంతో ఆ కాలాన్ని "ప్రబంధ యుగం" లేదా "తెలుగు సాహిత్య స్వర్ణయుగం" అని పిలుస్తారు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య సమీక్షా -డా.జి. వి సుబ్రహ్మణ్యం}}</ref> == ప్రబంధ లక్షణాలు == <ref>{{Cite book|title=ప్రాచీన సాహిత్య చరిత్ర -ప్రొఫెసర్ సి కాశీం}}</ref> ఒక కావ్యం ప్రబంధం అనిపించుకోవడానికి ప్రాచీన లాక్షణికులు కొన్ని కఠినమైన నియమాలను, లక్షణాలను నిర్దేశించారు: <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>ఏకకథాశ్రయం:<nowiki>'''</nowiki> పురాణాల వలె ఎన్నో ఉపకథలు కాకుండా, ప్రబంధంలో ఒకే ఒక ప్రధాన కథ (నాయక నాయికల ప్రణయం, పరిణయం లేదా విజయం) మొదటి నుండి చివరి వరకు సాగుతుంది. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>మూలకథ స్వీకరణ - కల్పనా చమత్కారం:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధ కథ సాధారణంగా మహాభారతం, రామాయణం లేదా పురాణాల నుండి చిన్నదిగా స్వీకరించబడుతుంది. దానికి కవి తన ఊహాశక్తితో, వర్ణనలతో సరికొత్త రూపాన్ని ఇస్తాడు. దీనిని "పురాణ కథా సమూహమున ఒక్క చిన్న కథను గైకొని..." అని అంటారు. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>అష్టాదశ వర్ణనలు:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధంలో తప్పనిసరిగా 18 రకాల వర్ణనలు ఉండాలి. అవి: నగరము, సముద్రము, పర్వతము, ఋతువులు (వసంతాది ఋతువులు), చంద్రోదయము, సూర్యోదయము, ఉద్యానవనము, జలక్రీడలు, మధుపానము, రతోత్సవము, విప్రలంభము (విరహము), వివాహము, కుమారుత్పత్తి, మంత్రము (ఆలోచన), ద్యూతము (జూదము), ప్రయాణము, యుద్ధము, నాయకాభ్యుదయము. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>శృంగార రస ప్రాధాన్యత:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధాలలో నవ రసాలు ఉన్నప్పటికీ, అంగి రసంగా (ప్రధాన రసంగా) 'శృంగార రసం' లేదా 'వీర రసం' ఉంటుంది. అందులోనూ శృంగారానికే అగ్రతాంబూలం లభించింది. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>శైలి మరియు పాండిత్యం:<nowiki>'''</nowiki> పదాల కూర్పులో నైపుణ్యం, అలంకారాలు, శ్లేషలు (ఒకే మాటకు రెండు అర్థాలు రావడం) మరియు ధ్వని ప్రాధాన్యతతో ప్రబంధాలు పండిత రంజకంగా సాగుతాయి.<ref>{{Cite book|title=ప్రాచీన సాహిత్య చరిత్ర -ప్రొఫెసర్ సి కాశీం}}</ref> == ప్రబంధ ఆవిర్బావం మరియు వికాసం == * '''తొలి ప్రబంధ ఛాయలు:''' 14వ శతాబ్దంలో [[ఎర్రాప్రగడ]] రాసిన 'నృసింహ పురాణము' లోను, శ్రీనాథుడి 'శృంగార నైషధం' లోను ప్రబంధ లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. అందుకే ఎర్రనను "ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు" అని పిలుస్తారు. * '''పూర్ణ రూపం (ప్రబంధ యుగం):''' 16వ శతాబ్దంలో అల్లసాని పెద్దన రాసిన 'మనుచరిత్రము' తో తెలుగులో సంపూర్ణ లక్షణాలు కలిగిన స్వతంత్ర ప్రబంధ యుగం ప్రారంభమైంది. == పంచకావ్యాలు == తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యంలో ఐదు కావ్యాలను అత్యున్నతమైనవిగా భావించి, వాటిని '''"తెలుగు పంచకావ్యాలు"''' గా పిలుస్తారు. అవి: # '''[[మనుచరిత్రము]] (స్వారోచిష మనుసంభవము):''' దీనిని [[అల్లసాని పెద్దన]] రచించారు. ఇది తెలుగులో మొదటి స్వతంత్ర ప్రబంధం. పెద్దనకు "ఆంధ్రకవితా పితామహుడు" అనే బిరుదు తెచ్చిపెట్టింది. # '''వసుచరిత్రము:''' దీనిని [[భట్టుమూర్తి]] (రామరాజభూషణుడు) రచించారు. సంగీత విద్వాంసుడైన భట్టుమూర్తి ఈ కావ్యంలో శబ్దాలంకారాలు, సంగీత లయను అద్భుతంగా కుదిర్చారు. # '''రాఘవపాండవీయము:''' ఇది కూడా భట్టుమూర్తి (కొందరు పింగళి సూరన అని కూడా అంటారు, అయితే 'రాఘవపాండవీయము' పింగళి సూరన రచనగా, భట్టుమూర్తి రచన 'హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానము' ద్వ్యర్థి కావ్యాలుగా ప్రసిద్ధి) రచించిన ద్వ్యర్థి కావ్యం. ఒకే పద్యం చదివితే అటు రామాయణం కథ, ఇటు మహాభారతం కథ వస్తుంది. # '''[[పారిజాతాపహరణం (ప్రబంధం)|పారిజాతాపహరణము]]:''' దీనిని [[నంది తిమ్మన]] (ముక్కు తిమ్మన) రచించారు. శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామ కోసం స్వర్గం నుండి పారిజాత వృక్షాన్ని తెచ్చిన కథ ఇది. ఇది సుకుమారమైన శైలికి ప్రసిద్ధి. # '''[[ఆముక్తమాల్యద]]:** దీనిని స్వయంగా విజయనగర చక్రవర్తి [[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]] సంస్కృత-తెలుగు పాండిత్యంతో రచించారు. పెరియాళ్వార్ కుమార్తె అయిన గోదాదేవి (ఆండాళ్) రంగనాథుడిని ప్రేమించి, తాను ధరించిన పూలమాలలను స్వామికి సమర్పించిన భక్తి, శృంగార కావ్యం ఇది.''' == ఇతర ముఖ్యమైన ప్రబంధాలు == * '''కళాపూర్ణోదయము, రాఘవపాండవీయము:''' [[పింగళి సూరన]] రాసిన 'కళాపూర్ణోదయము' తెలుగు సాహిత్యంలోనే ఒక అద్భుతమైన కాల్పనిక (Fiction) ప్రబంధం. దీనిని ప్రపంచంలోనే మొదటి నవల వంటి కావ్యంగా కొందరు పరిశోధకులు భావిస్తారు. * '''విజయవిలాసము:''' దక్షిణాంధ్ర యుగంలో (తంజావూరు రాజుల కాలంలో) [[చేమకూర వెంకటకవి]] రాసిన 'విజయవిలాసము' ప్రబంధాలలోనే అత్యంత చమత్కారమైన, ప్రతి పద్యంలోనూ శ్లేష ఉన్న అద్భుత కావ్యం. == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:తెలుగు సాహిత్యం]] b39i3hqnk4rfyj0nhj0jej8q8wq3wrp 4936823 4936817 2026-08-17T04:21:47Z Gantela divya 152407 మూస పట్టిక చేర్చాను 4936823 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Model of court in Sri Krishnadevaraya asthanam.jpg|thumb|శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానం నమూనా]]{{Infobox book | image = Model of court in Sri Krishnadevaraya asthanam.jpg | author = వివిధ ప్రబంధ కవులు | name = తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యం | language = తెలుగు | country = భారతదేశం }} '''తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యము''' అనేది తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో అత్యంత వైభవోపేతమైన, విశిష్టమైన ఒక కావ్య ప్రక్రియ. "ప్రకృష్టమైన బంధము కలిగినది ప్రబంధము" (అనగా చక్కని శబ్దార్థ కూర్పు, వర్ణనలతో కూడిన సుబద్ధమైన కావ్యం) అని దీని అర్థం. సంస్కృతంలో ప్రబంధం అంటే ఏదైనా ఒక గ్రంథం అనే సాధారణ అర్థం ఉంది. కానీ తెలుగులోకి వచ్చేసరికి ఇది ఒక ప్రత్యేకమైన, స్వతంత్రమైన కావ్య ప్రక్రియగా రూపాంతరం చెందింది. ముఖ్యంగా విజయనగర చక్రవర్తి [[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]] కాలంలో (16వ శతాబ్దం) ఈ ప్రక్రియ శిఖరాగ్రానికి చేరుకోవడంతో ఆ కాలాన్ని "ప్రబంధ యుగం" లేదా "తెలుగు సాహిత్య స్వర్ణయుగం" అని పిలుస్తారు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య సమీక్షా -డా.జి. వి సుబ్రహ్మణ్యం}}</ref> == ప్రబంధ లక్షణాలు == <ref>{{Cite book|title=ప్రాచీన సాహిత్య చరిత్ర -ప్రొఫెసర్ సి కాశీం}}</ref> ఒక కావ్యం ప్రబంధం అనిపించుకోవడానికి ప్రాచీన లాక్షణికులు కొన్ని కఠినమైన నియమాలను, లక్షణాలను నిర్దేశించారు: <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>ఏకకథాశ్రయం:<nowiki>'''</nowiki> పురాణాల వలె ఎన్నో ఉపకథలు కాకుండా, ప్రబంధంలో ఒకే ఒక ప్రధాన కథ (నాయక నాయికల ప్రణయం, పరిణయం లేదా విజయం) మొదటి నుండి చివరి వరకు సాగుతుంది. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>మూలకథ స్వీకరణ - కల్పనా చమత్కారం:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధ కథ సాధారణంగా మహాభారతం, రామాయణం లేదా పురాణాల నుండి చిన్నదిగా స్వీకరించబడుతుంది. దానికి కవి తన ఊహాశక్తితో, వర్ణనలతో సరికొత్త రూపాన్ని ఇస్తాడు. దీనిని "పురాణ కథా సమూహమున ఒక్క చిన్న కథను గైకొని..." అని అంటారు. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>అష్టాదశ వర్ణనలు:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధంలో తప్పనిసరిగా 18 రకాల వర్ణనలు ఉండాలి. అవి: నగరము, సముద్రము, పర్వతము, ఋతువులు (వసంతాది ఋతువులు), చంద్రోదయము, సూర్యోదయము, ఉద్యానవనము, జలక్రీడలు, మధుపానము, రతోత్సవము, విప్రలంభము (విరహము), వివాహము, కుమారుత్పత్తి, మంత్రము (ఆలోచన), ద్యూతము (జూదము), ప్రయాణము, యుద్ధము, నాయకాభ్యుదయము. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>శృంగార రస ప్రాధాన్యత:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధాలలో నవ రసాలు ఉన్నప్పటికీ, అంగి రసంగా (ప్రధాన రసంగా) 'శృంగార రసం' లేదా 'వీర రసం' ఉంటుంది. అందులోనూ శృంగారానికే అగ్రతాంబూలం లభించింది. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>శైలి మరియు పాండిత్యం:<nowiki>'''</nowiki> పదాల కూర్పులో నైపుణ్యం, అలంకారాలు, శ్లేషలు (ఒకే మాటకు రెండు అర్థాలు రావడం) మరియు ధ్వని ప్రాధాన్యతతో ప్రబంధాలు పండిత రంజకంగా సాగుతాయి.<ref>{{Cite book|title=ప్రాచీన సాహిత్య చరిత్ర -ప్రొఫెసర్ సి కాశీం}}</ref> == ప్రబంధ ఆవిర్బావం మరియు వికాసం == * '''తొలి ప్రబంధ ఛాయలు:''' 14వ శతాబ్దంలో [[ఎర్రాప్రగడ]] రాసిన 'నృసింహ పురాణము' లోను, శ్రీనాథుడి 'శృంగార నైషధం' లోను ప్రబంధ లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. అందుకే ఎర్రనను "ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు" అని పిలుస్తారు. * '''పూర్ణ రూపం (ప్రబంధ యుగం):''' 16వ శతాబ్దంలో అల్లసాని పెద్దన రాసిన 'మనుచరిత్రము' తో తెలుగులో సంపూర్ణ లక్షణాలు కలిగిన స్వతంత్ర ప్రబంధ యుగం ప్రారంభమైంది. == పంచకావ్యాలు == తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యంలో ఐదు కావ్యాలను అత్యున్నతమైనవిగా భావించి, వాటిని '''"తెలుగు పంచకావ్యాలు"''' గా పిలుస్తారు. అవి: # '''[[మనుచరిత్రము]] (స్వారోచిష మనుసంభవము):''' దీనిని [[అల్లసాని పెద్దన]] రచించారు. ఇది తెలుగులో మొదటి స్వతంత్ర ప్రబంధం. పెద్దనకు "ఆంధ్రకవితా పితామహుడు" అనే బిరుదు తెచ్చిపెట్టింది. # '''వసుచరిత్రము:''' దీనిని [[భట్టుమూర్తి]] (రామరాజభూషణుడు) రచించారు. సంగీత విద్వాంసుడైన భట్టుమూర్తి ఈ కావ్యంలో శబ్దాలంకారాలు, సంగీత లయను అద్భుతంగా కుదిర్చారు. # '''రాఘవపాండవీయము:''' ఇది కూడా భట్టుమూర్తి (కొందరు పింగళి సూరన అని కూడా అంటారు, అయితే 'రాఘవపాండవీయము' పింగళి సూరన రచనగా, భట్టుమూర్తి రచన 'హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానము' ద్వ్యర్థి కావ్యాలుగా ప్రసిద్ధి) రచించిన ద్వ్యర్థి కావ్యం. ఒకే పద్యం చదివితే అటు రామాయణం కథ, ఇటు మహాభారతం కథ వస్తుంది. # '''[[పారిజాతాపహరణం (ప్రబంధం)|పారిజాతాపహరణము]]:''' దీనిని [[నంది తిమ్మన]] (ముక్కు తిమ్మన) రచించారు. శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామ కోసం స్వర్గం నుండి పారిజాత వృక్షాన్ని తెచ్చిన కథ ఇది. ఇది సుకుమారమైన శైలికి ప్రసిద్ధి. # '''[[ఆముక్తమాల్యద]]:** దీనిని స్వయంగా విజయనగర చక్రవర్తి [[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]] సంస్కృత-తెలుగు పాండిత్యంతో రచించారు. పెరియాళ్వార్ కుమార్తె అయిన గోదాదేవి (ఆండాళ్) రంగనాథుడిని ప్రేమించి, తాను ధరించిన పూలమాలలను స్వామికి సమర్పించిన భక్తి, శృంగార కావ్యం ఇది.''' == ఇతర ముఖ్యమైన ప్రబంధాలు == * '''కళాపూర్ణోదయము, రాఘవపాండవీయము:''' [[పింగళి సూరన]] రాసిన 'కళాపూర్ణోదయము' తెలుగు సాహిత్యంలోనే ఒక అద్భుతమైన కాల్పనిక (Fiction) ప్రబంధం. దీనిని ప్రపంచంలోనే మొదటి నవల వంటి కావ్యంగా కొందరు పరిశోధకులు భావిస్తారు. * '''విజయవిలాసము:''' దక్షిణాంధ్ర యుగంలో (తంజావూరు రాజుల కాలంలో) [[చేమకూర వెంకటకవి]] రాసిన 'విజయవిలాసము' ప్రబంధాలలోనే అత్యంత చమత్కారమైన, ప్రతి పద్యంలోనూ శ్లేష ఉన్న అద్భుత కావ్యం. == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:తెలుగు సాహిత్యం]] k8mmixwqy45n67eg6rbelfc9g2sfh6l 4936824 4936823 2026-08-17T04:24:10Z Gantela divya 152407 4936824 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Model of court in Sri Krishnadevaraya asthanam.jpg|thumb|శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానం నమూనా]]{{Infobox book | image = Model of court in Sri Krishnadevaraya asthanam.jpg | author = వివిధ ప్రబంధ కవులు | name = తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యం | language = తెలుగు | country = భారతదేశం | genre = సాహిత్యం }} '''తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యము''' అనేది తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో అత్యంత వైభవోపేతమైన, విశిష్టమైన ఒక కావ్య ప్రక్రియ. "ప్రకృష్టమైన బంధము కలిగినది ప్రబంధము" (అనగా చక్కని శబ్దార్థ కూర్పు, వర్ణనలతో కూడిన సుబద్ధమైన కావ్యం) అని దీని అర్థం. సంస్కృతంలో ప్రబంధం అంటే ఏదైనా ఒక గ్రంథం అనే సాధారణ అర్థం ఉంది. కానీ తెలుగులోకి వచ్చేసరికి ఇది ఒక ప్రత్యేకమైన, స్వతంత్రమైన కావ్య ప్రక్రియగా రూపాంతరం చెందింది. ముఖ్యంగా విజయనగర చక్రవర్తి [[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]] కాలంలో (16వ శతాబ్దం) ఈ ప్రక్రియ శిఖరాగ్రానికి చేరుకోవడంతో ఆ కాలాన్ని "ప్రబంధ యుగం" లేదా "తెలుగు సాహిత్య స్వర్ణయుగం" అని పిలుస్తారు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య సమీక్షా -డా.జి. వి సుబ్రహ్మణ్యం}}</ref> == ప్రబంధ లక్షణాలు == <ref>{{Cite book|title=ప్రాచీన సాహిత్య చరిత్ర -ప్రొఫెసర్ సి కాశీం}}</ref> ఒక కావ్యం ప్రబంధం అనిపించుకోవడానికి ప్రాచీన లాక్షణికులు కొన్ని కఠినమైన నియమాలను, లక్షణాలను నిర్దేశించారు: <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>ఏకకథాశ్రయం:<nowiki>'''</nowiki> పురాణాల వలె ఎన్నో ఉపకథలు కాకుండా, ప్రబంధంలో ఒకే ఒక ప్రధాన కథ (నాయక నాయికల ప్రణయం, పరిణయం లేదా విజయం) మొదటి నుండి చివరి వరకు సాగుతుంది. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>మూలకథ స్వీకరణ - కల్పనా చమత్కారం:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధ కథ సాధారణంగా మహాభారతం, రామాయణం లేదా పురాణాల నుండి చిన్నదిగా స్వీకరించబడుతుంది. దానికి కవి తన ఊహాశక్తితో, వర్ణనలతో సరికొత్త రూపాన్ని ఇస్తాడు. దీనిని "పురాణ కథా సమూహమున ఒక్క చిన్న కథను గైకొని..." అని అంటారు. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>అష్టాదశ వర్ణనలు:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధంలో తప్పనిసరిగా 18 రకాల వర్ణనలు ఉండాలి. అవి: నగరము, సముద్రము, పర్వతము, ఋతువులు (వసంతాది ఋతువులు), చంద్రోదయము, సూర్యోదయము, ఉద్యానవనము, జలక్రీడలు, మధుపానము, రతోత్సవము, విప్రలంభము (విరహము), వివాహము, కుమారుత్పత్తి, మంత్రము (ఆలోచన), ద్యూతము (జూదము), ప్రయాణము, యుద్ధము, నాయకాభ్యుదయము. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>శృంగార రస ప్రాధాన్యత:<nowiki>'''</nowiki> ప్రబంధాలలో నవ రసాలు ఉన్నప్పటికీ, అంగి రసంగా (ప్రధాన రసంగా) 'శృంగార రసం' లేదా 'వీర రసం' ఉంటుంది. అందులోనూ శృంగారానికే అగ్రతాంబూలం లభించింది. <nowiki>*</nowiki> <nowiki>'''</nowiki>శైలి మరియు పాండిత్యం:<nowiki>'''</nowiki> పదాల కూర్పులో నైపుణ్యం, అలంకారాలు, శ్లేషలు (ఒకే మాటకు రెండు అర్థాలు రావడం) మరియు ధ్వని ప్రాధాన్యతతో ప్రబంధాలు పండిత రంజకంగా సాగుతాయి.<ref>{{Cite book|title=ప్రాచీన సాహిత్య చరిత్ర -ప్రొఫెసర్ సి కాశీం}}</ref> == ప్రబంధ ఆవిర్బావం మరియు వికాసం == * '''తొలి ప్రబంధ ఛాయలు:''' 14వ శతాబ్దంలో [[ఎర్రాప్రగడ]] రాసిన 'నృసింహ పురాణము' లోను, శ్రీనాథుడి 'శృంగార నైషధం' లోను ప్రబంధ లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. అందుకే ఎర్రనను "ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు" అని పిలుస్తారు. * '''పూర్ణ రూపం (ప్రబంధ యుగం):''' 16వ శతాబ్దంలో అల్లసాని పెద్దన రాసిన 'మనుచరిత్రము' తో తెలుగులో సంపూర్ణ లక్షణాలు కలిగిన స్వతంత్ర ప్రబంధ యుగం ప్రారంభమైంది. == పంచకావ్యాలు == తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యంలో ఐదు కావ్యాలను అత్యున్నతమైనవిగా భావించి, వాటిని '''"తెలుగు పంచకావ్యాలు"''' గా పిలుస్తారు. అవి: # '''[[మనుచరిత్రము]] (స్వారోచిష మనుసంభవము):''' దీనిని [[అల్లసాని పెద్దన]] రచించారు. ఇది తెలుగులో మొదటి స్వతంత్ర ప్రబంధం. పెద్దనకు "ఆంధ్రకవితా పితామహుడు" అనే బిరుదు తెచ్చిపెట్టింది. # '''వసుచరిత్రము:''' దీనిని [[భట్టుమూర్తి]] (రామరాజభూషణుడు) రచించారు. సంగీత విద్వాంసుడైన భట్టుమూర్తి ఈ కావ్యంలో శబ్దాలంకారాలు, సంగీత లయను అద్భుతంగా కుదిర్చారు. # '''రాఘవపాండవీయము:''' ఇది కూడా భట్టుమూర్తి (కొందరు పింగళి సూరన అని కూడా అంటారు, అయితే 'రాఘవపాండవీయము' పింగళి సూరన రచనగా, భట్టుమూర్తి రచన 'హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానము' ద్వ్యర్థి కావ్యాలుగా ప్రసిద్ధి) రచించిన ద్వ్యర్థి కావ్యం. ఒకే పద్యం చదివితే అటు రామాయణం కథ, ఇటు మహాభారతం కథ వస్తుంది. # '''[[పారిజాతాపహరణం (ప్రబంధం)|పారిజాతాపహరణము]]:''' దీనిని [[నంది తిమ్మన]] (ముక్కు తిమ్మన) రచించారు. శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామ కోసం స్వర్గం నుండి పారిజాత వృక్షాన్ని తెచ్చిన కథ ఇది. ఇది సుకుమారమైన శైలికి ప్రసిద్ధి. # '''[[ఆముక్తమాల్యద]]:** దీనిని స్వయంగా విజయనగర చక్రవర్తి [[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]] సంస్కృత-తెలుగు పాండిత్యంతో రచించారు. పెరియాళ్వార్ కుమార్తె అయిన గోదాదేవి (ఆండాళ్) రంగనాథుడిని ప్రేమించి, తాను ధరించిన పూలమాలలను స్వామికి సమర్పించిన భక్తి, శృంగార కావ్యం ఇది.''' == ఇతర ముఖ్యమైన ప్రబంధాలు == * '''కళాపూర్ణోదయము, రాఘవపాండవీయము:''' [[పింగళి సూరన]] రాసిన 'కళాపూర్ణోదయము' తెలుగు సాహిత్యంలోనే ఒక అద్భుతమైన కాల్పనిక (Fiction) ప్రబంధం. దీనిని ప్రపంచంలోనే మొదటి నవల వంటి కావ్యంగా కొందరు పరిశోధకులు భావిస్తారు. * '''విజయవిలాసము:''' దక్షిణాంధ్ర యుగంలో (తంజావూరు రాజుల కాలంలో) [[చేమకూర వెంకటకవి]] రాసిన 'విజయవిలాసము' ప్రబంధాలలోనే అత్యంత చమత్కారమైన, ప్రతి పద్యంలోనూ శ్లేష ఉన్న అద్భుత కావ్యం. == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:తెలుగు సాహిత్యం]] jzqddiir3hu0wqu1qc0rwbfqj8hoef3 వాడుకరి:యర్రా రామారావు/redlink-checker.js 2 506744 4936855 4936068 2026-08-17T07:28:24Z యర్రా రామారావు 28161 4936855 javascript text/javascript // ========================================================================== // ఎర్రలింకుల సారూప్యత చెకర్ — సింగిల్ బటన్ వెర్షన్ (Single Button Toggle) // ========================================================================== (function () { 'use strict'; if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 0) return; if (mw.config.get('wgAction') !== 'view') return; var CONFIG = { maxConcurrent: 3, delayBetweenBatches: 400, searchLimit: 10, similarityThreshold: 0.60 }; var isChecked = false; // తనిఖీ జరిగిందో లేదో తెలుసుకోవడానికి var $popup = null; function cleanTitleForMatching(text) { return text.replace(/\s*(జిల్లా|నగరం|పట్టణం|మండలం|గ్రామం|రాష్ట్రం|District|City|Town|Mandal)\s*/gi, '').trim(); } function similarity(a, b) { var cleanA = cleanTitleForMatching(a); var cleanB = cleanTitleForMatching(b); var normA = (cleanA.normalize ? cleanA.normalize('NFC') : cleanA).toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); var normB = (cleanB.normalize ? cleanB.normalize('NFC') : cleanB).toLowerCase().replace(/[\s_()]+/g, ''); if (normA === normB) return 1; if (normA.length > 3 && normB.length > 3) { if (normA.includes(normB) || normB.includes(normA)) return 0.85; } var lenA = normA.length, lenB = normB.length; if (lenA === 0 || lenB === 0) return 0; var matrix = []; for (var i = 0; i <= lenB; i++) matrix[i] = [i]; for (var j = 0; j <= lenA; j++) matrix[0][j] = j; for (i = 1; i <= lenB; i++) { for (j = 1; j <= lenA; j++) { if (normB.charAt(i - 1) === normA.charAt(j - 1)) { matrix[i][j] = matrix[i - 1][j - 1]; } else { matrix[i][j] = Math.min( matrix[i - 1][j - 1] + 1, matrix[i][j - 1] + 1, matrix[i - 1][j] + 1 ); } } } var distance = matrix[lenB][lenA]; return 1 - distance / Math.max(lenA, lenB); } function processQueue(items, worker, concurrency, delay, onDone) { var index = 0, active = 0, completed = 0; function next() { if (index >= items.length) return; if (active >= concurrency) return; var item = items[index++]; active++; worker(item).always(function () { active--; completed++; if (completed === items.length && onDone) onDone(); setTimeout(next, delay); }); if (active < concurrency) next(); } if (items.length === 0) { if (onDone) onDone(); return; } for (var k = 0; k < concurrency; k++) next(); } function buildPopup() { if ($popup) return $popup; $popup = $('<div>').attr('id', 'redlink-checker-popup').css({ position: 'fixed', top: '60px', right: '20px', width: '340px', maxHeight: '70vh', overflowY: 'auto', background: '#fff', border: '1px solid #a2a9b1', borderRadius: '4px', boxShadow: '0 2px 10px rgba(0,0,0,0.25)', zIndex: 10000, padding: '12px', fontSize: '13px', display: 'none' }); var $header = $('<div>').css({ display: 'flex', justifyContent: 'space-between', alignItems: 'center', marginBottom: '8px', borderBottom: '1px solid #eaecf0', paddingBottom: '6px' }); $header.append($('<strong>').text('ఎర్రలింకుల సారూప్యత ఫలితాలు')); var $closeBtn = $('<span>').text('✕').css({ cursor: 'pointer', fontWeight: 'bold' }) .on('click', function () { $popup.hide(); }); $header.append($closeBtn); $popup.append($header); $popup.append($('<div>').attr('id', 'redlink-checker-body')); $('body').append($popup); return $popup; } function setPopupStatus(text) { buildPopup(); $('#redlink-checker-body').html('<div style="padding:8px 0;color:#54595d;">' + text + '</div>'); buildPopup().show(); } function renderResults(results) { buildPopup(); var $body = $('#redlink-checker-body').empty(); if (results.length === 0) { $body.append($('<div>').css({ padding: '8px 0', color: '#54595d' }) .text('సారూప్య వ్యాసాలు ఏవీ కనిపించలేదు.')); return; } results.forEach(function (r) { var $item = $('<div>').css({ padding: '8px 0', borderBottom: '1px solid #eaecf0' }); $item.append($('<div>').css({ fontWeight: 'bold', color: '#d33' }).text('ఎర్రలింక్: ' + r.title)); var $matchLine = $('<div>').css({ marginTop: '4px' }); var $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(r.match)).attr('target', '_blank') .text(r.match).css({ color: '#3366cc' }); $matchLine.append('సారూప్యం: ').append($link) .append($('<span>').css({ color: '#72777d', marginLeft: '6px' }) .text('(' + Math.round(r.score * 100) + '%)')); $item.append($matchLine); $body.append($item); }); var $summary = $('<div>').css({ padding: '6px 0', color: '#72777d', fontSize: '12px' }) .text('మొత్తం ' + results.length + ' సారూప్య మ్యాచ్‌లు దొరికాయి.'); $body.prepend($summary); } function runCheck($btnLink) { var allRedLinks = document.querySelectorAll('#mw-content-text a.new[title]'); var redLinks = Array.prototype.filter.call(allRedLinks, function (link) { return !link.closest('.references, .reflist, .refbegin, .footnote'); }); if (!redLinks.length) { setPopupStatus('ఈ పేజీలో ఎర్రలింకులు లేవు.'); return; } var map = {}; var uniqueLinks = []; redLinks.forEach(function (link) { var fullTitle = link.getAttribute('title'); if (!fullTitle) return; var cleanTitle = fullTitle.split('#')[0].replace(/\s*\([^)]*does not exist[^)]*\)/gi, '').trim(); if (!map[cleanTitle]) { map[cleanTitle] = { title: cleanTitle, elements: [link] }; uniqueLinks.push(map[cleanTitle]); } else { map[cleanTitle].elements.push(link); } }); setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (0/' + uniqueLinks.length + ')'); var checkedCount = 0; var allResults = []; mw.loader.using('mediawiki.api').then(function () { var api = new mw.Api(); function checkLink(item) { var deferred = $.Deferred(); api.get({ action: 'query', list: 'search', srsearch: item.title, srnamespace: 0, srlimit: CONFIG.searchLimit, format: 'json' }).done(function (data) { var results = (data.query && data.query.search) || []; var best = null, bestScore = 0; results.forEach(function (r) { var score = similarity(item.title, r.title); if (score > bestScore && score < 1) { bestScore = score; best = r.title; } }); if (best && bestScore >= CONFIG.similarityThreshold) { item.elements.forEach(function (link) { addMarker(link, best, bestScore); }); allResults.push({ title: item.title, match: best, score: bestScore }); } }).always(function () { checkedCount++; setPopupStatus('తనిఖీ జరుగుతోంది... (' + checkedCount + '/' + uniqueLinks.length + ')'); deferred.resolve(); }); return deferred.promise(); } processQueue(uniqueLinks, checkLink, CONFIG.maxConcurrent, CONFIG.delayBetweenBatches, function () { allResults.sort(function (a, b) { return b.score - a.score; }); renderResults(allResults); isChecked = true; $btnLink.text('ఎర్రలింక్ గుర్తులు దాచు'); }); }); } function addMarker(link, matchTitle, score) { if (link.nextElementSibling && link.nextElementSibling.classList.contains('redlink-similarity-marker')) { return; } var marker = document.createElement('span'); marker.textContent = ' ⚠'; marker.className = 'redlink-similarity-marker'; marker.style.cssText = 'color:#e67e22;cursor:help;font-weight:bold;font-size:0.9em;'; marker.title = 'సారూప్య వ్యాసం ఉంది (' + Math.round(score * 100) + '%): "' + matchTitle + '"'; marker.addEventListener('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); window.open(mw.util.getUrl(matchTitle), '_blank'); }); link.insertAdjacentElement('afterend', marker); } $(function () { var portletId = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', '#', 'ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి', 'ca-redlink-checker', 'ఎర్రలింకుల సారూప్యత తనిఖీ చేయండి' ); if (portletId) { $(portletId).find('a').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var $this = $(this); if (!isChecked) { runCheck($this); } else { // ఆన్ లో ఉంటే దాచడం (Hide చేయడం) $('.redlink-similarity-marker').remove(); if ($popup) $popup.hide(); isChecked = false; $this.text('ఎర్రలింకులు చెక్ చేయి'); } }); } }); })(); hh6ipw5n7gy1c80yknh4eqirpiq48mm ఇంటర్‌పోల్ 0 506775 4936665 4936662 2026-08-16T12:07:31Z స్వరలాసిక 13980 /* సభ్యత్వం */ 4936665 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]: | data1 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]: | data2 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]]: | data3 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo =INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag =Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = ఇంటర్‌పోల్ | abbreviation = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ | motto = ''సురక్షితమైన ప్రపంచం కోసం పోలీసు వ్యవస్థల అనుసంధానం'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = మొదటి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్ (1914) | preceding2 = అంతర్జాతీయ పోలీసు సదస్సు (1922) | preceding3 = అంతర్జాతీయ నేర పోలీస్ కమీషన్ (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 మిలియన్లు (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 సభ్యదేశాలు | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = జనరల్ అసెంబ్లీ | governingbodyscnd = | constitution1 = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నియమావళి<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=12 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=7 February 2016}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = లయోన్, [[ఫ్రాన్స్]] | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = వాల్డెసీ ఉర్కిజా | chief1position = సెక్రెటరీ జనరల్ | chief2name = లూకాస్ ఫిలిప్ | chief2position = అధ్యక్షుడు | chief3name = సర్క హవ్రంకోవా | chief3position = ఉపాధ్యక్షుడు | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=భాషలు (4)|[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]]|[[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]|[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]|[[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] }} }} '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ''ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్'')<ref name="Name and logo">{{cite web |title=Who we are {{!}} Name and logo |publisher=INTERPOL |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |access-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026233202/https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |archive-date=2023-10-26 |url-status=live}}</ref>, సాధారణంగా '''ఇంటర్‌పోల్''' (INTERPOL)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని సులభతరం చేసే అంతర్‌ప్రభుత్వ సంస్థ. అంతర్జాతీయ నేరాల నియంత్రణ, నేర సమాచార మార్పిడి, పోలీసు సంస్థలకు సాంకేతిక సహాయం వంటి కార్యకలాపాల్లో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని లియోన్‌లో ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పోలీసు సహకారాన్ని సమన్వయం చేయడంలో ఇంటర్‌పోల్ అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ పోలీసు సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. సభ్యదేశాల్లో ఒక్కొక్క దేశానికి ''జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో'' (ఎన్‌సిబి) ఉంటుంది.<ref name="General Secretariat">{{Cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live |access-date=2020-03-19 |website=www.interpol.int |language=en-US |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat}}</ref> ==చరిత్ర== అంతర్జాతీయ నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సహకారం ఏర్పరచాలనే ప్రయత్నాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే జరిగాయి. ''1914లో మొనాకోలో జరిగిన తొలి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్'' ఈ దిశలో ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రయత్నంగా నిలిచింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1922లో వియన్నాలో అంతర్జాతీయ పోలీసు సమావేశం జరిగింది. ఆ తరువాత [[సెప్టెంబర్ 7]] [[1923]]న వియన్నాలో జరిగిన అంతర్జాతీయ పోలీసు కాంగ్రెస్ ముగింపులో '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కమిషన్''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ కమీషన్ - ఐసిపిసి) ఏర్పాటైంది.<ref>Mathieu Deflem, [https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view ''Policing World Society: Historical Foundations of International Police Cooperation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705235453/https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view |date=5 July 2023 }} (Oxford University Press, 2004) p. 125</ref> ఇదే తరువాతి కాలంలో ఇంటర్‌పోల్‌గా రూపాంతరం చెందింది. 1920లలో సంస్థ సభ్యదేశాల పోలీసు వ్యవస్థల మధ్య సమాచార మార్పిడికి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసింది. 1926లో బెర్లిన్‌లో జరిగిన జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రతి దేశం తన పోలీసు వ్యవస్థలో ఒక కేంద్ర సంప్రదింపు సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. ఇది తరువాత జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోల (NCBs) ఏర్పాటుకు పునాదిగా మారింది. ===రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలం=== 1938లో జర్మనీ ఆస్ట్రియాను విలీనం చేసుకున్న తరువాత నాజీ ప్రభుత్వం సంస్థపై నియంత్రణ సాధించింది. తరువాత సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్‌కు తరలించబడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే వరకు సంస్థ కార్యకలాపాలు దాదాపు నిలిచిపోయాయి. యుద్ధం అనంతరం సంస్థను పునర్నిర్మించారు. 1956లో కొత్త రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి " ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ఇంటర్‌పోల్" అనే పేరును స్వీకరించింది. “ఇంటర్‌పోల్” అనే పేరు 1946 నుంచి సంస్థ ఉపయోగించిన టెలిగ్రాఫిక్ చిరునామా నుంచి ఉద్భవించింది.<ref name="Name and logo"/> ==రాజ్యాంగం== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలు "ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నిబంధనల" ఆధారంగా కొనసాగుతాయి.<ref name="Constitution2008">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|title=Constitution of the International Criminal Police Organization |publisher=INTERPOL|year=1956|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222055903/https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|archive-date=22 February 2016|url-status=dead}}</ref> సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య పరస్పర సహకారాన్ని సాధ్యమైనంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేయడం. అయితే ప్రతి దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, మానవ హక్కులను, సంస్థ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను గౌరవించాల్సి ఉంటుంది. == కార్యకలాపాలు== ఇంటర్‌పోల్ స్వయంగా పోలీసు దళంగా పనిచేయదు. అంటే అది స్వయంగా నేరస్థులను అరెస్టు చేయడం లేదా దేశాల్లో దర్యాప్తులు నిర్వహించడం చేయదు.<ref>{{Cite web |last=Gilsinan |first=Kathy |date=2014-05-12 |title=Interpol at 100: Does the World's Police Force Work? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |access-date=2022-04-07 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416134627/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Michael |title=Interpol hopes physical border security will solve virtual borders |url=https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |access-date=2022-04-07 |website=ZDNet |language=en |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129045835/https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |url-status=live }}</ref> బదులుగా వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలకు "సమాచారం, సాంకేతిక నైపుణ్యం, శిక్షణ, సమాచార వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ సమన్వయం" అందిస్తుంది.<ref>{{Cite book | doi = 10.1093/acref/9780195176322.001.0001| title = Oxford Encyclopedia of the Modern World| year = 2008| isbn = 978-0-19-517632-2| last1 = Stearns| first1 = Peter N.}}</ref> దీని ప్రధాన కార్యకలాపాల్లో అంతర్జాతీయ నేర సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడం, వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సమన్వయం, నేర సమాచార డేటాబేస్‌ల నిర్వహణ, దర్యాప్తులకు సాంకేతిక సహాయం అందించడం, పోలీసు అధికారులకు శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ నేరాలపై నిపుణుల సహకారం, సభ్యదేశాల మధ్య సురక్షిత సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను నిర్వహించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ===ప్రధాన నేర రంగాలు=== ఇంటర్‌పోల్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అనేక రకాల నేరాలపై పనిచేస్తుంది. ప్రధానంగా మూడు విభాగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది: 1. '''ఉగ్రవాదం''' 2. '''సైబర్ నేరాలు''' 3. '''వ్యవస్థీకృత నేరాలు''' అదనంగా మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగే నేరాలు, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా, అవినీతి, మేధో సంపత్తి హక్కుల ఉల్లంఘనలు, ఆర్థిక నేరాలు తదితర రంగాల్లో కూడా అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారాన్ని అందిస్తుంది. ===నేర సమాచార డేటాబేసులు=== సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు ఉపయోగపడే వివిధ రకాల నేర సమాచార డేటాబేసులను ఇంటర్‌పోల్ నిర్వహిస్తుంది. వీటి ద్వారా వ్యక్తులు, పత్రాలు, వాహనాలు మరియు ఇతర నేర సంబంధిత సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య పంచుకోవడం సాధ్యమవుతుంది. ఇలాంటి సమాచార వ్యవస్థలు ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారం మరో దేశంలోని దర్యాప్తు సంస్థలకు త్వరగా చేరేందుకు సహాయపడతాయి. ===జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు=== ఇంటర్‌పోల్‌లో సభ్యత్వం ఉన్న ప్రతి దేశంలో "జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో (ఎన్‌సిబి)" ఉంటుంది. ఇవి సంబంధిత దేశ పోలీసు సంస్థలను ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయంతో, ఇతర సభ్యదేశాల ఎన్‌సిబిలతో అనుసంధానించే కేంద్రాలుగా పనిచేస్తాయి. అంతర్జాతీయ నేర దర్యాప్తులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడంలో ఎన్‌సిబిలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ===రెడ్ అలర్ట్ నోటీసు=== ఇంటర్‌పోల్‌తో ఎక్కువగా అనుబంధించబడిన వ్యవస్థల్లో ''రెడ్ నోటీసు'' ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తిని గుర్తించడం, తాత్కాలికంగా నిర్బంధించడం లేదా అప్పగింత ప్రక్రియకు సంబంధించి సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు సమాచారం అందించే అంతర్జాతీయ అభ్యర్థన. అయితే రెడ్ నోటీసు స్వయంగా అంతర్జాతీయ అరెస్టు వారెంట్ కాదు. ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయాలా లేదా నిర్బంధించాలా అనేది సంబంధిత దేశ చట్టాల ప్రకారం ఆ దేశ అధికారుల నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ==సంస్థాగత నిర్మాణం== [[File:ICPO-Interpol_Lione.JPG|thumb|right|లైయాన్‌లోని ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం]] ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ ''జనరల్ అసెంబ్లీ''. సభ్యదేశాల ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొంటారు. సంస్థ విధానాలు, కార్యక్రమాలు మరియు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలను ఇది తీసుకుంటుంది. సంస్థకు **''ఎగ్జిక్యూటివ్ కమిటీ''**, ''జనరల్ సెక్రటేరియట్'' వంటి సంస్థాగత విభాగాలు ఉన్నాయి. జనరల్ సెక్రటేరియట్ రోజువారీ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం లియోన్‌లో ఉంది. ===ప్రధాన కార్యాలయం=== ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని ''లియోన్'' నగరంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి [[బ్వేనౌస్ ఐరిస్]], [[బ్రస్సెల్స్]], యావుండె, అబిద్ జాన్, సాన్ సాల్వడార్, [[అద్దిస్ అబాబా]], [[నైరోబి]], [[న్యూయార్క్]], హరారే నగరాల్లో నెలకొని ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |publisher=Interpol |access-date=28 November 2024 |language=en |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live }}</ref> ప్రతి సభ్యదేశంలోని జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు సంస్థ యొక్క అంతర్జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లో భాగంగా పనిచేస్తాయి. ===నాయకత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌కు "''అధ్యక్షుడు''", "''సెక్రటరీ జనరల్''" నాయకత్వం వహిస్తారు. అధ్యక్షుడు ప్రధానంగా సంస్థకు రాజకీయ, ప్రాతినిధ్య నాయకత్వాన్ని అందించగా, సెక్రటరీ జనరల్ సంస్థ యొక్క రోజువారీ పరిపాలనా, కార్యనిర్వాహక కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ప్రస్తుత '''''లూకాస్ ఫిలిప్''''' 2025 నుంచి అధ్యక్షుడిగా, '''''వాల్డెసీ ఉర్కిజా''''' సెక్రటరీ జనరల్‌గా ఉన్నారు. ===సభ్యత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రస్తుతం ''196 సభ్యదేశాలు'' ఉన్నాయి. ప్రతి సభ్యదేశం తన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో ద్వారా సంస్థతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. {| class="wikitable sortable" ! సభ్య దేశమ్ !!చేరిన తేదీ<ref>{{Cite web |title=INTERPOL member countries |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |access-date=2026-01-16 |website=www.interpol.int |language=en |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516080236/https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |url-status=live }}</ref> |- |{{Flag icon|Afghanistan|2013}}[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] || 21 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Albania}} || 4 నవంబర్ 1991 |- |{{Flag icon|Algeria}} || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Andorra}} || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Angola}} || 5 అక్టోబర్ 1982 |- |{{Flag icon|Antigua and Barbuda}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Argentina}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Armenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Aruba}} || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Australia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Austria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Azerbaijan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Bahamas}} || 2 అక్టోబర్ 1973 |- |{{Flag icon|Bahrain}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Bangladesh}} || 5 అక్టోబర్ 1976 |- |{{Flag icon|Barbados}} || 4 నవంబర్ 1981 |- |{{Flag icon|Belarus}} || 9 సెప్టెంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Belgium}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Belize}} || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Benin}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Bhutan}} || 19 సెప్టెంబర్ 2005 |- |{{Flag icon|Bolivia}} || 21 ఆగస్ట్ 1963 |- |{{Flag icon|Bosnia and Herzegovina}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Botswana}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Brazil}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Brunei}} || 20 సెప్టెంబర్ 1984 |- |{{Flag icon|Bulgaria}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Burkina Faso}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Burundi}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Cambodia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cameroon}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Canada}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cape Verde}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Central African Republic}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chad}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chile}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|China}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Colombia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Comoros}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Republic of the Congo}}[[కాంగో రిపబ్లిక్]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Ivory Coast}}[[కోటె డి ఐవొరి]] || 4 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Costa Rica}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Croatia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Cuba}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Curaçao}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Cyprus}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Czech Republic}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Democratic Republic of the Congo}} || 13 జూన్ 1961 |- |{{Flag icon|Denmark}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Djibouti}} || 5 అక్టోబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Dominica}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Dominican Republic}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ecuador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Egypt}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|El Salvador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Equatorial Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Eritrea}} || 27 అక్టోబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Estonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Eswatini}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Ethiopia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Fiji}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Finland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|France}} ||13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Gabon}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Gambia}} || 21 ఆగస్ట్ 1965 |- |{{Flag icon|Georgia (country)}}[[జార్జియా (దేశం)|జార్జియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Germany}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ghana}} || 5 అక్టోబర్ 1958 |- |{{Flag icon|Greece}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Grenada}} || 4 నవంబర్ 1983 |- |{{Flag icon|Guatemala}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Guinea-Bissau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Guyana}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Haiti}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Honduras}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Hungary}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Iceland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|India}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Indonesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Iran}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Iraq}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ireland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Israel}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Italy}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jamaica}} || 4 నవంబర్ 1963 |- |{{Flag icon|Japan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jordan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Kazakhstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Kenya}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Kiribati}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Kuwait}} || 18 సెప్టెంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Kyrgyzstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Laos}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Latvia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Lebanon}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Lesotho}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Liberia}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Libya}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Liechtenstein}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Lithuania}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Luxembourg}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Madagascar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malawi}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Malaysia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Maldives}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mali}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malta}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Marshall Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mauritania}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Mauritius}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mexico}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Micronesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Moldova}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Monaco}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mongolia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Montenegro}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Morocco}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Mozambique}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Myanmar}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Namibia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Nauru}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Nepal}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Netherlands}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|New Zealand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Nicaragua}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Niger}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Nigeria}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|North Macedonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Norway}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Oman}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Pakistan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Palau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Palestine}} || 18 సెప్టెంబర్ 2017 |- |{{Flag icon|Panama}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Papua New Guinea}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Paraguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Peru}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Philippines}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Poland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Portugal}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Qatar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Republic of Korea}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Romania}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Russia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Rwanda}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Saint Kitts and Nevis}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Lucia}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Samoa}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|San Marino}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Sao Tome and Principe}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Saudi Arabia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Senegal}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Serbia}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Seychelles}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sierra Leone}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Singapore}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sint Maarten}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Slovakia}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Slovenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Solomon Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Somalia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Africa}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Sudan}} || 14 నవంబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Spain}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sudan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Suriname}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sweden}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Switzerland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Syria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Tajikistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Tanzania}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Thailand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Timor-Leste}} || 6 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Togo}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Tonga}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Trinidad and Tobago}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Tunisia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkey}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkmenistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Uganda}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Ukraine}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|United Arab Emirates}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|United Kingdom}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|United States}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uruguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uzbekistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Vanuatu}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Vatican City}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Venezuela}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Vietnam}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Yemen}} || 13 జూన్ 1962 |- |{{Flag icon|Zambia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Zimbabwe}} || 5 నవంబర్ 1980 |} ==విమర్శలు== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలపై కొన్ని సందర్భాల్లో విమర్శలు కూడా వచ్చాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రభుత్వాలు లేదా సంస్థలు రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార వ్యవస్థలను దుర్వినియోగం చేయడానికి ప్రయత్నించాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.<ref name="2019-03-22-nyt">{{cite news | title=How Strongmen Turned Interpol into Their Personal Weapon | author=Matt Apuzzo | newspaper=The New York Times | date=22 March 2019 | url=https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | access-date=23 March 2019 | archive-date=2 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | url-status=live }}</ref> ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఇంటర్‌పోల్ అభ్యర్థనలు తన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు, ముఖ్యంగా రాజకీయ, సైనిక, మత లేదా జాతి స్వభావం ఉన్న వ్యవహారాలకు సంబంధించిన పరిమితులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. సంస్థపై దాని ప్రక్రియలు, జవాబుదారీతనం, సభ్యదేశాల అభ్యర్థనలను పరిశీలించే విధానాల విషయంలో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. ===సంస్కరణలు=== విమర్శలకు ప్రతిస్పందనగా ఇంటర్‌పోల్ తన సమాచార వ్యవస్థలు, డేటా ప్రాసెసింగ్ విధానాలు, అభ్యర్థనల పరిశీలన, డేటా రక్షణ మరియు సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలను చేపట్టింది.<ref>{{cite web|url=https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|title=Working group starts review of Interpol's information processing mechanisms|work=interpol.int|date=3 July 2015|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310140605/https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|archive-date=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==చిహ్నం== ఇంటర్‌పోల్ చిహ్నంలో ప్రపంచ పటాన్ని సూచించే ఆకృతి, ఆలివ్ కొమ్మలు, కత్తి, న్యాయాన్ని సూచించే తులం వంటి అంశాలు ఉంటాయి. సంస్థ పేరు, దాని సంక్షిప్త నామం కూడా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి. ==జెండా== ఇంటర్‌పోల్‌కు ప్రత్యేక జెండా ఉంది. ఇందులో సంస్థ అధికారిక చిహ్నం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ==ప్రాధాన్యత== ప్రస్తుత ప్రపంచంలో నేరాలు దేశ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అవకాశం పెరగడంతో అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన వ్యక్తి లేదా సమాచారం మరొక దేశానికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. ఇటువంటి సందర్భాల్లో దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి, సమన్వయం అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో ఇంటర్‌పోల్ వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలను అనుసంధానించే అంతర్జాతీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది స్వతంత్రంగా అరెస్టులు లేదా నేర దర్యాప్తులు నిర్వహించే “ప్రపంచ పోలీసు దళం” కాదు; దాని ప్రధాన పాత్ర అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం, ఇంకా సమాచార సమన్వయం. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:నేర పరిశోధన]] tippsy8g792bs0ruetpra783zpa1l08 4936669 4936665 2026-08-16T12:14:12Z స్వరలాసిక 13980 /* సభ్యత్వం */ 4936669 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]: | data1 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]: | data2 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]]: | data3 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo =INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag =Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = ఇంటర్‌పోల్ | abbreviation = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ | motto = ''సురక్షితమైన ప్రపంచం కోసం పోలీసు వ్యవస్థల అనుసంధానం'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = మొదటి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్ (1914) | preceding2 = అంతర్జాతీయ పోలీసు సదస్సు (1922) | preceding3 = అంతర్జాతీయ నేర పోలీస్ కమీషన్ (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 మిలియన్లు (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 సభ్యదేశాలు | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = జనరల్ అసెంబ్లీ | governingbodyscnd = | constitution1 = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నియమావళి<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=12 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=7 February 2016}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = లయోన్, [[ఫ్రాన్స్]] | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = వాల్డెసీ ఉర్కిజా | chief1position = సెక్రెటరీ జనరల్ | chief2name = లూకాస్ ఫిలిప్ | chief2position = అధ్యక్షుడు | chief3name = సర్క హవ్రంకోవా | chief3position = ఉపాధ్యక్షుడు | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=భాషలు (4)|[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]]|[[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]|[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]|[[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] }} }} '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ''ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్'')<ref name="Name and logo">{{cite web |title=Who we are {{!}} Name and logo |publisher=INTERPOL |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |access-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026233202/https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |archive-date=2023-10-26 |url-status=live}}</ref>, సాధారణంగా '''ఇంటర్‌పోల్''' (INTERPOL)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని సులభతరం చేసే అంతర్‌ప్రభుత్వ సంస్థ. అంతర్జాతీయ నేరాల నియంత్రణ, నేర సమాచార మార్పిడి, పోలీసు సంస్థలకు సాంకేతిక సహాయం వంటి కార్యకలాపాల్లో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని లియోన్‌లో ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పోలీసు సహకారాన్ని సమన్వయం చేయడంలో ఇంటర్‌పోల్ అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ పోలీసు సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. సభ్యదేశాల్లో ఒక్కొక్క దేశానికి ''జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో'' (ఎన్‌సిబి) ఉంటుంది.<ref name="General Secretariat">{{Cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live |access-date=2020-03-19 |website=www.interpol.int |language=en-US |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat}}</ref> ==చరిత్ర== అంతర్జాతీయ నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సహకారం ఏర్పరచాలనే ప్రయత్నాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే జరిగాయి. ''1914లో మొనాకోలో జరిగిన తొలి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్'' ఈ దిశలో ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రయత్నంగా నిలిచింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1922లో వియన్నాలో అంతర్జాతీయ పోలీసు సమావేశం జరిగింది. ఆ తరువాత [[సెప్టెంబర్ 7]] [[1923]]న వియన్నాలో జరిగిన అంతర్జాతీయ పోలీసు కాంగ్రెస్ ముగింపులో '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కమిషన్''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ కమీషన్ - ఐసిపిసి) ఏర్పాటైంది.<ref>Mathieu Deflem, [https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view ''Policing World Society: Historical Foundations of International Police Cooperation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705235453/https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view |date=5 July 2023 }} (Oxford University Press, 2004) p. 125</ref> ఇదే తరువాతి కాలంలో ఇంటర్‌పోల్‌గా రూపాంతరం చెందింది. 1920లలో సంస్థ సభ్యదేశాల పోలీసు వ్యవస్థల మధ్య సమాచార మార్పిడికి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసింది. 1926లో బెర్లిన్‌లో జరిగిన జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రతి దేశం తన పోలీసు వ్యవస్థలో ఒక కేంద్ర సంప్రదింపు సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. ఇది తరువాత జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోల (NCBs) ఏర్పాటుకు పునాదిగా మారింది. ===రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలం=== 1938లో జర్మనీ ఆస్ట్రియాను విలీనం చేసుకున్న తరువాత నాజీ ప్రభుత్వం సంస్థపై నియంత్రణ సాధించింది. తరువాత సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్‌కు తరలించబడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే వరకు సంస్థ కార్యకలాపాలు దాదాపు నిలిచిపోయాయి. యుద్ధం అనంతరం సంస్థను పునర్నిర్మించారు. 1956లో కొత్త రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి " ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ఇంటర్‌పోల్" అనే పేరును స్వీకరించింది. “ఇంటర్‌పోల్” అనే పేరు 1946 నుంచి సంస్థ ఉపయోగించిన టెలిగ్రాఫిక్ చిరునామా నుంచి ఉద్భవించింది.<ref name="Name and logo"/> ==రాజ్యాంగం== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలు "ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నిబంధనల" ఆధారంగా కొనసాగుతాయి.<ref name="Constitution2008">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|title=Constitution of the International Criminal Police Organization |publisher=INTERPOL|year=1956|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222055903/https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|archive-date=22 February 2016|url-status=dead}}</ref> సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య పరస్పర సహకారాన్ని సాధ్యమైనంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేయడం. అయితే ప్రతి దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, మానవ హక్కులను, సంస్థ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను గౌరవించాల్సి ఉంటుంది. == కార్యకలాపాలు== ఇంటర్‌పోల్ స్వయంగా పోలీసు దళంగా పనిచేయదు. అంటే అది స్వయంగా నేరస్థులను అరెస్టు చేయడం లేదా దేశాల్లో దర్యాప్తులు నిర్వహించడం చేయదు.<ref>{{Cite web |last=Gilsinan |first=Kathy |date=2014-05-12 |title=Interpol at 100: Does the World's Police Force Work? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |access-date=2022-04-07 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416134627/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Michael |title=Interpol hopes physical border security will solve virtual borders |url=https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |access-date=2022-04-07 |website=ZDNet |language=en |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129045835/https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |url-status=live }}</ref> బదులుగా వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలకు "సమాచారం, సాంకేతిక నైపుణ్యం, శిక్షణ, సమాచార వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ సమన్వయం" అందిస్తుంది.<ref>{{Cite book | doi = 10.1093/acref/9780195176322.001.0001| title = Oxford Encyclopedia of the Modern World| year = 2008| isbn = 978-0-19-517632-2| last1 = Stearns| first1 = Peter N.}}</ref> దీని ప్రధాన కార్యకలాపాల్లో అంతర్జాతీయ నేర సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడం, వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సమన్వయం, నేర సమాచార డేటాబేస్‌ల నిర్వహణ, దర్యాప్తులకు సాంకేతిక సహాయం అందించడం, పోలీసు అధికారులకు శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ నేరాలపై నిపుణుల సహకారం, సభ్యదేశాల మధ్య సురక్షిత సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను నిర్వహించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ===ప్రధాన నేర రంగాలు=== ఇంటర్‌పోల్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అనేక రకాల నేరాలపై పనిచేస్తుంది. ప్రధానంగా మూడు విభాగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది: 1. '''ఉగ్రవాదం''' 2. '''సైబర్ నేరాలు''' 3. '''వ్యవస్థీకృత నేరాలు''' అదనంగా మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగే నేరాలు, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా, అవినీతి, మేధో సంపత్తి హక్కుల ఉల్లంఘనలు, ఆర్థిక నేరాలు తదితర రంగాల్లో కూడా అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారాన్ని అందిస్తుంది. ===నేర సమాచార డేటాబేసులు=== సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు ఉపయోగపడే వివిధ రకాల నేర సమాచార డేటాబేసులను ఇంటర్‌పోల్ నిర్వహిస్తుంది. వీటి ద్వారా వ్యక్తులు, పత్రాలు, వాహనాలు మరియు ఇతర నేర సంబంధిత సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య పంచుకోవడం సాధ్యమవుతుంది. ఇలాంటి సమాచార వ్యవస్థలు ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారం మరో దేశంలోని దర్యాప్తు సంస్థలకు త్వరగా చేరేందుకు సహాయపడతాయి. ===జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు=== ఇంటర్‌పోల్‌లో సభ్యత్వం ఉన్న ప్రతి దేశంలో "జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో (ఎన్‌సిబి)" ఉంటుంది. ఇవి సంబంధిత దేశ పోలీసు సంస్థలను ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయంతో, ఇతర సభ్యదేశాల ఎన్‌సిబిలతో అనుసంధానించే కేంద్రాలుగా పనిచేస్తాయి. అంతర్జాతీయ నేర దర్యాప్తులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడంలో ఎన్‌సిబిలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ===రెడ్ అలర్ట్ నోటీసు=== ఇంటర్‌పోల్‌తో ఎక్కువగా అనుబంధించబడిన వ్యవస్థల్లో ''రెడ్ నోటీసు'' ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తిని గుర్తించడం, తాత్కాలికంగా నిర్బంధించడం లేదా అప్పగింత ప్రక్రియకు సంబంధించి సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు సమాచారం అందించే అంతర్జాతీయ అభ్యర్థన. అయితే రెడ్ నోటీసు స్వయంగా అంతర్జాతీయ అరెస్టు వారెంట్ కాదు. ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయాలా లేదా నిర్బంధించాలా అనేది సంబంధిత దేశ చట్టాల ప్రకారం ఆ దేశ అధికారుల నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ==సంస్థాగత నిర్మాణం== [[File:ICPO-Interpol_Lione.JPG|thumb|right|లైయాన్‌లోని ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం]] ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ ''జనరల్ అసెంబ్లీ''. సభ్యదేశాల ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొంటారు. సంస్థ విధానాలు, కార్యక్రమాలు మరియు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలను ఇది తీసుకుంటుంది. సంస్థకు **''ఎగ్జిక్యూటివ్ కమిటీ''**, ''జనరల్ సెక్రటేరియట్'' వంటి సంస్థాగత విభాగాలు ఉన్నాయి. జనరల్ సెక్రటేరియట్ రోజువారీ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం లియోన్‌లో ఉంది. ===ప్రధాన కార్యాలయం=== ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని ''లియోన్'' నగరంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి [[బ్వేనౌస్ ఐరిస్]], [[బ్రస్సెల్స్]], యావుండె, అబిద్ జాన్, సాన్ సాల్వడార్, [[అద్దిస్ అబాబా]], [[నైరోబి]], [[న్యూయార్క్]], హరారే నగరాల్లో నెలకొని ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |publisher=Interpol |access-date=28 November 2024 |language=en |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live }}</ref> ప్రతి సభ్యదేశంలోని జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు సంస్థ యొక్క అంతర్జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లో భాగంగా పనిచేస్తాయి. ===నాయకత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌కు "''అధ్యక్షుడు''", "''సెక్రటరీ జనరల్''" నాయకత్వం వహిస్తారు. అధ్యక్షుడు ప్రధానంగా సంస్థకు రాజకీయ, ప్రాతినిధ్య నాయకత్వాన్ని అందించగా, సెక్రటరీ జనరల్ సంస్థ యొక్క రోజువారీ పరిపాలనా, కార్యనిర్వాహక కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ప్రస్తుత '''''లూకాస్ ఫిలిప్''''' 2025 నుంచి అధ్యక్షుడిగా, '''''వాల్డెసీ ఉర్కిజా''''' సెక్రటరీ జనరల్‌గా ఉన్నారు. ===సభ్యత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రస్తుతం ''196 సభ్యదేశాలు'' ఉన్నాయి. ప్రతి సభ్యదేశం తన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో ద్వారా సంస్థతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. {| class="wikitable sortable" ! సభ్య దేశం !!చేరిన తేదీ<ref>{{Cite web |title=INTERPOL member countries |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |access-date=2026-01-16 |website=www.interpol.int |language=en |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516080236/https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |url-status=live }}</ref> |- |{{Flag icon|Afghanistan|2013}}[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] || 21 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Albania}}[[అల్బేనియా]] || 4 నవంబర్ 1991 |- |{{Flag icon|Algeria}}[[అల్జీరియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Andorra}}[[అండొర్రా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Angola}}[[అంగోలా]] || 5 అక్టోబర్ 1982 |- |{{Flag icon|Antigua and Barbuda}}[[ఆంటిగ్వా&బార్బుడా]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Argentina}}[[అర్జెంటీనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Armenia}}[[ఆర్మేనియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Aruba}}[[అరుబా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Australia}}[[ఆస్ట్రేలియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Austria}}[[ఆస్ట్రియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Azerbaijan}}[[అజర్‌బైజాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Bahamas}} || 2 అక్టోబర్ 1973 |- |{{Flag icon|Bahrain}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Bangladesh}} || 5 అక్టోబర్ 1976 |- |{{Flag icon|Barbados}} || 4 నవంబర్ 1981 |- |{{Flag icon|Belarus}} || 9 సెప్టెంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Belgium}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Belize}} || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Benin}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Bhutan}} || 19 సెప్టెంబర్ 2005 |- |{{Flag icon|Bolivia}} || 21 ఆగస్ట్ 1963 |- |{{Flag icon|Bosnia and Herzegovina}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Botswana}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Brazil}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Brunei}} || 20 సెప్టెంబర్ 1984 |- |{{Flag icon|Bulgaria}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Burkina Faso}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Burundi}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Cambodia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cameroon}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Canada}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cape Verde}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Central African Republic}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chad}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chile}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|China}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Colombia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Comoros}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Republic of the Congo}}[[కాంగో రిపబ్లిక్]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Ivory Coast}}[[కోటె డి ఐవొరి]] || 4 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Costa Rica}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Croatia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Cuba}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Curaçao}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Cyprus}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Czech Republic}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Democratic Republic of the Congo}} || 13 జూన్ 1961 |- |{{Flag icon|Denmark}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Djibouti}} || 5 అక్టోబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Dominica}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Dominican Republic}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ecuador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Egypt}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|El Salvador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Equatorial Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Eritrea}} || 27 అక్టోబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Estonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Eswatini}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Ethiopia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Fiji}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Finland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|France}} ||13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Gabon}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Gambia}} || 21 ఆగస్ట్ 1965 |- |{{Flag icon|Georgia (country)}}[[జార్జియా (దేశం)|జార్జియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Germany}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ghana}} || 5 అక్టోబర్ 1958 |- |{{Flag icon|Greece}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Grenada}} || 4 నవంబర్ 1983 |- |{{Flag icon|Guatemala}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Guinea-Bissau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Guyana}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Haiti}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Honduras}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Hungary}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Iceland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|India}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Indonesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Iran}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Iraq}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ireland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Israel}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Italy}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jamaica}} || 4 నవంబర్ 1963 |- |{{Flag icon|Japan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jordan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Kazakhstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Kenya}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Kiribati}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Kuwait}} || 18 సెప్టెంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Kyrgyzstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Laos}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Latvia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Lebanon}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Lesotho}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Liberia}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Libya}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Liechtenstein}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Lithuania}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Luxembourg}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Madagascar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malawi}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Malaysia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Maldives}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mali}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malta}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Marshall Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mauritania}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Mauritius}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mexico}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Micronesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Moldova}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Monaco}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mongolia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Montenegro}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Morocco}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Mozambique}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Myanmar}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Namibia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Nauru}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Nepal}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Netherlands}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|New Zealand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Nicaragua}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Niger}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Nigeria}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|North Macedonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Norway}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Oman}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Pakistan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Palau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Palestine}} || 18 సెప్టెంబర్ 2017 |- |{{Flag icon|Panama}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Papua New Guinea}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Paraguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Peru}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Philippines}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Poland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Portugal}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Qatar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Republic of Korea}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Romania}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Russia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Rwanda}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Saint Kitts and Nevis}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Lucia}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Samoa}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|San Marino}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Sao Tome and Principe}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Saudi Arabia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Senegal}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Serbia}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Seychelles}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sierra Leone}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Singapore}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sint Maarten}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Slovakia}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Slovenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Solomon Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Somalia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Africa}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Sudan}} || 14 నవంబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Spain}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sudan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Suriname}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sweden}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Switzerland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Syria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Tajikistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Tanzania}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Thailand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Timor-Leste}} || 6 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Togo}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Tonga}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Trinidad and Tobago}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Tunisia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkey}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkmenistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Uganda}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Ukraine}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|United Arab Emirates}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|United Kingdom}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|United States}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uruguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uzbekistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Vanuatu}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Vatican City}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Venezuela}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Vietnam}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Yemen}} || 13 జూన్ 1962 |- |{{Flag icon|Zambia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Zimbabwe}} || 5 నవంబర్ 1980 |} ==విమర్శలు== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలపై కొన్ని సందర్భాల్లో విమర్శలు కూడా వచ్చాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రభుత్వాలు లేదా సంస్థలు రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార వ్యవస్థలను దుర్వినియోగం చేయడానికి ప్రయత్నించాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.<ref name="2019-03-22-nyt">{{cite news | title=How Strongmen Turned Interpol into Their Personal Weapon | author=Matt Apuzzo | newspaper=The New York Times | date=22 March 2019 | url=https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | access-date=23 March 2019 | archive-date=2 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | url-status=live }}</ref> ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఇంటర్‌పోల్ అభ్యర్థనలు తన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు, ముఖ్యంగా రాజకీయ, సైనిక, మత లేదా జాతి స్వభావం ఉన్న వ్యవహారాలకు సంబంధించిన పరిమితులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. సంస్థపై దాని ప్రక్రియలు, జవాబుదారీతనం, సభ్యదేశాల అభ్యర్థనలను పరిశీలించే విధానాల విషయంలో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. ===సంస్కరణలు=== విమర్శలకు ప్రతిస్పందనగా ఇంటర్‌పోల్ తన సమాచార వ్యవస్థలు, డేటా ప్రాసెసింగ్ విధానాలు, అభ్యర్థనల పరిశీలన, డేటా రక్షణ మరియు సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలను చేపట్టింది.<ref>{{cite web|url=https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|title=Working group starts review of Interpol's information processing mechanisms|work=interpol.int|date=3 July 2015|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310140605/https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|archive-date=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==చిహ్నం== ఇంటర్‌పోల్ చిహ్నంలో ప్రపంచ పటాన్ని సూచించే ఆకృతి, ఆలివ్ కొమ్మలు, కత్తి, న్యాయాన్ని సూచించే తులం వంటి అంశాలు ఉంటాయి. సంస్థ పేరు, దాని సంక్షిప్త నామం కూడా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి. ==జెండా== ఇంటర్‌పోల్‌కు ప్రత్యేక జెండా ఉంది. ఇందులో సంస్థ అధికారిక చిహ్నం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ==ప్రాధాన్యత== ప్రస్తుత ప్రపంచంలో నేరాలు దేశ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అవకాశం పెరగడంతో అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన వ్యక్తి లేదా సమాచారం మరొక దేశానికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. ఇటువంటి సందర్భాల్లో దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి, సమన్వయం అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో ఇంటర్‌పోల్ వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలను అనుసంధానించే అంతర్జాతీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది స్వతంత్రంగా అరెస్టులు లేదా నేర దర్యాప్తులు నిర్వహించే “ప్రపంచ పోలీసు దళం” కాదు; దాని ప్రధాన పాత్ర అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం, ఇంకా సమాచార సమన్వయం. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:నేర పరిశోధన]] 8ndmw6boqb7kpl0y29niwzjcw93jmea 4936674 4936669 2026-08-16T12:25:29Z స్వరలాసిక 13980 /* సభ్యత్వం */ 4936674 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]: | data1 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]: | data2 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]]: | data3 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo =INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag =Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = ఇంటర్‌పోల్ | abbreviation = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ | motto = ''సురక్షితమైన ప్రపంచం కోసం పోలీసు వ్యవస్థల అనుసంధానం'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = మొదటి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్ (1914) | preceding2 = అంతర్జాతీయ పోలీసు సదస్సు (1922) | preceding3 = అంతర్జాతీయ నేర పోలీస్ కమీషన్ (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 మిలియన్లు (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 సభ్యదేశాలు | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = జనరల్ అసెంబ్లీ | governingbodyscnd = | constitution1 = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నియమావళి<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=12 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=7 February 2016}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = లయోన్, [[ఫ్రాన్స్]] | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = వాల్డెసీ ఉర్కిజా | chief1position = సెక్రెటరీ జనరల్ | chief2name = లూకాస్ ఫిలిప్ | chief2position = అధ్యక్షుడు | chief3name = సర్క హవ్రంకోవా | chief3position = ఉపాధ్యక్షుడు | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=భాషలు (4)|[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]]|[[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]|[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]|[[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] }} }} '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ''ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్'')<ref name="Name and logo">{{cite web |title=Who we are {{!}} Name and logo |publisher=INTERPOL |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |access-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026233202/https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |archive-date=2023-10-26 |url-status=live}}</ref>, సాధారణంగా '''ఇంటర్‌పోల్''' (INTERPOL)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని సులభతరం చేసే అంతర్‌ప్రభుత్వ సంస్థ. అంతర్జాతీయ నేరాల నియంత్రణ, నేర సమాచార మార్పిడి, పోలీసు సంస్థలకు సాంకేతిక సహాయం వంటి కార్యకలాపాల్లో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని లియోన్‌లో ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పోలీసు సహకారాన్ని సమన్వయం చేయడంలో ఇంటర్‌పోల్ అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ పోలీసు సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. సభ్యదేశాల్లో ఒక్కొక్క దేశానికి ''జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో'' (ఎన్‌సిబి) ఉంటుంది.<ref name="General Secretariat">{{Cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live |access-date=2020-03-19 |website=www.interpol.int |language=en-US |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat}}</ref> ==చరిత్ర== అంతర్జాతీయ నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సహకారం ఏర్పరచాలనే ప్రయత్నాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే జరిగాయి. ''1914లో మొనాకోలో జరిగిన తొలి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్'' ఈ దిశలో ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రయత్నంగా నిలిచింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1922లో వియన్నాలో అంతర్జాతీయ పోలీసు సమావేశం జరిగింది. ఆ తరువాత [[సెప్టెంబర్ 7]] [[1923]]న వియన్నాలో జరిగిన అంతర్జాతీయ పోలీసు కాంగ్రెస్ ముగింపులో '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కమిషన్''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ కమీషన్ - ఐసిపిసి) ఏర్పాటైంది.<ref>Mathieu Deflem, [https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view ''Policing World Society: Historical Foundations of International Police Cooperation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705235453/https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view |date=5 July 2023 }} (Oxford University Press, 2004) p. 125</ref> ఇదే తరువాతి కాలంలో ఇంటర్‌పోల్‌గా రూపాంతరం చెందింది. 1920లలో సంస్థ సభ్యదేశాల పోలీసు వ్యవస్థల మధ్య సమాచార మార్పిడికి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసింది. 1926లో బెర్లిన్‌లో జరిగిన జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రతి దేశం తన పోలీసు వ్యవస్థలో ఒక కేంద్ర సంప్రదింపు సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. ఇది తరువాత జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోల (NCBs) ఏర్పాటుకు పునాదిగా మారింది. ===రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలం=== 1938లో జర్మనీ ఆస్ట్రియాను విలీనం చేసుకున్న తరువాత నాజీ ప్రభుత్వం సంస్థపై నియంత్రణ సాధించింది. తరువాత సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్‌కు తరలించబడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే వరకు సంస్థ కార్యకలాపాలు దాదాపు నిలిచిపోయాయి. యుద్ధం అనంతరం సంస్థను పునర్నిర్మించారు. 1956లో కొత్త రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి " ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ఇంటర్‌పోల్" అనే పేరును స్వీకరించింది. “ఇంటర్‌పోల్” అనే పేరు 1946 నుంచి సంస్థ ఉపయోగించిన టెలిగ్రాఫిక్ చిరునామా నుంచి ఉద్భవించింది.<ref name="Name and logo"/> ==రాజ్యాంగం== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలు "ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నిబంధనల" ఆధారంగా కొనసాగుతాయి.<ref name="Constitution2008">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|title=Constitution of the International Criminal Police Organization |publisher=INTERPOL|year=1956|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222055903/https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|archive-date=22 February 2016|url-status=dead}}</ref> సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య పరస్పర సహకారాన్ని సాధ్యమైనంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేయడం. అయితే ప్రతి దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, మానవ హక్కులను, సంస్థ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను గౌరవించాల్సి ఉంటుంది. == కార్యకలాపాలు== ఇంటర్‌పోల్ స్వయంగా పోలీసు దళంగా పనిచేయదు. అంటే అది స్వయంగా నేరస్థులను అరెస్టు చేయడం లేదా దేశాల్లో దర్యాప్తులు నిర్వహించడం చేయదు.<ref>{{Cite web |last=Gilsinan |first=Kathy |date=2014-05-12 |title=Interpol at 100: Does the World's Police Force Work? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |access-date=2022-04-07 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416134627/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Michael |title=Interpol hopes physical border security will solve virtual borders |url=https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |access-date=2022-04-07 |website=ZDNet |language=en |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129045835/https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |url-status=live }}</ref> బదులుగా వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలకు "సమాచారం, సాంకేతిక నైపుణ్యం, శిక్షణ, సమాచార వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ సమన్వయం" అందిస్తుంది.<ref>{{Cite book | doi = 10.1093/acref/9780195176322.001.0001| title = Oxford Encyclopedia of the Modern World| year = 2008| isbn = 978-0-19-517632-2| last1 = Stearns| first1 = Peter N.}}</ref> దీని ప్రధాన కార్యకలాపాల్లో అంతర్జాతీయ నేర సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడం, వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సమన్వయం, నేర సమాచార డేటాబేస్‌ల నిర్వహణ, దర్యాప్తులకు సాంకేతిక సహాయం అందించడం, పోలీసు అధికారులకు శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ నేరాలపై నిపుణుల సహకారం, సభ్యదేశాల మధ్య సురక్షిత సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను నిర్వహించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ===ప్రధాన నేర రంగాలు=== ఇంటర్‌పోల్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అనేక రకాల నేరాలపై పనిచేస్తుంది. ప్రధానంగా మూడు విభాగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది: 1. '''ఉగ్రవాదం''' 2. '''సైబర్ నేరాలు''' 3. '''వ్యవస్థీకృత నేరాలు''' అదనంగా మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగే నేరాలు, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా, అవినీతి, మేధో సంపత్తి హక్కుల ఉల్లంఘనలు, ఆర్థిక నేరాలు తదితర రంగాల్లో కూడా అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారాన్ని అందిస్తుంది. ===నేర సమాచార డేటాబేసులు=== సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు ఉపయోగపడే వివిధ రకాల నేర సమాచార డేటాబేసులను ఇంటర్‌పోల్ నిర్వహిస్తుంది. వీటి ద్వారా వ్యక్తులు, పత్రాలు, వాహనాలు మరియు ఇతర నేర సంబంధిత సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య పంచుకోవడం సాధ్యమవుతుంది. ఇలాంటి సమాచార వ్యవస్థలు ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారం మరో దేశంలోని దర్యాప్తు సంస్థలకు త్వరగా చేరేందుకు సహాయపడతాయి. ===జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు=== ఇంటర్‌పోల్‌లో సభ్యత్వం ఉన్న ప్రతి దేశంలో "జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో (ఎన్‌సిబి)" ఉంటుంది. ఇవి సంబంధిత దేశ పోలీసు సంస్థలను ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయంతో, ఇతర సభ్యదేశాల ఎన్‌సిబిలతో అనుసంధానించే కేంద్రాలుగా పనిచేస్తాయి. అంతర్జాతీయ నేర దర్యాప్తులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడంలో ఎన్‌సిబిలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ===రెడ్ అలర్ట్ నోటీసు=== ఇంటర్‌పోల్‌తో ఎక్కువగా అనుబంధించబడిన వ్యవస్థల్లో ''రెడ్ నోటీసు'' ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తిని గుర్తించడం, తాత్కాలికంగా నిర్బంధించడం లేదా అప్పగింత ప్రక్రియకు సంబంధించి సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు సమాచారం అందించే అంతర్జాతీయ అభ్యర్థన. అయితే రెడ్ నోటీసు స్వయంగా అంతర్జాతీయ అరెస్టు వారెంట్ కాదు. ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయాలా లేదా నిర్బంధించాలా అనేది సంబంధిత దేశ చట్టాల ప్రకారం ఆ దేశ అధికారుల నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ==సంస్థాగత నిర్మాణం== [[File:ICPO-Interpol_Lione.JPG|thumb|right|లైయాన్‌లోని ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం]] ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ ''జనరల్ అసెంబ్లీ''. సభ్యదేశాల ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొంటారు. సంస్థ విధానాలు, కార్యక్రమాలు మరియు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలను ఇది తీసుకుంటుంది. సంస్థకు **''ఎగ్జిక్యూటివ్ కమిటీ''**, ''జనరల్ సెక్రటేరియట్'' వంటి సంస్థాగత విభాగాలు ఉన్నాయి. జనరల్ సెక్రటేరియట్ రోజువారీ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం లియోన్‌లో ఉంది. ===ప్రధాన కార్యాలయం=== ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని ''లియోన్'' నగరంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి [[బ్వేనౌస్ ఐరిస్]], [[బ్రస్సెల్స్]], యావుండె, అబిద్ జాన్, సాన్ సాల్వడార్, [[అద్దిస్ అబాబా]], [[నైరోబి]], [[న్యూయార్క్]], హరారే నగరాల్లో నెలకొని ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |publisher=Interpol |access-date=28 November 2024 |language=en |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live }}</ref> ప్రతి సభ్యదేశంలోని జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు సంస్థ యొక్క అంతర్జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లో భాగంగా పనిచేస్తాయి. ===నాయకత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌కు "''అధ్యక్షుడు''", "''సెక్రటరీ జనరల్''" నాయకత్వం వహిస్తారు. అధ్యక్షుడు ప్రధానంగా సంస్థకు రాజకీయ, ప్రాతినిధ్య నాయకత్వాన్ని అందించగా, సెక్రటరీ జనరల్ సంస్థ యొక్క రోజువారీ పరిపాలనా, కార్యనిర్వాహక కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ప్రస్తుత '''''లూకాస్ ఫిలిప్''''' 2025 నుంచి అధ్యక్షుడిగా, '''''వాల్డెసీ ఉర్కిజా''''' సెక్రటరీ జనరల్‌గా ఉన్నారు. ===సభ్యత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రస్తుతం ''196 సభ్యదేశాలు'' ఉన్నాయి. ప్రతి సభ్యదేశం తన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో ద్వారా సంస్థతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. {| class="wikitable sortable" ! సభ్య దేశం !!చేరిన తేదీ<ref>{{Cite web |title=INTERPOL member countries |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |access-date=2026-01-16 |website=www.interpol.int |language=en |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516080236/https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |url-status=live }}</ref> |- |{{Flag icon|Afghanistan|2013}}[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] || 21 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Albania}}[[అల్బేనియా]] || 4 నవంబర్ 1991 |- |{{Flag icon|Algeria}}[[అల్జీరియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Andorra}}[[అండొర్రా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Angola}}[[అంగోలా]] || 5 అక్టోబర్ 1982 |- |{{Flag icon|Antigua and Barbuda}}[[ఆంటిగ్వా&బార్బుడా]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Argentina}}[[అర్జెంటీనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Armenia}}[[ఆర్మేనియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Aruba}}[[అరుబా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Australia}}[[ఆస్ట్రేలియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Austria}}[[ఆస్ట్రియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Azerbaijan}}[[అజర్‌బైజాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Bahamas}} || 2 అక్టోబర్ 1973 |- |{{Flag icon|Bahrain}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Bangladesh}} || 5 అక్టోబర్ 1976 |- |{{Flag icon|Barbados}} || 4 నవంబర్ 1981 |- |{{Flag icon|Belarus}} || 9 సెప్టెంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Belgium}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Belize}} || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Benin}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Bhutan}} || 19 సెప్టెంబర్ 2005 |- |{{Flag icon|Bolivia}} || 21 ఆగస్ట్ 1963 |- |{{Flag icon|Bosnia and Herzegovina}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Botswana}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Brazil}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Brunei}} || 20 సెప్టెంబర్ 1984 |- |{{Flag icon|Bulgaria}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Burkina Faso}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Burundi}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Cambodia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cameroon}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Canada}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cape Verde}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Central African Republic}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chad}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chile}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|China}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Colombia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Comoros}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Republic of the Congo}}[[కాంగో రిపబ్లిక్]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Ivory Coast}}[[కోటె డి ఐవొరి]] || 4 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Costa Rica}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Croatia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Cuba}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Curaçao}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Cyprus}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Czech Republic}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Democratic Republic of the Congo}} || 13 జూన్ 1961 |- |{{Flag icon|Denmark}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Djibouti}} || 5 అక్టోబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Dominica}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Dominican Republic}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ecuador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Egypt}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|El Salvador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Equatorial Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Eritrea}} || 27 అక్టోబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Estonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Eswatini}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Ethiopia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Fiji}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Finland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|France}} ||13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Gabon}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Gambia}} || 21 ఆగస్ట్ 1965 |- |{{Flag icon|Georgia (country)}}[[జార్జియా (దేశం)|జార్జియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Germany}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ghana}} || 5 అక్టోబర్ 1958 |- |{{Flag icon|Greece}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Grenada}} || 4 నవంబర్ 1983 |- |{{Flag icon|Guatemala}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Guinea-Bissau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Guyana}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Haiti}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Honduras}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Hungary}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Iceland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|India}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Indonesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Iran}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Iraq}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ireland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Israel}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Italy}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jamaica}} || 4 నవంబర్ 1963 |- |{{Flag icon|Japan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jordan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Kazakhstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Kenya}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Kiribati}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Kuwait}} || 18 సెప్టెంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Kyrgyzstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Laos}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Latvia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Lebanon}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Lesotho}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Liberia}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Libya}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Liechtenstein}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Lithuania}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Luxembourg}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Madagascar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malawi}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Malaysia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Maldives}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mali}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malta}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Marshall Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mauritania}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Mauritius}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mexico}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Micronesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Moldova}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Monaco}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mongolia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Montenegro}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Morocco}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Mozambique}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Myanmar}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Namibia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Nauru}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Nepal}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Netherlands}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|New Zealand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Nicaragua}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Niger}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Nigeria}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|North Macedonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Norway}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Oman}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Pakistan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Palau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Palestine}} || 18 సెప్టెంబర్ 2017 |- |{{Flag icon|Panama}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Papua New Guinea}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Paraguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Peru}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Philippines}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Poland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Portugal}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Qatar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Republic of Korea}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Romania}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Russia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Rwanda}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Saint Kitts and Nevis}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Lucia}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Samoa}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|San Marino}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Sao Tome and Principe}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Saudi Arabia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Senegal}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Serbia}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Seychelles}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sierra Leone}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Singapore}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sint Maarten}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Slovakia}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Slovenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Solomon Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Somalia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Africa}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Sudan}} || 14 నవంబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Spain}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sudan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Suriname}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sweden}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Switzerland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Syria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Tajikistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Tanzania}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Thailand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Timor-Leste}} || 6 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Togo}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Tonga}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Trinidad and Tobago}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Tunisia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkey}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkmenistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Uganda}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Ukraine}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|United Arab Emirates}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|United Kingdom}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|United States}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uruguay}}[[ఉరుగ్వే]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uzbekistan}}[[ఉజ్బెకిస్తాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Vanuatu}}[[వనౌటు]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Vatican City}}[[వాటికన్ సిటీ]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Venezuela}}[[వెనిజ్వెలా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Vietnam}}[[వియత్నామ్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Yemen}}[[యెమన్]] || 13 జూన్ 1962 |- |{{Flag icon|Zambia}}[[జాంబియా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Zimbabwe}}[[జింబాబ్వే]] || 5 నవంబర్ 1980 |} ==విమర్శలు== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలపై కొన్ని సందర్భాల్లో విమర్శలు కూడా వచ్చాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రభుత్వాలు లేదా సంస్థలు రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార వ్యవస్థలను దుర్వినియోగం చేయడానికి ప్రయత్నించాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.<ref name="2019-03-22-nyt">{{cite news | title=How Strongmen Turned Interpol into Their Personal Weapon | author=Matt Apuzzo | newspaper=The New York Times | date=22 March 2019 | url=https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | access-date=23 March 2019 | archive-date=2 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | url-status=live }}</ref> ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఇంటర్‌పోల్ అభ్యర్థనలు తన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు, ముఖ్యంగా రాజకీయ, సైనిక, మత లేదా జాతి స్వభావం ఉన్న వ్యవహారాలకు సంబంధించిన పరిమితులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. సంస్థపై దాని ప్రక్రియలు, జవాబుదారీతనం, సభ్యదేశాల అభ్యర్థనలను పరిశీలించే విధానాల విషయంలో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. ===సంస్కరణలు=== విమర్శలకు ప్రతిస్పందనగా ఇంటర్‌పోల్ తన సమాచార వ్యవస్థలు, డేటా ప్రాసెసింగ్ విధానాలు, అభ్యర్థనల పరిశీలన, డేటా రక్షణ మరియు సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలను చేపట్టింది.<ref>{{cite web|url=https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|title=Working group starts review of Interpol's information processing mechanisms|work=interpol.int|date=3 July 2015|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310140605/https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|archive-date=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==చిహ్నం== ఇంటర్‌పోల్ చిహ్నంలో ప్రపంచ పటాన్ని సూచించే ఆకృతి, ఆలివ్ కొమ్మలు, కత్తి, న్యాయాన్ని సూచించే తులం వంటి అంశాలు ఉంటాయి. సంస్థ పేరు, దాని సంక్షిప్త నామం కూడా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి. ==జెండా== ఇంటర్‌పోల్‌కు ప్రత్యేక జెండా ఉంది. ఇందులో సంస్థ అధికారిక చిహ్నం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ==ప్రాధాన్యత== ప్రస్తుత ప్రపంచంలో నేరాలు దేశ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అవకాశం పెరగడంతో అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన వ్యక్తి లేదా సమాచారం మరొక దేశానికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. ఇటువంటి సందర్భాల్లో దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి, సమన్వయం అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో ఇంటర్‌పోల్ వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలను అనుసంధానించే అంతర్జాతీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది స్వతంత్రంగా అరెస్టులు లేదా నేర దర్యాప్తులు నిర్వహించే “ప్రపంచ పోలీసు దళం” కాదు; దాని ప్రధాన పాత్ర అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం, ఇంకా సమాచార సమన్వయం. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:నేర పరిశోధన]] n084pqf20sti9lg7oagp5d6vytsq5e4 4936746 4936674 2026-08-16T16:06:33Z స్వరలాసిక 13980 /* సభ్యత్వం */ 4936746 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]: | data1 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]: | data2 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]]: | data3 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo =INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag =Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = ఇంటర్‌పోల్ | abbreviation = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ | motto = ''సురక్షితమైన ప్రపంచం కోసం పోలీసు వ్యవస్థల అనుసంధానం'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = మొదటి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్ (1914) | preceding2 = అంతర్జాతీయ పోలీసు సదస్సు (1922) | preceding3 = అంతర్జాతీయ నేర పోలీస్ కమీషన్ (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 మిలియన్లు (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 సభ్యదేశాలు | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = జనరల్ అసెంబ్లీ | governingbodyscnd = | constitution1 = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నియమావళి<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=12 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=7 February 2016}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = లయోన్, [[ఫ్రాన్స్]] | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = వాల్డెసీ ఉర్కిజా | chief1position = సెక్రెటరీ జనరల్ | chief2name = లూకాస్ ఫిలిప్ | chief2position = అధ్యక్షుడు | chief3name = సర్క హవ్రంకోవా | chief3position = ఉపాధ్యక్షుడు | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=భాషలు (4)|[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]]|[[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]|[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]|[[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] }} }} '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ''ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్'')<ref name="Name and logo">{{cite web |title=Who we are {{!}} Name and logo |publisher=INTERPOL |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |access-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026233202/https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |archive-date=2023-10-26 |url-status=live}}</ref>, సాధారణంగా '''ఇంటర్‌పోల్''' (INTERPOL)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని సులభతరం చేసే అంతర్‌ప్రభుత్వ సంస్థ. అంతర్జాతీయ నేరాల నియంత్రణ, నేర సమాచార మార్పిడి, పోలీసు సంస్థలకు సాంకేతిక సహాయం వంటి కార్యకలాపాల్లో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని లియోన్‌లో ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పోలీసు సహకారాన్ని సమన్వయం చేయడంలో ఇంటర్‌పోల్ అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ పోలీసు సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. సభ్యదేశాల్లో ఒక్కొక్క దేశానికి ''జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో'' (ఎన్‌సిబి) ఉంటుంది.<ref name="General Secretariat">{{Cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live |access-date=2020-03-19 |website=www.interpol.int |language=en-US |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat}}</ref> ==చరిత్ర== అంతర్జాతీయ నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సహకారం ఏర్పరచాలనే ప్రయత్నాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే జరిగాయి. ''1914లో మొనాకోలో జరిగిన తొలి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్'' ఈ దిశలో ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రయత్నంగా నిలిచింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1922లో వియన్నాలో అంతర్జాతీయ పోలీసు సమావేశం జరిగింది. ఆ తరువాత [[సెప్టెంబర్ 7]] [[1923]]న వియన్నాలో జరిగిన అంతర్జాతీయ పోలీసు కాంగ్రెస్ ముగింపులో '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కమిషన్''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ కమీషన్ - ఐసిపిసి) ఏర్పాటైంది.<ref>Mathieu Deflem, [https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view ''Policing World Society: Historical Foundations of International Police Cooperation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705235453/https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view |date=5 July 2023 }} (Oxford University Press, 2004) p. 125</ref> ఇదే తరువాతి కాలంలో ఇంటర్‌పోల్‌గా రూపాంతరం చెందింది. 1920లలో సంస్థ సభ్యదేశాల పోలీసు వ్యవస్థల మధ్య సమాచార మార్పిడికి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసింది. 1926లో బెర్లిన్‌లో జరిగిన జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రతి దేశం తన పోలీసు వ్యవస్థలో ఒక కేంద్ర సంప్రదింపు సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. ఇది తరువాత జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోల (NCBs) ఏర్పాటుకు పునాదిగా మారింది. ===రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలం=== 1938లో జర్మనీ ఆస్ట్రియాను విలీనం చేసుకున్న తరువాత నాజీ ప్రభుత్వం సంస్థపై నియంత్రణ సాధించింది. తరువాత సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్‌కు తరలించబడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే వరకు సంస్థ కార్యకలాపాలు దాదాపు నిలిచిపోయాయి. యుద్ధం అనంతరం సంస్థను పునర్నిర్మించారు. 1956లో కొత్త రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి " ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ఇంటర్‌పోల్" అనే పేరును స్వీకరించింది. “ఇంటర్‌పోల్” అనే పేరు 1946 నుంచి సంస్థ ఉపయోగించిన టెలిగ్రాఫిక్ చిరునామా నుంచి ఉద్భవించింది.<ref name="Name and logo"/> ==రాజ్యాంగం== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలు "ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నిబంధనల" ఆధారంగా కొనసాగుతాయి.<ref name="Constitution2008">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|title=Constitution of the International Criminal Police Organization |publisher=INTERPOL|year=1956|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222055903/https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|archive-date=22 February 2016|url-status=dead}}</ref> సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య పరస్పర సహకారాన్ని సాధ్యమైనంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేయడం. అయితే ప్రతి దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, మానవ హక్కులను, సంస్థ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను గౌరవించాల్సి ఉంటుంది. == కార్యకలాపాలు== ఇంటర్‌పోల్ స్వయంగా పోలీసు దళంగా పనిచేయదు. అంటే అది స్వయంగా నేరస్థులను అరెస్టు చేయడం లేదా దేశాల్లో దర్యాప్తులు నిర్వహించడం చేయదు.<ref>{{Cite web |last=Gilsinan |first=Kathy |date=2014-05-12 |title=Interpol at 100: Does the World's Police Force Work? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |access-date=2022-04-07 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416134627/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Michael |title=Interpol hopes physical border security will solve virtual borders |url=https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |access-date=2022-04-07 |website=ZDNet |language=en |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129045835/https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |url-status=live }}</ref> బదులుగా వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలకు "సమాచారం, సాంకేతిక నైపుణ్యం, శిక్షణ, సమాచార వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ సమన్వయం" అందిస్తుంది.<ref>{{Cite book | doi = 10.1093/acref/9780195176322.001.0001| title = Oxford Encyclopedia of the Modern World| year = 2008| isbn = 978-0-19-517632-2| last1 = Stearns| first1 = Peter N.}}</ref> దీని ప్రధాన కార్యకలాపాల్లో అంతర్జాతీయ నేర సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడం, వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సమన్వయం, నేర సమాచార డేటాబేస్‌ల నిర్వహణ, దర్యాప్తులకు సాంకేతిక సహాయం అందించడం, పోలీసు అధికారులకు శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ నేరాలపై నిపుణుల సహకారం, సభ్యదేశాల మధ్య సురక్షిత సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను నిర్వహించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ===ప్రధాన నేర రంగాలు=== ఇంటర్‌పోల్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అనేక రకాల నేరాలపై పనిచేస్తుంది. ప్రధానంగా మూడు విభాగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది: 1. '''ఉగ్రవాదం''' 2. '''సైబర్ నేరాలు''' 3. '''వ్యవస్థీకృత నేరాలు''' అదనంగా మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగే నేరాలు, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా, అవినీతి, మేధో సంపత్తి హక్కుల ఉల్లంఘనలు, ఆర్థిక నేరాలు తదితర రంగాల్లో కూడా అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారాన్ని అందిస్తుంది. ===నేర సమాచార డేటాబేసులు=== సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు ఉపయోగపడే వివిధ రకాల నేర సమాచార డేటాబేసులను ఇంటర్‌పోల్ నిర్వహిస్తుంది. వీటి ద్వారా వ్యక్తులు, పత్రాలు, వాహనాలు మరియు ఇతర నేర సంబంధిత సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య పంచుకోవడం సాధ్యమవుతుంది. ఇలాంటి సమాచార వ్యవస్థలు ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారం మరో దేశంలోని దర్యాప్తు సంస్థలకు త్వరగా చేరేందుకు సహాయపడతాయి. ===జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు=== ఇంటర్‌పోల్‌లో సభ్యత్వం ఉన్న ప్రతి దేశంలో "జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో (ఎన్‌సిబి)" ఉంటుంది. ఇవి సంబంధిత దేశ పోలీసు సంస్థలను ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయంతో, ఇతర సభ్యదేశాల ఎన్‌సిబిలతో అనుసంధానించే కేంద్రాలుగా పనిచేస్తాయి. అంతర్జాతీయ నేర దర్యాప్తులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడంలో ఎన్‌సిబిలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ===రెడ్ అలర్ట్ నోటీసు=== ఇంటర్‌పోల్‌తో ఎక్కువగా అనుబంధించబడిన వ్యవస్థల్లో ''రెడ్ నోటీసు'' ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తిని గుర్తించడం, తాత్కాలికంగా నిర్బంధించడం లేదా అప్పగింత ప్రక్రియకు సంబంధించి సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు సమాచారం అందించే అంతర్జాతీయ అభ్యర్థన. అయితే రెడ్ నోటీసు స్వయంగా అంతర్జాతీయ అరెస్టు వారెంట్ కాదు. ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయాలా లేదా నిర్బంధించాలా అనేది సంబంధిత దేశ చట్టాల ప్రకారం ఆ దేశ అధికారుల నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ==సంస్థాగత నిర్మాణం== [[File:ICPO-Interpol_Lione.JPG|thumb|right|లైయాన్‌లోని ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం]] ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ ''జనరల్ అసెంబ్లీ''. సభ్యదేశాల ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొంటారు. సంస్థ విధానాలు, కార్యక్రమాలు మరియు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలను ఇది తీసుకుంటుంది. సంస్థకు **''ఎగ్జిక్యూటివ్ కమిటీ''**, ''జనరల్ సెక్రటేరియట్'' వంటి సంస్థాగత విభాగాలు ఉన్నాయి. జనరల్ సెక్రటేరియట్ రోజువారీ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం లియోన్‌లో ఉంది. ===ప్రధాన కార్యాలయం=== ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని ''లియోన్'' నగరంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి [[బ్వేనౌస్ ఐరిస్]], [[బ్రస్సెల్స్]], యావుండె, అబిద్ జాన్, సాన్ సాల్వడార్, [[అద్దిస్ అబాబా]], [[నైరోబి]], [[న్యూయార్క్]], హరారే నగరాల్లో నెలకొని ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |publisher=Interpol |access-date=28 November 2024 |language=en |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live }}</ref> ప్రతి సభ్యదేశంలోని జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు సంస్థ యొక్క అంతర్జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లో భాగంగా పనిచేస్తాయి. ===నాయకత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌కు "''అధ్యక్షుడు''", "''సెక్రటరీ జనరల్''" నాయకత్వం వహిస్తారు. అధ్యక్షుడు ప్రధానంగా సంస్థకు రాజకీయ, ప్రాతినిధ్య నాయకత్వాన్ని అందించగా, సెక్రటరీ జనరల్ సంస్థ యొక్క రోజువారీ పరిపాలనా, కార్యనిర్వాహక కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ప్రస్తుత '''''లూకాస్ ఫిలిప్''''' 2025 నుంచి అధ్యక్షుడిగా, '''''వాల్డెసీ ఉర్కిజా''''' సెక్రటరీ జనరల్‌గా ఉన్నారు. ===సభ్యత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రస్తుతం ''196 సభ్యదేశాలు'' ఉన్నాయి. ప్రతి సభ్యదేశం తన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో ద్వారా సంస్థతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. {| class="wikitable sortable" ! సభ్య దేశం !!చేరిన తేదీ<ref>{{Cite web |title=INTERPOL member countries |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |access-date=2026-01-16 |website=www.interpol.int |language=en |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516080236/https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |url-status=live }}</ref> |- |{{Flag icon|Afghanistan|2013}}[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] || 21 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Albania}}[[అల్బేనియా]] || 4 నవంబర్ 1991 |- |{{Flag icon|Algeria}}[[అల్జీరియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Andorra}}[[అండొర్రా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Angola}}[[అంగోలా]] || 5 అక్టోబర్ 1982 |- |{{Flag icon|Antigua and Barbuda}}[[ఆంటిగ్వా&బార్బుడా]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Argentina}}[[అర్జెంటీనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Armenia}}[[ఆర్మేనియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Aruba}}[[అరుబా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Australia}}[[ఆస్ట్రేలియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Austria}}[[ఆస్ట్రియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Azerbaijan}}[[అజర్‌బైజాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Bahamas}}[[బహామాస్]] || 2 అక్టోబర్ 1973 |- |{{Flag icon|Bahrain}}[[బహ్రెయిన్]] || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Bangladesh}}[[బంగ్లాదేశ్]] || 5 అక్టోబర్ 1976 |- |{{Flag icon|Barbados}}[[బార్బడోస్]] || 4 నవంబర్ 1981 |- |{{Flag icon|Belarus}}[[బెలారస్]] || 9 సెప్టెంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Belgium}}[[బెల్జియం]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Belize}}[[బెలిజ్]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Benin}}[[బెనిన్]] || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Bhutan}}[[భూటాన్]] || 19 సెప్టెంబర్ 2005 |- |{{Flag icon|Bolivia}}[[బొలీవియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1963 |- |{{Flag icon|Bosnia and Herzegovina}}[[బోస్నియా, హెర్జెగోవినా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Botswana}}[[బోట్స్వానా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Brazil}}[[బ్రెజిల్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Brunei}}[[బ్రూనై]] || 20 సెప్టెంబర్ 1984 |- |{{Flag icon|Bulgaria}}[[బల్గేరియా]] || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Burkina Faso}}[[బుర్కినా ఫాసో]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Burundi}}[[బురుండి]] || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Cambodia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cameroon}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Canada}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cape Verde}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Central African Republic}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chad}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chile}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|China}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Colombia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Comoros}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Republic of the Congo}}[[కాంగో రిపబ్లిక్]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Ivory Coast}}[[కోటె డి ఐవొరి]] || 4 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Costa Rica}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Croatia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Cuba}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Curaçao}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Cyprus}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Czech Republic}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Democratic Republic of the Congo}} || 13 జూన్ 1961 |- |{{Flag icon|Denmark}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Djibouti}} || 5 అక్టోబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Dominica}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Dominican Republic}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ecuador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Egypt}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|El Salvador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Equatorial Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Eritrea}} || 27 అక్టోబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Estonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Eswatini}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Ethiopia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Fiji}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Finland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|France}} ||13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Gabon}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Gambia}} || 21 ఆగస్ట్ 1965 |- |{{Flag icon|Georgia (country)}}[[జార్జియా (దేశం)|జార్జియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Germany}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ghana}} || 5 అక్టోబర్ 1958 |- |{{Flag icon|Greece}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Grenada}} || 4 నవంబర్ 1983 |- |{{Flag icon|Guatemala}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Guinea-Bissau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Guyana}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Haiti}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Honduras}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Hungary}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Iceland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|India}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Indonesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Iran}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Iraq}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ireland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Israel}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Italy}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jamaica}} || 4 నవంబర్ 1963 |- |{{Flag icon|Japan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jordan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Kazakhstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Kenya}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Kiribati}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Kuwait}} || 18 సెప్టెంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Kyrgyzstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Laos}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Latvia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Lebanon}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Lesotho}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Liberia}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Libya}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Liechtenstein}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Lithuania}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Luxembourg}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Madagascar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malawi}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Malaysia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Maldives}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mali}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malta}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Marshall Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mauritania}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Mauritius}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mexico}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Micronesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Moldova}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Monaco}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mongolia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Montenegro}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Morocco}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Mozambique}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Myanmar}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Namibia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Nauru}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Nepal}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Netherlands}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|New Zealand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Nicaragua}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Niger}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Nigeria}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|North Macedonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Norway}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Oman}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Pakistan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Palau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Palestine}} || 18 సెప్టెంబర్ 2017 |- |{{Flag icon|Panama}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Papua New Guinea}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Paraguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Peru}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Philippines}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Poland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Portugal}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Qatar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Republic of Korea}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Romania}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Russia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Rwanda}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Saint Kitts and Nevis}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Lucia}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Samoa}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|San Marino}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Sao Tome and Principe}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Saudi Arabia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Senegal}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Serbia}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Seychelles}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sierra Leone}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Singapore}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sint Maarten}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Slovakia}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Slovenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Solomon Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Somalia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Africa}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Sudan}} || 14 నవంబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Spain}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sudan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Suriname}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sweden}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Switzerland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Syria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Tajikistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Tanzania}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Thailand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Timor-Leste}} || 6 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Togo}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Tonga}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Trinidad and Tobago}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Tunisia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkey}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkmenistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Uganda}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Ukraine}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|United Arab Emirates}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|United Kingdom}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|United States}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uruguay}}[[ఉరుగ్వే]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uzbekistan}}[[ఉజ్బెకిస్తాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Vanuatu}}[[వనౌటు]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Vatican City}}[[వాటికన్ సిటీ]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Venezuela}}[[వెనిజ్వెలా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Vietnam}}[[వియత్నామ్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Yemen}}[[యెమన్]] || 13 జూన్ 1962 |- |{{Flag icon|Zambia}}[[జాంబియా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Zimbabwe}}[[జింబాబ్వే]] || 5 నవంబర్ 1980 |} ==విమర్శలు== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలపై కొన్ని సందర్భాల్లో విమర్శలు కూడా వచ్చాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రభుత్వాలు లేదా సంస్థలు రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార వ్యవస్థలను దుర్వినియోగం చేయడానికి ప్రయత్నించాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.<ref name="2019-03-22-nyt">{{cite news | title=How Strongmen Turned Interpol into Their Personal Weapon | author=Matt Apuzzo | newspaper=The New York Times | date=22 March 2019 | url=https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | access-date=23 March 2019 | archive-date=2 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | url-status=live }}</ref> ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఇంటర్‌పోల్ అభ్యర్థనలు తన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు, ముఖ్యంగా రాజకీయ, సైనిక, మత లేదా జాతి స్వభావం ఉన్న వ్యవహారాలకు సంబంధించిన పరిమితులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. సంస్థపై దాని ప్రక్రియలు, జవాబుదారీతనం, సభ్యదేశాల అభ్యర్థనలను పరిశీలించే విధానాల విషయంలో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. ===సంస్కరణలు=== విమర్శలకు ప్రతిస్పందనగా ఇంటర్‌పోల్ తన సమాచార వ్యవస్థలు, డేటా ప్రాసెసింగ్ విధానాలు, అభ్యర్థనల పరిశీలన, డేటా రక్షణ మరియు సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలను చేపట్టింది.<ref>{{cite web|url=https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|title=Working group starts review of Interpol's information processing mechanisms|work=interpol.int|date=3 July 2015|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310140605/https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|archive-date=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==చిహ్నం== ఇంటర్‌పోల్ చిహ్నంలో ప్రపంచ పటాన్ని సూచించే ఆకృతి, ఆలివ్ కొమ్మలు, కత్తి, న్యాయాన్ని సూచించే తులం వంటి అంశాలు ఉంటాయి. సంస్థ పేరు, దాని సంక్షిప్త నామం కూడా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి. ==జెండా== ఇంటర్‌పోల్‌కు ప్రత్యేక జెండా ఉంది. ఇందులో సంస్థ అధికారిక చిహ్నం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ==ప్రాధాన్యత== ప్రస్తుత ప్రపంచంలో నేరాలు దేశ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అవకాశం పెరగడంతో అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన వ్యక్తి లేదా సమాచారం మరొక దేశానికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. ఇటువంటి సందర్భాల్లో దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి, సమన్వయం అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో ఇంటర్‌పోల్ వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలను అనుసంధానించే అంతర్జాతీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది స్వతంత్రంగా అరెస్టులు లేదా నేర దర్యాప్తులు నిర్వహించే “ప్రపంచ పోలీసు దళం” కాదు; దాని ప్రధాన పాత్ర అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం, ఇంకా సమాచార సమన్వయం. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:నేర పరిశోధన]] 2h99xajcoqvu8gf589p69ny438d6wu3 4936813 4936746 2026-08-17T02:45:41Z స్వరలాసిక 13980 4936813 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్]]: | data1 = {{lang|en|International Criminal Police Organization|rtl=yes}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]: | data1 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]: | data2 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}} | rowclass4 = mergedrow| label4 = [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]]: | data3 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo =INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag =Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = ఇంటర్‌పోల్ | abbreviation = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ | motto = ''సురక్షితమైన ప్రపంచం కోసం పోలీసు వ్యవస్థల అనుసంధానం'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = మొదటి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్ (1914) | preceding2 = అంతర్జాతీయ పోలీసు సదస్సు (1922) | preceding3 = అంతర్జాతీయ నేర పోలీస్ కమీషన్ (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 మిలియన్లు (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 సభ్యదేశాలు | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = జనరల్ అసెంబ్లీ | governingbodyscnd = | constitution1 = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నియమావళి<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=12 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=7 February 2016}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = లయోన్, [[ఫ్రాన్స్]] | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = వాల్డెసీ ఉర్కిజా | chief1position = సెక్రెటరీ జనరల్ | chief2name = లూకాస్ ఫిలిప్ | chief2position = అధ్యక్షుడు | chief3name = సర్క హవ్రంకోవా | chief3position = ఉపాధ్యక్షుడు | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=భాషలు (4)|[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]]|[[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]|[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]|[[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] }} }} '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ''ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్'')<ref name="Name and logo">{{cite web |title=Who we are {{!}} Name and logo |publisher=INTERPOL |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |access-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026233202/https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |archive-date=2023-10-26 |url-status=live}}</ref>, సాధారణంగా '''ఇంటర్‌పోల్''' (INTERPOL)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని సులభతరం చేసే అంతర్‌ప్రభుత్వ సంస్థ. అంతర్జాతీయ నేరాల నియంత్రణ, నేర సమాచార మార్పిడి, పోలీసు సంస్థలకు సాంకేతిక సహాయం వంటి కార్యకలాపాల్లో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని లియోన్‌లో ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పోలీసు సహకారాన్ని సమన్వయం చేయడంలో ఇంటర్‌పోల్ అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ పోలీసు సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. సభ్యదేశాల్లో ఒక్కొక్క దేశానికి ''జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో'' (ఎన్‌సిబి) ఉంటుంది.<ref name="General Secretariat">{{Cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live |access-date=2020-03-19 |website=www.interpol.int |language=en-US |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat}}</ref> ==చరిత్ర== అంతర్జాతీయ నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సహకారం ఏర్పరచాలనే ప్రయత్నాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే జరిగాయి. ''1914లో మొనాకోలో జరిగిన తొలి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్'' ఈ దిశలో ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రయత్నంగా నిలిచింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1922లో వియన్నాలో అంతర్జాతీయ పోలీసు సమావేశం జరిగింది. ఆ తరువాత [[సెప్టెంబర్ 7]] [[1923]]న వియన్నాలో జరిగిన అంతర్జాతీయ పోలీసు కాంగ్రెస్ ముగింపులో '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కమిషన్''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ కమీషన్ - ఐసిపిసి) ఏర్పాటైంది.<ref>Mathieu Deflem, [https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view ''Policing World Society: Historical Foundations of International Police Cooperation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705235453/https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view |date=5 July 2023 }} (Oxford University Press, 2004) p. 125</ref> ఇదే తరువాతి కాలంలో ఇంటర్‌పోల్‌గా రూపాంతరం చెందింది. 1920లలో సంస్థ సభ్యదేశాల పోలీసు వ్యవస్థల మధ్య సమాచార మార్పిడికి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసింది. 1926లో బెర్లిన్‌లో జరిగిన జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రతి దేశం తన పోలీసు వ్యవస్థలో ఒక కేంద్ర సంప్రదింపు సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. ఇది తరువాత జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోల (NCBs) ఏర్పాటుకు పునాదిగా మారింది. ===రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలం=== 1938లో జర్మనీ ఆస్ట్రియాను విలీనం చేసుకున్న తరువాత నాజీ ప్రభుత్వం సంస్థపై నియంత్రణ సాధించింది. తరువాత సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్‌కు తరలించబడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే వరకు సంస్థ కార్యకలాపాలు దాదాపు నిలిచిపోయాయి. యుద్ధం అనంతరం సంస్థను పునర్నిర్మించారు. 1956లో కొత్త రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి " ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ఇంటర్‌పోల్" అనే పేరును స్వీకరించింది. “ఇంటర్‌పోల్” అనే పేరు 1946 నుంచి సంస్థ ఉపయోగించిన టెలిగ్రాఫిక్ చిరునామా నుంచి ఉద్భవించింది.<ref name="Name and logo"/> ==రాజ్యాంగం== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలు "ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నిబంధనల" ఆధారంగా కొనసాగుతాయి.<ref name="Constitution2008">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|title=Constitution of the International Criminal Police Organization |publisher=INTERPOL|year=1956|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222055903/https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|archive-date=22 February 2016|url-status=dead}}</ref> సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య పరస్పర సహకారాన్ని సాధ్యమైనంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేయడం. అయితే ప్రతి దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, మానవ హక్కులను, సంస్థ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను గౌరవించాల్సి ఉంటుంది. == కార్యకలాపాలు== ఇంటర్‌పోల్ స్వయంగా పోలీసు దళంగా పనిచేయదు. అంటే అది స్వయంగా నేరస్థులను అరెస్టు చేయడం లేదా దేశాల్లో దర్యాప్తులు నిర్వహించడం చేయదు.<ref>{{Cite web |last=Gilsinan |first=Kathy |date=2014-05-12 |title=Interpol at 100: Does the World's Police Force Work? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |access-date=2022-04-07 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416134627/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Michael |title=Interpol hopes physical border security will solve virtual borders |url=https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |access-date=2022-04-07 |website=ZDNet |language=en |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129045835/https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |url-status=live }}</ref> బదులుగా వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలకు "సమాచారం, సాంకేతిక నైపుణ్యం, శిక్షణ, సమాచార వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ సమన్వయం" అందిస్తుంది.<ref>{{Cite book | doi = 10.1093/acref/9780195176322.001.0001| title = Oxford Encyclopedia of the Modern World| year = 2008| isbn = 978-0-19-517632-2| last1 = Stearns| first1 = Peter N.}}</ref> దీని ప్రధాన కార్యకలాపాల్లో అంతర్జాతీయ నేర సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడం, వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సమన్వయం, నేర సమాచార డేటాబేస్‌ల నిర్వహణ, దర్యాప్తులకు సాంకేతిక సహాయం అందించడం, పోలీసు అధికారులకు శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ నేరాలపై నిపుణుల సహకారం, సభ్యదేశాల మధ్య సురక్షిత సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను నిర్వహించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ===ప్రధాన నేర రంగాలు=== ఇంటర్‌పోల్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అనేక రకాల నేరాలపై పనిచేస్తుంది. ప్రధానంగా మూడు విభాగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది: 1. '''ఉగ్రవాదం''' 2. '''సైబర్ నేరాలు''' 3. '''వ్యవస్థీకృత నేరాలు''' అదనంగా మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగే నేరాలు, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా, అవినీతి, మేధో సంపత్తి హక్కుల ఉల్లంఘనలు, ఆర్థిక నేరాలు తదితర రంగాల్లో కూడా అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారాన్ని అందిస్తుంది. ===నేర సమాచార డేటాబేసులు=== సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు ఉపయోగపడే వివిధ రకాల నేర సమాచార డేటాబేసులను ఇంటర్‌పోల్ నిర్వహిస్తుంది. వీటి ద్వారా వ్యక్తులు, పత్రాలు, వాహనాలు మరియు ఇతర నేర సంబంధిత సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య పంచుకోవడం సాధ్యమవుతుంది. ఇలాంటి సమాచార వ్యవస్థలు ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారం మరో దేశంలోని దర్యాప్తు సంస్థలకు త్వరగా చేరేందుకు సహాయపడతాయి. ===జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు=== ఇంటర్‌పోల్‌లో సభ్యత్వం ఉన్న ప్రతి దేశంలో "జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో (ఎన్‌సిబి)" ఉంటుంది. ఇవి సంబంధిత దేశ పోలీసు సంస్థలను ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయంతో, ఇతర సభ్యదేశాల ఎన్‌సిబిలతో అనుసంధానించే కేంద్రాలుగా పనిచేస్తాయి. అంతర్జాతీయ నేర దర్యాప్తులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడంలో ఎన్‌సిబిలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ===రెడ్ అలర్ట్ నోటీసు=== ఇంటర్‌పోల్‌తో ఎక్కువగా అనుబంధించబడిన వ్యవస్థల్లో ''రెడ్ నోటీసు'' ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తిని గుర్తించడం, తాత్కాలికంగా నిర్బంధించడం లేదా అప్పగింత ప్రక్రియకు సంబంధించి సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు సమాచారం అందించే అంతర్జాతీయ అభ్యర్థన. అయితే రెడ్ నోటీసు స్వయంగా అంతర్జాతీయ అరెస్టు వారెంట్ కాదు. ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయాలా లేదా నిర్బంధించాలా అనేది సంబంధిత దేశ చట్టాల ప్రకారం ఆ దేశ అధికారుల నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ==సంస్థాగత నిర్మాణం== [[File:ICPO-Interpol_Lione.JPG|thumb|right|లైయాన్‌లోని ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం]] ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ ''జనరల్ అసెంబ్లీ''. సభ్యదేశాల ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొంటారు. సంస్థ విధానాలు, కార్యక్రమాలు మరియు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలను ఇది తీసుకుంటుంది. సంస్థకు **''ఎగ్జిక్యూటివ్ కమిటీ''**, ''జనరల్ సెక్రటేరియట్'' వంటి సంస్థాగత విభాగాలు ఉన్నాయి. జనరల్ సెక్రటేరియట్ రోజువారీ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం లియోన్‌లో ఉంది. ===ప్రధాన కార్యాలయం=== ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని ''లియోన్'' నగరంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి [[బ్వేనౌస్ ఐరిస్]], [[బ్రస్సెల్స్]], యావుండె, అబిద్ జాన్, సాన్ సాల్వడార్, [[అద్దిస్ అబాబా]], [[నైరోబి]], [[న్యూయార్క్]], హరారే నగరాల్లో నెలకొని ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |publisher=Interpol |access-date=28 November 2024 |language=en |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live }}</ref> ప్రతి సభ్యదేశంలోని జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు సంస్థ యొక్క అంతర్జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లో భాగంగా పనిచేస్తాయి. ===నాయకత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌కు "''అధ్యక్షుడు''", "''సెక్రటరీ జనరల్''" నాయకత్వం వహిస్తారు. అధ్యక్షుడు ప్రధానంగా సంస్థకు రాజకీయ, ప్రాతినిధ్య నాయకత్వాన్ని అందించగా, సెక్రటరీ జనరల్ సంస్థ యొక్క రోజువారీ పరిపాలనా, కార్యనిర్వాహక కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ప్రస్తుత '''''లూకాస్ ఫిలిప్''''' 2025 నుంచి అధ్యక్షుడిగా, '''''వాల్డెసీ ఉర్కిజా''''' సెక్రటరీ జనరల్‌గా ఉన్నారు. ===సభ్యత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రస్తుతం ''196 సభ్యదేశాలు'' ఉన్నాయి. ప్రతి సభ్యదేశం తన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో ద్వారా సంస్థతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. {| class="wikitable sortable" ! సభ్య దేశం !!చేరిన తేదీ<ref>{{Cite web |title=INTERPOL member countries |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |access-date=2026-01-16 |website=www.interpol.int |language=en |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516080236/https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |url-status=live }}</ref> |- |{{Flag icon|Afghanistan|2013}}[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] || 21 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Albania}}[[అల్బేనియా]] || 4 నవంబర్ 1991 |- |{{Flag icon|Algeria}}[[అల్జీరియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Andorra}}[[అండొర్రా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Angola}}[[అంగోలా]] || 5 అక్టోబర్ 1982 |- |{{Flag icon|Antigua and Barbuda}}[[ఆంటిగ్వా&బార్బుడా]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Argentina}}[[అర్జెంటీనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Armenia}}[[ఆర్మేనియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Aruba}}[[అరుబా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Australia}}[[ఆస్ట్రేలియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Austria}}[[ఆస్ట్రియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Azerbaijan}}[[అజర్‌బైజాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Bahamas}}[[బహామాస్]] || 2 అక్టోబర్ 1973 |- |{{Flag icon|Bahrain}}[[బహ్రెయిన్]] || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Bangladesh}}[[బంగ్లాదేశ్]] || 5 అక్టోబర్ 1976 |- |{{Flag icon|Barbados}}[[బార్బడోస్]] || 4 నవంబర్ 1981 |- |{{Flag icon|Belarus}}[[బెలారస్]] || 9 సెప్టెంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Belgium}}[[బెల్జియం]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Belize}}[[బెలిజ్]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Benin}}[[బెనిన్]] || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Bhutan}}[[భూటాన్]] || 19 సెప్టెంబర్ 2005 |- |{{Flag icon|Bolivia}}[[బొలీవియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1963 |- |{{Flag icon|Bosnia and Herzegovina}}[[బోస్నియా, హెర్జెగోవినా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Botswana}}[[బోట్స్వానా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Brazil}}[[బ్రెజిల్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Brunei}}[[బ్రూనై]] || 20 సెప్టెంబర్ 1984 |- |{{Flag icon|Bulgaria}}[[బల్గేరియా]] || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Burkina Faso}}[[బుర్కినా ఫాసో]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Burundi}}[[బురుండి]] || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Cambodia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cameroon}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Canada}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cape Verde}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Central African Republic}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chad}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chile}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|China}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Colombia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Comoros}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Republic of the Congo}}[[కాంగో రిపబ్లిక్]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Ivory Coast}}[[కోటె డి ఐవొరి]] || 4 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Costa Rica}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Croatia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Cuba}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Curaçao}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Cyprus}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Czech Republic}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Democratic Republic of the Congo}} || 13 జూన్ 1961 |- |{{Flag icon|Denmark}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Djibouti}} || 5 అక్టోబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Dominica}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Dominican Republic}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ecuador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Egypt}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|El Salvador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Equatorial Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Eritrea}} || 27 అక్టోబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Estonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Eswatini}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Ethiopia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Fiji}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Finland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|France}} ||13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Gabon}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Gambia}} || 21 ఆగస్ట్ 1965 |- |{{Flag icon|Georgia (country)}}[[జార్జియా (దేశం)|జార్జియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Germany}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ghana}} || 5 అక్టోబర్ 1958 |- |{{Flag icon|Greece}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Grenada}} || 4 నవంబర్ 1983 |- |{{Flag icon|Guatemala}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Guinea-Bissau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Guyana}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Haiti}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Honduras}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Hungary}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Iceland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|India}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Indonesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Iran}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Iraq}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ireland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Israel}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Italy}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jamaica}} || 4 నవంబర్ 1963 |- |{{Flag icon|Japan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jordan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Kazakhstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Kenya}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Kiribati}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Kuwait}} || 18 సెప్టెంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Kyrgyzstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Laos}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Latvia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Lebanon}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Lesotho}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Liberia}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Libya}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Liechtenstein}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Lithuania}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Luxembourg}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Madagascar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malawi}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Malaysia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Maldives}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mali}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malta}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Marshall Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mauritania}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Mauritius}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mexico}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Micronesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Moldova}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Monaco}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mongolia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Montenegro}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Morocco}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Mozambique}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Myanmar}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Namibia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Nauru}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Nepal}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Netherlands}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|New Zealand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Nicaragua}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Niger}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Nigeria}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|North Macedonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Norway}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Oman}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Pakistan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Palau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Palestine}} || 18 సెప్టెంబర్ 2017 |- |{{Flag icon|Panama}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Papua New Guinea}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Paraguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Peru}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Philippines}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Poland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Portugal}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Qatar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Republic of Korea}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Romania}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Russia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Rwanda}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Saint Kitts and Nevis}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Lucia}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Samoa}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|San Marino}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Sao Tome and Principe}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Saudi Arabia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Senegal}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Serbia}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Seychelles}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sierra Leone}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Singapore}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sint Maarten}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Slovakia}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Slovenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Solomon Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Somalia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Africa}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Sudan}} || 14 నవంబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Spain}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sudan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Suriname}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sweden}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Switzerland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Syria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Tajikistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Tanzania}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Thailand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Timor-Leste}} || 6 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Togo}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Tonga}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Trinidad and Tobago}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Tunisia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkey}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkmenistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Uganda}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Ukraine}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|United Arab Emirates}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|United Kingdom}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|United States}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uruguay}}[[ఉరుగ్వే]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uzbekistan}}[[ఉజ్బెకిస్తాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Vanuatu}}[[వనౌటు]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Vatican City}}[[వాటికన్ సిటీ]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Venezuela}}[[వెనిజ్వెలా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Vietnam}}[[వియత్నామ్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Yemen}}[[యెమన్]] || 13 జూన్ 1962 |- |{{Flag icon|Zambia}}[[జాంబియా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Zimbabwe}}[[జింబాబ్వే]] || 5 నవంబర్ 1980 |} ==విమర్శలు== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలపై కొన్ని సందర్భాల్లో విమర్శలు కూడా వచ్చాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రభుత్వాలు లేదా సంస్థలు రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార వ్యవస్థలను దుర్వినియోగం చేయడానికి ప్రయత్నించాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.<ref name="2019-03-22-nyt">{{cite news | title=How Strongmen Turned Interpol into Their Personal Weapon | author=Matt Apuzzo | newspaper=The New York Times | date=22 March 2019 | url=https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | access-date=23 March 2019 | archive-date=2 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | url-status=live }}</ref> ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఇంటర్‌పోల్ అభ్యర్థనలు తన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు, ముఖ్యంగా రాజకీయ, సైనిక, మత లేదా జాతి స్వభావం ఉన్న వ్యవహారాలకు సంబంధించిన పరిమితులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. సంస్థపై దాని ప్రక్రియలు, జవాబుదారీతనం, సభ్యదేశాల అభ్యర్థనలను పరిశీలించే విధానాల విషయంలో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. ===సంస్కరణలు=== విమర్శలకు ప్రతిస్పందనగా ఇంటర్‌పోల్ తన సమాచార వ్యవస్థలు, డేటా ప్రాసెసింగ్ విధానాలు, అభ్యర్థనల పరిశీలన, డేటా రక్షణ మరియు సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలను చేపట్టింది.<ref>{{cite web|url=https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|title=Working group starts review of Interpol's information processing mechanisms|work=interpol.int|date=3 July 2015|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310140605/https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|archive-date=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==చిహ్నం== ఇంటర్‌పోల్ చిహ్నంలో ప్రపంచ పటాన్ని సూచించే ఆకృతి, ఆలివ్ కొమ్మలు, కత్తి, న్యాయాన్ని సూచించే తులం వంటి అంశాలు ఉంటాయి. సంస్థ పేరు, దాని సంక్షిప్త నామం కూడా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి. ==జెండా== ఇంటర్‌పోల్‌కు ప్రత్యేక జెండా ఉంది. ఇందులో సంస్థ అధికారిక చిహ్నం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ==ప్రాధాన్యత== ప్రస్తుత ప్రపంచంలో నేరాలు దేశ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అవకాశం పెరగడంతో అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన వ్యక్తి లేదా సమాచారం మరొక దేశానికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. ఇటువంటి సందర్భాల్లో దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి, సమన్వయం అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో ఇంటర్‌పోల్ వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలను అనుసంధానించే అంతర్జాతీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది స్వతంత్రంగా అరెస్టులు లేదా నేర దర్యాప్తులు నిర్వహించే “ప్రపంచ పోలీసు దళం” కాదు; దాని ప్రధాన పాత్ర అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం, ఇంకా సమాచార సమన్వయం. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:నేర పరిశోధన]] iicsq3h9bve9repxrhjxe7nqbbgyvs4 4936814 4936813 2026-08-17T02:49:07Z స్వరలాసిక 13980 4936814 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్]]: | data1 = {{lang|en|International Criminal Police Organization|italic=unset}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]: | data2 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]: | data3 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}} | rowclass4 = mergedrow| label4 = [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]]: | data4 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo =INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag =Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = ఇంటర్‌పోల్ | abbreviation = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ | motto = ''సురక్షితమైన ప్రపంచం కోసం పోలీసు వ్యవస్థల అనుసంధానం'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = మొదటి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్ (1914) | preceding2 = అంతర్జాతీయ పోలీసు సదస్సు (1922) | preceding3 = అంతర్జాతీయ నేర పోలీస్ కమీషన్ (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 మిలియన్లు (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 సభ్యదేశాలు | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = జనరల్ అసెంబ్లీ | governingbodyscnd = | constitution1 = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నియమావళి<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=12 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=7 February 2016}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = లయోన్, [[ఫ్రాన్స్]] | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = వాల్డెసీ ఉర్కిజా | chief1position = సెక్రెటరీ జనరల్ | chief2name = లూకాస్ ఫిలిప్ | chief2position = అధ్యక్షుడు | chief3name = సర్క హవ్రంకోవా | chief3position = ఉపాధ్యక్షుడు | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=భాషలు (4)|[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]]|[[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]|[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]|[[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] }} }} '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ''ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్'')<ref name="Name and logo">{{cite web |title=Who we are {{!}} Name and logo |publisher=INTERPOL |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |access-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026233202/https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |archive-date=2023-10-26 |url-status=live}}</ref>, సాధారణంగా '''ఇంటర్‌పోల్''' (INTERPOL)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని సులభతరం చేసే అంతర్‌ప్రభుత్వ సంస్థ. అంతర్జాతీయ నేరాల నియంత్రణ, నేర సమాచార మార్పిడి, పోలీసు సంస్థలకు సాంకేతిక సహాయం వంటి కార్యకలాపాల్లో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని లియోన్‌లో ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పోలీసు సహకారాన్ని సమన్వయం చేయడంలో ఇంటర్‌పోల్ అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ పోలీసు సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. సభ్యదేశాల్లో ఒక్కొక్క దేశానికి ''జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో'' (ఎన్‌సిబి) ఉంటుంది.<ref name="General Secretariat">{{Cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live |access-date=2020-03-19 |website=www.interpol.int |language=en-US |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat}}</ref> ==చరిత్ర== అంతర్జాతీయ నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సహకారం ఏర్పరచాలనే ప్రయత్నాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే జరిగాయి. ''1914లో మొనాకోలో జరిగిన తొలి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్'' ఈ దిశలో ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రయత్నంగా నిలిచింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1922లో వియన్నాలో అంతర్జాతీయ పోలీసు సమావేశం జరిగింది. ఆ తరువాత [[సెప్టెంబర్ 7]] [[1923]]న వియన్నాలో జరిగిన అంతర్జాతీయ పోలీసు కాంగ్రెస్ ముగింపులో '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కమిషన్''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ కమీషన్ - ఐసిపిసి) ఏర్పాటైంది.<ref>Mathieu Deflem, [https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view ''Policing World Society: Historical Foundations of International Police Cooperation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705235453/https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view |date=5 July 2023 }} (Oxford University Press, 2004) p. 125</ref> ఇదే తరువాతి కాలంలో ఇంటర్‌పోల్‌గా రూపాంతరం చెందింది. 1920లలో సంస్థ సభ్యదేశాల పోలీసు వ్యవస్థల మధ్య సమాచార మార్పిడికి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసింది. 1926లో బెర్లిన్‌లో జరిగిన జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రతి దేశం తన పోలీసు వ్యవస్థలో ఒక కేంద్ర సంప్రదింపు సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. ఇది తరువాత జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోల (NCBs) ఏర్పాటుకు పునాదిగా మారింది. ===రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలం=== 1938లో జర్మనీ ఆస్ట్రియాను విలీనం చేసుకున్న తరువాత నాజీ ప్రభుత్వం సంస్థపై నియంత్రణ సాధించింది. తరువాత సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్‌కు తరలించబడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే వరకు సంస్థ కార్యకలాపాలు దాదాపు నిలిచిపోయాయి. యుద్ధం అనంతరం సంస్థను పునర్నిర్మించారు. 1956లో కొత్త రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి " ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ఇంటర్‌పోల్" అనే పేరును స్వీకరించింది. “ఇంటర్‌పోల్” అనే పేరు 1946 నుంచి సంస్థ ఉపయోగించిన టెలిగ్రాఫిక్ చిరునామా నుంచి ఉద్భవించింది.<ref name="Name and logo"/> ==రాజ్యాంగం== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలు "ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నిబంధనల" ఆధారంగా కొనసాగుతాయి.<ref name="Constitution2008">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|title=Constitution of the International Criminal Police Organization |publisher=INTERPOL|year=1956|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222055903/https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|archive-date=22 February 2016|url-status=dead}}</ref> సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య పరస్పర సహకారాన్ని సాధ్యమైనంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేయడం. అయితే ప్రతి దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, మానవ హక్కులను, సంస్థ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను గౌరవించాల్సి ఉంటుంది. == కార్యకలాపాలు== ఇంటర్‌పోల్ స్వయంగా పోలీసు దళంగా పనిచేయదు. అంటే అది స్వయంగా నేరస్థులను అరెస్టు చేయడం లేదా దేశాల్లో దర్యాప్తులు నిర్వహించడం చేయదు.<ref>{{Cite web |last=Gilsinan |first=Kathy |date=2014-05-12 |title=Interpol at 100: Does the World's Police Force Work? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |access-date=2022-04-07 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416134627/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Michael |title=Interpol hopes physical border security will solve virtual borders |url=https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |access-date=2022-04-07 |website=ZDNet |language=en |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129045835/https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |url-status=live }}</ref> బదులుగా వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలకు "సమాచారం, సాంకేతిక నైపుణ్యం, శిక్షణ, సమాచార వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ సమన్వయం" అందిస్తుంది.<ref>{{Cite book | doi = 10.1093/acref/9780195176322.001.0001| title = Oxford Encyclopedia of the Modern World| year = 2008| isbn = 978-0-19-517632-2| last1 = Stearns| first1 = Peter N.}}</ref> దీని ప్రధాన కార్యకలాపాల్లో అంతర్జాతీయ నేర సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడం, వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సమన్వయం, నేర సమాచార డేటాబేస్‌ల నిర్వహణ, దర్యాప్తులకు సాంకేతిక సహాయం అందించడం, పోలీసు అధికారులకు శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ నేరాలపై నిపుణుల సహకారం, సభ్యదేశాల మధ్య సురక్షిత సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను నిర్వహించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ===ప్రధాన నేర రంగాలు=== ఇంటర్‌పోల్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అనేక రకాల నేరాలపై పనిచేస్తుంది. ప్రధానంగా మూడు విభాగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది: 1. '''ఉగ్రవాదం''' 2. '''సైబర్ నేరాలు''' 3. '''వ్యవస్థీకృత నేరాలు''' అదనంగా మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగే నేరాలు, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా, అవినీతి, మేధో సంపత్తి హక్కుల ఉల్లంఘనలు, ఆర్థిక నేరాలు తదితర రంగాల్లో కూడా అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారాన్ని అందిస్తుంది. ===నేర సమాచార డేటాబేసులు=== సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు ఉపయోగపడే వివిధ రకాల నేర సమాచార డేటాబేసులను ఇంటర్‌పోల్ నిర్వహిస్తుంది. వీటి ద్వారా వ్యక్తులు, పత్రాలు, వాహనాలు మరియు ఇతర నేర సంబంధిత సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య పంచుకోవడం సాధ్యమవుతుంది. ఇలాంటి సమాచార వ్యవస్థలు ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారం మరో దేశంలోని దర్యాప్తు సంస్థలకు త్వరగా చేరేందుకు సహాయపడతాయి. ===జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు=== ఇంటర్‌పోల్‌లో సభ్యత్వం ఉన్న ప్రతి దేశంలో "జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో (ఎన్‌సిబి)" ఉంటుంది. ఇవి సంబంధిత దేశ పోలీసు సంస్థలను ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయంతో, ఇతర సభ్యదేశాల ఎన్‌సిబిలతో అనుసంధానించే కేంద్రాలుగా పనిచేస్తాయి. అంతర్జాతీయ నేర దర్యాప్తులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడంలో ఎన్‌సిబిలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ===రెడ్ అలర్ట్ నోటీసు=== ఇంటర్‌పోల్‌తో ఎక్కువగా అనుబంధించబడిన వ్యవస్థల్లో ''రెడ్ నోటీసు'' ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తిని గుర్తించడం, తాత్కాలికంగా నిర్బంధించడం లేదా అప్పగింత ప్రక్రియకు సంబంధించి సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు సమాచారం అందించే అంతర్జాతీయ అభ్యర్థన. అయితే రెడ్ నోటీసు స్వయంగా అంతర్జాతీయ అరెస్టు వారెంట్ కాదు. ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయాలా లేదా నిర్బంధించాలా అనేది సంబంధిత దేశ చట్టాల ప్రకారం ఆ దేశ అధికారుల నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ==సంస్థాగత నిర్మాణం== [[File:ICPO-Interpol_Lione.JPG|thumb|right|లైయాన్‌లోని ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం]] ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ ''జనరల్ అసెంబ్లీ''. సభ్యదేశాల ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొంటారు. సంస్థ విధానాలు, కార్యక్రమాలు మరియు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలను ఇది తీసుకుంటుంది. సంస్థకు **''ఎగ్జిక్యూటివ్ కమిటీ''**, ''జనరల్ సెక్రటేరియట్'' వంటి సంస్థాగత విభాగాలు ఉన్నాయి. జనరల్ సెక్రటేరియట్ రోజువారీ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం లియోన్‌లో ఉంది. ===ప్రధాన కార్యాలయం=== ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని ''లియోన్'' నగరంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి [[బ్వేనౌస్ ఐరిస్]], [[బ్రస్సెల్స్]], యావుండె, అబిద్ జాన్, సాన్ సాల్వడార్, [[అద్దిస్ అబాబా]], [[నైరోబి]], [[న్యూయార్క్]], హరారే నగరాల్లో నెలకొని ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |publisher=Interpol |access-date=28 November 2024 |language=en |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live }}</ref> ప్రతి సభ్యదేశంలోని జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు సంస్థ యొక్క అంతర్జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లో భాగంగా పనిచేస్తాయి. ===నాయకత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌కు "''అధ్యక్షుడు''", "''సెక్రటరీ జనరల్''" నాయకత్వం వహిస్తారు. అధ్యక్షుడు ప్రధానంగా సంస్థకు రాజకీయ, ప్రాతినిధ్య నాయకత్వాన్ని అందించగా, సెక్రటరీ జనరల్ సంస్థ యొక్క రోజువారీ పరిపాలనా, కార్యనిర్వాహక కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ప్రస్తుత '''''లూకాస్ ఫిలిప్''''' 2025 నుంచి అధ్యక్షుడిగా, '''''వాల్డెసీ ఉర్కిజా''''' సెక్రటరీ జనరల్‌గా ఉన్నారు. ===సభ్యత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రస్తుతం ''196 సభ్యదేశాలు'' ఉన్నాయి. ప్రతి సభ్యదేశం తన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో ద్వారా సంస్థతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. {| class="wikitable sortable" ! సభ్య దేశం !!చేరిన తేదీ<ref>{{Cite web |title=INTERPOL member countries |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |access-date=2026-01-16 |website=www.interpol.int |language=en |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516080236/https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |url-status=live }}</ref> |- |{{Flag icon|Afghanistan|2013}}[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] || 21 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Albania}}[[అల్బేనియా]] || 4 నవంబర్ 1991 |- |{{Flag icon|Algeria}}[[అల్జీరియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Andorra}}[[అండొర్రా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Angola}}[[అంగోలా]] || 5 అక్టోబర్ 1982 |- |{{Flag icon|Antigua and Barbuda}}[[ఆంటిగ్వా&బార్బుడా]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Argentina}}[[అర్జెంటీనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Armenia}}[[ఆర్మేనియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Aruba}}[[అరుబా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Australia}}[[ఆస్ట్రేలియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Austria}}[[ఆస్ట్రియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Azerbaijan}}[[అజర్‌బైజాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Bahamas}}[[బహామాస్]] || 2 అక్టోబర్ 1973 |- |{{Flag icon|Bahrain}}[[బహ్రెయిన్]] || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Bangladesh}}[[బంగ్లాదేశ్]] || 5 అక్టోబర్ 1976 |- |{{Flag icon|Barbados}}[[బార్బడోస్]] || 4 నవంబర్ 1981 |- |{{Flag icon|Belarus}}[[బెలారస్]] || 9 సెప్టెంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Belgium}}[[బెల్జియం]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Belize}}[[బెలిజ్]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Benin}}[[బెనిన్]] || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Bhutan}}[[భూటాన్]] || 19 సెప్టెంబర్ 2005 |- |{{Flag icon|Bolivia}}[[బొలీవియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1963 |- |{{Flag icon|Bosnia and Herzegovina}}[[బోస్నియా, హెర్జెగోవినా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Botswana}}[[బోట్స్వానా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Brazil}}[[బ్రెజిల్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Brunei}}[[బ్రూనై]] || 20 సెప్టెంబర్ 1984 |- |{{Flag icon|Bulgaria}}[[బల్గేరియా]] || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Burkina Faso}}[[బుర్కినా ఫాసో]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Burundi}}[[బురుండి]] || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Cambodia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cameroon}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Canada}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cape Verde}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Central African Republic}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chad}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chile}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|China}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Colombia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Comoros}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Republic of the Congo}}[[కాంగో రిపబ్లిక్]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Ivory Coast}}[[కోటె డి ఐవొరి]] || 4 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Costa Rica}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Croatia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Cuba}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Curaçao}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Cyprus}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Czech Republic}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Democratic Republic of the Congo}} || 13 జూన్ 1961 |- |{{Flag icon|Denmark}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Djibouti}} || 5 అక్టోబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Dominica}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Dominican Republic}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ecuador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Egypt}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|El Salvador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Equatorial Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Eritrea}} || 27 అక్టోబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Estonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Eswatini}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Ethiopia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Fiji}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Finland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|France}} ||13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Gabon}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Gambia}} || 21 ఆగస్ట్ 1965 |- |{{Flag icon|Georgia (country)}}[[జార్జియా (దేశం)|జార్జియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Germany}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ghana}} || 5 అక్టోబర్ 1958 |- |{{Flag icon|Greece}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Grenada}} || 4 నవంబర్ 1983 |- |{{Flag icon|Guatemala}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Guinea-Bissau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Guyana}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Haiti}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Honduras}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Hungary}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Iceland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|India}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Indonesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Iran}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Iraq}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ireland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Israel}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Italy}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jamaica}} || 4 నవంబర్ 1963 |- |{{Flag icon|Japan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jordan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Kazakhstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Kenya}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Kiribati}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Kuwait}} || 18 సెప్టెంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Kyrgyzstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Laos}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Latvia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Lebanon}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Lesotho}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Liberia}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Libya}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Liechtenstein}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Lithuania}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Luxembourg}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Madagascar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malawi}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Malaysia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Maldives}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mali}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malta}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Marshall Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mauritania}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Mauritius}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mexico}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Micronesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Moldova}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Monaco}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mongolia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Montenegro}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Morocco}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Mozambique}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Myanmar}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Namibia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Nauru}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Nepal}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Netherlands}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|New Zealand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Nicaragua}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Niger}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Nigeria}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|North Macedonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Norway}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Oman}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Pakistan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Palau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Palestine}} || 18 సెప్టెంబర్ 2017 |- |{{Flag icon|Panama}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Papua New Guinea}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Paraguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Peru}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Philippines}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Poland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Portugal}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Qatar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Republic of Korea}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Romania}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Russia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Rwanda}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Saint Kitts and Nevis}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Lucia}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Samoa}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|San Marino}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Sao Tome and Principe}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Saudi Arabia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Senegal}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Serbia}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Seychelles}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sierra Leone}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Singapore}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sint Maarten}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Slovakia}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Slovenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Solomon Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Somalia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Africa}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Sudan}} || 14 నవంబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Spain}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sudan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Suriname}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sweden}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Switzerland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Syria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Tajikistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Tanzania}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Thailand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Timor-Leste}} || 6 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Togo}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Tonga}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Trinidad and Tobago}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Tunisia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkey}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkmenistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Uganda}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Ukraine}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|United Arab Emirates}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|United Kingdom}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|United States}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uruguay}}[[ఉరుగ్వే]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uzbekistan}}[[ఉజ్బెకిస్తాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Vanuatu}}[[వనౌటు]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Vatican City}}[[వాటికన్ సిటీ]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Venezuela}}[[వెనిజ్వెలా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Vietnam}}[[వియత్నామ్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Yemen}}[[యెమన్]] || 13 జూన్ 1962 |- |{{Flag icon|Zambia}}[[జాంబియా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Zimbabwe}}[[జింబాబ్వే]] || 5 నవంబర్ 1980 |} ==విమర్శలు== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలపై కొన్ని సందర్భాల్లో విమర్శలు కూడా వచ్చాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రభుత్వాలు లేదా సంస్థలు రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార వ్యవస్థలను దుర్వినియోగం చేయడానికి ప్రయత్నించాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.<ref name="2019-03-22-nyt">{{cite news | title=How Strongmen Turned Interpol into Their Personal Weapon | author=Matt Apuzzo | newspaper=The New York Times | date=22 March 2019 | url=https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | access-date=23 March 2019 | archive-date=2 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | url-status=live }}</ref> ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఇంటర్‌పోల్ అభ్యర్థనలు తన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు, ముఖ్యంగా రాజకీయ, సైనిక, మత లేదా జాతి స్వభావం ఉన్న వ్యవహారాలకు సంబంధించిన పరిమితులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. సంస్థపై దాని ప్రక్రియలు, జవాబుదారీతనం, సభ్యదేశాల అభ్యర్థనలను పరిశీలించే విధానాల విషయంలో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. ===సంస్కరణలు=== విమర్శలకు ప్రతిస్పందనగా ఇంటర్‌పోల్ తన సమాచార వ్యవస్థలు, డేటా ప్రాసెసింగ్ విధానాలు, అభ్యర్థనల పరిశీలన, డేటా రక్షణ మరియు సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలను చేపట్టింది.<ref>{{cite web|url=https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|title=Working group starts review of Interpol's information processing mechanisms|work=interpol.int|date=3 July 2015|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310140605/https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|archive-date=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==చిహ్నం== ఇంటర్‌పోల్ చిహ్నంలో ప్రపంచ పటాన్ని సూచించే ఆకృతి, ఆలివ్ కొమ్మలు, కత్తి, న్యాయాన్ని సూచించే తులం వంటి అంశాలు ఉంటాయి. సంస్థ పేరు, దాని సంక్షిప్త నామం కూడా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి. ==జెండా== ఇంటర్‌పోల్‌కు ప్రత్యేక జెండా ఉంది. ఇందులో సంస్థ అధికారిక చిహ్నం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ==ప్రాధాన్యత== ప్రస్తుత ప్రపంచంలో నేరాలు దేశ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అవకాశం పెరగడంతో అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన వ్యక్తి లేదా సమాచారం మరొక దేశానికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. ఇటువంటి సందర్భాల్లో దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి, సమన్వయం అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో ఇంటర్‌పోల్ వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలను అనుసంధానించే అంతర్జాతీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది స్వతంత్రంగా అరెస్టులు లేదా నేర దర్యాప్తులు నిర్వహించే “ప్రపంచ పోలీసు దళం” కాదు; దాని ప్రధాన పాత్ర అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం, ఇంకా సమాచార సమన్వయం. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:నేర పరిశోధన]] jg0684dwpsfrxv3dzyr3txnre8pqkwp 4936828 4936814 2026-08-17T04:54:19Z స్వరలాసిక 13980 /* సభ్యత్వం */ 4936828 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్]]: | data1 = {{lang|en|International Criminal Police Organization|italic=unset}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]: | data2 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]: | data3 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}} | rowclass4 = mergedrow| label4 = [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]]: | data4 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo =INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag =Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = ఇంటర్‌పోల్ | abbreviation = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ | motto = ''సురక్షితమైన ప్రపంచం కోసం పోలీసు వ్యవస్థల అనుసంధానం'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = మొదటి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్ (1914) | preceding2 = అంతర్జాతీయ పోలీసు సదస్సు (1922) | preceding3 = అంతర్జాతీయ నేర పోలీస్ కమీషన్ (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 మిలియన్లు (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 సభ్యదేశాలు | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = జనరల్ అసెంబ్లీ | governingbodyscnd = | constitution1 = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నియమావళి<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=12 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=7 February 2016}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = లయోన్, [[ఫ్రాన్స్]] | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = వాల్డెసీ ఉర్కిజా | chief1position = సెక్రెటరీ జనరల్ | chief2name = లూకాస్ ఫిలిప్ | chief2position = అధ్యక్షుడు | chief3name = సర్క హవ్రంకోవా | chief3position = ఉపాధ్యక్షుడు | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=భాషలు (4)|[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]]|[[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]|[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]|[[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] }} }} '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ''ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్'')<ref name="Name and logo">{{cite web |title=Who we are {{!}} Name and logo |publisher=INTERPOL |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |access-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026233202/https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |archive-date=2023-10-26 |url-status=live}}</ref>, సాధారణంగా '''ఇంటర్‌పోల్''' (INTERPOL)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని సులభతరం చేసే అంతర్‌ప్రభుత్వ సంస్థ. అంతర్జాతీయ నేరాల నియంత్రణ, నేర సమాచార మార్పిడి, పోలీసు సంస్థలకు సాంకేతిక సహాయం వంటి కార్యకలాపాల్లో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని లియోన్‌లో ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పోలీసు సహకారాన్ని సమన్వయం చేయడంలో ఇంటర్‌పోల్ అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ పోలీసు సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. సభ్యదేశాల్లో ఒక్కొక్క దేశానికి ''జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో'' (ఎన్‌సిబి) ఉంటుంది.<ref name="General Secretariat">{{Cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live |access-date=2020-03-19 |website=www.interpol.int |language=en-US |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat}}</ref> ==చరిత్ర== అంతర్జాతీయ నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సహకారం ఏర్పరచాలనే ప్రయత్నాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే జరిగాయి. ''1914లో మొనాకోలో జరిగిన తొలి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్'' ఈ దిశలో ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రయత్నంగా నిలిచింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1922లో వియన్నాలో అంతర్జాతీయ పోలీసు సమావేశం జరిగింది. ఆ తరువాత [[సెప్టెంబర్ 7]] [[1923]]న వియన్నాలో జరిగిన అంతర్జాతీయ పోలీసు కాంగ్రెస్ ముగింపులో '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కమిషన్''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ కమీషన్ - ఐసిపిసి) ఏర్పాటైంది.<ref>Mathieu Deflem, [https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view ''Policing World Society: Historical Foundations of International Police Cooperation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705235453/https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view |date=5 July 2023 }} (Oxford University Press, 2004) p. 125</ref> ఇదే తరువాతి కాలంలో ఇంటర్‌పోల్‌గా రూపాంతరం చెందింది. 1920లలో సంస్థ సభ్యదేశాల పోలీసు వ్యవస్థల మధ్య సమాచార మార్పిడికి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసింది. 1926లో బెర్లిన్‌లో జరిగిన జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రతి దేశం తన పోలీసు వ్యవస్థలో ఒక కేంద్ర సంప్రదింపు సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. ఇది తరువాత జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోల (NCBs) ఏర్పాటుకు పునాదిగా మారింది. ===రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలం=== 1938లో జర్మనీ ఆస్ట్రియాను విలీనం చేసుకున్న తరువాత నాజీ ప్రభుత్వం సంస్థపై నియంత్రణ సాధించింది. తరువాత సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్‌కు తరలించబడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే వరకు సంస్థ కార్యకలాపాలు దాదాపు నిలిచిపోయాయి. యుద్ధం అనంతరం సంస్థను పునర్నిర్మించారు. 1956లో కొత్త రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి " ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ఇంటర్‌పోల్" అనే పేరును స్వీకరించింది. “ఇంటర్‌పోల్” అనే పేరు 1946 నుంచి సంస్థ ఉపయోగించిన టెలిగ్రాఫిక్ చిరునామా నుంచి ఉద్భవించింది.<ref name="Name and logo"/> ==రాజ్యాంగం== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలు "ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నిబంధనల" ఆధారంగా కొనసాగుతాయి.<ref name="Constitution2008">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|title=Constitution of the International Criminal Police Organization |publisher=INTERPOL|year=1956|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222055903/https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|archive-date=22 February 2016|url-status=dead}}</ref> సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య పరస్పర సహకారాన్ని సాధ్యమైనంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేయడం. అయితే ప్రతి దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, మానవ హక్కులను, సంస్థ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను గౌరవించాల్సి ఉంటుంది. == కార్యకలాపాలు== ఇంటర్‌పోల్ స్వయంగా పోలీసు దళంగా పనిచేయదు. అంటే అది స్వయంగా నేరస్థులను అరెస్టు చేయడం లేదా దేశాల్లో దర్యాప్తులు నిర్వహించడం చేయదు.<ref>{{Cite web |last=Gilsinan |first=Kathy |date=2014-05-12 |title=Interpol at 100: Does the World's Police Force Work? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |access-date=2022-04-07 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416134627/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Michael |title=Interpol hopes physical border security will solve virtual borders |url=https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |access-date=2022-04-07 |website=ZDNet |language=en |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129045835/https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |url-status=live }}</ref> బదులుగా వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలకు "సమాచారం, సాంకేతిక నైపుణ్యం, శిక్షణ, సమాచార వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ సమన్వయం" అందిస్తుంది.<ref>{{Cite book | doi = 10.1093/acref/9780195176322.001.0001| title = Oxford Encyclopedia of the Modern World| year = 2008| isbn = 978-0-19-517632-2| last1 = Stearns| first1 = Peter N.}}</ref> దీని ప్రధాన కార్యకలాపాల్లో అంతర్జాతీయ నేర సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడం, వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సమన్వయం, నేర సమాచార డేటాబేస్‌ల నిర్వహణ, దర్యాప్తులకు సాంకేతిక సహాయం అందించడం, పోలీసు అధికారులకు శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ నేరాలపై నిపుణుల సహకారం, సభ్యదేశాల మధ్య సురక్షిత సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను నిర్వహించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ===ప్రధాన నేర రంగాలు=== ఇంటర్‌పోల్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అనేక రకాల నేరాలపై పనిచేస్తుంది. ప్రధానంగా మూడు విభాగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది: 1. '''ఉగ్రవాదం''' 2. '''సైబర్ నేరాలు''' 3. '''వ్యవస్థీకృత నేరాలు''' అదనంగా మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగే నేరాలు, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా, అవినీతి, మేధో సంపత్తి హక్కుల ఉల్లంఘనలు, ఆర్థిక నేరాలు తదితర రంగాల్లో కూడా అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారాన్ని అందిస్తుంది. ===నేర సమాచార డేటాబేసులు=== సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు ఉపయోగపడే వివిధ రకాల నేర సమాచార డేటాబేసులను ఇంటర్‌పోల్ నిర్వహిస్తుంది. వీటి ద్వారా వ్యక్తులు, పత్రాలు, వాహనాలు మరియు ఇతర నేర సంబంధిత సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య పంచుకోవడం సాధ్యమవుతుంది. ఇలాంటి సమాచార వ్యవస్థలు ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారం మరో దేశంలోని దర్యాప్తు సంస్థలకు త్వరగా చేరేందుకు సహాయపడతాయి. ===జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు=== ఇంటర్‌పోల్‌లో సభ్యత్వం ఉన్న ప్రతి దేశంలో "జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో (ఎన్‌సిబి)" ఉంటుంది. ఇవి సంబంధిత దేశ పోలీసు సంస్థలను ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయంతో, ఇతర సభ్యదేశాల ఎన్‌సిబిలతో అనుసంధానించే కేంద్రాలుగా పనిచేస్తాయి. అంతర్జాతీయ నేర దర్యాప్తులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడంలో ఎన్‌సిబిలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ===రెడ్ అలర్ట్ నోటీసు=== ఇంటర్‌పోల్‌తో ఎక్కువగా అనుబంధించబడిన వ్యవస్థల్లో ''రెడ్ నోటీసు'' ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తిని గుర్తించడం, తాత్కాలికంగా నిర్బంధించడం లేదా అప్పగింత ప్రక్రియకు సంబంధించి సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు సమాచారం అందించే అంతర్జాతీయ అభ్యర్థన. అయితే రెడ్ నోటీసు స్వయంగా అంతర్జాతీయ అరెస్టు వారెంట్ కాదు. ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయాలా లేదా నిర్బంధించాలా అనేది సంబంధిత దేశ చట్టాల ప్రకారం ఆ దేశ అధికారుల నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ==సంస్థాగత నిర్మాణం== [[File:ICPO-Interpol_Lione.JPG|thumb|right|లైయాన్‌లోని ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం]] ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ ''జనరల్ అసెంబ్లీ''. సభ్యదేశాల ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొంటారు. సంస్థ విధానాలు, కార్యక్రమాలు మరియు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలను ఇది తీసుకుంటుంది. సంస్థకు **''ఎగ్జిక్యూటివ్ కమిటీ''**, ''జనరల్ సెక్రటేరియట్'' వంటి సంస్థాగత విభాగాలు ఉన్నాయి. జనరల్ సెక్రటేరియట్ రోజువారీ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం లియోన్‌లో ఉంది. ===ప్రధాన కార్యాలయం=== ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని ''లియోన్'' నగరంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి [[బ్వేనౌస్ ఐరిస్]], [[బ్రస్సెల్స్]], యావుండె, అబిద్ జాన్, సాన్ సాల్వడార్, [[అద్దిస్ అబాబా]], [[నైరోబి]], [[న్యూయార్క్]], హరారే నగరాల్లో నెలకొని ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |publisher=Interpol |access-date=28 November 2024 |language=en |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live }}</ref> ప్రతి సభ్యదేశంలోని జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు సంస్థ యొక్క అంతర్జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లో భాగంగా పనిచేస్తాయి. ===నాయకత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌కు "''అధ్యక్షుడు''", "''సెక్రటరీ జనరల్''" నాయకత్వం వహిస్తారు. అధ్యక్షుడు ప్రధానంగా సంస్థకు రాజకీయ, ప్రాతినిధ్య నాయకత్వాన్ని అందించగా, సెక్రటరీ జనరల్ సంస్థ యొక్క రోజువారీ పరిపాలనా, కార్యనిర్వాహక కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ప్రస్తుత '''''లూకాస్ ఫిలిప్''''' 2025 నుంచి అధ్యక్షుడిగా, '''''వాల్డెసీ ఉర్కిజా''''' సెక్రటరీ జనరల్‌గా ఉన్నారు. ===సభ్యత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రస్తుతం ''196 సభ్యదేశాలు'' ఉన్నాయి. ప్రతి సభ్యదేశం తన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో ద్వారా సంస్థతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. {| class="wikitable sortable" ! సభ్య దేశం !!చేరిన తేదీ<ref>{{Cite web |title=INTERPOL member countries |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |access-date=2026-01-16 |website=www.interpol.int |language=en |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516080236/https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |url-status=live }}</ref> |- |{{Flag icon|Afghanistan|2013}}[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] || 21 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Albania}}[[అల్బేనియా]] || 4 నవంబర్ 1991 |- |{{Flag icon|Algeria}}[[అల్జీరియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Andorra}}[[అండొర్రా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Angola}}[[అంగోలా]] || 5 అక్టోబర్ 1982 |- |{{Flag icon|Antigua and Barbuda}}[[ఆంటిగ్వా&బార్బుడా]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Argentina}}[[అర్జెంటీనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Armenia}}[[ఆర్మేనియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Aruba}}[[అరుబా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Australia}}[[ఆస్ట్రేలియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Austria}}[[ఆస్ట్రియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Azerbaijan}}[[అజర్‌బైజాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Bahamas}}[[బహామాస్]] || 2 అక్టోబర్ 1973 |- |{{Flag icon|Bahrain}}[[బహ్రెయిన్]] || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Bangladesh}}[[బంగ్లాదేశ్]] || 5 అక్టోబర్ 1976 |- |{{Flag icon|Barbados}}[[బార్బడోస్]] || 4 నవంబర్ 1981 |- |{{Flag icon|Belarus}}[[బెలారస్]] || 9 సెప్టెంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Belgium}}[[బెల్జియం]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Belize}}[[బెలిజ్]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Benin}}[[బెనిన్]] || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Bhutan}}[[భూటాన్]] || 19 సెప్టెంబర్ 2005 |- |{{Flag icon|Bolivia}}[[బొలీవియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1963 |- |{{Flag icon|Bosnia and Herzegovina}}[[బోస్నియా, హెర్జెగోవినా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Botswana}}[[బోట్స్వానా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Brazil}}[[బ్రెజిల్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Brunei}}[[బ్రూనై]] || 20 సెప్టెంబర్ 1984 |- |{{Flag icon|Bulgaria}}[[బల్గేరియా]] || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Burkina Faso}}[[బుర్కినా ఫాసో]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Burundi}}[[బురుండి]] || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Cambodia}}[[కాంబోడియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cameroon}}[[కామెరూన్]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Canada}}[[కెనడా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cape Verde}}[[కేప్ వర్దె]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Central African Republic}}[[సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ రిపబ్లిక్ ]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chad}}[[చాద్]] || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chile}}[[చిలీ]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|China}}[[చైనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Colombia}}[[కొలంబియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Comoros}}[[కొమొరోస్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Republic of the Congo}}[[కాంగో రిపబ్లిక్]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Ivory Coast}}[[కోటె డి ఐవొరి]] || 4 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Costa Rica}}[[కోస్టారీకా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Croatia}}[[క్రొయేషియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Cuba}}[[క్యూబా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Curaçao}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Cyprus}}[[సైప్రస్]] || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Czech Republic}}[[చెక్ రిపబ్లిక్]] || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Democratic Republic of the Congo}} || 13 జూన్ 1961 |- |{{Flag icon|Denmark}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Djibouti}} || 5 అక్టోబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Dominica}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Dominican Republic}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ecuador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Egypt}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|El Salvador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Equatorial Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Eritrea}} || 27 అక్టోబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Estonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Eswatini}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Ethiopia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Fiji}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Finland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|France}} ||13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Gabon}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Gambia}} || 21 ఆగస్ట్ 1965 |- |{{Flag icon|Georgia (country)}}[[జార్జియా (దేశం)|జార్జియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Germany}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ghana}} || 5 అక్టోబర్ 1958 |- |{{Flag icon|Greece}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Grenada}} || 4 నవంబర్ 1983 |- |{{Flag icon|Guatemala}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Guinea-Bissau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Guyana}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Haiti}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Honduras}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Hungary}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Iceland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|India}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Indonesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Iran}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Iraq}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ireland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Israel}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Italy}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jamaica}} || 4 నవంబర్ 1963 |- |{{Flag icon|Japan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jordan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Kazakhstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Kenya}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Kiribati}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Kuwait}} || 18 సెప్టెంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Kyrgyzstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Laos}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Latvia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Lebanon}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Lesotho}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Liberia}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Libya}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Liechtenstein}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Lithuania}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Luxembourg}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Madagascar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malawi}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Malaysia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Maldives}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mali}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malta}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Marshall Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mauritania}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Mauritius}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mexico}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Micronesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Moldova}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Monaco}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mongolia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Montenegro}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Morocco}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Mozambique}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Myanmar}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Namibia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Nauru}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Nepal}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Netherlands}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|New Zealand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Nicaragua}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Niger}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Nigeria}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|North Macedonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Norway}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Oman}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Pakistan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Palau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Palestine}} || 18 సెప్టెంబర్ 2017 |- |{{Flag icon|Panama}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Papua New Guinea}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Paraguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Peru}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Philippines}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Poland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Portugal}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Qatar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Republic of Korea}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Romania}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Russia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Rwanda}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Saint Kitts and Nevis}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Lucia}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Samoa}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|San Marino}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Sao Tome and Principe}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Saudi Arabia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Senegal}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Serbia}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Seychelles}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sierra Leone}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Singapore}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sint Maarten}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Slovakia}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Slovenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Solomon Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Somalia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Africa}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Sudan}} || 14 నవంబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Spain}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sudan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Suriname}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sweden}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Switzerland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Syria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Tajikistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Tanzania}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Thailand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Timor-Leste}} || 6 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Togo}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Tonga}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Trinidad and Tobago}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Tunisia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkey}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkmenistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Uganda}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Ukraine}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|United Arab Emirates}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|United Kingdom}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|United States}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uruguay}}[[ఉరుగ్వే]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uzbekistan}}[[ఉజ్బెకిస్తాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Vanuatu}}[[వనౌటు]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Vatican City}}[[వాటికన్ సిటీ]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Venezuela}}[[వెనిజ్వెలా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Vietnam}}[[వియత్నామ్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Yemen}}[[యెమన్]] || 13 జూన్ 1962 |- |{{Flag icon|Zambia}}[[జాంబియా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Zimbabwe}}[[జింబాబ్వే]] || 5 నవంబర్ 1980 |} ==విమర్శలు== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలపై కొన్ని సందర్భాల్లో విమర్శలు కూడా వచ్చాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రభుత్వాలు లేదా సంస్థలు రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార వ్యవస్థలను దుర్వినియోగం చేయడానికి ప్రయత్నించాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.<ref name="2019-03-22-nyt">{{cite news | title=How Strongmen Turned Interpol into Their Personal Weapon | author=Matt Apuzzo | newspaper=The New York Times | date=22 March 2019 | url=https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | access-date=23 March 2019 | archive-date=2 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | url-status=live }}</ref> ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఇంటర్‌పోల్ అభ్యర్థనలు తన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు, ముఖ్యంగా రాజకీయ, సైనిక, మత లేదా జాతి స్వభావం ఉన్న వ్యవహారాలకు సంబంధించిన పరిమితులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. సంస్థపై దాని ప్రక్రియలు, జవాబుదారీతనం, సభ్యదేశాల అభ్యర్థనలను పరిశీలించే విధానాల విషయంలో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. ===సంస్కరణలు=== విమర్శలకు ప్రతిస్పందనగా ఇంటర్‌పోల్ తన సమాచార వ్యవస్థలు, డేటా ప్రాసెసింగ్ విధానాలు, అభ్యర్థనల పరిశీలన, డేటా రక్షణ మరియు సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలను చేపట్టింది.<ref>{{cite web|url=https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|title=Working group starts review of Interpol's information processing mechanisms|work=interpol.int|date=3 July 2015|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310140605/https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|archive-date=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==చిహ్నం== ఇంటర్‌పోల్ చిహ్నంలో ప్రపంచ పటాన్ని సూచించే ఆకృతి, ఆలివ్ కొమ్మలు, కత్తి, న్యాయాన్ని సూచించే తులం వంటి అంశాలు ఉంటాయి. సంస్థ పేరు, దాని సంక్షిప్త నామం కూడా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి. ==జెండా== ఇంటర్‌పోల్‌కు ప్రత్యేక జెండా ఉంది. ఇందులో సంస్థ అధికారిక చిహ్నం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ==ప్రాధాన్యత== ప్రస్తుత ప్రపంచంలో నేరాలు దేశ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అవకాశం పెరగడంతో అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన వ్యక్తి లేదా సమాచారం మరొక దేశానికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. ఇటువంటి సందర్భాల్లో దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి, సమన్వయం అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో ఇంటర్‌పోల్ వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలను అనుసంధానించే అంతర్జాతీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది స్వతంత్రంగా అరెస్టులు లేదా నేర దర్యాప్తులు నిర్వహించే “ప్రపంచ పోలీసు దళం” కాదు; దాని ప్రధాన పాత్ర అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం, ఇంకా సమాచార సమన్వయం. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:నేర పరిశోధన]] paoy2mdxodgjgfy6a9ld2x3o5gzbmaa 4936848 4936828 2026-08-17T07:00:51Z స్వరలాసిక 13980 /* సభ్యత్వం */ 4936848 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్]]: | data1 = {{lang|en|International Criminal Police Organization|italic=unset}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]: | data2 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]: | data3 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}} | rowclass4 = mergedrow| label4 = [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]]: | data4 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo =INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag =Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = ఇంటర్‌పోల్ | abbreviation = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ | motto = ''సురక్షితమైన ప్రపంచం కోసం పోలీసు వ్యవస్థల అనుసంధానం'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = మొదటి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్ (1914) | preceding2 = అంతర్జాతీయ పోలీసు సదస్సు (1922) | preceding3 = అంతర్జాతీయ నేర పోలీస్ కమీషన్ (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 మిలియన్లు (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 సభ్యదేశాలు | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = జనరల్ అసెంబ్లీ | governingbodyscnd = | constitution1 = ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నియమావళి<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=12 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=7 February 2016}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = లయోన్, [[ఫ్రాన్స్]] | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = వాల్డెసీ ఉర్కిజా | chief1position = సెక్రెటరీ జనరల్ | chief2name = లూకాస్ ఫిలిప్ | chief2position = అధ్యక్షుడు | chief3name = సర్క హవ్రంకోవా | chief3position = ఉపాధ్యక్షుడు | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=భాషలు (4)|[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]]|[[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]]|[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచ్]]|[[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] }} }} '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు సంస్థ''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ''ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్'')<ref name="Name and logo">{{cite web |title=Who we are {{!}} Name and logo |publisher=INTERPOL |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |access-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026233202/https://www.interpol.int/Who-we-are/Legal-framework/Name-and-logo |archive-date=2023-10-26 |url-status=live}}</ref>, సాధారణంగా '''ఇంటర్‌పోల్''' (INTERPOL)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని సులభతరం చేసే అంతర్‌ప్రభుత్వ సంస్థ. అంతర్జాతీయ నేరాల నియంత్రణ, నేర సమాచార మార్పిడి, పోలీసు సంస్థలకు సాంకేతిక సహాయం వంటి కార్యకలాపాల్లో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని లియోన్‌లో ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పోలీసు సహకారాన్ని సమన్వయం చేయడంలో ఇంటర్‌పోల్ అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ పోలీసు సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. సభ్యదేశాల్లో ఒక్కొక్క దేశానికి ''జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో'' (ఎన్‌సిబి) ఉంటుంది.<ref name="General Secretariat">{{Cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live |access-date=2020-03-19 |website=www.interpol.int |language=en-US |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat}}</ref> ==చరిత్ర== అంతర్జాతీయ నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సహకారం ఏర్పరచాలనే ప్రయత్నాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే జరిగాయి. ''1914లో మొనాకోలో జరిగిన తొలి అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కాంగ్రెస్'' ఈ దిశలో ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రయత్నంగా నిలిచింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1922లో వియన్నాలో అంతర్జాతీయ పోలీసు సమావేశం జరిగింది. ఆ తరువాత [[సెప్టెంబర్ 7]] [[1923]]న వియన్నాలో జరిగిన అంతర్జాతీయ పోలీసు కాంగ్రెస్ ముగింపులో '''అంతర్జాతీయ నేర పోలీసు కమిషన్''' (ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ కమీషన్ - ఐసిపిసి) ఏర్పాటైంది.<ref>Mathieu Deflem, [https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view ''Policing World Society: Historical Foundations of International Police Cooperation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705235453/https://drive.google.com/file/d/1TIaJ9bWpgtt99jYqnYg8GOocycRvXLCk/view |date=5 July 2023 }} (Oxford University Press, 2004) p. 125</ref> ఇదే తరువాతి కాలంలో ఇంటర్‌పోల్‌గా రూపాంతరం చెందింది. 1920లలో సంస్థ సభ్యదేశాల పోలీసు వ్యవస్థల మధ్య సమాచార మార్పిడికి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసింది. 1926లో బెర్లిన్‌లో జరిగిన జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రతి దేశం తన పోలీసు వ్యవస్థలో ఒక కేంద్ర సంప్రదింపు సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. ఇది తరువాత జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోల (NCBs) ఏర్పాటుకు పునాదిగా మారింది. ===రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలం=== 1938లో జర్మనీ ఆస్ట్రియాను విలీనం చేసుకున్న తరువాత నాజీ ప్రభుత్వం సంస్థపై నియంత్రణ సాధించింది. తరువాత సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్‌కు తరలించబడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే వరకు సంస్థ కార్యకలాపాలు దాదాపు నిలిచిపోయాయి. యుద్ధం అనంతరం సంస్థను పునర్నిర్మించారు. 1956లో కొత్త రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి " ఇంటర్నేషనల్ క్రిమినల్ పోలీస్ ఆర్గనైజేషన్ - ఇంటర్‌పోల్" అనే పేరును స్వీకరించింది. “ఇంటర్‌పోల్” అనే పేరు 1946 నుంచి సంస్థ ఉపయోగించిన టెలిగ్రాఫిక్ చిరునామా నుంచి ఉద్భవించింది.<ref name="Name and logo"/> ==రాజ్యాంగం== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలు "ఐసిపిఒ-ఇంటర్‌పోల్ రాజ్యాంగం, సాధారణ నిబంధనల" ఆధారంగా కొనసాగుతాయి.<ref name="Constitution2008">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|title=Constitution of the International Criminal Police Organization |publisher=INTERPOL|year=1956|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222055903/https://www.interpol.int/content/download/9429/69209/version/9/file/Constitution.pdf|archive-date=22 February 2016|url-status=dead}}</ref> సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య పరస్పర సహకారాన్ని సాధ్యమైనంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేయడం. అయితే ప్రతి దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, మానవ హక్కులను, సంస్థ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను గౌరవించాల్సి ఉంటుంది. == కార్యకలాపాలు== ఇంటర్‌పోల్ స్వయంగా పోలీసు దళంగా పనిచేయదు. అంటే అది స్వయంగా నేరస్థులను అరెస్టు చేయడం లేదా దేశాల్లో దర్యాప్తులు నిర్వహించడం చేయదు.<ref>{{Cite web |last=Gilsinan |first=Kathy |date=2014-05-12 |title=Interpol at 100: Does the World's Police Force Work? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |access-date=2022-04-07 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416134627/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/05/interpol-the-global-police-force-that-isnt/362086/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Michael |title=Interpol hopes physical border security will solve virtual borders |url=https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |access-date=2022-04-07 |website=ZDNet |language=en |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129045835/https://www.zdnet.com/article/interpol-hopes-physical-border-security-will-solve-virtual-borders/ |url-status=live }}</ref> బదులుగా వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలకు "సమాచారం, సాంకేతిక నైపుణ్యం, శిక్షణ, సమాచార వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ సమన్వయం" అందిస్తుంది.<ref>{{Cite book | doi = 10.1093/acref/9780195176322.001.0001| title = Oxford Encyclopedia of the Modern World| year = 2008| isbn = 978-0-19-517632-2| last1 = Stearns| first1 = Peter N.}}</ref> దీని ప్రధాన కార్యకలాపాల్లో అంతర్జాతీయ నేర సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడం, వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య సమన్వయం, నేర సమాచార డేటాబేస్‌ల నిర్వహణ, దర్యాప్తులకు సాంకేతిక సహాయం అందించడం, పోలీసు అధికారులకు శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ నేరాలపై నిపుణుల సహకారం, సభ్యదేశాల మధ్య సురక్షిత సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను నిర్వహించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ===ప్రధాన నేర రంగాలు=== ఇంటర్‌పోల్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అనేక రకాల నేరాలపై పనిచేస్తుంది. ప్రధానంగా మూడు విభాగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది: 1. '''ఉగ్రవాదం''' 2. '''సైబర్ నేరాలు''' 3. '''వ్యవస్థీకృత నేరాలు''' అదనంగా మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగే నేరాలు, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా, అవినీతి, మేధో సంపత్తి హక్కుల ఉల్లంఘనలు, ఆర్థిక నేరాలు తదితర రంగాల్లో కూడా అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారాన్ని అందిస్తుంది. ===నేర సమాచార డేటాబేసులు=== సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు ఉపయోగపడే వివిధ రకాల నేర సమాచార డేటాబేసులను ఇంటర్‌పోల్ నిర్వహిస్తుంది. వీటి ద్వారా వ్యక్తులు, పత్రాలు, వాహనాలు మరియు ఇతర నేర సంబంధిత సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య పంచుకోవడం సాధ్యమవుతుంది. ఇలాంటి సమాచార వ్యవస్థలు ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారం మరో దేశంలోని దర్యాప్తు సంస్థలకు త్వరగా చేరేందుకు సహాయపడతాయి. ===జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు=== ఇంటర్‌పోల్‌లో సభ్యత్వం ఉన్న ప్రతి దేశంలో "జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో (ఎన్‌సిబి)" ఉంటుంది. ఇవి సంబంధిత దేశ పోలీసు సంస్థలను ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయంతో, ఇతర సభ్యదేశాల ఎన్‌సిబిలతో అనుసంధానించే కేంద్రాలుగా పనిచేస్తాయి. అంతర్జాతీయ నేర దర్యాప్తులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడంలో ఎన్‌సిబిలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ===రెడ్ అలర్ట్ నోటీసు=== ఇంటర్‌పోల్‌తో ఎక్కువగా అనుబంధించబడిన వ్యవస్థల్లో ''రెడ్ నోటీసు'' ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తిని గుర్తించడం, తాత్కాలికంగా నిర్బంధించడం లేదా అప్పగింత ప్రక్రియకు సంబంధించి సభ్యదేశాల పోలీసు సంస్థలకు సమాచారం అందించే అంతర్జాతీయ అభ్యర్థన. అయితే రెడ్ నోటీసు స్వయంగా అంతర్జాతీయ అరెస్టు వారెంట్ కాదు. ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయాలా లేదా నిర్బంధించాలా అనేది సంబంధిత దేశ చట్టాల ప్రకారం ఆ దేశ అధికారుల నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ==సంస్థాగత నిర్మాణం== [[File:ICPO-Interpol_Lione.JPG|thumb|right|లైయాన్‌లోని ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం]] ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ ''జనరల్ అసెంబ్లీ''. సభ్యదేశాల ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొంటారు. సంస్థ విధానాలు, కార్యక్రమాలు మరియు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలను ఇది తీసుకుంటుంది. సంస్థకు **''ఎగ్జిక్యూటివ్ కమిటీ''**, ''జనరల్ సెక్రటేరియట్'' వంటి సంస్థాగత విభాగాలు ఉన్నాయి. జనరల్ సెక్రటేరియట్ రోజువారీ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం లియోన్‌లో ఉంది. ===ప్రధాన కార్యాలయం=== ఇంటర్‌పోల్ ప్రధాన కార్యాలయం ఫ్రాన్స్‌లోని ''లియోన్'' నగరంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి [[బ్వేనౌస్ ఐరిస్]], [[బ్రస్సెల్స్]], యావుండె, అబిద్ జాన్, సాన్ సాల్వడార్, [[అద్దిస్ అబాబా]], [[నైరోబి]], [[న్యూయార్క్]], హరారే నగరాల్లో నెలకొని ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |title=General Secretariat |url=https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |publisher=Interpol |access-date=28 November 2024 |language=en |archive-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330124511/https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat |url-status=live }}</ref> ప్రతి సభ్యదేశంలోని జాతీయ కేంద్ర బ్యూరోలు సంస్థ యొక్క అంతర్జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లో భాగంగా పనిచేస్తాయి. ===నాయకత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌కు "''అధ్యక్షుడు''", "''సెక్రటరీ జనరల్''" నాయకత్వం వహిస్తారు. అధ్యక్షుడు ప్రధానంగా సంస్థకు రాజకీయ, ప్రాతినిధ్య నాయకత్వాన్ని అందించగా, సెక్రటరీ జనరల్ సంస్థ యొక్క రోజువారీ పరిపాలనా, కార్యనిర్వాహక కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ప్రస్తుత '''''లూకాస్ ఫిలిప్''''' 2025 నుంచి అధ్యక్షుడిగా, '''''వాల్డెసీ ఉర్కిజా''''' సెక్రటరీ జనరల్‌గా ఉన్నారు. ===సభ్యత్వం=== ఇంటర్‌పోల్‌లో ప్రస్తుతం ''196 సభ్యదేశాలు'' ఉన్నాయి. ప్రతి సభ్యదేశం తన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో ద్వారా సంస్థతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. {| class="wikitable sortable" ! సభ్య దేశం !!చేరిన తేదీ<ref>{{Cite web |title=INTERPOL member countries |url=https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |access-date=2026-01-16 |website=www.interpol.int |language=en |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516080236/https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries |url-status=live }}</ref> |- |{{Flag icon|Afghanistan|2013}}[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] || 21 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Albania}}[[అల్బేనియా]] || 4 నవంబర్ 1991 |- |{{Flag icon|Algeria}}[[అల్జీరియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Andorra}}[[అండొర్రా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Angola}}[[అంగోలా]] || 5 అక్టోబర్ 1982 |- |{{Flag icon|Antigua and Barbuda}}[[ఆంటిగ్వా&బార్బుడా]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Argentina}}[[అర్జెంటీనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Armenia}}[[ఆర్మేనియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Aruba}}[[అరుబా]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Australia}}[[ఆస్ట్రేలియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Austria}}[[ఆస్ట్రియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Azerbaijan}}[[అజర్‌బైజాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Bahamas}}[[బహామాస్]] || 2 అక్టోబర్ 1973 |- |{{Flag icon|Bahrain}}[[బహ్రెయిన్]] || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Bangladesh}}[[బంగ్లాదేశ్]] || 5 అక్టోబర్ 1976 |- |{{Flag icon|Barbados}}[[బార్బడోస్]] || 4 నవంబర్ 1981 |- |{{Flag icon|Belarus}}[[బెలారస్]] || 9 సెప్టెంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Belgium}}[[బెల్జియం]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Belize}}[[బెలిజ్]] || 23 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Benin}}[[బెనిన్]] || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Bhutan}}[[భూటాన్]] || 19 సెప్టెంబర్ 2005 |- |{{Flag icon|Bolivia}}[[బొలీవియా]] || 21 ఆగస్ట్ 1963 |- |{{Flag icon|Bosnia and Herzegovina}}[[బోస్నియా, హెర్జెగోవినా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Botswana}}[[బోట్స్వానా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Brazil}}[[బ్రెజిల్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Brunei}}[[బ్రూనై]] || 20 సెప్టెంబర్ 1984 |- |{{Flag icon|Bulgaria}}[[బల్గేరియా]] || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Burkina Faso}}[[బుర్కినా ఫాసో]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Burundi}}[[బురుండి]] || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Cambodia}}[[కాంబోడియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cameroon}}[[కామెరూన్]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Canada}}[[కెనడా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Cape Verde}}[[కేప్ వర్దె]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Central African Republic}}[[సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ రిపబ్లిక్ ]] || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chad}}[[చాద్]] || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Chile}}[[చిలీ]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|China}}[[చైనా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Colombia}}[[కొలంబియా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Comoros}}[[కొమొరోస్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Republic of the Congo}}[[కాంగో రిపబ్లిక్]] || 21 ఆగస్ట్ 1961 |- |{{Flag icon|Ivory Coast}}[[కోటె డి ఐవొరి]] || 4 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Costa Rica}}[[కోస్టారీకా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Croatia}}[[క్రొయేషియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Cuba}}[[క్యూబా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Curaçao}}క్యురసావో || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Cyprus}}[[సైప్రస్]] || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Czech Republic}}[[చెక్ రిపబ్లిక్]] || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Democratic Republic of the Congo}} || 13 జూన్ 1961 |- |{{Flag icon|Denmark}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Djibouti}} || 5 అక్టోబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Dominica}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Dominican Republic}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ecuador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Egypt}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|El Salvador}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Equatorial Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Eritrea}} || 27 అక్టోబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Estonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Eswatini}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Ethiopia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Fiji}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Finland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|France}} ||13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Gabon}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Gambia}} || 21 ఆగస్ట్ 1965 |- |{{Flag icon|Georgia (country)}}[[జార్జియా (దేశం)|జార్జియా]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Germany}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ghana}} || 5 అక్టోబర్ 1958 |- |{{Flag icon|Greece}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Grenada}} || 4 నవంబర్ 1983 |- |{{Flag icon|Guatemala}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Guinea}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Guinea-Bissau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Guyana}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Haiti}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Honduras}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Hungary}} || 4 నవంబర్ 1989 |- |{{Flag icon|Iceland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|India}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Indonesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Iran}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Iraq}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Ireland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Israel}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Italy}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jamaica}} || 4 నవంబర్ 1963 |- |{{Flag icon|Japan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Jordan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Kazakhstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Kenya}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Kiribati}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Kuwait}} || 18 సెప్టెంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Kyrgyzstan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Laos}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Latvia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Lebanon}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Lesotho}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Liberia}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Libya}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Liechtenstein}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Lithuania}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Luxembourg}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Madagascar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malawi}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Malaysia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Maldives}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mali}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Malta}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Marshall Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mauritania}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Mauritius}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Mexico}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Micronesia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Moldova}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Monaco}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Mongolia}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Montenegro}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Morocco}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Mozambique}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Myanmar}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Namibia}} || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Nauru}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Nepal}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Netherlands}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|New Zealand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Nicaragua}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Niger}} || 22 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Nigeria}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|North Macedonia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Norway}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Oman}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Pakistan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Palau}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Palestine}} || 18 సెప్టెంబర్ 2017 |- |{{Flag icon|Panama}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Papua New Guinea}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Paraguay}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Peru}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Philippines}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Poland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Portugal}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Qatar}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|Republic of Korea}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Romania}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Russia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Rwanda}} || 5 అక్టోబర్ 1970 |- |{{Flag icon|Saint Kitts and Nevis}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Lucia}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Samoa}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|San Marino}} || 4 నవంబర్ 1987 |- |{{Flag icon|Sao Tome and Principe}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Saudi Arabia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Senegal}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Serbia}} || 4 నవంబర్ 2006 |- |{{Flag icon|Seychelles}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sierra Leone}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Singapore}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sint Maarten}} || 31 అక్టోబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Slovakia}} || 4 నవంబర్ 1993 |- |{{Flag icon|Slovenia}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Solomon Islands}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Somalia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Africa}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|South Sudan}} || 14 నవంబర్ 2011 |- |{{Flag icon|Spain}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Sudan}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Suriname}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Sweden}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Switzerland}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Syria}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Tajikistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Tanzania}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Thailand}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Timor-Leste}} || 6 అక్టోబర్ 2002 |- |{{Flag icon|Togo}} || 18 సెప్టెంబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Tonga}} || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Trinidad and Tobago}} || 4 నవంబర్ 1962 |- |{{Flag icon|Tunisia}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkey}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Turkmenistan}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Uganda}} || 5 అక్టోబర్ 1961 |- |{{Flag icon|Ukraine}} || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|United Arab Emirates}} || 18 సెప్టెంబర్ 1972 |- |{{Flag icon|United Kingdom}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|United States}} || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uruguay}}[[ఉరుగ్వే]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Uzbekistan}}[[ఉజ్బెకిస్తాన్]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Vanuatu}}[[వనౌటు]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Vatican City}}[[వాటికన్ సిటీ]] || 4 నవంబర్ 1992 |- |{{Flag icon|Venezuela}}[[వెనిజ్వెలా]] || 13 జూన్ 1956 |- |{{Flag icon|Vietnam}}[[వియత్నామ్]] || 6 అక్టోబర్ 1986 |- |{{Flag icon|Yemen}}[[యెమన్]] || 13 జూన్ 1962 |- |{{Flag icon|Zambia}}[[జాంబియా]] || 5 నవంబర్ 1980 |- |{{Flag icon|Zimbabwe}}[[జింబాబ్వే]] || 5 నవంబర్ 1980 |} ==విమర్శలు== ఇంటర్‌పోల్ కార్యకలాపాలపై కొన్ని సందర్భాల్లో విమర్శలు కూడా వచ్చాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రభుత్వాలు లేదా సంస్థలు రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార వ్యవస్థలను దుర్వినియోగం చేయడానికి ప్రయత్నించాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.<ref name="2019-03-22-nyt">{{cite news | title=How Strongmen Turned Interpol into Their Personal Weapon | author=Matt Apuzzo | newspaper=The New York Times | date=22 March 2019 | url=https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | access-date=23 March 2019 | archive-date=2 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/europe/interpol-most-wanted-red-notices.html | url-status=live }}</ref> ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఇంటర్‌పోల్ అభ్యర్థనలు తన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు, ముఖ్యంగా రాజకీయ, సైనిక, మత లేదా జాతి స్వభావం ఉన్న వ్యవహారాలకు సంబంధించిన పరిమితులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. సంస్థపై దాని ప్రక్రియలు, జవాబుదారీతనం, సభ్యదేశాల అభ్యర్థనలను పరిశీలించే విధానాల విషయంలో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. ===సంస్కరణలు=== విమర్శలకు ప్రతిస్పందనగా ఇంటర్‌పోల్ తన సమాచార వ్యవస్థలు, డేటా ప్రాసెసింగ్ విధానాలు, అభ్యర్థనల పరిశీలన, డేటా రక్షణ మరియు సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలను చేపట్టింది.<ref>{{cite web|url=https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|title=Working group starts review of Interpol's information processing mechanisms|work=interpol.int|date=3 July 2015|access-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310140605/https://www.interpol.int/News-and-media/News/2015/N2015-094|archive-date=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==చిహ్నం== ఇంటర్‌పోల్ చిహ్నంలో ప్రపంచ పటాన్ని సూచించే ఆకృతి, ఆలివ్ కొమ్మలు, కత్తి, న్యాయాన్ని సూచించే తులం వంటి అంశాలు ఉంటాయి. సంస్థ పేరు, దాని సంక్షిప్త నామం కూడా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి. ==జెండా== ఇంటర్‌పోల్‌కు ప్రత్యేక జెండా ఉంది. ఇందులో సంస్థ అధికారిక చిహ్నం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ==ప్రాధాన్యత== ప్రస్తుత ప్రపంచంలో నేరాలు దేశ సరిహద్దులను దాటి జరిగే అవకాశం పెరగడంతో అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒక దేశంలో జరిగిన నేరానికి సంబంధించిన వ్యక్తి లేదా సమాచారం మరొక దేశానికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. ఇటువంటి సందర్భాల్లో దేశాల పోలీసు సంస్థల మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి, సమన్వయం అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో ఇంటర్‌పోల్ వివిధ దేశాల పోలీసు సంస్థలను అనుసంధానించే అంతర్జాతీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది స్వతంత్రంగా అరెస్టులు లేదా నేర దర్యాప్తులు నిర్వహించే “ప్రపంచ పోలీసు దళం” కాదు; దాని ప్రధాన పాత్ర అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకారం, ఇంకా సమాచార సమన్వయం. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:నేర పరిశోధన]] 99xu43p3o6glh4u8t3cafa688rml75d ట్రాన్స్‌ఫిగరేషన్ కేథడ్రల్, చెర్నిహివ్ 0 506924 4936675 4936613 2026-08-16T12:30:41Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4936675 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = ట్రాన్స్‌ఫిగరేషన్ కేథడ్రల్ | full_name = | image = Черниговский Спасо - Преображенский собор.JPG | image_size = 300px | caption =ప్రధాన ముఖభాగం | coordinates = {{coord|51|29|21|N|31|18|27|E|source:wikidata|display=inline,title}} | location = డైటినెట్స్ పార్క్ , [[చెర్నిహివ్]] | country = [[ఉక్రెయిన్]] | denomination = | website = | founded = | founder = | dedication = | dedicated = | consecrated = | events = | status = మ్యూజియం | functional_status = | architect = | architectural_type = కేథడ్రల్ | style = బైజాంటైన్ | groundbreaking = | completed =11వ శతాబ్దం | construction_cost = | closed = | demolished = | embedded = {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = స్పసో-ప్రేయోబ్రాజెన్స్ సోబోర్ ( రక్షకుని-రూపాంతరీకరణ కేథడ్రల్ ) |designation1_number = 250051 }} }} ట్రాన్స్ఫిగరేషన్ కేథడ్రల్ లేదా రక్షకుని-ట్రాన్స్ఫిగరేశన్ కేథడ్రల్ ([[ఉక్రెయిన్]] Спасо-பரிобрагенський соборь) ఉక్రెయిన్‌లోని [[చెర్నిహివ్]]<nowiki/>లో అత్యంత పురాతనమైన భవనం, మంగోలియన్ పూర్వపు రష్యా మిగిలి ఉన్న కొన్ని భవనాలలో ఒకటి.<ref>{{Cite web|title=Спасо-Преображенский собор в Чернигове|url=http://rusarh.ru/spasopreobragensci.htm|access-date=5 July 2016|publisher=Архитектура России|language=Russian}}</ref> ఇది డైటినెట్స్ పార్క్‌లో ఉంది. == చరిత్ర == చర్నిగోవ్ ప్రిన్స్ మస్తిస్లావ్ కేథడ్రల్ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు, 1035 లేదా 1036 లో మస్తిస్లవ్ మరణించినప్పుడు, గోడల ఎత్తు గుర్రపు ఎత్తు సమానంగా ఉందని పురాణం పేర్కొంది. నిర్మాణం ఎప్పుడు పూర్తయిందో అస్పష్టంగా ఉంది. మస్తిస్లావ్ కేథడ్రల్లో ఖననం చేయబడ్డాడు. మంగోల్ దండయాత్ర సమయంలో 1239లో రూపాంతర కేథడ్రల్ దెబ్బతింది, 17వ శతాబ్దం మధ్యలో పునరుద్ధరించబడింది, 18వ శతాబ్దంలో కాలిపోయింది, తరువాత మళ్లీ పునరుద్ధరించబడింది. ప్రస్తుత బాహ్య భాగం 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి ఉద్భవించింది.<ref name="sobory">{{Cite web|title=Чернигов. Собор Спаса Преображения|url=http://sobory.ru/article/?object=01656|access-date=5 July 2016|publisher=Черниговщина|language=Russian}}</ref> రోమన్ బాసిలికా అంశాలను ఒక విలక్షణమైన బైజాంటైన్ చర్చితో మిళితం చేసినందున ఈ నిర్మాణం అసాధారణమైనది. దీనికి మూడు గుమ్మటాలు, ఐదు గోపురాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన ముఖభాగానికి రెండు వైపులా రెండు గోపురాలు ఉన్నాయి.<ref name="sobory2">{{Cite web|title=Чернигов. Собор Спаса Преображения|url=http://sobory.ru/article/?object=01656|access-date=5 July 2016|publisher=Черниговщина|language=Russian}}</ref> ఈ కేథడ్రల్ 1989 నుండి [[యునెస్కో]] ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితాలో ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Historic Centre of Tchernigov, 9th -13th centuries|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/668/|access-date=5 July 2016|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[బోరిస్ అండ్ గ్లెబ్ కేథడ్రల్, చెర్నిహివ్]] * [[పియాట్నిట్స్క చర్చి, చెర్నిహివ్]] * [[కామ్యానా మోహిలా]] * [[క్రిమియన్ ఆస్ట్రోఫిజికల్ అబ్జర్వేటరీ]] * [[మైదానెట్స్కే]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] 50pivxdcvu55t7xdb0q008sot62ka0p మూడు జ్ఞాన వానరాలు 0 506939 4936667 2026-08-16T12:07:53Z K.Venkataramana 27319 [[WP:AES|←]]Created page with '[[File:Toshogu Three Monkeys Restored 2024 Crop.jpg|thumb|జపాన్‌లోని [[Nikkō Tōshō-gū|నిక్కో తోషో-గూ]] దేవాలయంలోని మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతులు]] '''మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతులు''' అనేవి జపాన్‌కు చెందిన ఒక చిత్రాత్మక నీతివాక్యం. ఇ...' 4936667 wikitext text/x-wiki [[File:Toshogu Three Monkeys Restored 2024 Crop.jpg|thumb|జపాన్‌లోని [[Nikkō Tōshō-gū|నిక్కో తోషో-గూ]] దేవాలయంలోని మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతులు]] '''మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతులు''' అనేవి జపాన్‌కు చెందిన ఒక చిత్రాత్మక నీతివాక్యం. ఇవి "'''చెడును చూడవద్దు, చెడును వినవద్దు, చెడును మాట్లాడవద్దు'''" అనే [[సామెతలు|సామెతా]] సూత్రాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.<ref>[[Wolfgang Mieder]]. 1981. "The Proverbial Three Wise Monkeys," ''Midwestern Journal of Language and Folklore'', 7: 5-38.</ref> ఆ మూడు కోతులు: * {{nihongo|'''మిజారు'''|見猿}} తన కళ్లను కప్పుకుని, {{nihongo|"చూడకపోవడం"|見ざる|mizaru}}ను సూచిస్తుంది; * {{nihongo|'''కికాజారు'''|聞か猿}} తన చెవులను కప్పుకుని, {{nihongo|"వినకపోవడం"|聞かざる|kikazaru}}ను సూచిస్తుంది; * {{nihongo|'''ఇవాజారు'''|言わ猿}} తన నోటిని కప్పుకుని, {{nihongo|"మాట్లాడకపోవడం"|言わざる|iwazaru}}ను సూచిస్తుంది.<ref name=daijirin /><ref>{{cite book |last= Japan Society of London |title= Transactions and proceedings of the Japan Society, London, Volume 1 |url= https://books.google.com/books?id=X-oVAAAAYAAJ&q=Mizaru+Kikazaru+Iwazaru |year= 1893 |publisher= Kegan Paul, Trench, Trübner and Co. |page= 98 }} ఆంగ్లంలో ఈ కోతుల పేర్లకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన సూచన.</ref> [[లాఫ్కాడియో హియర్]] వీటిని '''మూడు రహస్యమైన కోతులు''' అని పేర్కొన్నారు.<ref>[[Hearn, Lafcadio|Lafcadio Hearn]] (1894). ''Glimpses of unfamiliar Japan'', volume 2, p. 127.</ref> ఈ నీతివాక్యానికి కనీసం రెండు భిన్నమైన వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి. [[Buddhism|బౌద్ధ సంప్రదాయంలో]], ఇది చెడు ఆలోచనలు, చెడు పనులకు దూరంగా ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. అయితే పాశ్చాత్య దేశాలలో దీనిని తరచుగా తప్పును చూసీ చూడనట్లు వ్యవహరించడం లేదా అనుచిత ప్రవర్తనను పట్టించుకోకపోవడం అనే అర్థంలో వ్యాఖ్యానిస్తారు.<ref name=searching>{{cite web|title=Searching for the fourth monkey in a corrupted world|url=http://www.nationmultimedia.com/home/2011/04/21/opinion/Searching-for-the-fourth-monkey-in-a-corrupted-wor-30153534.html|website=The Nation|access-date=19 June 2017|author=Pornpimol Kanchanalak|location=Thailand|date=21 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828032149/http://www.nationmultimedia.com/home/2011/04/21/opinion/Searching-for-the-fourth-monkey-in-a-corrupted-world-30153534.html|archive-date=28 August 2015}}</ref> [[Japan|జపాన్]] వెలుపల, ఈ కోతుల పేర్లను కొన్నిసార్లు ''మిజారు'', ''మికాజారు''{{Citation needed|date=March 2025}}, ''మజారు'' అని పేర్కొంటారు.<ref>{{cite book |last= Anderson |first= Isabel |title= The spell of Japan |url= https://books.google.com/books?id=B4JCAAAAIAAJ&q=Mazaru |year= 1920 |publisher= The Page Company |page= 379 }} తప్పుగా ఉన్న ''Mazaru'' అనే పేరుకు Google Booksలో లభించే అత్యంత ప్రాచీన సూచన.</ref> చివరి రెండు పేర్లు అసలు జపనీస్ పేర్ల నుండి మార్పు చెంది ఏర్పడ్డాయి.<ref>{{cite book |last=Worth |first=Fred L. |title= The Trivia Encyclopedia |year= 1974 |publisher= Brooke House |isbn= 978-0-912588-12-4 |page=[https://archive.org/details/triviaencycloped00wort/page/262 262]|title-link=The Trivia Encyclopedia }}</ref><ref>{{cite book |last= Shipley |first= Joseph Twadell |title= The Origins of English Words: A Discursive Dictionary of Indo-European Roots |url= https://archive.org/details/originsofenglish00jose/page/249 |year= 2001 |publisher= [[Johns Hopkins University]] Press |isbn= 978-0-8018-6784-2 |page= [https://archive.org/details/originsofenglish00jose/page/249 249] }}</ref> ఈ కోతులు [[జపనీస్ మకాక్]] జాతికి చెందినవి. ఇవి జపాన్‌లో సాధారణంగా కనిపించే కోతి జాతి. == మూలం == [[File:Nikkō Tōshō-gū 20170325-3.jpg|thumb|left|జపాన్‌లోని [[Nikkō Tōshō-gū|తోషో-గూ]] దేవాలయ ప్రాంగణంలోని గుర్రపుశాలలోని శిల్పాలు. "జ్ఞానవంతమైన కోతుల" పలక ఎడమవైపు నుండి రెండవది.]] ఈ చిత్రాత్మక నీతివాక్యాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చిన మూలం జపాన్‌లోని [[నిక్కో తోషో-గూ]] దేవాలయంలోని గుర్రపుశాల ద్వారం పైభాగంలో ఉన్న 17వ శతాబ్దపు చెక్క శిల్పం. తోషో-గూ దేవాలయంలోని ఈ శిల్పాలను [[హిదారి జింగోరో]] చెక్కినట్లు భావిస్తారు. ఇవి [[కన్ఫ్యూషియస్]] యొక్క ప్రవర్తనా నియమావళిని ఆధారంగా చేసుకుని, మానవుని జీవన చక్రాన్ని చిత్రీకరించడానికి కోతిని ప్రతీకగా ఉపయోగించినట్లు విశ్వసిస్తారు. మొత్తం ఎనిమిది పలకలు ఉన్నాయి. వాటిలో రెండవ పలకలోనే ప్రసిద్ధి చెందిన మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతుల చిత్రం ఉంది. అయితే, ఈ తత్వం 8వ శతాబ్దంలో ([[నారా కాలం]]) చైనా నుండి వచ్చిన [[టెండై]] [[Buddhism|బౌద్ధ]] పురాణం ద్వారా మొదట జపాన్‌కు చేరి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. ఈ మూడు ప్రతిమలు ఆ సంప్రదాయంలోని "మధ్య పాఠశాల"గా పిలువబడే విభాగానికి చెందిన మూడు సిద్ధాంతాలను సూచిస్తాయని కూడా సూచించబడింది. [[Chinese language|చైనీస్ భాషలో]] దీనికి సమానమైన రెండు పదబంధాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి క్రీస్తుపూర్వం 4వ నుండి 2వ శతాబ్దానికి చెందిన [[Analects of Confucius|కన్ఫ్యూషియస్ అనలెక్ట్స్]]లోని లోని తరువాతి భాగంలో కనిపిస్తుంది. దాని భావం: "మర్యాదకు విరుద్ధమైనదాన్ని చూడవద్దు; మర్యాదకు విరుద్ధమైనదాన్ని వినవద్దు; మర్యాదకు విరుద్ధమైనదాన్ని మాట్లాడవద్దు; మర్యాదకు విరుద్ధమైన చర్య ఏదీ చేయవద్దు" ({{lang|zh-hant|非禮勿視，非禮勿聽，非禮勿言，非禮勿動}}).<ref>మూల పాఠ్యం: [[s:zh:論語#顏淵第十二|論語]] {{in lang|zh}}, [[s:The Analects#Part 12|Analects]] {{in lang|en}}</ref> మరొకటి క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దానికి చెందిన ''[[షున్జి]]'' గ్రంథంలో ఉంది. దాని భావం: "సజ్జనుడు సరిగ్గా లేనిదాన్ని తన కళ్లతో చూడకూడదని, చెవులతో వినకూడదని, నోటితో మాట్లాడకూడదని, హృదయంలో ఆలోచించకూడదని నిర్దేశించుకుంటాడు" ({{lang|zh-hant|使目非是無欲見也，使耳非是無欲聞也，使口非是無欲言也，使心非是無欲慮也}}).<ref>''[http://www.chinaknowledge.de/Literature/Poetry/sibucongkan.html Sibu Congkan]''లోని మూల పాఠ్యం, "Vol. 312". 156 పేజీలలో 32-[https://ctext.org/library.pl?if=en&file=77669&page=33#%E9%9D%9E%E6%98%AF%E7%84%A1%E6%AC%B2%E8%81%9E%E4%B9%9F%E4%BD%BF%E5%8F%A3%E9%9D%9E%E6%98%AF%E7%84%A1%E6%AC%B2%E8%A8%80%E4%B9%9F%E4%BD%BF%E5%BF%83%E9%9D%9E%E6%98%AF%E7%84%A1%E6%AC%B2%E6%85%AE%E4%B9%9F 33] పేజీలు.</ref><ref>{{cite book|title=Xunzi - The Complete Text|author=Xun Kuang|author-link=Xun Kuang|translator=Eric L. Hutton|year=2014|location=Princeton|publisher=Princeton University Press|page=8}}</ref> చైనీస్ గ్రంథాలు జపాన్‌కు తీసుకురాబడిన తరువాత, ఈ పదబంధాలు చిత్రాత్మక నీతివాక్యానికి ప్రేరణగా నిలిచి ఉండవచ్చు. [[File:koshinscroll.jpg|thumb|upright|మూడు కోతులతో కూడిన కోషిన్ చిత్రపటం|right]] కోషిన్ ఆచారం జానపద మతంలో దీనికి సంబంధించిన అత్యంత ముఖ్యమైన ఉదాహరణలను అందిస్తుంది. కోషిన్ విశ్వాసం లేదా ఆచారం చైనీస్ [[టావోయిజం|తావోయిజం]] మూలాలు, ప్రాచీన షింటో ప్రభావంతో కూడిన జపనీస్ జానపద మత సంప్రదాయం. ఇది 10వ శతాబ్దం చివరలో టెండై బౌద్ధ సన్యాసులచే స్థాపించబడింది. జపాన్ తూర్పు ప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా [[టోక్యో]] చుట్టుపక్కల అనేక రాతి స్మారకాలు కనిపిస్తాయి. తరువాతి మురోమాచి కాలంలో, కోషిన్ ఆచారాన్ని నిర్వహించే సమయంలో మూడు కోతులను చిత్రించిన రాతి స్తంభాలను ప్రదర్శించడం ఆనవాయితీగా ఉండేది.{{fact|date=August 2024}} బోధనకు కోతులతో ఎటువంటి సంబంధం లేకపోయినప్పటికీ, మూడు కోతుల భావన సాధారణ పదప్రయోగం ద్వారా ఏర్పడింది. జపనీస్‌లో ఈ సామెత {{nihongo|''మిజారు, కికాజారు, ఇవాజారు''|見ざる, 聞かざる, 言わざる|extra2="చూడవద్దు, వినవద్దు, మాట్లాడవద్దు"}}.<ref name=daijirin/> ఇందులో ''-జారు'' అనేది "కాదు" అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే నిషేధార్థక సహాయక ప్రత్యయం. అదే సమయంలో ఇది వేరొక ''-జారు''తో ధ్వన్యాత్మకంగా సమానంగా ఉంటుంది. ఆ ''-జారు'' అనేది "సరు" అనే పదం యొక్క ధ్వని మార్పు చెందిన రూపం, ఇది సమాస పదాలలో ఉపయోగించబడుతుంది. నిక్కోలోని దేవాలయం ఒక షింటో దేవాలయం. షింటో మతంలో కోతి అత్యంత ముఖ్యమైన జీవులలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. హియే షింటో దేవాలయాలకు కోతి దూతగా ఉంటుందని విశ్వసిస్తారు. ఈ దేవాలయాలకు టెండై బౌద్ధమతంతో కూడా సంబంధాలు ఉన్నాయి. కోతి సంవత్సరం (ప్రతి పన్నెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి వచ్చే సంవత్సరం)లో ముఖ్యమైన పండుగలు నిర్వహిస్తారు. అలాగే ప్రతి పదహారవ సంవత్సరంలో కోషిన్ కు ప్రత్యేక పండుగను నిర్వహిస్తారు.{{fact|date=August 2024}} "మూడు రహస్యమైన కోతులు" (Sambiki Saru)లను "సరుత హితో నో మికోటో లేదా కోషిన్, రహదారుల దేవుని పరిచారకులు"గా వర్ణించారు.<ref>{{cite web|last=Joly|first=Henri L.|title=Legend in Japanese Art|url=https://archive.org/stream/legendinjapanese00jolyuoft/legendinjapanese00jolyuoft_djvu.txt|publisher=J. Lane|access-date=13 December 2011|location=London, New York|page=10|year=1908}}</ref> కోషిన్ పండుగను క్యాలెండర్ ప్రకారం ప్రతి 60వ రోజున నిర్వహించేవారు. పాత విశ్వాసాల ప్రకారం, కోషిన్ పండుగ సమయంలో తగిన నివారణ చర్యలు తీసుకోకపోతే ఒక వ్యక్తి చేసిన చెడు పనులు స్వర్గానికి నివేదించబడతాయని సూచించబడింది.{{fact|date=August 2024}} ఈ నేపథ్యంలో "చూడకపోవడం, వినకపోవడం లేదా మాట్లాడకపోవడం" అనే మూడు రహస్యమైన కోతులు గత 59 రోజులలో ఒక వ్యక్తి చేసిన తప్పులను సూచించి ఉండవచ్చని భావించారు.{{fact|date=August 2024}} ఇతర కథనాల ప్రకారం, కోతులు ఒక వ్యక్తి చేసిన చెడు పనులను ''సంషి'', ''టెన్-టెయి'' చూడకుండా, వినకుండా లేదా చెప్పకుండా నిరోధించేవి. {{nihongo|''సంషి''|三尸}} అనేవి ప్రతి వ్యక్తి శరీరంలో నివసించే మూడు శవాలు. సంషి వారు నివసించే వ్యక్తి చేసిన మంచి పనులను, ముఖ్యంగా చెడు పనులను గమనిస్తారు. ప్రతి 60 రోజులకు ఒకసారి, {{nihongo|''కోషిన్-మాచి''|庚申待}} అని పిలువబడే రాత్రి సమయంలో, ఆ వ్యక్తి నిద్రిస్తున్నప్పుడు సంషి అతని శరీరం నుండి బయటకు వెళ్లి {{nihongo|''టెన్-టెయి''|天帝}}, అంటే ఆకాశ దేవుని వద్దకు వెళ్లి ఆ వ్యక్తి చేసిన పనులను నివేదిస్తారు. ఆ తరువాత టెన్-టెయి చెడ్డ వ్యక్తులను శిక్షించాలని నిర్ణయిస్తాడు. వారిని అనారోగ్యానికి గురిచేయడం, వారి జీవితకాలాన్ని తగ్గించడం, తీవ్రమైన సందర్భాల్లో వారి జీవితాన్ని ముగించడం వంటి శిక్షలు విధిస్తాడని నమ్మకం. కోషిన్ విశ్వాసాన్ని అనుసరించే, శిక్షకు భయపడే వ్యక్తులు కోషిన్ రాత్రులలో మేల్కొని ఉండటానికి ప్రయత్నిస్తారు. సంషి తమ శరీరం నుండి బయటకు వెళ్లి టెన్-టెయికి నివేదించకుండా నిరోధించడానికి ఇదే ఏకైక మార్గమని వారు విశ్వసిస్తారు. == అర్థం == ఈ పదబంధం యొక్క మూలం విషయంలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నట్లే, "చెడును చూడవద్దు, చెడును వినవద్దు, చెడును మాట్లాడవద్దు" అనే సూత్రానికి కూడా భిన్నమైన వివరణలు ఉన్నాయి. * [[Buddhism|బౌద్ధ సంప్రదాయంలో]], ఈ సామెతలోని సూత్రాలు చెడు ఆలోచనలపై మనస్సును కేంద్రీకరించకుండా ఉండటాన్ని సూచిస్తాయి. * ఈ సామెతను, దాని చిత్రాన్ని తరచుగా అనుచితమైన విషయాలను అంగీకరించడానికి నిరాకరించే వ్యక్తుల నైతిక బాధ్యతారాహిత్యాన్ని సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు. అంటే చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించడం, సమస్యను పట్టించుకోకుండా పక్కకు చూడటం లేదా తెలియనట్లు నటించడం వంటి భావాలను సూచిస్తుంది.<ref name="Olesen">{{cite news|title=How about monkey see, monkey DON'T do next time?|url=http://www.winnipegfreepress.com/opinion/columnists/how-about-monkey-see-monkey-dont-do-next-time-132842328.html|access-date=25 July 2012|newspaper=Winnipeg Free Press|date=29 October 2011|author=Tom Oleson}}</ref> == వైవిధ్యాలు == [[File:Four wise monkeys.jpg|thumb|నాలుగు కోతుల శిల్పం; నాల్గవ కోతి తన జననాంగాలను కప్పుకుని ఉంది]] కొన్నిసార్లు నాల్గవ కోతిని కూడా చిత్రిస్తారు. దీనిని '''సెజారు''' ('''Sezaru''') లేదా '''షిజారు''' ('''Shizaru''') అని పిలుస్తారు. ఇది "చెడును చేయవద్దు" అనే సూత్రాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ భావన [[Analects of Confucius|కన్ఫ్యూషియస్ అనలెక్ట్స్]]లోని లోని పూర్తి సూక్తికి అనుగుణంగా ఉంటుంది.{{cn|date=December 2025}} ఈ కోతిని చేతులను అడ్డంగా ఉంచుకున్నట్లుగా లేదా తన జననాంగాలను కప్పుకున్నట్లుగా చిత్రిస్తారు. మరో రూపంలో నాల్గవ కోతి దుర్వాసనను నివారించడానికి తన ముక్కును కప్పుకున్నట్లు చూపిస్తారు. దీనిని "చెడును వాసన చూడవద్దు" (smell no evil) అని పిలుస్తారు.<ref name=searching/> [[File:Three wise monkeys crafted in Japan.jpg|thumb|మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతుల వైవిధ్య రూపం: "మంచిని మాత్రమే విను, మాట్లాడు, చూడు"]] మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతులకు వ్యతిరేక భావాన్ని చూపించే రూపం కూడా కనిపిస్తుంది. ఈ రూపంలో ఒక కోతి తన చేతులను కళ్లపై ఉంచుకుని దృష్టిని కేంద్రీకరిస్తుంది, రెండవ కోతి తన చేతులను నోటి చుట్టూ భోంపు ఆకారంలో ఉంచుకుంటుంది, మూడవ కోతి వినికిడిని మెరుగుపరచడానికి తన చేతులను చెవుల చుట్టూ కప్పుకుంటుంది. == సాంస్కృతిక ప్రభావాలు == [[File:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|thumb|[[Manhattan Project|మాన్‌హాటన్ ప్రాజెక్ట్]]లో పాల్గొన్నవారిని ఉద్దేశించి రూపొందించిన రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నాటి పోస్టర్]] [[File:"Embrace No Evil" sculpture.png|thumb|టామ్ సుచియా రూపొందించిన "చెడును ఆలింగనం చేసుకోకు" (Embrace No Evil) శిల్పం; ఇది అమెరికాలోని ఒహాయో రాష్ట్రం, [[Cincinnati|సిన్సినాటి]]లోని కోర్ట్ స్ట్రీట్‌లో ఉంది]] మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతులు, వాటికి సంబంధించిన సామెత ఆసియా అంతటా, ఆసియా వెలుపల కూడా ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఇవి చిత్రాలలో, ఉదాహరణకు [[ukiyo-e|ఉకియో-ఎ]] (జపనీస్ చెక్క ముద్రణలు)లో [[Keisai Eisen|కెసాయి ఐసెన్]] వంటి కళాకారులచే చిత్రించబడ్డాయి. ఆధునిక సంస్కృతిలో కూడా ఇవి తరచుగా కనిపిస్తాయి. [[File:Gandhiji's Three Monkeys.JPG|thumb|భారతదేశంలోని [[Ahmedabad|అహ్మదాబాద్]], [[Gujarat|గుజరాత్]]లోని [[Sabarmati Ashram|సబర్మతి ఆశ్రమంలో]] [[Mahatma Gandhi|మహాత్మా గాంధీ]]కి ఇచ్చిన మూడు కోతుల చిన్న విగ్రహం — బాపు (మిజారు), కేతన్ (కికాజారు), బందర్ (ఇవాజారు) — యొక్క ప్రతిరూపం]] [[మహాత్మా గాంధీ]] యొక్క సరళ జీవనశైలిలో వస్తువులను కలిగి ఉండటానికి ఉన్న ప్రధాన మినహాయింపులలో మూడు కోతుల చిన్న విగ్రహం ఒకటి. ఈ విగ్రహాన్ని [[నిచిదత్సు ఫుజీ|నిచిదాత్సు ఫుజీ]] ఆయనకు బహుమతిగా ఇచ్చారు. ఆ మూడు కోతుల పేర్లు బాపు, కేతన్, బందర్.<ref>{{Cite web |last=NATARAJAN |first=NARGIS |date=2023-04-02 |title=Bapu, Ketan, Bandar — And Then There Is The Fourth Monkey |url=https://www.thecitizen.in/opinion/bapu-ketan-bandar-and-then-there-is-the-fourth-monkey-896844 |access-date=2023-09-21 |website=www.thecitizen.in |language=en}}</ref> ప్రస్తుతం [[సబర్మతీ ఆశ్రమం|సబర్మతి ఆశ్రమంలో]], గాంధీ 1915 నుండి 1930 వరకు నివసించిన ప్రదేశంలో, మూడు కోతుల పెద్ద ప్రతిరూపం ప్రముఖంగా ప్రదర్శించబడుతోంది. గాంధీ అక్కడి నుంచే తన ప్రసిద్ధ [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం|ఉప్పు సత్యాగ్రహ]] పాదయాత్రకు బయలుదేరారు. గాంధీ వద్ద ఉన్న మూడు కోతుల విగ్రహం 2008లో [[సుబోధ్ గుప్తా]] రూపొందించిన ''[[Gandhi's Three Monkeys]]'' అనే కళాకృతికి కూడా ప్రేరణనిచ్చింది.<ref>{{cite news|url=http://www.qatar-tribune.com/data/20120528/content.asp?section=nation1_5|title=QMA unveils Gandhi's 'Three Monkeys' at Katara|work=[[Qatar Tribune]]|date=28 May 2012|access-date=21 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606062409/http://www.qatar-tribune.com/data/20120528/content.asp?section=nation1_5|archive-date=6 June 2012}}</ref> సిన్సినాటి, ఒహాయోలో ఈ సూత్రానికి చెందిన "చెడును ఆలింగనం చేసుకోకు" అనే రూపాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక శిల్పం ఉంది.<ref>{{Cite web |title=Embrace No Evil {{!}} Tom Tsuchiya’s Permanent BLINK Cincinnati Sculpture |url=https://tomsculptor.com/project/embrace-no-evil/ |access-date=2026-04-28 |website=tomsculptor.com |language=en-US}}</ref> 1968లో విడుదలైన ''ప్లానెట్ ఆఫ్ ది ఏప్స్'' చిత్రంలో విచారణ సన్నివేశంలో మూడు కోతులు కనిపిస్తాయి. సెమియాటిక్స్ కు ఉదాహరణగా, న్యాయమూర్తులు "చెడును చూడవద్దు, చెడును వినవద్దు, చెడును మాట్లాడవద్దు" అనే కోతులను అనుకరించినట్లు చూపబడుతుంది.<ref name="revisited">{{cite book |last1=Russo |first1=Joe |last2=Landsman |first2=Larry |last3=Gross |first3=Edward |title=Planet of the Apes Revisited: The Behind-The Scenes Story of the Classic Science Fiction Saga |date=2001 |publisher=Thomas Dunne Books/St. Martin's Griffin |location=New York |isbn=0312252390 |edition=1st |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_9780312252397 |page=71}}</ref> ఈ సామెతను పరిహసిస్తూ, మాజీ అమెరికా అధ్యక్షుల సమావేశం గురించి [[Bob Dole|బాబ్ డోల్]] ఇలా చమత్కరించారు: "[[Jimmy Carter|కార్టర్]], [[Gerald Ford|ఫోర్డ్]], [[Richard Nixon|రిచర్డ్ నిక్సన్]]: చెడును చూడరు, చెడును వినరు, చెడును చేస్తారు."<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1996/03/07/opinion/liberties-let-dole-be-dole.html|title=Liberties;Let Dole Be Dole|work=[[New York Times]]|date=7 March 1996|access-date=9 March 2019}}</ref> ఈ నీతివాక్యం [[Nuri Bilge Ceylan|నూరి బిల్గె జెయ్లాన్]] దర్శకత్వంలో 2008లో రూపొందిన, అవార్డు పొందిన టర్కీ చిత్రం ''[[Three Monkeys (film)|త్రీ మంకీస్]]'' (''Üç Maymun'')కు ప్రేరణగా నిలిచింది. ```wiki == యూనికోడ్ అక్షరాలు == [[యూనికోడ్]]లో ఈ కోతులకు సంబంధించిన [[ఎమోజీ]] రూపాలు [[ఎమోటికాన్స్ (యూనికోడ్ బ్లాక్)|ఎమోటికాన్స్ బ్లాక్]]లో ఈ విధంగా ఉన్నాయి:<ref>[https://www.unicode.org/versions/Unicode6.0.0/ యూనికోడ్ 6.0.0]లోని [[ఎమోటికాన్స్#యూనికోడ్|ఎమోటికాన్స్ బ్లాక్]] అక్షరాలు: [https://www.fileformat.info/info/unicode/char/1f648/index.htm SEE-NO-EVIL MONKEY ‹🙈›], [https://www.fileformat.info/info/unicode/char/1f649/index.htm HEAR-NO-EVIL MONKEY ‹🙉›], [https://www.fileformat.info/info/unicode/char/1f64a/index.htm SPEAK-NO-EVIL MONKEY ‹🙊›]।</ref> * {{unichar|1F648}} * {{unichar|1F649}} * {{unichar|1F64A}} == ఇవి కూడా చూడండి == * బౌద్ధ [[ఆర్య అష్టాంగిక మార్గం]]: సమ్యక్ వాక్కు, సమ్యక్ కర్మ * [[హుమతా, హుఖ్తా, హ్వర్ష్తా]], [[జొరాస్ట్రియన్ మతం]]లో "మంచి ఆలోచనలు, మంచి మాటలు, మంచి పనులు" * [[లషోన్ హరా]], [[యూదు మతం]]లో గాసిప్ లేదా ఇతరుల గురించి చెడుగా మాట్లాడటాన్ని నిషేధించే సిద్ధాంతం * [[మనసా, వాచా, కర్మణా]], మనస్సు, మాట, చర్యలను సూచించే మూడు [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] పదాలు * [[సంభావ్య నిరాకరణ]], ఏదైనా నేరారోపణకు గురిచేసే విషయం గురించి తనకు తెలియదని నమ్మదగిన విధంగా చెప్పగలగడం * [[త్రికాయ]], బౌద్ధమతంలో శరీరం, వాక్కు, మనస్సుకు సంబంధించిన ఒక భావన * {{anl|ఉద్దేశపూర్వకంగా పట్టించుకోకపోవడం}} * [[ఉద్దేశపూర్వక అజ్ఞానం]], అందుబాటులో ఉన్న సమాచారాన్ని తెలుసుకోవడానికి ఉద్దేశపూర్వకంగా ప్రయత్నించకపోవడం లేదా సమాచారం నుండి తనను తాను ఉద్దేశపూర్వకంగా దూరంగా ఉంచుకోవడం == మూలాలు == {{reflist}} == మూలాలు == * {{cite book |last=Titelman|first=Gregory Y. |title=Random House Dictionary of America's Popular Proverbs and Sayings |edition=second |year=2000 |publisher=[[Random House]] |location=New York |isbn=978-0-375-70584-7}} * ఆర్చర్ టేలర్, "Audi, Vidi, Tace", మూడు జ్ఞానవంతమైన కోతులు * A. W. Smith, ''Folklore'', సంపుటి 104, సంచిక ½, పుటలు 144–150, "On the Ambiguity of the Three Wise Monkeys" == బాహ్య లింకులు == {{Commons category|See no evil hear no evil speak no evil}} {{Wikiquote|Evil speaking}} {{Wikiquote|List of proverbs}} * [http://www.kcn-net.org/koshin/sanen/index.html సేకరణకర్తల చిత్రాల గ్యాలరీ] * [http://www.three-monkeys.info సేకరణకర్తలు సంకలనం చేసిన సమాచారం] * [http://www.onmarkproductions.com/html/monkey-saru-koushin.html onmarkproductions.comలో కోతి (సారు)-కోషిన్] * [http://thethreemonkeys.com సేకరణకర్తలు సంకలనం చేసిన మరింత సమాచారం] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100824172219/http://thethreemonkeys.com/ |date=24 ఆగస్టు 2010}} {{Authority control}} [[వర్గం:బౌద్ధ జానపద కథలు]] [[వర్గం:జపాన్ జానపద కథలు]] [[వర్గం:కోతులను సూచించే రూపకాలు]] [[వర్గం:త్రయాలు]] [[వర్గం:బౌద్ధమతంలో ప్రైమేట్లు]] [[వర్గం:మతంలో క్షీరదాలు]] [[వర్గం:మహాత్మా గాంధీ]] [[వర్గం:గాంధీయిజం]] [[వర్గం:మంచి, చెడు]] [[వర్గం:పౌరాణిక కోతులు]] [[వర్గం:కోషిన్]] ``` lgllzbw3bhqlkg4foka1x5x9blm8q5i డ్రోబిట్స్కీ యార్ 0 506940 4936671 2026-08-16T12:18:34Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox event |name = డ్రోబిట్స్కీ యార్ |image = Drobitskiy znak.jpg |caption = స్మారక ప్రవేశ ద్వార చిహ్నం |location = ఖార్కివ్ , ఉక్రెయిన్ |incident_type =సామూహిక హత్య |victims = 16,000–30,000 మంది పౌరులు{{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE LOCAL |designation1_offname = మ...' 4936671 wikitext text/x-wiki {{Infobox event |name = డ్రోబిట్స్కీ యార్ |image = Drobitskiy znak.jpg |caption = స్మారక ప్రవేశ ద్వార చిహ్నం |location = ఖార్కివ్ , ఉక్రెయిన్ |incident_type =సామూహిక హత్య |victims = 16,000–30,000 మంది పౌరులు{{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE LOCAL |designation1_offname = మెమోరియాల్నీ కాంప్లెక్స్ «డ్రోబిట్స్కీ ఐర్» ( డ్రోబిట్స్కీ యార్ స్మారక సముదాయం )|designation1_type = చరిత్ర, స్మారక కళ |designation1_number = 2656-Ха}} }} '''డ్రోబిట్స్కీ యార్''' అనేది ఉక్రెయిన్‌లోని ఖార్కివ్ ఒక లోయ, ఉక్రెయిన్‌లో హోలోకాస్ట్ సమయంలో నాజీ సామూహిక హత్యల ప్రదేశం. అక్టోబరు 1941లో ప్రారంభించి, నాజీ దళాలు ఖార్కివ్‌ను ఆక్రమించి, స్థానిక జనాభాను సామూహిక హత్య చేయడానికి సన్నాహాలు ప్రారంభించాయి. తరువాతి నెలల్లో, ఐన్‌సాట్జ్‌గ్రూపెన్ సభ్యులు సుమారుగా 1,000 మంది స్థానిక నివాసితులను, ముఖ్యంగా యూదులను హత్య చేశారు. ముఖ్యంగా 1941 డిసెంబరు 15న ఉష్ణోగ్రత 15 °C (5 °F) ఉన్నప్పుడు సుమారు 15,000 మంది యూదులను కాల్చి చంపారు. వారు త్వరగా స్తంభించి చనిపోతారనే ఆశతో, బుల్లెట్లను కాపాడటానికి పిల్లలను సజీవంగా గుంటలోకి పడేశారు.<ref>{{Cite web|title=Трагедія, про яку дехто не дуже хотів знати. Геннадій КАРПЮК &#124; Історія &#124; Людина|url=http://www.dt.ua/3000/3150/55411/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209085420/http://www.dt.ua/3000/3150/55411/|archive-date=December 9, 2008|access-date=2013-01-29}}</ref> 26 మార్చి 2022న, ఉక్రెయిన్ దండయాత్ర సమయంలో రష్యన్ ఫిరంగి దాడిలో సైట్ మెనోరా స్మారక చిహ్నం దెబ్బతింది.<ref name="artnews">{{Cite news|url=https://www.artnews.com/art-news/news/unesco-ukraine-cultural-sites-damage-1234624003/|title=UNESCO Says That 53 Ukrainian Cultural Sites Were Damaged Following Russian Invasion|date=4 April 2022|access-date=5 July 2025|publisher=ARTnews}}</ref><ref name="npr">{{Cite news|url=https://www.npr.org/2022/04/12/1092314937/holocaust-museums-condemn-russian-war-crimes-ukraine|title=Holocaust museums in 4 countries condemn Russia's actions in Ukraine as war crimes|date=12 April 2022|access-date=5 July 2025|publisher=NPR}}</ref> == స్మారక చిహ్నం == 1990ల ప్రారంభంలో, నాజీలచే హత్య చేయబడిన వేలాది మంది పౌరులను అమరత్వం చేయడానికి స్మారక చిహ్నం, ఉత్తమ రూపకల్పన కోసం ఒక పోటీ జరిగింది. ఇరవై తొమ్మిది నమూనాలు సమర్పించబడ్డాయి. విజేత వాస్తుశిల్పి ఎ. లీబ్ఫ్రెయిడ్. ఈ సముదాయం నిర్మాణం చాలా సంవత్సరాలు కొనసాగింది, అయితే నిధుల కొరత కారణంగా అది నిలిపివేయబడింది. 2001 ఆగస్టు చివరిలో జరిగిన సమావేశంలో, ఖార్కివ్ ఒబ్లాస్ట్ పరిపాలన స్మారకం నిర్మాణాన్ని తిరిగి ప్రారంభించాలని నిర్ణయించింది. ఓబ్లాస్ట్ అధికారులు నిర్మాణ ప్రక్రియను పర్యవేక్షించారు. [[ఉక్రెయిన్]] మంత్రుల మంత్రివర్గం నిర్మాణం కోసం 600,000 హ్రివ్నియాలను కేటాయించింది. నగర & ఓబ్లాస్ట్ పరిపాలన, అలాగే స్పాన్సర్ల ద్వారా కూడా విరాళాలు ఇవ్వబడ్డాయి. 2002 డిసెంబరు 13న [[ఉక్రెయిన్]] అధ్యక్షుడు లియోనిడ్ కుచ్మా ఈ స్మారక చిహ్నాన్ని ప్రారంభించారు. స్మారక చిహ్నం ప్రధాన భాగం ఒక యూదుల ప్రార్థనా మందిరాన్ని సూచించే స్మారక చిహ్నం, దాని స్తంభాల మధ్య [[పది ఆజ్ఞలు]] ఉన్నాయి: ముఖ్యంగా "చంపవద్దు". ఈ స్మారక చిహ్నం యూదుల [[Menorah (Temple)|మెనోరా]] కింద శైలీకృత స్మారక చిహ్నంతో ప్రారంభమవుతుంది. ఒక రహదారి నల్ల మెనోరా నుండి కాంప్లెక్స్ తెల్లని ప్రధాన భవనానికి దారితీస్తుంది. వేలాది మంది ఖార్కివ్ యూదులు 1941/1942 లో దాని వెంట తమ చివరి అడుగులు వేశారు. ఈ తేదీలు ప్రధాన వంపు భవనం గోడపై కనిపిస్తాయి. భూగర్భం అనేది ఒక స్మారక మందిరం, ఈ గోడపై తెలిసిన బాధితుల పేర్లు ఉంటాయి. ఈ ప్రదేశంలో రెండు సమాధుల ప్రాంతం ఉంది. ఒక కందకం 100 మీటర్ల పొడవు, మరొకటి 60 మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది. ఖార్కివ్ ఆర్కైవ్లలో పదిహేను వేల మంది బాధితుల సమాచారం ఉంది. &nbsp;అయితే, "డ్రోబిట్స్కీ యార్" ఫౌండేషన్ బాధితుల సంఖ్య ముప్పై వేలకు దగ్గరగా ఉందని భావిస్తుంది. ఈ స్మారకాన్ని జెటోమిర్ గ్రానైట్ నుండి నిర్మించారు, ఇది లెనిన్ సమాధి కోసం ఉపయోగించిన అదే పదార్థం. గ్రానైట్ ఎర్రటి రంగు కారణంగా, మెనోరా పాదాల వద్ద ఉన్న రాళ్ళు రక్తస్రావం అవుతున్నట్లు అనిపిస్తాయి.<ref>{{Cite web|date=December 2002|title=Bleeding Stones Lay at Menorah's Foot|url=http://www.jewukr.org/observer/jo24_43/p0204_e.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070911235659/http://www.jewukr.org/observer/jo24_43/p0204_e.html|archive-date=11 September 2007|publisher=[[Jewish Observer]]}}</ref> 2006 నాటికి 16,000 మంది బాధితులలో 4,300 మంది పేర్లు భూగర్భ స్మారక గోడపై చెక్కబడ్డాయి, క్యాండిల్ లైట్తో ప్రకాశిస్తూ, "రూమ్ ఆఫ్ ట్రాజెడీ" అనే గదిలో చెక్కబడ్డాయి.<ref>{{Cite news|url=http://www.orlandosentinel.com/entertainment/orl-greg-dawson-travels-to-ukraine-071909,0,85243.story|title=A return to Ukraine|last=Greg Dawson|publisher=Orlando Sentinel|year=2009}}</ref> 26 మార్చి 2022న, ఉక్రెయిన్ దండయాత్ర సమయంలో రష్యన్ ఫిరంగి దాడుల కారణంగా సైట్ పెద్ద మెనోరా స్మారక చిహ్నం దెబ్బతింది.<ref name="artnews" /><ref name="npr" /> 2002 జనవరి 27న ఖార్కివ్ హోలోకాస్ట్ మ్యూజియంలో ఒక కొత్త ప్రదర్శన అధికారికంగా ప్రారంభించబడింది. ఈ ప్రదర్శన డిసెంబరు 2001లో, ఖార్కివ్ డ్రోబిట్స్కీ యార్ ఊచకోత 60వ వార్షికోత్సవాన్ని జరుపుకున్నప్పుడు సృష్టించబడింది. ఈ లోయకు విహారయాత్రలు ఇంతకు ముందే జరిగాయి, కానీ అధికారిక ప్రారంభోత్సవం జనవరి 27న జరిగింది, ఇది ఆష్విట్జ్-బిర్కెనౌ నిర్బంధ శిబిరం 1945 విముక్తి (తరువాత అంతర్జాతీయ హోలోకాస్ట్ రిమెంబరెన్స్ డే నియమించబడింది) వార్షికోత్సవం. [[హోలోకాస్ట్]] హత్యకు గురైన ఆరు మిలియన్ల యూదుల జ్ఞాపకార్థం ఆరు కొవ్వొత్తులను వెలిగించారు.<ref>{{Cite web|title=Харьковский музей Холокоста|url=http://holocaustmuseum.pochta.org/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008082542/http://holocaustmuseum.pochta.org/index.html|archive-date=8 October 2007|language=ru}}</ref> == గ్యాలరీ == <gallery> దస్త్రం:Memorial_Sign_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_(30162902498).jpg|స్మారక చిహ్నం దస్త్రం:Killing_Fields_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_-_02_(43982791882).jpg|వధశాలలు (బోర్డు మీద 'సమాధి స్థలం' అని రాసి ఉంది) దస్త్రం:Memorial_Stone_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_(43982786902).jpg|స్మారక శిల దస్త్రం:Original_Soviet_Monument_(at_Left)_with_Killing_Site_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_(29094013637).jpg|హత్య జరిగిన ప్రదేశంలో అసలైన సోవియట్ స్మారక చిహ్నం (ఎడమ వైపున) దస్త్రం:Killing_Site_with_Memorial_Stone_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_(30162905688).jpg|స్మారక శిలతో కూడిన హత్య స్థలం దస్త్రం:Facade_of_Main_Memorial_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_-_03_(42222134570).jpg|ప్రధాన స్మారక చిహ్నం ముఖభాగం దస్త్రం:Facade_of_Main_Memorial_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_-_01_(30162909378).jpg|ప్రధాన స్మారక చిహ్నం ముఖభాగం దస్త్రం:Distant_View_of_Main_Monument_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_(30162910018).jpg|ప్రధాన స్మారక చిహ్నం దూరపు దృశ్యం దస్త్రం:Panorama_of_Killing_Site_with_Memorial_Stone_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_(30162903628).jpg|స్మారక శిలతో కూడిన హత్యా స్థలం విస్తృత దృశ్యం దస్త్రం:Menorah_Monument_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_-_01_(44031359141).jpg|మెనోరా స్మారక చిహ్నం దస్త్రం:Interior_of_Memorial_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_-_01_(30162912898).jpg|బాధితుల పేర్లతో కూడిన "విషాద గది" దస్త్రం:Detail_of_Jewish_Star_on_Padded_Jacket_-_Drobytsky_Yar_Holocaust_Memorial_-_Outside_Kharkiv_(Kharkov)_-_Ukraine_(30162914228).jpg|ప్యాడెడ్ జాకెట్‌పై యూదు నక్షత్రం వివరాలు </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] 02yv36idkkxehzvj7rqr9hyud4o72lb మైదానెట్స్కే 0 506941 4936676 2026-08-16T12:36:11Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = మైదానెట్స్కే | native_name = Майданецьке | native_name_lang = "ua" | settlement_type = [[Village (Ukraine)|Village]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | nickname = | motto = | subd...' 4936676 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = మైదానెట్స్కే | native_name = Майданецьке | native_name_lang = "ua" | settlement_type = [[Village (Ukraine)|Village]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | nickname = | motto = | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{UKR}} | subdivision_type1 = ఓబ్లాస్ట్ | subdivision_name1 =చెర్కాసీ ఓబ్లాస్ట్ | subdivision_type2 = రైయోన్ | subdivision_name2 =జ్వెనిహోరోడ్కా రైయాన్ | subdivision_type3 = హ్రోమాడా | subdivision_name3 = టాల్నే పట్టణ హ్రోమాడా | established_title = Village | established_date = | established_title1 = | established_date1 = | leader_title = | leader_name = Мусієнко Petro Савич | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = | population_note = | population_total = 5005 | population_metro = | population_density_km2 = | pushpin_map = Ukraine Cherkasy Oblast#Ukraine | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = మైదానెట్స్కే స్థానం | pushpin_mapsize = | coordinates = | elevation_m = 169 | elevation_ft = 557 | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = పోస్టల్ కోడ్ | postal_code = 20442 | area_code = +380 4731 {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = పొసెలెనియా "మైదానెష్కే" ( మైదానెట్స్కే సెటిల్మెంట్ ) |designation1_type = పురావస్తు శాస్త్రం|designation1_number = 230030-Н}} }} మైండన్ట్స్కే (ఉక్రెయిన్: மாய்டனетське) అనేది చెర్కసీ ఒబ్లాస్ట్ (ప్రావిన్స్) జ్వెనిహోరోడ్కా రైయాన్ (జిల్లా) లోపల ఉన్న ఒక గ్రామం, ఇది [[కీవ్]] దక్షిణాన 235 కిలోమీటర్లు (146 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. ఇది ఉక్రెయిన్‌లోని హోర్మడాల్లో ఒకటైన టాల్నే అర్బన్ హోర్మడాకు చెందినది.<ref name="admreform_2020_talne">{{Cite web|title=Тальнівська територіальна громада|url=https://decentralization.gov.ua/newgromada/4858/composition|publisher=decentralization.gov.ua|language=uk}}</ref> ఇది ప్రధానంగా తాలియాంకి నదికి ఎదురుగా ఉన్న కొండపై ఉన్న ఒక చిన్న వ్యవసాయ సంఘం. తాల్నే రాయన్లోని మూడు జిల్లా ఆసుపత్రులలో ఒకదానికి మైదానెట్స్కే నిలయం. ఈ ప్రదేశం పురాతన చరిత్రపై దృష్టి సారించే ఒక స్థానిక మ్యూజియం 1990లలో నిర్మించబడింది, ఇందులో చరిత్రపూర్వ కాలంలో ఇక్కడ ఉన్న పెద్ద కుకుటెని-ట్రిపిలియన్ స్థావరం విస్తృత పునర్నిర్మాణ నమూనా, అలాగే గ్రామం చుట్టూ నుండి కనుగొనబడిన కొన్ని కళాఖండాలు ఉన్నాయి. 18 జూలై 2020 వరకు మైండెట్స్కే తాల్నే రైయాన్‌కు చెందినవాడు. ఉక్రెయిన్ పరిపాలనా సంస్కరణలో భాగంగా 2020 జూలైలో రైయాన్ రద్దు చేయబడింది, ఇది చెర్కాసీ ఒబ్లాస్ట్ రైయాన్స్ సంఖ్యను నాలుగుకు తగ్గించింది. టాల్నే రైయాన్ ప్రాంతం జువెనిహోరోడ్కా రైయాన్‌లో విలీనం చేయబడింది. <ref>{{Cite news|url=http://www.golos.com.ua/article/333466|title=Про утворення та ліквідацію районів. Постанова Верховної Ради України № 807-ІХ.|date=2020-07-18|work=Голос України|access-date=2020-10-03|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Нові райони: карти + склад|url=https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|publisher=Міністерство розвитку громад та територій України|language=Ukrainian}}</ref> == పురావస్తు అవశేషాలు == [[దస్త్రం:Maidanetske_ground_plan.jpg|ఎడమ|thumb|మైండెట్స్కే జియోమాగ్నెటిక్ గ్రౌండ్ ప్లాన్. <ref name="jna.uni-kiel.de">{{Cite paper|url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/109|date=2014|title=High precision Tripolye settlement plans, demographic estimations and settlement organization}}</ref>]] నియోలిథిక్/చాల్కోలిథిక్ కుకుటెని-ట్రిపిలియన్ సంస్కృతికి చెందిన రెండు వేర్వేరు స్థావరాల ప్రదేశం మైదానాలు. మొదటి స్థావరం, సుమారు 2 హెక్టార్ల (4,9 ఎకరాలు) విస్తీర్ణంలో ఉంది, ఇది క్రీ. పూ. 5000 సమీపంలో నివసించబడింది, ఇది ''హ్రెబెనియుకివ్ యార్'' (ఉక్రేనియన్ః гребенукив ярь) అనే ప్రదేశంలో టాల్నేకు వెళ్లే రహదారి వెంట మైండెంట్స్ శివార్లకు దగ్గరగా ఉంది. ఈ ప్రదేశాన్ని పాక్షికంగా 1981, 1989 మధ్య M. ష్మాగ్లిజ్, N. బుర్డో త్రవ్వకాలు జరిపారు, ఈ సమయంలో మూడు నివాసాలు, రెండు బోర్డేలు (భూమి-ఆశ్రయం కలిగిన నివాసాలు) కనుగొనబడ్డాయి, పరిశీలించబడ్డాయి.<ref>{{Cite book|last=Videiko|first=Mykhailo Yu.|last2=Shmaglij|first2=M.|publisher=Наукова думка (Naukova Dumka)|year=1987|location=Kiev|pages=87–89|language=Russian|script-title=ru:Новые исследования по археологии Северного Причерноморья|trans-title=New research on the archeology of the Northern Black Sea|chapter=Раннетрипольское поселение Гребенюков Яр у с. Майданецкоe|trans-chapter=Early Tripolye settlement Grebenyukov Yar near Maidanetskoye village|author-link=}}</ref> [[దస్త్రం:Maidanetske_3D_model_long.jpg|thumb|273x273px|మైండెట్స్కే, 3డి నమూనా. <ref name="jna.uni-kiel.de" />]] రెండవది, చాలా పెద్ద కుకుటెని-ట్రిపిలియన్ స్థావరం మైదానెట్స్‌కు పశ్చిమాన తాలియాంకి నది ఎడమ ఒడ్డున ఉంది, ఇది క్రీ.పూ 3700-3600 చుట్టూ నివసించేవారు. ఈ స్థావరం సుమారు 250 హెక్టార్ల (620 ఎకరాలు) విస్తీర్ణంలో ఉంది, దీని పొడవు 1.5 కిలోమీటర్లు (0.93 మైళ్ళు), వెడల్పు 1.1 కిలోమీటర్లు (0.48 మైళ్ళు), దీనిని ఓవల్ నమూనాలో నిర్మించారు. 1971 నుండి 1991 వరకు ఎం. ష్మాలిజ్ నేతృత్వంలోని పురావస్తు బృందం ఈ స్థలాన్ని అన్వేషించింది, వీరు ఈ స్థావరాన్ని మ్యాప్ చేయడానికి మాగ్నెటోమెట్రిక్ విశ్లేషణను ఉపయోగించారు (వి. డుడ్కిన్ చేత నిర్మించబడింది), నివాసాలు, కోటలు, అభయారణ్యాలు, కొన్ని రెండు అంతస్తుల గృహాలతో సహా మొత్తం 1575 భవనాలను వెల్లడించింది (180 హెక్టార్ల ప్రాంతాన్ని అన్వేషించారు). ఈ ప్రదేశంలో జరిపిన తవ్వకాల్లో దాదాపు 50 కళాఖండాలు ఉత్పత్తి అయ్యాయి, వీటిలో ప్రత్యేకమైన పెయింట్ చేసిన కుండలు, బొమ్మల సేకరణ కూడా ఉంది. ఈ స్థావరం కుకుటెని-ట్రిపిల్లియన్లలో అతిపెద్దది, ఇది అభివృద్ధి చెందిన సమయంలో ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద స్థావరాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.<ref name="Videiko">{{Cite web|last=Videiko|first=Mykhailo Yu.|title=Settlements of the Trypillian culture in Ukraine : a short guide|url=http://www.trypillia.com/articles/eng/se3.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905100639/http://www.trypillia.com/articles/eng/se3.pdf|archive-date=September 5, 2008|access-date=15 December 2009|website=The Trypillian Civilization Society|publisher=The Trypillia-USA-Project}}</ref> [[దస్త్రం:Trypillian_city_(Maydanets).jpg|thumb|273x273px|మైండెట్స్కే, కళాకారుల పునర్నిర్మాణం]] కొత్త పరిశోధన (2014) ప్రకారం, క్రీ.పూ. 3700 ప్రాంతంలో అదే సమయంలో కనీసం 2297 నుండి 2968 ఇళ్లతో చాలా ఎక్కువ జనాభా ఉన్న ప్రదేశం ఉనికిలో ఉందని సూచిస్తుంది. అందువల్ల, జనాభా కూడా ఇంతకు ముందు అనుకున్నదానికంటే చాలా పెద్దది, సంప్రదాయ అంచనాల ప్రకారం 12,000, సగటున 29,000 మంది నివాసులు ఉండవచ్చు, కానీ 46,000 మంది నివాసులు ఉండే అవకాశం కూడా ఉంది.<ref>{{Cite web|title=High precision Tripolye settlement plans, demographic estimations and settlement organization|url=https://www.academia.edu/8641305|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113190128/http://www.academia.edu/8641305/High_precision_Tripolye_settlement_plans_demographic_estimations_and_settlement_organization|archive-date=13 January 2017|access-date=11 December 2021|website=Academia.edu}}</ref> రెండు కుకుటెని-ట్రిపిల్లియన్ సాంస్కృతిక ప్రదేశాలతో పాటు, మైదానెట్స్ మరో రెండు పురాతన పురావస్తు ప్రదేశాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామానికి సమీపంలో రెండు యమనాయ సంస్కృతి తుములి (సమాధి దిబ్బలు) ఉన్నాయి, వీటిలో క్రీస్తుపూర్వం మూడవ సహస్రాబ్ది మధ్యకాలం నాటి ఎనిమిది సమాధులు ఉన్నాయి. అలాగే, సమీపంలోని ''జెలివ్ స్టావ్'' ప్రదేశంలో, చెర్న్యాఖోవ్ సంస్కృతి క్రీ.శ. నాల్గవ శతాబ్దం నాటి ఒక చిన్న స్థావరం అవశేషాలు ఉన్నాయి.<ref name="Videiko" /> మైదానెస్ట్‌లోని స్థానిక సంగ్రహాలయంతో పాటు, స్థానిక ప్రదేశాల నుండి తీసిన పురావస్తు కళాఖండాలు చెర్కాసీ ప్రాంతీయ సంగ్రహాలయం, టాల్నే లోని వ్యవసాయ సంగ్రహాలయం, కీవ్ లోని నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ హిస్టరీ, ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆర్కియాలజీలలో కూడా కనిపిస్తాయి. కొత్త రాతియుగం స్థావరాలకు ఆతిథ్యం ఇచ్చే ఇతర సమీప పట్టణాలు కూడా ఉన్నాయి, వీటిలో కుకుటెని-ట్రిపిల్లియన్ స్థావరాలలో అతిపెద్దదిగా ఉన్న తాలియాంకి గ్రామం కూడా ఉంది. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] 1alag6nqoi9ilnmgtlsskgf31hkzbb9 4936815 4936676 2026-08-17T03:21:50Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4936815 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = మైదానెట్స్కే | native_name = Майданецьке | native_name_lang = "ua" | settlement_type = [[Village (Ukraine)|Village]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | nickname = | motto = | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{UKR}} | subdivision_type1 = ఓబ్లాస్ట్ | subdivision_name1 =చెర్కాసీ ఓబ్లాస్ట్ | subdivision_type2 = రైయోన్ | subdivision_name2 =జ్వెనిహోరోడ్కా రైయాన్ | subdivision_type3 = హ్రోమాడా | subdivision_name3 = టాల్నే పట్టణ హ్రోమాడా | established_title = Village | established_date = | established_title1 = | established_date1 = | leader_title = | leader_name = Мусієнко Petro Савич | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = | population_note = | population_total = 5005 | population_metro = | population_density_km2 = | pushpin_map = Ukraine Cherkasy Oblast#Ukraine | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = మైదానెట్స్కే స్థానం | pushpin_mapsize = | coordinates = | elevation_m = 169 | elevation_ft = 557 | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = పోస్టల్ కోడ్ | postal_code = 20442 | area_code = +380 4731 {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = పొసెలెనియా "మైదానెష్కే" ( మైదానెట్స్కే సెటిల్మెంట్ ) |designation1_type = పురావస్తు శాస్త్రం|designation1_number = 230030-Н}} }} మైండన్ట్స్కే (ఉక్రెయిన్: மாய்டனетське) అనేది చెర్కసీ ఒబ్లాస్ట్ (ప్రావిన్స్) జ్వెనిహోరోడ్కా రైయాన్ (జిల్లా) లోపల ఉన్న ఒక గ్రామం, ఇది [[కీవ్]] దక్షిణాన 235 కిలోమీటర్లు (146 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. ఇది ఉక్రెయిన్‌లోని హోర్మడాల్లో ఒకటైన టాల్నే అర్బన్ హోర్మడాకు చెందినది.<ref name="admreform_2020_talne">{{Cite web|title=Тальнівська територіальна громада|url=https://decentralization.gov.ua/newgromada/4858/composition|publisher=decentralization.gov.ua|language=uk}}</ref> ఇది ప్రధానంగా తాలియాంకి నదికి ఎదురుగా ఉన్న కొండపై ఉన్న ఒక చిన్న వ్యవసాయ సంఘం. తాల్నే రాయన్లోని మూడు జిల్లా ఆసుపత్రులలో ఒకదానికి మైదానెట్స్కే నిలయం. ఈ ప్రదేశం పురాతన చరిత్రపై దృష్టి సారించే ఒక స్థానిక మ్యూజియం 1990లలో నిర్మించబడింది, ఇందులో చరిత్రపూర్వ కాలంలో ఇక్కడ ఉన్న పెద్ద కుకుటెని-ట్రిపిలియన్ స్థావరం విస్తృత పునర్నిర్మాణ నమూనా, అలాగే గ్రామం చుట్టూ నుండి కనుగొనబడిన కొన్ని కళాఖండాలు ఉన్నాయి. 18 జూలై 2020 వరకు మైండెట్స్కే తాల్నే రైయాన్‌కు చెందినవాడు. ఉక్రెయిన్ పరిపాలనా సంస్కరణలో భాగంగా 2020 జూలైలో రైయాన్ రద్దు చేయబడింది, ఇది చెర్కాసీ ఒబ్లాస్ట్ రైయాన్స్ సంఖ్యను నాలుగుకు తగ్గించింది. టాల్నే రైయాన్ ప్రాంతం జువెనిహోరోడ్కా రైయాన్‌లో విలీనం చేయబడింది. <ref>{{Cite news|url=http://www.golos.com.ua/article/333466|title=Про утворення та ліквідацію районів. Постанова Верховної Ради України № 807-ІХ.|date=2020-07-18|work=Голос України|access-date=2020-10-03|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Нові райони: карти + склад|url=https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|publisher=Міністерство розвитку громад та територій України|language=Ukrainian}}</ref> == పురావస్తు అవశేషాలు == [[దస్త్రం:Maidanetske_ground_plan.jpg|ఎడమ|thumb|మైండెట్స్కే జియోమాగ్నెటిక్ గ్రౌండ్ ప్లాన్. <ref name="jna.uni-kiel.de">{{Cite paper|url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/109|date=2014|title=High precision Tripolye settlement plans, demographic estimations and settlement organization}}</ref>]] నియోలిథిక్/చాల్కోలిథిక్ కుకుటెని-ట్రిపిలియన్ సంస్కృతికి చెందిన రెండు వేర్వేరు స్థావరాల ప్రదేశం మైదానాలు. మొదటి స్థావరం, సుమారు 2 హెక్టార్ల (4,9 ఎకరాలు) విస్తీర్ణంలో ఉంది, ఇది క్రీ. పూ. 5000 సమీపంలో నివసించబడింది, ఇది ''హ్రెబెనియుకివ్ యార్'' (ఉక్రేనియన్ః гребенукив ярь) అనే ప్రదేశంలో టాల్నేకు వెళ్లే రహదారి వెంట మైండెంట్స్ శివార్లకు దగ్గరగా ఉంది. ఈ ప్రదేశాన్ని పాక్షికంగా 1981, 1989 మధ్య M. ష్మాగ్లిజ్, N. బుర్డో త్రవ్వకాలు జరిపారు, ఈ సమయంలో మూడు నివాసాలు, రెండు బోర్డేలు (భూమి-ఆశ్రయం కలిగిన నివాసాలు) కనుగొనబడ్డాయి, పరిశీలించబడ్డాయి.<ref>{{Cite book|last=Videiko|first=Mykhailo Yu.|last2=Shmaglij|first2=M.|publisher=Наукова думка (Naukova Dumka)|year=1987|location=Kiev|pages=87–89|language=Russian|script-title=ru:Новые исследования по археологии Северного Причерноморья|trans-title=New research on the archeology of the Northern Black Sea|chapter=Раннетрипольское поселение Гребенюков Яр у с. Майданецкоe|trans-chapter=Early Tripolye settlement Grebenyukov Yar near Maidanetskoye village|author-link=}}</ref> [[దస్త్రం:Maidanetske_3D_model_long.jpg|thumb|273x273px|మైండెట్స్కే, 3డి నమూనా. <ref name="jna.uni-kiel.de" />]] రెండవది, చాలా పెద్ద కుకుటెని-ట్రిపిలియన్ స్థావరం మైదానెట్స్‌కు పశ్చిమాన తాలియాంకి నది ఎడమ ఒడ్డున ఉంది, ఇది క్రీ.పూ 3700-3600 చుట్టూ నివసించేవారు. ఈ స్థావరం సుమారు 250 హెక్టార్ల (620 ఎకరాలు) విస్తీర్ణంలో ఉంది, దీని పొడవు 1.5 కిలోమీటర్లు (0.93 మైళ్ళు), వెడల్పు 1.1 కిలోమీటర్లు (0.48 మైళ్ళు), దీనిని ఓవల్ నమూనాలో నిర్మించారు. 1971 నుండి 1991 వరకు ఎం. ష్మాలిజ్ నేతృత్వంలోని పురావస్తు బృందం ఈ స్థలాన్ని అన్వేషించింది, వీరు ఈ స్థావరాన్ని మ్యాప్ చేయడానికి మాగ్నెటోమెట్రిక్ విశ్లేషణను ఉపయోగించారు (వి. డుడ్కిన్ చేత నిర్మించబడింది), నివాసాలు, కోటలు, అభయారణ్యాలు, కొన్ని రెండు అంతస్తుల గృహాలతో సహా మొత్తం 1575 భవనాలను వెల్లడించింది (180 హెక్టార్ల ప్రాంతాన్ని అన్వేషించారు). ఈ ప్రదేశంలో జరిపిన తవ్వకాల్లో దాదాపు 50 కళాఖండాలు ఉత్పత్తి అయ్యాయి, వీటిలో ప్రత్యేకమైన పెయింట్ చేసిన కుండలు, బొమ్మల సేకరణ కూడా ఉంది. ఈ స్థావరం కుకుటెని-ట్రిపిల్లియన్లలో అతిపెద్దది, ఇది అభివృద్ధి చెందిన సమయంలో ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద స్థావరాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.<ref name="Videiko">{{Cite web|last=Videiko|first=Mykhailo Yu.|title=Settlements of the Trypillian culture in Ukraine : a short guide|url=http://www.trypillia.com/articles/eng/se3.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905100639/http://www.trypillia.com/articles/eng/se3.pdf|archive-date=September 5, 2008|access-date=15 December 2009|website=The Trypillian Civilization Society|publisher=The Trypillia-USA-Project}}</ref> [[దస్త్రం:Trypillian_city_(Maydanets).jpg|thumb|273x273px|మైండెట్స్కే, కళాకారుల పునర్నిర్మాణం]] కొత్త పరిశోధన (2014) ప్రకారం, క్రీ.పూ. 3700 ప్రాంతంలో అదే సమయంలో కనీసం 2297 నుండి 2968 ఇళ్లతో చాలా ఎక్కువ జనాభా ఉన్న ప్రదేశం ఉనికిలో ఉందని సూచిస్తుంది. అందువల్ల, జనాభా కూడా ఇంతకు ముందు అనుకున్నదానికంటే చాలా పెద్దది, సంప్రదాయ అంచనాల ప్రకారం 12,000, సగటున 29,000 మంది నివాసులు ఉండవచ్చు, కానీ 46,000 మంది నివాసులు ఉండే అవకాశం కూడా ఉంది.<ref>{{Cite web|title=High precision Tripolye settlement plans, demographic estimations and settlement organization|url=https://www.academia.edu/8641305|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113190128/http://www.academia.edu/8641305/High_precision_Tripolye_settlement_plans_demographic_estimations_and_settlement_organization|archive-date=13 January 2017|access-date=11 December 2021|website=Academia.edu}}</ref> రెండు కుకుటెని-ట్రిపిల్లియన్ సాంస్కృతిక ప్రదేశాలతో పాటు, మైదానెట్స్ మరో రెండు పురాతన పురావస్తు ప్రదేశాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామానికి సమీపంలో రెండు యమనాయ సంస్కృతి తుములి (సమాధి దిబ్బలు) ఉన్నాయి, వీటిలో క్రీస్తుపూర్వం మూడవ సహస్రాబ్ది మధ్యకాలం నాటి ఎనిమిది సమాధులు ఉన్నాయి. అలాగే, సమీపంలోని ''జెలివ్ స్టావ్'' ప్రదేశంలో, చెర్న్యాఖోవ్ సంస్కృతి క్రీ.శ. నాల్గవ శతాబ్దం నాటి ఒక చిన్న స్థావరం అవశేషాలు ఉన్నాయి.<ref name="Videiko" /> మైదానెస్ట్‌లోని స్థానిక సంగ్రహాలయంతో పాటు, స్థానిక ప్రదేశాల నుండి తీసిన పురావస్తు కళాఖండాలు చెర్కాసీ ప్రాంతీయ సంగ్రహాలయం, టాల్నే లోని వ్యవసాయ సంగ్రహాలయం, కీవ్ లోని నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ హిస్టరీ, ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆర్కియాలజీలలో కూడా కనిపిస్తాయి. కొత్త రాతియుగం స్థావరాలకు ఆతిథ్యం ఇచ్చే ఇతర సమీప పట్టణాలు కూడా ఉన్నాయి, వీటిలో కుకుటెని-ట్రిపిల్లియన్ స్థావరాలలో అతిపెద్దదిగా ఉన్న తాలియాంకి గ్రామం కూడా ఉంది. ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[మైదానెట్స్కే]] * [[బోరిస్ అండ్ గ్లెబ్ కేథడ్రల్, చెర్నిహివ్]] * [[బ్లెస్డ్ వర్జిన్ మేరీ సినాక్సిస్ చర్చి, మాట్కివ్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] 4zp90khmm83ujoyz7w51gwvame8mu3q విమర్శకుడిగా కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి 0 506942 4936677 2026-08-16T12:40:33Z Rathlavath Manisha 152416 కొత్త వ్యాసం 4936677 wikitext text/x-wiki '''పరిచయం''':ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రనీ, అర్ధ శాస్త్రాని , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం. == కవిత్వతత్త్వ విచారం == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన కవిత్వతత్త్వ విచారం గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు. "మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును" అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "The soul is swadeshi but the stomach is videshi" అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం. == ముసలమ్మమరణం == mi5ro57gcssfct4u2ssnxuzk5nf0bkl 4936685 4936677 2026-08-16T13:09:34Z Rathlavath Manisha 152416 కొత్త అంశం జోడించాను 4936685 wikitext text/x-wiki '''పరిచయం''':ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రనీ, అర్ధ శాస్త్రాని , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం. == కవిత్వతత్త్వ విచారం == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన కవిత్వతత్త్వ విచారం గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు. "మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును" అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "The soul is swadeshi but the stomach is videshi" అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం. == ముసలమ్మమరణం == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచించిన “ముసలమ్మ మరణం” ఒక గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన మహత్తర త్యాగాన్ని తెలిపే విషాదాంత కావ్యం. ఈ కథకు అనంతపుర చరిత్రలోని ఒక సంఘటన ఆధారం. అనంతపురం సమీపంలోని బుక్కరాయసముద్రం గ్రామంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంటుంది. ఒకసారి భారీ వర్షాల కారణంగా చెరువు నిండిపోయి, కట్ట తెగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కట్ట తెగితే ఊరు మొత్తం వరదలో మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.గ్రామస్థులు భయంతో గ్రామదేవతను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు చెరువు కట్టను కాపాడటానికి ఒక మనిషిని బలి ఇవ్వాలని దైవవాణి వినిపిస్తుంది. ఆ విషయం తెలుసుకున్న ముసలమ్మ అనే గృహిణి, తన ప్రాణాన్ని గ్రామం కోసం త్యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకుంటుంది. భర్త, అత్తమామల అనుమతి తీసుకుని, తన చిన్న బిడ్డను భర్తకు అప్పగించి, దేవుడిని ప్రార్థించి చెరువులోకి వెళుతుంది. ఆమె ప్రాణత్యాగం వల్ల చెరువు కట్ట నిలిచి, గ్రామం పెద్ద ప్రమాదం నుంచి బయటపడుతుంది. ముసలమ్మ తన కుటుంబాన్ని, తన జీవితాన్ని త్యజించి గ్రామ ప్రజల క్షేమం కోసం ప్రాణత్యాగం చేసిన త్యాగమూర్తిగా నిలుస్తుంది. ఆమె మరణం కుటుంబానికి తీరని విషాదాన్ని కలిగించినప్పటికీ, ఆమె త్యాగం వల్ల గ్రామం రక్షించబడుతుంది. అందువల్ల ఈ కావ్యం త్యాగం, మానవత, గ్రామసంక్షేమం, స్త్రీ ఔన్నత్యం వంటి విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపండిస్తోంది. “తన ప్రాణం కంటే సమాజం క్షేమమే ముఖ్యమని భావించి, ఒక సాధారణ గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన అసాధారణ త్యాగమే ‘ముసలమ్మ మరణం’ కథ.” == ముగింపు == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారం విమర్శ సాహిత్యంలో కొత్త పుంతలు తొక్కింది.తెలుగు సాహిత్య విమర్శ వికాసానికి , విస్తృతికి మూలం ఈ గ్రంథం.ఇది ఎన్నో విమర్శలకు గురైనా తెలుగు సాహిత్య ప్రస్థానానికి కవిత్వతత్త్వ విచారం సూర్యోదయానికి ముందు ఉషస్సులాంటిది. == మూలాలు == efb6znl2g58wctvz79pczey2iigm40h 4936687 4936685 2026-08-16T13:11:46Z Rathlavath Manisha 152416 4936687 wikitext text/x-wiki '''పరిచయం''':ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రనీ, అర్ధ శాస్త్రాని , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం. == కవిత్వతత్త్వ విచారం == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన కవిత్వతత్త్వ విచారం గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు. "మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును" అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "The soul is swadeshi but the stomach is videshi" అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్యంపై ఇంగ్లీషు ప్రభావం - కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు}}</ref> == ముసలమ్మమరణం == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచించిన “ముసలమ్మ మరణం” ఒక గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన మహత్తర త్యాగాన్ని తెలిపే విషాదాంత కావ్యం. ఈ కథకు అనంతపుర చరిత్రలోని ఒక సంఘటన ఆధారం. అనంతపురం సమీపంలోని బుక్కరాయసముద్రం గ్రామంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంటుంది. ఒకసారి భారీ వర్షాల కారణంగా చెరువు నిండిపోయి, కట్ట తెగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కట్ట తెగితే ఊరు మొత్తం వరదలో మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.గ్రామస్థులు భయంతో గ్రామదేవతను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు చెరువు కట్టను కాపాడటానికి ఒక మనిషిని బలి ఇవ్వాలని దైవవాణి వినిపిస్తుంది. ఆ విషయం తెలుసుకున్న ముసలమ్మ అనే గృహిణి, తన ప్రాణాన్ని గ్రామం కోసం త్యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకుంటుంది. భర్త, అత్తమామల అనుమతి తీసుకుని, తన చిన్న బిడ్డను భర్తకు అప్పగించి, దేవుడిని ప్రార్థించి చెరువులోకి వెళుతుంది. ఆమె ప్రాణత్యాగం వల్ల చెరువు కట్ట నిలిచి, గ్రామం పెద్ద ప్రమాదం నుంచి బయటపడుతుంది. ముసలమ్మ తన కుటుంబాన్ని, తన జీవితాన్ని త్యజించి గ్రామ ప్రజల క్షేమం కోసం ప్రాణత్యాగం చేసిన త్యాగమూర్తిగా నిలుస్తుంది. ఆమె మరణం కుటుంబానికి తీరని విషాదాన్ని కలిగించినప్పటికీ, ఆమె త్యాగం వల్ల గ్రామం రక్షించబడుతుంది. అందువల్ల ఈ కావ్యం త్యాగం, మానవత, గ్రామసంక్షేమం, స్త్రీ ఔన్నత్యం వంటి విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపండిస్తోంది. “తన ప్రాణం కంటే సమాజం క్షేమమే ముఖ్యమని భావించి, ఒక సాధారణ గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన అసాధారణ త్యాగమే ‘ముసలమ్మ మరణం’ కథ.” == ముగింపు == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారం విమర్శ సాహిత్యంలో కొత్త పుంతలు తొక్కింది.తెలుగు సాహిత్య విమర్శ వికాసానికి , విస్తృతికి మూలం ఈ గ్రంథం.ఇది ఎన్నో విమర్శలకు గురైనా తెలుగు సాహిత్య ప్రస్థానానికి కవిత్వతత్త్వ విచారం సూర్యోదయానికి ముందు ఉషస్సులాంటిది. == మూలాలు == ru95ccv2bm63pbpf3dla5xrnxx8lp80 4936688 4936687 2026-08-16T13:13:51Z Rathlavath Manisha 152416 మూలాలు జోడించాను 4936688 wikitext text/x-wiki '''పరిచయం''':ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రనీ, అర్ధ శాస్త్రాని , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం. == కవిత్వతత్త్వ విచారం == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన కవిత్వతత్త్వ విచారం గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య విమర్శ ఆంగ్ల ప్రభావం - జి.వి సుబ్రమణ్యం}}</ref> "మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును" అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "The soul is swadeshi but the stomach is videshi" అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్యంపై ఇంగ్లీషు ప్రభావం - కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు}}</ref> == ముసలమ్మమరణం == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచించిన “ముసలమ్మ మరణం” ఒక గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన మహత్తర త్యాగాన్ని తెలిపే విషాదాంత కావ్యం. ఈ కథకు అనంతపుర చరిత్రలోని ఒక సంఘటన ఆధారం. అనంతపురం సమీపంలోని బుక్కరాయసముద్రం గ్రామంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంటుంది. ఒకసారి భారీ వర్షాల కారణంగా చెరువు నిండిపోయి, కట్ట తెగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కట్ట తెగితే ఊరు మొత్తం వరదలో మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.గ్రామస్థులు భయంతో గ్రామదేవతను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు చెరువు కట్టను కాపాడటానికి ఒక మనిషిని బలి ఇవ్వాలని దైవవాణి వినిపిస్తుంది. ఆ విషయం తెలుసుకున్న ముసలమ్మ అనే గృహిణి, తన ప్రాణాన్ని గ్రామం కోసం త్యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకుంటుంది. భర్త, అత్తమామల అనుమతి తీసుకుని, తన చిన్న బిడ్డను భర్తకు అప్పగించి, దేవుడిని ప్రార్థించి చెరువులోకి వెళుతుంది. ఆమె ప్రాణత్యాగం వల్ల చెరువు కట్ట నిలిచి, గ్రామం పెద్ద ప్రమాదం నుంచి బయటపడుతుంది. ముసలమ్మ తన కుటుంబాన్ని, తన జీవితాన్ని త్యజించి గ్రామ ప్రజల క్షేమం కోసం ప్రాణత్యాగం చేసిన త్యాగమూర్తిగా నిలుస్తుంది. ఆమె మరణం కుటుంబానికి తీరని విషాదాన్ని కలిగించినప్పటికీ, ఆమె త్యాగం వల్ల గ్రామం రక్షించబడుతుంది. అందువల్ల ఈ కావ్యం త్యాగం, మానవత, గ్రామసంక్షేమం, స్త్రీ ఔన్నత్యం వంటి విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపండిస్తోంది. “తన ప్రాణం కంటే సమాజం క్షేమమే ముఖ్యమని భావించి, ఒక సాధారణ గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన అసాధారణ త్యాగమే ‘ముసలమ్మ మరణం’ కథ.” == ముగింపు == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారం విమర్శ సాహిత్యంలో కొత్త పుంతలు తొక్కింది.తెలుగు సాహిత్య విమర్శ వికాసానికి , విస్తృతికి మూలం ఈ గ్రంథం.ఇది ఎన్నో విమర్శలకు గురైనా తెలుగు సాహిత్య ప్రస్థానానికి కవిత్వతత్త్వ విచారం సూర్యోదయానికి ముందు ఉషస్సులాంటిది. == మూలాలు == 1cblgobay620kylcuxfg1kum1db8j8z 4936690 4936688 2026-08-16T13:16:50Z Rathlavath Manisha 152416 మూలాలు జోడించాను 4936690 wikitext text/x-wiki '''పరిచయం''':ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రనీ, అర్ధ శాస్త్రాని , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం. == కవిత్వతత్త్వ విచారం<ref>{{Citation|title=కవిత్వతత్త్వ విచారము|date=2026-08-12|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%95%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%A4%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%9A%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=4933233|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన కవిత్వతత్త్వ విచారం గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య విమర్శ ఆంగ్ల ప్రభావం - జి.వి సుబ్రమణ్యం}}</ref> "మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును" అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "The soul is swadeshi but the stomach is videshi" అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్యంపై ఇంగ్లీషు ప్రభావం - కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు}}</ref> == ముసలమ్మమరణం == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచించిన “ముసలమ్మ మరణం” ఒక గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన మహత్తర త్యాగాన్ని తెలిపే విషాదాంత కావ్యం. ఈ కథకు అనంతపుర చరిత్రలోని ఒక సంఘటన ఆధారం. అనంతపురం సమీపంలోని బుక్కరాయసముద్రం గ్రామంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంటుంది. ఒకసారి భారీ వర్షాల కారణంగా చెరువు నిండిపోయి, కట్ట తెగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కట్ట తెగితే ఊరు మొత్తం వరదలో మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.గ్రామస్థులు భయంతో గ్రామదేవతను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు చెరువు కట్టను కాపాడటానికి ఒక మనిషిని బలి ఇవ్వాలని దైవవాణి వినిపిస్తుంది. ఆ విషయం తెలుసుకున్న ముసలమ్మ అనే గృహిణి, తన ప్రాణాన్ని గ్రామం కోసం త్యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకుంటుంది. భర్త, అత్తమామల అనుమతి తీసుకుని, తన చిన్న బిడ్డను భర్తకు అప్పగించి, దేవుడిని ప్రార్థించి చెరువులోకి వెళుతుంది. ఆమె ప్రాణత్యాగం వల్ల చెరువు కట్ట నిలిచి, గ్రామం పెద్ద ప్రమాదం నుంచి బయటపడుతుంది. ముసలమ్మ తన కుటుంబాన్ని, తన జీవితాన్ని త్యజించి గ్రామ ప్రజల క్షేమం కోసం ప్రాణత్యాగం చేసిన త్యాగమూర్తిగా నిలుస్తుంది. ఆమె మరణం కుటుంబానికి తీరని విషాదాన్ని కలిగించినప్పటికీ, ఆమె త్యాగం వల్ల గ్రామం రక్షించబడుతుంది. అందువల్ల ఈ కావ్యం త్యాగం, మానవత, గ్రామసంక్షేమం, స్త్రీ ఔన్నత్యం వంటి విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపండిస్తోంది. “తన ప్రాణం కంటే సమాజం క్షేమమే ముఖ్యమని భావించి, ఒక సాధారణ గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన అసాధారణ త్యాగమే ‘ముసలమ్మ మరణం’ కథ.” == ముగింపు == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారం విమర్శ సాహిత్యంలో కొత్త పుంతలు తొక్కింది.తెలుగు సాహిత్య విమర్శ వికాసానికి , విస్తృతికి మూలం ఈ గ్రంథం.ఇది ఎన్నో విమర్శలకు గురైనా తెలుగు సాహిత్య ప్రస్థానానికి కవిత్వతత్త్వ విచారం సూర్యోదయానికి ముందు ఉషస్సులాంటిది. == మూలాలు == 7mi44rs2onunor1azd14mltmo9pj34i 4936691 4936690 2026-08-16T13:18:23Z Rathlavath Manisha 152416 4936691 wikitext text/x-wiki '''పరిచయం''':ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రనీ, అర్ధ శాస్త్రాని , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం. == కవిత్వతత్త్వ విచారం<ref>{{Citation|title=కవిత్వతత్త్వ విచారము|date=2026-08-12|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%95%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%A4%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%9A%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=4933233|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన కవిత్వతత్త్వ విచారం గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య విమర్శ ఆంగ్ల ప్రభావం - జి.వి సుబ్రమణ్యం}}</ref> "మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును" అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "The soul is swadeshi but the stomach is videshi" అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్యంపై ఇంగ్లీషు ప్రభావం - కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు}}</ref> == ముసలమ్మమరణం == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచించిన “ముసలమ్మ మరణం” ఒక గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన మహత్తర త్యాగాన్ని తెలిపే విషాదాంత కావ్యం. ఈ కథకు అనంతపుర చరిత్రలోని ఒక సంఘటన ఆధారం. అనంతపురం సమీపంలోని బుక్కరాయసముద్రం గ్రామంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంటుంది. ఒకసారి భారీ వర్షాల కారణంగా చెరువు నిండిపోయి, కట్ట తెగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కట్ట తెగితే ఊరు మొత్తం వరదలో మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.గ్రామస్థులు భయంతో గ్రామదేవతను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు చెరువు కట్టను కాపాడటానికి ఒక మనిషిని బలి ఇవ్వాలని దైవవాణి వినిపిస్తుంది. ఆ విషయం తెలుసుకున్న ముసలమ్మ అనే గృహిణి, తన ప్రాణాన్ని గ్రామం కోసం త్యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకుంటుంది.<ref>{{Citation|title=ముసలమ్మ మరణము|date=2022-10-19|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AE%E0%B1%81%E0%B0%B8%E0%B0%B2%E0%B0%AE%E0%B1%8D%E0%B0%AE_%E0%B0%AE%E0%B0%B0%E0%B0%A3%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=3694293|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> భర్త, అత్తమామల అనుమతి తీసుకుని, తన చిన్న బిడ్డను భర్తకు అప్పగించి, దేవుడిని ప్రార్థించి చెరువులోకి వెళుతుంది. ఆమె ప్రాణత్యాగం వల్ల చెరువు కట్ట నిలిచి, గ్రామం పెద్ద ప్రమాదం నుంచి బయటపడుతుంది. ముసలమ్మ తన కుటుంబాన్ని, తన జీవితాన్ని త్యజించి గ్రామ ప్రజల క్షేమం కోసం ప్రాణత్యాగం చేసిన త్యాగమూర్తిగా నిలుస్తుంది. ఆమె మరణం కుటుంబానికి తీరని విషాదాన్ని కలిగించినప్పటికీ, ఆమె త్యాగం వల్ల గ్రామం రక్షించబడుతుంది. అందువల్ల ఈ కావ్యం త్యాగం, మానవత, గ్రామసంక్షేమం, స్త్రీ ఔన్నత్యం వంటి విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపండిస్తోంది. “తన ప్రాణం కంటే సమాజం క్షేమమే ముఖ్యమని భావించి, ఒక సాధారణ గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన అసాధారణ త్యాగమే ‘ముసలమ్మ మరణం’ కథ.” == ముగింపు == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారం విమర్శ సాహిత్యంలో కొత్త పుంతలు తొక్కింది.తెలుగు సాహిత్య విమర్శ వికాసానికి , విస్తృతికి మూలం ఈ గ్రంథం.ఇది ఎన్నో విమర్శలకు గురైనా తెలుగు సాహిత్య ప్రస్థానానికి కవిత్వతత్త్వ విచారం సూర్యోదయానికి ముందు ఉషస్సులాంటిది. == మూలాలు == 7ixadedja0p3k5s9w0y0cf15pmf8qco 4936692 4936691 2026-08-16T13:20:28Z Rathlavath Manisha 152416 మూలాలు జోడించాను 4936692 wikitext text/x-wiki '''పరిచయం''':ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రనీ, అర్ధ శాస్త్రాని , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం.<ref>{{Citation|title=రాయలసీమ రచయితల చరిత్ర|date=2025-01-29|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%AF%E0%B0%B2%E0%B0%B8%E0%B1%80%E0%B0%AE_%E0%B0%B0%E0%B0%9A%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B0%B2_%E0%B0%9A%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0&oldid=4396169|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> == కవిత్వతత్త్వ విచారం<ref>{{Citation|title=కవిత్వతత్త్వ విచారము|date=2026-08-12|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%95%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%A4%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%9A%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=4933233|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన కవిత్వతత్త్వ విచారం గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య విమర్శ ఆంగ్ల ప్రభావం - జి.వి సుబ్రమణ్యం}}</ref> "మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును" అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "The soul is swadeshi but the stomach is videshi" అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్యంపై ఇంగ్లీషు ప్రభావం - కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు}}</ref> == ముసలమ్మమరణం == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచించిన “ముసలమ్మ మరణం” ఒక గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన మహత్తర త్యాగాన్ని తెలిపే విషాదాంత కావ్యం. ఈ కథకు అనంతపుర చరిత్రలోని ఒక సంఘటన ఆధారం. అనంతపురం సమీపంలోని బుక్కరాయసముద్రం గ్రామంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంటుంది. ఒకసారి భారీ వర్షాల కారణంగా చెరువు నిండిపోయి, కట్ట తెగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కట్ట తెగితే ఊరు మొత్తం వరదలో మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.గ్రామస్థులు భయంతో గ్రామదేవతను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు చెరువు కట్టను కాపాడటానికి ఒక మనిషిని బలి ఇవ్వాలని దైవవాణి వినిపిస్తుంది. ఆ విషయం తెలుసుకున్న ముసలమ్మ అనే గృహిణి, తన ప్రాణాన్ని గ్రామం కోసం త్యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకుంటుంది.<ref>{{Citation|title=ముసలమ్మ మరణము|date=2022-10-19|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AE%E0%B1%81%E0%B0%B8%E0%B0%B2%E0%B0%AE%E0%B1%8D%E0%B0%AE_%E0%B0%AE%E0%B0%B0%E0%B0%A3%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=3694293|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> భర్త, అత్తమామల అనుమతి తీసుకుని, తన చిన్న బిడ్డను భర్తకు అప్పగించి, దేవుడిని ప్రార్థించి చెరువులోకి వెళుతుంది. ఆమె ప్రాణత్యాగం వల్ల చెరువు కట్ట నిలిచి, గ్రామం పెద్ద ప్రమాదం నుంచి బయటపడుతుంది. ముసలమ్మ తన కుటుంబాన్ని, తన జీవితాన్ని త్యజించి గ్రామ ప్రజల క్షేమం కోసం ప్రాణత్యాగం చేసిన త్యాగమూర్తిగా నిలుస్తుంది. ఆమె మరణం కుటుంబానికి తీరని విషాదాన్ని కలిగించినప్పటికీ, ఆమె త్యాగం వల్ల గ్రామం రక్షించబడుతుంది. అందువల్ల ఈ కావ్యం త్యాగం, మానవత, గ్రామసంక్షేమం, స్త్రీ ఔన్నత్యం వంటి విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపండిస్తోంది. “తన ప్రాణం కంటే సమాజం క్షేమమే ముఖ్యమని భావించి, ఒక సాధారణ గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన అసాధారణ త్యాగమే ‘ముసలమ్మ మరణం’ కథ.” == ముగింపు == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారం విమర్శ సాహిత్యంలో కొత్త పుంతలు తొక్కింది.తెలుగు సాహిత్య విమర్శ వికాసానికి , విస్తృతికి మూలం ఈ గ్రంథం.ఇది ఎన్నో విమర్శలకు గురైనా తెలుగు సాహిత్య ప్రస్థానానికి కవిత్వతత్త్వ విచారం సూర్యోదయానికి ముందు ఉషస్సులాంటిది. == మూలాలు == cuwc97db28o02desokgfnvrqn7yqtq7 4936693 4936692 2026-08-16T13:25:26Z Rathlavath Manisha 152416 4936693 wikitext text/x-wiki ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు [[కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి]]. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రనీ, అర్ధ శాస్త్రాని , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం.<ref>{{Citation|title=రాయలసీమ రచయితల చరిత్ర|date=2025-01-29|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%AF%E0%B0%B2%E0%B0%B8%E0%B1%80%E0%B0%AE_%E0%B0%B0%E0%B0%9A%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B0%B2_%E0%B0%9A%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0&oldid=4396169|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> == కవిత్వతత్త్వ విచారం<ref>{{Citation|title=కవిత్వతత్త్వ విచారము|date=2026-08-12|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%95%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%A4%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%9A%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=4933233|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన [[కవిత్వతత్త్వ విచారము|కవిత్వతత్త్వ విచారం]] గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య విమర్శ ఆంగ్ల ప్రభావం - జి.వి సుబ్రమణ్యం}}</ref> '''"మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును"''' అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "'''The soul is swadeshi but the stomach is videshi"''' అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."''ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం''.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్యంపై ఇంగ్లీషు ప్రభావం - కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు}}</ref> == ముసలమ్మమరణం == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచించిన “[[ముసలమ్మ మరణం]]” ఒక గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన మహత్తర త్యాగాన్ని తెలిపే విషాదాంత కావ్యం. ఈ కథకు అనంతపుర చరిత్రలోని ఒక సంఘటన ఆధారం. అనంతపురం సమీపంలోని బుక్కరాయసముద్రం గ్రామంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంటుంది. ఒకసారి భారీ వర్షాల కారణంగా చెరువు నిండిపోయి, కట్ట తెగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కట్ట తెగితే ఊరు మొత్తం వరదలో మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.గ్రామస్థులు భయంతో గ్రామదేవతను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు చెరువు కట్టను కాపాడటానికి ఒక మనిషిని బలి ఇవ్వాలని దైవవాణి వినిపిస్తుంది. ఆ విషయం తెలుసుకున్న ముసలమ్మ అనే గృహిణి, తన ప్రాణాన్ని గ్రామం కోసం త్యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకుంటుంది.<ref>{{Citation|title=ముసలమ్మ మరణము|date=2022-10-19|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AE%E0%B1%81%E0%B0%B8%E0%B0%B2%E0%B0%AE%E0%B1%8D%E0%B0%AE_%E0%B0%AE%E0%B0%B0%E0%B0%A3%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=3694293|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> భర్త, అత్తమామల అనుమతి తీసుకుని, తన చిన్న బిడ్డను భర్తకు అప్పగించి, దేవుడిని ప్రార్థించి చెరువులోకి వెళుతుంది. ఆమె ప్రాణత్యాగం వల్ల చెరువు కట్ట నిలిచి, గ్రామం పెద్ద ప్రమాదం నుంచి బయటపడుతుంది. ముసలమ్మ తన కుటుంబాన్ని, తన జీవితాన్ని త్యజించి గ్రామ ప్రజల క్షేమం కోసం ప్రాణత్యాగం చేసిన త్యాగమూర్తిగా నిలుస్తుంది. ఆమె మరణం కుటుంబానికి తీరని విషాదాన్ని కలిగించినప్పటికీ, ఆమె త్యాగం వల్ల గ్రామం రక్షించబడుతుంది. అందువల్ల ఈ కావ్యం త్యాగం, మానవత, గ్రామసంక్షేమం, స్త్రీ ఔన్నత్యం వంటి విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపండిస్తోంది. “'''''తన ప్రాణం కంటే సమాజం క్షేమమే ముఖ్యమని భావించి, ఒక సాధారణ గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన అసాధారణ త్యాగమే ‘ముసలమ్మ మరణం’''''' కథ.” == ''ముగింపు'' == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారం విమర్శ సాహిత్యంలో కొత్త పుంతలు తొక్కింది.తెలుగు సాహిత్య విమర్శ వికాసానికి , విస్తృతికి మూలం ఈ గ్రంథం.ఇది ఎన్నో విమర్శలకు గురైనా తెలుగు సాహిత్య ప్రస్థానానికి కవిత్వతత్త్వ విచారం సూర్యోదయానికి ముందు ఉషస్సులాంటిది. == ''మూలాలు'' == 6idnuxjiuesf32k88br085aog27dc1z 4936695 4936693 2026-08-16T13:29:55Z Rathlavath Manisha 152416 4936695 wikitext text/x-wiki ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదరకుడు [[కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి]]. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విమర్శ ప్రస్థానం, సాహిత్యానే కాకుండా తత్త్వ శాస్త్రన్నీ, అర్ధ శాస్త్రాన్నీ , అధ్యయనం చేసినందుకు కట్టమంచి ఆలోచనలు విస్తృత ప్రాతిపదిక మీద సాగాయి. ఇంగ్లాండ్ లో విద్యాభ్యాసం, ఆంగ్లభాషాపటవం, విద్యార్థి రాజకీయాలు కట్టమంచిని ప్రభావితం చేశాయి.కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ముసలమ్మ మరణం వస్తునవ్యతకు నిదర్శనం అయితే అతడు చేసిన కవిత్యతత్త్వవిచారం విమర్శ నవ్యతకు తార్కాణం.<ref>{{Citation|title=రాయలసీమ రచయితల చరిత్ర|date=2025-01-29|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%AF%E0%B0%B2%E0%B0%B8%E0%B1%80%E0%B0%AE_%E0%B0%B0%E0%B0%9A%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B0%B2_%E0%B0%9A%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0&oldid=4396169|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> == కవిత్వతత్త్వ విచారం<ref>{{Citation|title=కవిత్వతత్త్వ విచారము|date=2026-08-12|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%95%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5%E0%B0%A4%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B5_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%9A%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=4933233|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> == వ్యాస రూపంలో కళాపూర్ణోదయం మీద చేసిన విమర్శ తర్వాత కాలంలో పరివర్ధితమైన [[కవిత్వతత్త్వ విచారము|కవిత్వతత్త్వ విచారం]] గ్రంధరూపానీ దాల్చింది.దీంట్లో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.మొదటి భాగంలో మూడు అధ్యాయలలో కవిత్వలక్షణాలు, విమర్శ, కళాపూర్ణోదయ పరామర్శ.చివరి రెండు భాగాలలో కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని గుణాలు,దోషాలు ఎత్తిచూపబడ్డాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కథ కంటే కూడా శిల్పం గొప్పదన్న విమర్శకుడు.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్య విమర్శ ఆంగ్ల ప్రభావం - జి.వి సుబ్రమణ్యం}}</ref> '''"మా వంశమున కేదివచ్చిన రానిండు. తెనుగుభాషయొక్కటి మాత్రమక్షయముగా నిలిచి ఉండిన జాలును"''' అన్న కట్టమంచి తెలుగు సాహిత్య విమర్శను కొత్త మార్గాలలో నడిపించిన వైతాళికుడు.ఈయన విమర్శ పై ఆంగ్ల భాష ప్రభావం ఉన్నది.ఆయన ఒక సదర్భంలో చెప్పుకున్నాడు "'''The soul is swadeshi but the stomach is videshi"''' అని.కట్టమంచి దృష్టిలో కళాపూర్ణోదయం అద్వితీయమైన కావ్యం."''ఎవరేమన్ననుకొన్నా నాకేమి కొదవ" అన్న రీతిలో సాగింద ఆయన విమర్శ ప్రస్థానం''.<ref>{{Cite book|title=తెలుగు సాహిత్యంపై ఇంగ్లీషు ప్రభావం - కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు}}</ref> == ముసలమ్మమరణం == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచించిన “[[ముసలమ్మ మరణం]]” ఒక గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన మహత్తర త్యాగాన్ని తెలిపే విషాదాంత కావ్యం. ఈ కథకు అనంతపుర చరిత్రలోని ఒక సంఘటన ఆధారం. అనంతపురం సమీపంలోని బుక్కరాయసముద్రం గ్రామంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంటుంది. ఒకసారి భారీ వర్షాల కారణంగా చెరువు నిండిపోయి, కట్ట తెగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కట్ట తెగితే ఊరు మొత్తం వరదలో మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.గ్రామస్థులు భయంతో గ్రామదేవతను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు చెరువు కట్టను కాపాడటానికి ఒక మనిషిని బలి ఇవ్వాలని దైవవాణి వినిపిస్తుంది. ఆ విషయం తెలుసుకున్న ముసలమ్మ అనే గృహిణి, తన ప్రాణాన్ని గ్రామం కోసం త్యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకుంటుంది.<ref>{{Citation|title=ముసలమ్మ మరణము|date=2022-10-19|url=https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AE%E0%B1%81%E0%B0%B8%E0%B0%B2%E0%B0%AE%E0%B1%8D%E0%B0%AE_%E0%B0%AE%E0%B0%B0%E0%B0%A3%E0%B0%AE%E0%B1%81&oldid=3694293|work=వికీపీడియా|language=te|access-date=2026-08-16}}</ref> భర్త, అత్తమామల అనుమతి తీసుకుని, తన చిన్న బిడ్డను భర్తకు అప్పగించి, దేవుడిని ప్రార్థించి చెరువులోకి వెళుతుంది. ఆమె ప్రాణత్యాగం వల్ల చెరువు కట్ట నిలిచి, గ్రామం పెద్ద ప్రమాదం నుంచి బయటపడుతుంది. ముసలమ్మ తన కుటుంబాన్ని, తన జీవితాన్ని త్యజించి గ్రామ ప్రజల క్షేమం కోసం ప్రాణత్యాగం చేసిన త్యాగమూర్తిగా నిలుస్తుంది. ఆమె మరణం కుటుంబానికి తీరని విషాదాన్ని కలిగించినప్పటికీ, ఆమె త్యాగం వల్ల గ్రామం రక్షించబడుతుంది. అందువల్ల ఈ కావ్యం త్యాగం, మానవత, గ్రామసంక్షేమం, స్త్రీ ఔన్నత్యం వంటి విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపండిస్తోంది. “'''''తన ప్రాణం కంటే సమాజం క్షేమమే ముఖ్యమని భావించి, ఒక సాధారణ గ్రామీణ స్త్రీ చేసిన అసాధారణ త్యాగమే ‘ముసలమ్మ మరణం’''''' కథ.” == ''ముగింపు'' == కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారం విమర్శ సాహిత్యంలో కొత్త పుంతలు తొక్కింది.తెలుగు సాహిత్య విమర్శ వికాసానికి , విస్తృతికి మూలం ఈ గ్రంథం.ఇది ఎన్నో విమర్శలకు గురైనా తెలుగు సాహిత్య ప్రస్థానానికి కవిత్వతత్త్వ విచారం సూర్యోదయానికి ముందు ఉషస్సులాంటిది. == మూలాలు == qp8clr9pakn2wkwjhgytc9i3zkpl251 గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం 0 506943 4936711 2026-08-16T14:49:59Z K.Venkataramana 27319 [[WP:AES|←]]Created page with ''''గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం''' ('''COSTFORD''') అనేది [[త్రిస్సూర్]] నగర కేంద్రంగా పనిచేస్తున్న ఒక సంస్థ. ఇది ప్రత్యామ్నాయ నిర్మాణ సాంకేతికతలో ప్రజలకు సాంకేతిక స...' 4936711 wikitext text/x-wiki '''గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం''' ('''COSTFORD''') అనేది [[త్రిస్సూర్]] నగర కేంద్రంగా పనిచేస్తున్న ఒక సంస్థ. ఇది ప్రత్యామ్నాయ నిర్మాణ సాంకేతికతలో ప్రజలకు సాంకేతిక సహాయాన్ని అందిస్తుంది. భాగస్వామ్య, పారదర్శక, లింగ - సున్నితమైన ప్రక్రియలను ఉపయోగించి తక్కువ ఖర్చుతో, పర్యావరణ అనుకూలమైన గృహ నిర్మాణ సాంకేతికతను అందించడం ద్వారా పేద ప్రజల సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ స్థితిని మార్చడానికి ఈ సంస్థ కృషి చేస్తుంది. COSTFORD ప్రధాన కార్యాలయం త్రిశూర్‌లో ఉంది. దీనికి మరో 15 ఉపకేంద్రాలు ఉన్నాయి. వాటిలో 14 కేరళలో, ఒకటి [[గుర్‌గావ్|గుర్గావ్‌]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |url=http://www.archidev.org/mipaa/mission_presentation/costford/costford_philosophy.htm |title=తత్వశాస్త్రం, విధానాలు |publisher=MIPAA |access-date=2012-01-12}}</ref> == చరిత్ర == ఈ సంస్థను [[లారీ బేకర్]], [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|బ్రిటిష్]] మూలాలున్న భారతీయ వాస్తుశిల్పి; కేరళ మాజీ [[కేరళ ముఖ్యమంత్రి|ముఖ్యమంత్రి]] [[అచుతా మీనన్|సి. అచ్యుత మీనన్]]; ఆర్థికవేత్త డా. [[కె.ఎన్.రాజ్|కె. ఎన్. రాజ్]], డా. టి. ఆర్. చంద్రదత్ స్థాపించారు.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2008/03/12/stories/2008031254340500.htm |archive-url=https://archive.today/20130125110241/http://www.hindu.com/2008/03/12/stories/2008031254340500.htm |url-status=dead |archive-date=2013-01-25 |title=కాస్ట్‌ఫోర్డ్‌కు బేకర్ పురస్కారం |access-date=2011-01-10 |location=చెన్నై, India |newspaper=[[ది హిందూ]] |date=2008-03-12}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/pp/2006/08/26/stories/2006082601190100.htm |archive-url=https://archive.today/20130125123356/http://www.hindu.com/pp/2006/08/26/stories/2006082601190100.htm |url-status=dead |archive-date=2013-01-25 |title=మీ అంతస్తులకు సహజమైన ప్రత్యామ్నాయం |access-date=2011-01-10 |location=చెన్నై, India |newspaper=[[ది హిందూ]] |date=2006-08-26}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2010/04/02/stories/2010040258910700.htm |archive-url=https://archive.today/20130125173324/http://archive.today/20130125173324/http://www.hindu.com/2010/04/02/stories/2010040258910700.htm |url-status=dead |archive-date=2013-01-25 |title=బేకర్ వాస్తుశిల్పంలో ప్రత్యామ్నాయ మార్గదర్శి: విద్యావేత్త |access-date=2011-01-10 |location=చెన్నై, India |newspaper=[[ది హిందూ]] |date=2010-04-02}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehindubusinessline.com/2003/05/17/stories/2003051700831700.htm |title=జలవిభజన అభివృద్ధి: కేరళ కనీస నిధులతో చేయగలదు |publisher=బిజినెస్ లైన్ |access-date=2011-01-10}}</ref> COSTFORDను 1984లో లాభాపేక్షలేని స్వచ్ఛంద సంస్థగా నమోదు చేశారు. 1986లో నిర్మాణ కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది. సంస్థ ఏర్పడిన తరువాత, కేరళలోని మూడు వేర్వేరు పంచాయతీలలో సామాజిక-ఆర్థిక సర్వే నిర్వహించి, తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన గృహాల అవసరం ఉందని గుర్తించింది. అందువల్ల, 1987లో అప్పటి జిల్లా కలెక్టర్ ప్రారంభించిన గృహ నిర్మాణ పథకాన్ని చేపట్టింది. దారిద్ర్యరేఖకు దిగువన ఉన్న లబ్ధిదారుల కోసం ఒక్కో ఇంటికి రూ.9,200 బడ్జెట్‌తో ప్రధాన గృహాల నిర్మాణానికి ఇది పూర్తి రాయితీ పథకం. ఈ పథకం పూర్తిగా లారీ బేకర్ ప్రోత్సహించిన ప్రత్యామ్నాయ సాంకేతికతలను ఉపయోగించి పూర్తిచేయబడింది. దీని ద్వారా COSTFORDకు ఇలాంటి మరిన్ని ప్రాజెక్టులను చేపట్టే అవకాశం ఏర్పడింది. అప్పటి నుండి COSTFORD సంస్థాగత భవనాలు, గృహ నిర్మాణ పథకాలు, ప్రైవేట్ నివాసాలతో సహా అనేక రకాల భవనాల నిర్మాణానికి సహాయం చేసింది. 1996లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం "ప్రజా ప్రణాళికా ప్రచారం" పేరుతో వికేంద్రీకృత ప్రణాళికా పథకాన్ని ప్రారంభించింది. త్రిశూర్ జిల్లాలో పూర్తి గృహ నిర్మాణ పథకాన్ని అమలు చేయడానికి COSTFORDను [[నిర్మితి కేంద్ర]]తో కలిసి ఎంపిక చేశారు. తిరువనంతపురంలో [[హాబిటాట్ టెక్నాలజీ గ్రూప్]], నిర్మితి కేంద్రంతో కలిసి ఈ పథకాన్ని అమలు చేయడానికి కూడా ఎంపిక చేశారు. ఇప్పటివరకు ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా COSTFORD 15,000 భవనాలను నిర్మించగలిగింది. ప్రాజెక్టు ప్రాంతాలలో అట్టప్పాడి గిరిజన కొండలు, అక్కడ ఐదు కుగ్రామాల బాధ్యతను చేపట్టారు; 158 ఇళ్లతో కూడిన థాంకశేరి మత్స్యకార గ్రామం, ప్రతి ఇల్లు వేర్వేరు ప్రణాళికలతో నిర్మించబడింది; అలాగే తిరువనంతపురంలోని అతిపెద్ద మురికివాడ అయిన చెంగల్ చులా మురికివాడ పునరావాసం ఉన్నాయి. తిరువనంతపురం ఉపకేంద్ర కార్యాలయానికి ప్రస్తుతం శ్రీ సాజన్, ఆయన భార్య, వాస్తుశిల్పి శ్రీమతి శైలజ నాయకత్వం వహిస్తున్నారు. వారికి వాస్తుశిల్పులు, ఇంజనీర్లు, శిక్షణార్థులు, పరిపాలనా సిబ్బందితో కూడిన బృందం సహకరిస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://www.archidev.org/mipaa/mission_presentation/costford/costford_activities_projects.htm |title=ప్రాజెక్టులు |publisher=MIPAA |access-date=2012-01-12}}</ref> COSTFORDకు 34 సంవత్సరాలు డైరెక్టర్‌గా పనిచేసిన టి.ఆర్. చంద్రదత్ 2018 మార్చి 20న [[గుండె జబ్బు]], [[క్యాన్సర్]] కారణంగా మరణించారు. == పద్ధతులు == COSTFORD [[లారీ బేకర్]] అభివృద్ధి చేసిన అనేక సాంకేతిక పద్ధతులను ఉపయోగిస్తుంది. వీటిలో ర్యాట్-ట్రాప్ బాండ్ గోడలు, ఫిల్లర్ స్లాబ్ పైకప్పులు, ఇటుక జల్లి, ప్యాచ్-పాయింటింగ్, బహిర్గత ఇటుక నిర్మాణం ఉన్నాయి. పర్యావరణ వనరుల పరిరక్షణపై COSTFORD బలమైన విశ్వాసాన్ని కలిగి ఉంది. శక్తి-సమర్థవంతమైన పదార్థాల వినియోగాన్ని ప్రోత్సహిస్తూ, సిమెంట్, ఉక్కు, గాజు వంటి అధిక శక్తి అవసరమయ్యే పదార్థాల వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. గోడల నిర్మాణానికి కాల్చిన ఇటుకలు లేదా సున్నం, వరి పొట్టుతో స్థిరీకరించిన మట్టి బ్లాకులను ఉపయోగిస్తారు. వెదురు వంటి పునరుత్పాదక నిర్మాణ పదార్థాలతో కూడా ప్రయోగాలు చేస్తారు. సున్నం కాంక్రీటుతో పునాదులకు ఉపబలంగా వెదురును, అలాగే స్లాబ్‌లలో బహిర్గత రూపంగా వెదురును ఉపయోగించి, దాని పైభాగంలో కాంక్రీటును వేస్తారు.<ref>{{cite web |url=http://www.archidev.org/mipaa/mission_presentation/costford/costford_about_str.htm |title=బలాలు |publisher=MIPAA |access-date=2012-01-12}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:త్రిశూర్ ప్రభుత్వం]] [[వర్గం:త్రిశూర్‌లో ఉన్న సంస్థలు]] [[వర్గం:త్రిశూర్‌లో విజ్ఞానం, సాంకేతికత]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని గ్రామీణ అభివృద్ధి సంస్థలు]] [[వర్గం:త్రిశూర్‌లోని విశ్వవిద్యాలయాలు, కళాశాలలు]] [[వర్గం:1984లో స్థాపించబడిన కేరళ సంస్థలు]] [[వర్గం:1984లో స్థాపించబడిన సంస్థలు]] 6chuy9f0v3weov3b4rsiusyxkostiqk 4936712 4936711 2026-08-16T14:50:29Z K.Venkataramana 27319 [[వర్గం:భారతీయ సంస్థలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936712 wikitext text/x-wiki '''గ్రామీణ అభివృద్ధి కోసం విజ్ఞాన, సాంకేతిక కేంద్రం''' ('''COSTFORD''') అనేది [[త్రిస్సూర్]] నగర కేంద్రంగా పనిచేస్తున్న ఒక సంస్థ. ఇది ప్రత్యామ్నాయ నిర్మాణ సాంకేతికతలో ప్రజలకు సాంకేతిక సహాయాన్ని అందిస్తుంది. భాగస్వామ్య, పారదర్శక, లింగ - సున్నితమైన ప్రక్రియలను ఉపయోగించి తక్కువ ఖర్చుతో, పర్యావరణ అనుకూలమైన గృహ నిర్మాణ సాంకేతికతను అందించడం ద్వారా పేద ప్రజల సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ స్థితిని మార్చడానికి ఈ సంస్థ కృషి చేస్తుంది. COSTFORD ప్రధాన కార్యాలయం త్రిశూర్‌లో ఉంది. దీనికి మరో 15 ఉపకేంద్రాలు ఉన్నాయి. వాటిలో 14 కేరళలో, ఒకటి [[గుర్‌గావ్|గుర్గావ్‌]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |url=http://www.archidev.org/mipaa/mission_presentation/costford/costford_philosophy.htm |title=తత్వశాస్త్రం, విధానాలు |publisher=MIPAA |access-date=2012-01-12}}</ref> == చరిత్ర == ఈ సంస్థను [[లారీ బేకర్]], [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|బ్రిటిష్]] మూలాలున్న భారతీయ వాస్తుశిల్పి; కేరళ మాజీ [[కేరళ ముఖ్యమంత్రి|ముఖ్యమంత్రి]] [[అచుతా మీనన్|సి. అచ్యుత మీనన్]]; ఆర్థికవేత్త డా. [[కె.ఎన్.రాజ్|కె. ఎన్. రాజ్]], డా. టి. ఆర్. చంద్రదత్ స్థాపించారు.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2008/03/12/stories/2008031254340500.htm |archive-url=https://archive.today/20130125110241/http://www.hindu.com/2008/03/12/stories/2008031254340500.htm |url-status=dead |archive-date=2013-01-25 |title=కాస్ట్‌ఫోర్డ్‌కు బేకర్ పురస్కారం |access-date=2011-01-10 |location=చెన్నై, India |newspaper=[[ది హిందూ]] |date=2008-03-12}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/pp/2006/08/26/stories/2006082601190100.htm |archive-url=https://archive.today/20130125123356/http://www.hindu.com/pp/2006/08/26/stories/2006082601190100.htm |url-status=dead |archive-date=2013-01-25 |title=మీ అంతస్తులకు సహజమైన ప్రత్యామ్నాయం |access-date=2011-01-10 |location=చెన్నై, India |newspaper=[[ది హిందూ]] |date=2006-08-26}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2010/04/02/stories/2010040258910700.htm |archive-url=https://archive.today/20130125173324/http://archive.today/20130125173324/http://www.hindu.com/2010/04/02/stories/2010040258910700.htm |url-status=dead |archive-date=2013-01-25 |title=బేకర్ వాస్తుశిల్పంలో ప్రత్యామ్నాయ మార్గదర్శి: విద్యావేత్త |access-date=2011-01-10 |location=చెన్నై, India |newspaper=[[ది హిందూ]] |date=2010-04-02}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehindubusinessline.com/2003/05/17/stories/2003051700831700.htm |title=జలవిభజన అభివృద్ధి: కేరళ కనీస నిధులతో చేయగలదు |publisher=బిజినెస్ లైన్ |access-date=2011-01-10}}</ref> COSTFORDను 1984లో లాభాపేక్షలేని స్వచ్ఛంద సంస్థగా నమోదు చేశారు. 1986లో నిర్మాణ కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది. సంస్థ ఏర్పడిన తరువాత, కేరళలోని మూడు వేర్వేరు పంచాయతీలలో సామాజిక-ఆర్థిక సర్వే నిర్వహించి, తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన గృహాల అవసరం ఉందని గుర్తించింది. అందువల్ల, 1987లో అప్పటి జిల్లా కలెక్టర్ ప్రారంభించిన గృహ నిర్మాణ పథకాన్ని చేపట్టింది. దారిద్ర్యరేఖకు దిగువన ఉన్న లబ్ధిదారుల కోసం ఒక్కో ఇంటికి రూ.9,200 బడ్జెట్‌తో ప్రధాన గృహాల నిర్మాణానికి ఇది పూర్తి రాయితీ పథకం. ఈ పథకం పూర్తిగా లారీ బేకర్ ప్రోత్సహించిన ప్రత్యామ్నాయ సాంకేతికతలను ఉపయోగించి పూర్తిచేయబడింది. దీని ద్వారా COSTFORDకు ఇలాంటి మరిన్ని ప్రాజెక్టులను చేపట్టే అవకాశం ఏర్పడింది. అప్పటి నుండి COSTFORD సంస్థాగత భవనాలు, గృహ నిర్మాణ పథకాలు, ప్రైవేట్ నివాసాలతో సహా అనేక రకాల భవనాల నిర్మాణానికి సహాయం చేసింది. 1996లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం "ప్రజా ప్రణాళికా ప్రచారం" పేరుతో వికేంద్రీకృత ప్రణాళికా పథకాన్ని ప్రారంభించింది. త్రిశూర్ జిల్లాలో పూర్తి గృహ నిర్మాణ పథకాన్ని అమలు చేయడానికి COSTFORDను [[నిర్మితి కేంద్ర]]తో కలిసి ఎంపిక చేశారు. తిరువనంతపురంలో [[హాబిటాట్ టెక్నాలజీ గ్రూప్]], నిర్మితి కేంద్రంతో కలిసి ఈ పథకాన్ని అమలు చేయడానికి కూడా ఎంపిక చేశారు. ఇప్పటివరకు ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా COSTFORD 15,000 భవనాలను నిర్మించగలిగింది. ప్రాజెక్టు ప్రాంతాలలో అట్టప్పాడి గిరిజన కొండలు, అక్కడ ఐదు కుగ్రామాల బాధ్యతను చేపట్టారు; 158 ఇళ్లతో కూడిన థాంకశేరి మత్స్యకార గ్రామం, ప్రతి ఇల్లు వేర్వేరు ప్రణాళికలతో నిర్మించబడింది; అలాగే తిరువనంతపురంలోని అతిపెద్ద మురికివాడ అయిన చెంగల్ చులా మురికివాడ పునరావాసం ఉన్నాయి. తిరువనంతపురం ఉపకేంద్ర కార్యాలయానికి ప్రస్తుతం శ్రీ సాజన్, ఆయన భార్య, వాస్తుశిల్పి శ్రీమతి శైలజ నాయకత్వం వహిస్తున్నారు. వారికి వాస్తుశిల్పులు, ఇంజనీర్లు, శిక్షణార్థులు, పరిపాలనా సిబ్బందితో కూడిన బృందం సహకరిస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://www.archidev.org/mipaa/mission_presentation/costford/costford_activities_projects.htm |title=ప్రాజెక్టులు |publisher=MIPAA |access-date=2012-01-12}}</ref> COSTFORDకు 34 సంవత్సరాలు డైరెక్టర్‌గా పనిచేసిన టి.ఆర్. చంద్రదత్ 2018 మార్చి 20న [[గుండె జబ్బు]], [[క్యాన్సర్]] కారణంగా మరణించారు. == పద్ధతులు == COSTFORD [[లారీ బేకర్]] అభివృద్ధి చేసిన అనేక సాంకేతిక పద్ధతులను ఉపయోగిస్తుంది. వీటిలో ర్యాట్-ట్రాప్ బాండ్ గోడలు, ఫిల్లర్ స్లాబ్ పైకప్పులు, ఇటుక జల్లి, ప్యాచ్-పాయింటింగ్, బహిర్గత ఇటుక నిర్మాణం ఉన్నాయి. పర్యావరణ వనరుల పరిరక్షణపై COSTFORD బలమైన విశ్వాసాన్ని కలిగి ఉంది. శక్తి-సమర్థవంతమైన పదార్థాల వినియోగాన్ని ప్రోత్సహిస్తూ, సిమెంట్, ఉక్కు, గాజు వంటి అధిక శక్తి అవసరమయ్యే పదార్థాల వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. గోడల నిర్మాణానికి కాల్చిన ఇటుకలు లేదా సున్నం, వరి పొట్టుతో స్థిరీకరించిన మట్టి బ్లాకులను ఉపయోగిస్తారు. వెదురు వంటి పునరుత్పాదక నిర్మాణ పదార్థాలతో కూడా ప్రయోగాలు చేస్తారు. సున్నం కాంక్రీటుతో పునాదులకు ఉపబలంగా వెదురును, అలాగే స్లాబ్‌లలో బహిర్గత రూపంగా వెదురును ఉపయోగించి, దాని పైభాగంలో కాంక్రీటును వేస్తారు.<ref>{{cite web |url=http://www.archidev.org/mipaa/mission_presentation/costford/costford_about_str.htm |title=బలాలు |publisher=MIPAA |access-date=2012-01-12}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:త్రిశూర్ ప్రభుత్వం]] [[వర్గం:త్రిశూర్‌లో ఉన్న సంస్థలు]] [[వర్గం:త్రిశూర్‌లో విజ్ఞానం, సాంకేతికత]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని గ్రామీణ అభివృద్ధి సంస్థలు]] [[వర్గం:త్రిశూర్‌లోని విశ్వవిద్యాలయాలు, కళాశాలలు]] [[వర్గం:1984లో స్థాపించబడిన కేరళ సంస్థలు]] [[వర్గం:1984లో స్థాపించబడిన సంస్థలు]] [[వర్గం:భారతీయ సంస్థలు]] 300iegxedukkaqowb2zwqv4pqqm8otn పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్ 0 506944 4936727 2026-08-16T15:23:09Z K.Venkataramana 27319 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox official post | post = గవర్నర్-జనరల్ | body = పాకిస్తాన్ | native_name = {{lang|ur|{{Nastaliq|گورنر جنرل پاکستان}}}} | insignia = Pakistan Emblem (1947-1954).svg | insigniasize = 120 | insigniacaption = పాకిస్తాన్ జాతీయ చిహ్నం#మాజీ జాతీయ చి...' 4936727 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = గవర్నర్-జనరల్ | body = పాకిస్తాన్ | native_name = {{lang|ur|{{Nastaliq|گورنر جنرل پاکستان}}}} | insignia = Pakistan Emblem (1947-1954).svg | insigniasize = 120 | insigniacaption = [[పాకిస్తాన్ జాతీయ చిహ్నం#మాజీ జాతీయ చిహ్నాలు (1947–1972)|పాకిస్తాన్ డొమినియన్ చిహ్నం]]<br>(1947–1954) | insigniaalt = | flag = Emblem of Pakistan (1954-1972).svg | flagsize = 120 | flagalt = | flagborder = | flagcaption = [[పాకిస్తాన్ జాతీయ చిహ్నం#మాజీ జాతీయ చిహ్నాలు (1947–1972)|పాకిస్తాన్ డొమినియన్ చిహ్నం]]<br>(1954–1956) | image = Jinnah1945c.jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = '''తొలి గవర్నర్<br />[[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]]'''<br />14 ఆగస్టు 1947 – 11 సెప్టెంబర్ 1948 | department = [[వైస్రాయ్#కామన్వెల్త్ రాజ్యాలు|వైస్రాయ్]] | style = [[ప్రభుత్వాధినేతలకు గౌరవ బిరుదులు|ఆయన మహోన్నతుడు]] | type = [[దేశాధినేత|దేశాధినేత ప్రతినిధి]] | status = [[1956 పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగం|రద్దు చేయబడింది]] | abbreviation = | member_of = | reports_to = [[పాకిస్తాన్ రాజు]] | residence = [[గవర్నర్ హౌస్ (కరాచీ)|గవర్నర్-జనరల్ నివాసం]] | seat = [[కరాచీ]] | nominator = [[పాకిస్తాన్ ప్రధానమంత్రి]] | appointer = [[పాకిస్తాన్ రాజు]] | appointer_qualified = | termlength = నిర్ణీత కాలపరిమితి లేదు; రాజు ఇష్టానుసారం | termlength_qualified = | constituting_instrument = [[భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947]] | formation = 14 ఆగస్టు 1947 | first = [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] | last = [[ఇస్కందర్ మీర్జా]] | precursor = [[భారత గవర్నర్-జనరల్|బ్రిటిష్ భారత వైస్రాయ్]] | abolished = 23 మార్చి 1956 | superseded_by = [[పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడు]] | unofficial_names = | deputy = | salary = | website = | footnotes = }} పాకిస్తాన్ '''గవర్నర్-జనరల్'''{{efn|{{langx|ur|{{Nastaliq|گورنر جنرل پاکستان}}|Gavarnar Janral Pākistān}}}} అనేది 1947 నుండి 1956 వరకు ఉన్న [[పాకిస్తాన్ డొమినియన్]] లో [[పాకిస్తాన్ రాచరికం|పాకిస్తాన్ రాజు]] యొక్క [[రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం|ప్రతినిధి]] పదవి. [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందిన తరువాత ఈ పదవి ఏర్పాటైంది. 1956లో [[1956 పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగం|రాజ్యాంగం]] అమలులోకి రావడంతో పాకిస్తాన్ గణతంత్రంగా మారింది; దాంతో గవర్నర్-జనరల్ పదవి రద్దు చేయబడింది. గవర్నర్-జనరల్ [[పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగ సభ|రాజ్యాంగ సభ]]కు అధిపతిగా రాజుకు ప్రాతినిధ్యం వహించడంతో పాటు, నామమాత్ర అధిపతిగా అనేక రాజ్యాంగపరమైన బాధ్యతలను నిర్వహించారు.<ref>{{cite web |url=https://cabinet.gov.pk/SiteImage/Downloads/presidents-dec-15(1).pdf |title=List Showing the Governors-General and Presidents of Pakistan Since Independence. |website=cabinet.gov.pk |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426081407/https://cabinet.gov.pk/SiteImage/Downloads/presidents-dec-15(1).pdf |archive-date=26 April 2021 |url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|url=https://books.google.com/books?id=bCpYAAAAMAAJ|title=Chief Justice Muhammad Munir: His Life, Writings, and Judgements|year=1973|publisher=Research Society of Pakistan|pages=341}}</ref> ==రాజ్యాంగపరమైన పాత్ర== [[File:Muhammad Ali Jinnah sitting on the Chair of Governer General wearing a Sherwani.jpg|thumb|left|[[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]], పాకిస్తాన్ సింహాసనంపై కూర్చొని, రాజు ప్రతినిధిగా అధికారిక విధులను నిర్వహిస్తున్న దృశ్యం]] స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత తొలి సంవత్సరాల్లో పాకిస్తాన్ [[కామన్వెల్త్ రాజ్యం|కామన్వెల్త్ రాజ్యాలలో]] ఒకటిగా ఉండేది. ఈ రాజ్యాలు ఒకే వ్యక్తిని సార్వభౌమాధికారిగా, దేశాధినేతగా పంచుకున్నాయి. పాకిస్తాన్ రాజు డొమినియన్‌లో [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్]] ద్వారా ప్రాతినిధ్యం వహించేవారు. పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం సలహా మేరకు రాజు గవర్నర్-జనరల్‌ను నియమించేవారు.<ref>{{citation |last1=Kumarasingham |first1=Harshan |title=THE 'TROPICAL DOMINIONS': THE APPEAL OF DOMINION STATUS IN THE DECOLONISATION OF INDIA, PAKISTAN AND CEYLON, vol. 23 |url=https://www.jstor.org/stable/23726109 |pages=223 |year=2013 |publisher=Transactions of the Royal Historical Society |jstor=23726109}}</ref><ref>{{citation|title=Political development in Pakistan|isbn=9781400876389|year=1965|author=Karl Von Vorys|publisher=Princeton University Press|url=https://books.google.com/books?id=1h_WCgAAQBAJ|page=272}}</ref> పాకిస్తాన్ రాజు, పాకిస్తాన్ సమాఖ్య శాసనసభ కలిసి [[పాకిస్తాన్ పార్లమెంటు]]ను ఏర్పాటు చేశాడు. పాకిస్తాన్‌కు సంబంధించిన అన్ని కార్యనిర్వాహక అధికారాలు సార్వభౌమాధికారికి చెందేవి. పాకిస్తాన్‌లోని అన్ని చట్టాలు సార్వభౌమాధికారి తరఫున గవర్నర్-జనరల్ ఇచ్చే [[రాజసమ్మతి]]తో మాత్రమే అమలులోకి వచ్చేవి. సమాఖ్య శాసనసభను సమావేశపరచడం, [[శాసనసభా సమావేశం|సమావేశాలను వాయిదా వేయడం]],, [[పార్లమెంటు రద్దు|రద్దు చేయడం]] వంటి అధికారాలు కూడా గవర్నర్-జనరల్‌కు ఉండేవి. గవర్నర్-జనరల్ మంత్రిమండలిని ఎంపిక చేసి నియమించేవారు, తన విచక్షణ మేరకు వారిని పదవి నుంచి తొలగించేవారు. పాకిస్తాన్‌కు చెందిన రాజు మంత్రులందరూ గవర్నర్-జనరల్ విశ్వాసం ఉన్నంతకాలం పదవిలో కొనసాగేవారు. పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్‌పై పాకిస్తాన్‌లోని ఏ న్యాయస్థానంలోనూ ఎటువంటి న్యాయపరమైన చర్యలు చేపట్టలేని విధంగా ఆయనకు మినహాయింపు ఉండేది.<ref name="ggp">{{citation|last1=Bin Sayeed|first1=Khalid|title=The Governor-General of Pakistan|journal=Pakistan Horizon| url=https://www.jstor.org/stable/41392177 |year=1955|volume=8|issue=2|publisher=Pakistan Institute of International Affairs|pages=330–339|jstor=41392177}}</ref><ref name=":0" /> ''[[ది డిప్లొమాట్ (పత్రిక)|ది డిప్లొమాట్]]'' పత్రికకు చెందిన అఖిలేష్ పిళ్లమర్రి ఇలా రాశారు: [[పాకిస్తాన్ రాణి]]గా [[ఎలిజబెత్ II]] పరిపాలించిన కాలంలో, "ఆమె గవర్నర్-జనరల్లు పేరు తప్ప మిగతా అన్ని విషయాల్లో పాకిస్తాన్ అధ్యక్షులుగానే వ్యవహరించారు."<ref name=Pillalamarriwhenqueen>{{Cite magazine|last=Pillalamarri|first=Akhilesh|title=When Elizabeth II Was Queen of Pakistan|url=https://thediplomat.com/2016/03/when-elizabeth-ii-was-queen-of-pakistan/|access-date=2021-08-27|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US}}</ref> ==పదవీ ప్రమాణ స్వీకారం== పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్ తన పదవిని స్వీకరించడానికి ముందు [[పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగం]], పాకిస్తాన్ రాజు పట్ల విధేయతను ప్రకటిస్తూ ప్రమాణం చేయాల్సి ఉండేది. తొలి గవర్నర్-జనరల్ [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] చేసిన విధేయతా ప్రమాణం ఈ విధంగా ఉంది:<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/783530/transfer-of-power-and-jinnah|title=Transfer of power and Jinnah |work=DAWN|date=4 February 2013|access-date=20 August 2021}}</ref> {{blockquote|"నేను, ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా, చట్టబద్ధంగా స్థాపించబడిన పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగం పట్ల నిజమైన విశ్వాసం, విధేయతను కలిగి ఉంటానని, అలాగే పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్ పదవిలో ఉన్నంతకాలం ఆయన మహారాజు రాజు జార్జ్ VI పట్ల విశ్వాసంగా ఉంటానని గంభీరంగా ధృవీకరిస్తున్నాను."}} ==పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్స్ జాబితా== పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్‌గా పనిచేసిన వ్యక్తుల జాబితా క్రింద ఇవ్వబడింది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" | {{Abbr|క్ర.|క్రమ సంఖ్య}} ! rowspan="2" | చిత్రం ! rowspan="2" | పేరు<br /><small>(జననం–మరణం)</small> ! colspan="3" | పదవీకాలం ! rowspan="2" |రాజు<br /><small>(పరిపాలన కాలం)</small> |- !పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తేదీ !పదవి నుండి వైదొలిగిన తేదీ !పదవీకాలం |- | 1 | [[File:Jinnah1945c.jpg|70px]] | [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] '''محمد علی جناح'''<br />{{small|(1876–1948)}} | <small>14 ఆగస్టు</small><br />1947 | <small>11 సెప్టెంబర్</small><br />1948 | {{ayd|1947|08|14|1948|09|11}} | rowspan="4" style="background:#eaecf0" | [[File:King George VI LOC matpc.14736 (cleaned).jpg|54x54px]]<br />'''[[జార్జ్ VI]]'''<br /><small>(1947–1952)</small> |- | colspan="6"| ''పదవి ఖాళీగా ఉంది'' ({{Dts|format=dmy|1948|September|11}} – {{Dts|format=dmy|1948|September|14}}) |- | 2 | [[File:Khawaja Nazimuddin.jpg|70px]] | [[ఖ్వాజా నజీముద్దీన్|సర్ ఖ్వాజా నజీముద్దీన్]] '''سر خواجہ ناظم الدین'''<br />{{small|(1894–1964)}} | <small>14 సెప్టెంబర్</small><br />1948 | <small>17 అక్టోబర్</small><br />1951 | {{ayd|1948|09|14|1951|10|17}} |- style="height:2ex" | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[File:Malik_Muhammad.jpg|70px]] | rowspan="2" |[[మాలిక్ గులాం మహమ్మద్|సర్ గులాం మహమ్మద్]] '''سر غلام محمد'''<br />{{small|(1895–1956)}} | rowspan="2" |<small>17 అక్టోబర్</small><br />1951 | rowspan="2" |<small>7 ఆగస్టు</small><br />1955 | rowspan="2" |{{ayd|1951|10|17|1955|08|07}} |- | rowspan="2" style="background:#eaecf0" |[[File:Queen Elizabeth II official portrait for 1959 tour (retouched) (cropped) (3-to-4 aspect ratio).jpg|53x53px]]<br />'''[[ఎలిజబెత్ II]]'''<br /><small>(1952–1956)</small> |- | 4 | [[File:Iskander_Mirza.jpg|70px]] | [[ఇస్కందర్ మీర్జా]] '''اسکندر مرزا'''<br />{{small|(1899–1969)}} | <small>7 ఆగస్టు</small><br />1955 | <small>23 మార్చి</small><br />1956 | {{ayd|1955|08|07|1956|03|23}} |- |} ==గవర్నర్-జనరల్ జెండా== <gallery class="center" widths="200px"> Flag of the Governor-General of Pakistan (1947-1953).svg|1947 నుండి 1953 వరకు ఉపయోగించిన జెండా Flag of the Governor-General of Pakistan (1953-1956).svg|1953 నుండి 1956 వరకు ఉపయోగించిన జెండా </gallery> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[భారత గవర్నర్-జనరల్]] * [[పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుల జాబితా]] * [[పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడు]] ==గమనికలు== {{notelist}} ==మూలాలు== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Governor-General Of Pakistan}} [[Category:పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్స్| ]] [[Category:గవర్నర్-జనరల్స్ జాబితాలు|Pakistan]] [[Category:పాకిస్తాన్, కామన్వెల్త్ దేశాలు]] [[Category:పాకిస్తాన్ రాజకీయ పదవుల జాబితాలు]] [[Category:పాకిస్తాన్ చరిత్రకు సంబంధించిన జాబితాలు]] 6r2l9ckeatdkbl6sxsqiffiakje1ysi వర్గం:పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్స్ 14 506945 4936728 2026-08-16T15:25:30Z K.Venkataramana 27319 [[WP:AES|←]]Created page with '[[వర్గం:పాకిస్తాన్]]' 4936728 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:పాకిస్తాన్]] nvbaxlcem50q8wrqmrwixaxkzbzjer7 వజీర్ మాన్షన్ 0 506946 4936730 2026-08-16T15:31:16Z K.Venkataramana 27319 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox building | name = వజీర్ మాన్షన్ <br>{{nq|وزیر مینشن}} | image = PK Karachi asv2020-02 img28 Wazir Mansion.jpg | caption = వజీర్ మాన్షన్ ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా జన్మస్థలం. | native_name = | former_names = | alternate_names = క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ హౌస్ | pushpin_map = | altitude = | building_type = | architectural_style...' 4936730 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = వజీర్ మాన్షన్ <br>{{nq|وزیر مینشن}} | image = PK Karachi asv2020-02 img28 Wazir Mansion.jpg | caption = వజీర్ మాన్షన్ ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా జన్మస్థలం. | native_name = | former_names = | alternate_names = క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ హౌస్ | pushpin_map = | altitude = | building_type = | architectural_style = | structural_system = | cost = | ren_cost = | location = [[ఖరాదర్]], [[కరాచీ సౌత్ జిల్లా]], [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] | address = చాగ్లా స్ట్రీట్ (ప్రస్తుతం బర్కతి స్ట్రీట్) | client = | owner = 2011కు ముందు పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం<br>2011 నుండి సింధ్ ప్రభుత్వం | current_tenants = మ్యూజియం | landlord = | coordinates = {{Coord|24|51|3|N|66|59|51|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | construction_start_date = | completion_date = 1866 | inauguration_date = | renovation_date = 2008 | floor_count = గ్రౌండ్ + 2 | floor_area = | main_contractor = | architect = హెచ్. సోహక్ | awards = }} '''వజీర్ మాన్షన్''' ({{langx|ur|{{nq|وزیر مینشن}}}}), అధికారికంగా '''క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ జన్మస్థల మ్యూజియం'''గా పిలువబడుతుంది,<ref name=GulfNews/><ref name=Dawn1>[https://www.dawn.com/news/880180 Wazir Mansion forgotten?] డాన్ (వార్తాపత్రిక), ప్రచురణ తేదీ 26 డిసెంబర్ 2009, పునఃప్రాప్తి 20 ఆగస్టు 2020</ref><ref>మ్యూజియమ్స్ ఆఫ్ సింధ్, బ్రోచర్, సింధ్ ప్రభుత్వం</ref> [[ఖరాదర్]] [[కరాచీ సౌత్ జిల్లా|కరాచీ సౌత్ జిల్లాలో]], [[సింధ్]], [[పాకిస్తాన్]] లో ఉన్న పూర్వ కుటుంబ నివాసం. ఇది పాకిస్తాన్ దేశ స్థాపకుడైన [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] జన్మస్థలంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name=Dawn/> "కరాచీలోని మారుతున్న వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సున్నం, జనపనార మోర్టార్‌తో రాతి నిర్మాణ పద్ధతిలో దీనిని 1860–1870 మధ్య నిర్మించారు."<ref name=Dawn/> ==జిన్నా జన్మస్థలం== "1876 డిసెంబరు 25న మన మాతృభూమి అయిన పాకిస్తాన్ స్థాపకుడు జన్మించిన శుభదినం."<ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/1018712 Wazir Mansion: then and now] డాన్ (వార్తాపత్రిక), ప్రచురణ తేదీ 17 జూన్ 2013, పునఃప్రాప్తి 20 ఆగస్టు 2020</ref> వజీర్ మాన్షన్ ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్ స్థాపకుడైన క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] యొక్క విస్తృతంగా అంగీకరించబడిన జన్మస్థలంగా ఉంది. ఒకప్పుడు ఆయన జన్మస్థలం కరాచీ సమీపంలోని పురాతన చిన్న పట్టణమైన [[ఝిర్క్]] అని తప్పుగా భావించేవారు. తరువాత అది నిజం కాదని వెల్లడైంది. ఈ వాస్తవాన్ని ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా సోదరి [[ఫాతిమా జిన్నా]] 1960లలో రచించిన ''మై బ్రదర్'' అనే పుస్తకంలో వెల్లడించారు. అందులో ఆమె తన సోదరుడి జీవితంలోని ముఖ్యమైన అంశాలను వివరించారు. ఆమె వారి పూర్వీకుల గ్రామం ప్రస్తుత భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రంలోని [[కాథియావార్]]లోని [[గోండల్ సంస్థానం|గోండల్ సంస్థానంలో]] ఉన్న పనేలీ అని పేర్కొన్నారు. వారి తండ్రి జిన్నా భాయ్ పూన్జా, గ్రామ్స్ ట్రేడింగ్ కంపెనీ అనే ఆంగ్ల వ్యాపార సంస్థతో వ్యాపార భాగస్వామ్యం కారణంగా కరాచీలో స్థిరపడ్డారు. ఆ సంస్థ కార్యాలయం అప్పట్లో కరాచీలో ఉండేది.<ref>ఖాలిద్ సిరాజ్. ''జిన్నా నామా'' (ఉర్దూ), పుట 11. దువా పబ్లికేషన్స్, అల్-హమ్ద్ మార్కెట్, ఉర్దూ బజార్, లాహోర్.</ref> జిన్నా పూర్వీకుల కుటుంబ సభ్యులు, వారి వారసులు, ఎం. ఏ. జిన్నా కుమార్తె, అల్లుడు, మనుమలు కూడా నేటికీ గుజరాత్, బొంబాయి ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు. ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా తండ్రి 1874లో ఈ ఇంటిని (ప్రస్తుతం వజీర్ మాన్షన్) అద్దెకు తీసుకుని కొంతకాలం ఇక్కడ నివసించారు. 1900 నాటికి ఆయన తిరిగి తన స్వస్థలమైన [[గుజరాత్]], బ్రిటిష్ ఇండియాకు వెళ్లారు.<ref>ఫాతిమా జిన్నా. ''మై బ్రదర్'', పుట 5.</ref> "గోవర్ధన్ దాస్ కూడా ఈ భవనం యజమానుల్లో ఒకరు. ఆయన నుండి వజీర్ అలీ పొనావాలా ఈ భవనాన్ని 1904లో ఏదో సమయంలో కొనుగోలు చేశారు. ఆయన పేరు మీదే ఈ భవనానికి 'వజీర్ మాన్షన్' అనే పేరు వచ్చింది."<ref name=Dawn/> ==పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం తరువాత== [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం]] 1953లో ఈ చారిత్రక భవనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. ప్రాచీన స్మారక చిహ్నాల పరిరక్షణ చట్టం కింద ప్రభుత్వం దీనిని రక్షించింది. అనంతరం దాని పరిరక్షణ, పునరుద్ధరణ పనులను పాకిస్తాన్ పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్‌కు అప్పగించింది. 1953 ఆగస్టు 14న దీనిని అధికారికంగా జిన్నా జన్మస్థల మ్యూజియంగా ప్రారంభించారు. భవనాన్ని బలోపేతం చేయడం, పరిరక్షించడం, పునరావాసం కల్పించే ప్రాజెక్టును ప్రభుత్వం 2010లో పూర్తి చేసింది.<ref name=Dawn/> ప్రస్తుతం ఈ జన్మస్థల మ్యూజియం మూడు అంతస్తుల భవనంగా ఉండి, ఒక గ్రంథాలయం, మ్యూజియం గ్యాలరీలను కలిగి ఉంది. ==మ్యూజియం== ఈ ఇల్లు ప్రస్తుతం ఒక [[మ్యూజియం]]గా ఉంది, జాతీయ [[ఆర్కైవ్]]ను కలిగి ఉంది. "ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా తన బాల్యం, యవ్వనంలో 16 సంవత్సరాలు గడిపిన ఈ ఇల్లు మన దేశానికి స్ఫూర్తినిచ్చే విలువైన జాతీయ స్మారక చిహ్నం."<ref name=Dawn/> ఒకప్పుడు కరాచీ సర్క్యులర్ రైల్వేలో వజీర్ మాన్షన్ అనే రైల్వే స్టేషన్ ఉండేది. 2009లో వజీర్ మాన్షన్‌ను పునరుద్ధరణ కోసం తాత్కాలికంగా మూసివేశారు. తరువాత సందర్శకుల కోసం తిరిగి తెరిచారు.<ref name=Dawn1/><ref name=GulfNews>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/karachi-full-of-architectural-gems-1.1369806 |author=జాన్ బూన్|newspaper=గల్ఫ్ న్యూస్ (వార్తాపత్రిక)|title=కరాచీ యొక్క వాస్తుశిల్ప రత్నాలు|date=8 ఆగస్టు 2014|access-date=20 ఆగస్టు 2020}}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[జిన్నా కుటుంబం]] * [[మజార్-ఎ-క్వైద్]] * [[క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ హౌస్]] * [[క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ నివాసం]] * [[జిన్నా హౌస్]] * [[పాకిస్తాన్‌లోని మ్యూజియంల జాబితా]] ==మూలాలు== {{reflist}} ==బయటి లింకులు== {{commons category|position=left|Wazir Mansion}} {{DEFAULTSORT:వజీర్ మాన్షన్}} [[Category:కరాచీలోని మ్యూజియంలు]] [[Category:పాకిస్తాన్‌లోని జీవిత చరిత్ర మ్యూజియంలు]] [[Category:కరాచీలోని వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[Category:పాకిస్తాన్‌లోని గృహాలు]] [[Category:1886లో పూర్తయిన గృహాలు]] [[Category:బ్రిటిష్ ఇండియాలో 1886 స్థాపనలు]] [[Category:1880ల వాస్తుశిల్పం]] [[Category:ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాకు అంకితమైన స్మారకాలు]] bzt7qwtg1m3z3md9wng3hqhavd6627u 4936731 4936730 2026-08-16T15:32:48Z K.Venkataramana 27319 [[వర్గం:పాకిస్తాన్‌లోని స్మారకాలు, జ్ఞాపక చిహ్నాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936731 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = వజీర్ మాన్షన్ <br>{{nq|وزیر مینشن}} | image = PK Karachi asv2020-02 img28 Wazir Mansion.jpg | caption = వజీర్ మాన్షన్ ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా జన్మస్థలం. | native_name = | former_names = | alternate_names = క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ హౌస్ | pushpin_map = | altitude = | building_type = | architectural_style = | structural_system = | cost = | ren_cost = | location = [[ఖరాదర్]], [[కరాచీ సౌత్ జిల్లా]], [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] | address = చాగ్లా స్ట్రీట్ (ప్రస్తుతం బర్కతి స్ట్రీట్) | client = | owner = 2011కు ముందు పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం<br>2011 నుండి సింధ్ ప్రభుత్వం | current_tenants = మ్యూజియం | landlord = | coordinates = {{Coord|24|51|3|N|66|59|51|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | construction_start_date = | completion_date = 1866 | inauguration_date = | renovation_date = 2008 | floor_count = గ్రౌండ్ + 2 | floor_area = | main_contractor = | architect = హెచ్. సోహక్ | awards = }} '''వజీర్ మాన్షన్''' ({{langx|ur|{{nq|وزیر مینشن}}}}), అధికారికంగా '''క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ జన్మస్థల మ్యూజియం'''గా పిలువబడుతుంది,<ref name=GulfNews/><ref name=Dawn1>[https://www.dawn.com/news/880180 Wazir Mansion forgotten?] డాన్ (వార్తాపత్రిక), ప్రచురణ తేదీ 26 డిసెంబర్ 2009, పునఃప్రాప్తి 20 ఆగస్టు 2020</ref><ref>మ్యూజియమ్స్ ఆఫ్ సింధ్, బ్రోచర్, సింధ్ ప్రభుత్వం</ref> [[ఖరాదర్]] [[కరాచీ సౌత్ జిల్లా|కరాచీ సౌత్ జిల్లాలో]], [[సింధ్]], [[పాకిస్తాన్]] లో ఉన్న పూర్వ కుటుంబ నివాసం. ఇది పాకిస్తాన్ దేశ స్థాపకుడైన [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] జన్మస్థలంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name=Dawn/> "కరాచీలోని మారుతున్న వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సున్నం, జనపనార మోర్టార్‌తో రాతి నిర్మాణ పద్ధతిలో దీనిని 1860–1870 మధ్య నిర్మించారు."<ref name=Dawn/> ==జిన్నా జన్మస్థలం== "1876 డిసెంబరు 25న మన మాతృభూమి అయిన పాకిస్తాన్ స్థాపకుడు జన్మించిన శుభదినం."<ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/1018712 Wazir Mansion: then and now] డాన్ (వార్తాపత్రిక), ప్రచురణ తేదీ 17 జూన్ 2013, పునఃప్రాప్తి 20 ఆగస్టు 2020</ref> వజీర్ మాన్షన్ ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్ స్థాపకుడైన క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] యొక్క విస్తృతంగా అంగీకరించబడిన జన్మస్థలంగా ఉంది. ఒకప్పుడు ఆయన జన్మస్థలం కరాచీ సమీపంలోని పురాతన చిన్న పట్టణమైన [[ఝిర్క్]] అని తప్పుగా భావించేవారు. తరువాత అది నిజం కాదని వెల్లడైంది. ఈ వాస్తవాన్ని ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా సోదరి [[ఫాతిమా జిన్నా]] 1960లలో రచించిన ''మై బ్రదర్'' అనే పుస్తకంలో వెల్లడించారు. అందులో ఆమె తన సోదరుడి జీవితంలోని ముఖ్యమైన అంశాలను వివరించారు. ఆమె వారి పూర్వీకుల గ్రామం ప్రస్తుత భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రంలోని [[కాథియావార్]]లోని [[గోండల్ సంస్థానం|గోండల్ సంస్థానంలో]] ఉన్న పనేలీ అని పేర్కొన్నారు. వారి తండ్రి జిన్నా భాయ్ పూన్జా, గ్రామ్స్ ట్రేడింగ్ కంపెనీ అనే ఆంగ్ల వ్యాపార సంస్థతో వ్యాపార భాగస్వామ్యం కారణంగా కరాచీలో స్థిరపడ్డారు. ఆ సంస్థ కార్యాలయం అప్పట్లో కరాచీలో ఉండేది.<ref>ఖాలిద్ సిరాజ్. ''జిన్నా నామా'' (ఉర్దూ), పుట 11. దువా పబ్లికేషన్స్, అల్-హమ్ద్ మార్కెట్, ఉర్దూ బజార్, లాహోర్.</ref> జిన్నా పూర్వీకుల కుటుంబ సభ్యులు, వారి వారసులు, ఎం. ఏ. జిన్నా కుమార్తె, అల్లుడు, మనుమలు కూడా నేటికీ గుజరాత్, బొంబాయి ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు. ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా తండ్రి 1874లో ఈ ఇంటిని (ప్రస్తుతం వజీర్ మాన్షన్) అద్దెకు తీసుకుని కొంతకాలం ఇక్కడ నివసించారు. 1900 నాటికి ఆయన తిరిగి తన స్వస్థలమైన [[గుజరాత్]], బ్రిటిష్ ఇండియాకు వెళ్లారు.<ref>ఫాతిమా జిన్నా. ''మై బ్రదర్'', పుట 5.</ref> "గోవర్ధన్ దాస్ కూడా ఈ భవనం యజమానుల్లో ఒకరు. ఆయన నుండి వజీర్ అలీ పొనావాలా ఈ భవనాన్ని 1904లో ఏదో సమయంలో కొనుగోలు చేశారు. ఆయన పేరు మీదే ఈ భవనానికి 'వజీర్ మాన్షన్' అనే పేరు వచ్చింది."<ref name=Dawn/> ==పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం తరువాత== [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం]] 1953లో ఈ చారిత్రక భవనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. ప్రాచీన స్మారక చిహ్నాల పరిరక్షణ చట్టం కింద ప్రభుత్వం దీనిని రక్షించింది. అనంతరం దాని పరిరక్షణ, పునరుద్ధరణ పనులను పాకిస్తాన్ పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్‌కు అప్పగించింది. 1953 ఆగస్టు 14న దీనిని అధికారికంగా జిన్నా జన్మస్థల మ్యూజియంగా ప్రారంభించారు. భవనాన్ని బలోపేతం చేయడం, పరిరక్షించడం, పునరావాసం కల్పించే ప్రాజెక్టును ప్రభుత్వం 2010లో పూర్తి చేసింది.<ref name=Dawn/> ప్రస్తుతం ఈ జన్మస్థల మ్యూజియం మూడు అంతస్తుల భవనంగా ఉండి, ఒక గ్రంథాలయం, మ్యూజియం గ్యాలరీలను కలిగి ఉంది. ==మ్యూజియం== ఈ ఇల్లు ప్రస్తుతం ఒక [[మ్యూజియం]]గా ఉంది, జాతీయ [[ఆర్కైవ్]]ను కలిగి ఉంది. "ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా తన బాల్యం, యవ్వనంలో 16 సంవత్సరాలు గడిపిన ఈ ఇల్లు మన దేశానికి స్ఫూర్తినిచ్చే విలువైన జాతీయ స్మారక చిహ్నం."<ref name=Dawn/> ఒకప్పుడు కరాచీ సర్క్యులర్ రైల్వేలో వజీర్ మాన్షన్ అనే రైల్వే స్టేషన్ ఉండేది. 2009లో వజీర్ మాన్షన్‌ను పునరుద్ధరణ కోసం తాత్కాలికంగా మూసివేశారు. తరువాత సందర్శకుల కోసం తిరిగి తెరిచారు.<ref name=Dawn1/><ref name=GulfNews>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/karachi-full-of-architectural-gems-1.1369806 |author=జాన్ బూన్|newspaper=గల్ఫ్ న్యూస్ (వార్తాపత్రిక)|title=కరాచీ యొక్క వాస్తుశిల్ప రత్నాలు|date=8 ఆగస్టు 2014|access-date=20 ఆగస్టు 2020}}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[జిన్నా కుటుంబం]] * [[మజార్-ఎ-క్వైద్]] * [[క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ హౌస్]] * [[క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ నివాసం]] * [[జిన్నా హౌస్]] * [[పాకిస్తాన్‌లోని మ్యూజియంల జాబితా]] ==మూలాలు== {{reflist}} ==బయటి లింకులు== {{commons category|position=left|Wazir Mansion}} {{DEFAULTSORT:వజీర్ మాన్షన్}} [[Category:కరాచీలోని మ్యూజియంలు]] [[Category:పాకిస్తాన్‌లోని జీవిత చరిత్ర మ్యూజియంలు]] [[Category:కరాచీలోని వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[Category:పాకిస్తాన్‌లోని గృహాలు]] [[Category:1886లో పూర్తయిన గృహాలు]] [[Category:బ్రిటిష్ ఇండియాలో 1886 స్థాపనలు]] [[Category:1880ల వాస్తుశిల్పం]] [[Category:ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాకు అంకితమైన స్మారకాలు]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్‌లోని స్మారకాలు, జ్ఞాపక చిహ్నాలు]] 1xqejhprp7zcak1mueqispe3ltyuc3b జిన్నా జన్మదినం 0 506947 4936735 2026-08-16T15:40:16Z K.Venkataramana 27319 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox holiday | holiday_name = జిన్నా జన్మదినం | image = Yorkstatue.jpg | caption = [[యార్క్ విశ్వవిద్యాలయం]]లో జిన్నా విగ్రహం<ref>{{cite news |last=Siddiqui |first=Latafat Ali |title=Quaid's statue at Canada's university |work=Dawn |date=1 February 2007 |url=https://www.dawn.com/news/230759/quaid-s-statue-at-canada-s-university |access-date=...' 4936735 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = జిన్నా జన్మదినం | image = Yorkstatue.jpg | caption = [[యార్క్ విశ్వవిద్యాలయం]]లో జిన్నా విగ్రహం<ref>{{cite news |last=Siddiqui |first=Latafat Ali |title=Quaid's statue at Canada's university |work=Dawn |date=1 February 2007 |url=https://www.dawn.com/news/230759/quaid-s-statue-at-canada-s-university |access-date=30 August 2020}}</ref> | official_name = క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ దినోత్సవం | nickname = క్వైద్ దినోత్సవం | observedby = పాకిస్తాన్ | duration = 1 రోజు | frequency = వార్షికం | date = 25 డిసెంబరు | mdy = No | type = జాతీయ | significance = [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]], పాకిస్తాన్ వ్యవస్థాపకుడు, తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్]]ను గౌరవించడం }} '''జిన్నా జన్మదినం''', అధికారికంగా '''క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ దినోత్సవం''', కొన్నిసార్లు '''క్వైద్ దినోత్సవం'''గా పిలువబడుతుంది. ఇది [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] జన్మదినాన్ని పురస్కరించుకుని ప్రతి సంవత్సరం [[డిసెంబరు 25]]న నిర్వహించే ప్రభుత్వ సెలవుదినం. ఆయనను ''క్వైద్-ఎ-ఆజమ్'' ("మహానాయకుడు") అని పిలుస్తారు. ఒక ప్రధాన జాతీయ సెలవుదినమైన ఈ రోజున జిన్నా జన్మదిన వేడుకలు ఆయన జీవించి ఉన్నప్పుడే 1942లో ప్రారంభమయ్యాయి, అప్పటి నుండి కొనసాగుతున్నాయి. ఈ కార్యక్రమాన్ని ప్రధానంగా ప్రభుత్వం, దేశ ప్రజలు నిర్వహిస్తారు. ఈ సందర్భంగా [[పాకిస్తాన్ జాతీయ పతాకం|జాతీయ పతాకాన్ని]] ప్రైవేటు, ప్రభుత్వ భవనాలు వంటి ప్రధాన నిర్మాణాలపై, ముఖ్యంగా [[క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ హౌస్]] లో ఎగురవేస్తారు. ==చరిత్ర== [[File:Jinnah Mausoleum.JPG|thumb|right|కరాచీలోని [[మజార్-ఎ-క్వైద్|ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా సమాధి]]]] [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] (1876–1948) పాకిస్తాన్ వ్యవస్థాపకుడు, తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్]].{{sfn|Ahmed|2005|p=239}}<ref name="NT">{{cite web |url=https://nationaltoday.com/quaid-e-azam-day/ |title=Quaid-e-Azam Day – December 25, 2021 |date=4 November 2021 |publisher=National Today |access-date=25 December 2021 }}</ref> ఆయన దేశ చరిత్రలో అత్యంత గౌరవనీయమైన నాయకులలో ఒకరు. ఆయనను తరచుగా ''క్వైద్-ఎ-ఆజమ్'' అని పిలుస్తారు. దీని అర్థం "మహానాయకుడు".<ref name="NT"/> 1942లో జిన్నా జన్మదినమైన డిసెంబరు 25న ఆయనను స్మరించుకుంటూ అనేక కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడ్డాయి. [[అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్]] పేదల కోసం ఒక నిధిని ఏర్పాటు చేయగా, [[లియాఖత్ అలీ ఖాన్]] జిన్నా గౌరవార్థం ఒక విందును నిర్వహించారు.<ref name="The News">{{cite news |last=Abro |first=Zahid Hussain |date=25 December 2021 |title=Quaid's birthday celebration in his lifetime |work=The News International |url=https://www.thenews.com.pk/print/919627-quaid-s-birthday-celebration-in-his-lifetime |access-date=25 December 2021 }}</ref> ఢిల్లీలోని వెల్లింగ్టన్ పెవిలియన్‌లో ముస్లిం పౌరులు కూడా జిన్నా గౌరవార్థం ఒక స్వాగత కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు.<ref name="The News"/> ఆ తరువాత జిన్నాను గౌరవించేందుకు ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబరు 25న అనేక కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడ్డాయి. వీటిలో స్వాగత కార్యక్రమాలు, కవాతులు, స్మారక కార్యక్రమాలు, ప్రసంగాలు, ఇతర ప్రపంచ నాయకుల నుండి వచ్చిన అభినందనలు ఉన్నాయి.<ref name="The News"/> ==ఆచరణ, సంప్రదాయాలు== ఇది పాకిస్తాన్‌లో ఒక ప్రధాన [[పాకిస్తాన్‌లో సెలవులు|సెలవుదినం]],<ref name="NT"/> దేశవ్యాప్తంగా సంప్రదాయబద్ధంగా జరుపుకుంటారు.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/2124755/4-quaid-day-celebrities-honour-jinnah-birth-anniversary|title=Quaid Day: Celebrities honour Jinnah on his birth anniversary|date=25 December 2019|website=The Express Tribune}}</ref> డిసెంబరు 25 యాదృచ్ఛికంగా [[క్రిస్మస్]] పండుగ రోజు కూడా కావడంతో, పాకిస్తాన్ పౌరులు డిసెంబరు 25న రెండు పండుగలను జరుపుకుంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/holidays/pakistan/quaid-e-azam-day|title=Quaid-e-Azam Day in Pakistan|website=timeanddate.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pgga.org.pk/event/quaid-day/|title=Quaid-e-Azam Day – Pakistan Girl Guides Association|publisher=Pakistan Girl Guides Association}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=PM, president echo Jinnah's message of inclusivity, religious minorities' rights on his 148th birthday |url=https://www.dawn.com/news/1880971/pm-president-echo-jinnahs-message-of-inclusivity-religious-minorities-rights-on-his-148th-birthday |work=DAWN.COM |date=25 December 2024 |language=en}}</ref> ఏకీకృత ఆచారబద్ధమైన కార్యక్రమం సాధారణంగా ప్రముఖ నాయకులు, సైనిక కమాండర్లు, పౌరుల సమక్షంలో నిర్వహించబడుతుంది. ఇది [[మజార్-ఎ-క్వైద్]] వద్ద జరుగుతుంది. ఈ కార్యక్రమం జిన్నా జీవితం, సేవలను ప్రముఖంగా ప్రస్తావించడమే లక్ష్యంగా కలిగి ఉంటుంది. అన్ని ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ సంస్థలు,<ref name="radio.gov.pk">{{Cite web|url=http://www.radio.gov.pk/25-12-2019/nation-celebrating-144th-birth-anniversary-of-quaid-i-azam-today|title=Nation celebrates Quaid-e-Azam's birth anniversary|publisher=radio.gov.pk}}</ref> పాఠశాలలు, కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలతో సహా<ref>{{Cite web|url=https://nation.com.pk/24-Dec-2017/students-performing-national-song-regarding-quaid-e-azam-day-in-islamabad|title=Students performing national song regarding Quaid-e-Azam Day in Islamabad|date=24 December 2017|website=The Nation}}</ref> ఈ రోజున మూసివేయబడి, కార్యాలయ నిర్వహణ కార్యకలాపాలకు దూరంగా ఉండి, తమ తమ ప్రాంతాల్లో చర్చలు, సదస్సులు, ప్రదర్శనలు వంటి అనేక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తాయి.<ref name="radio.gov.pk"/> ==భద్రతా ఏర్పాట్లు== ఈ కార్యక్రమానికి భద్రతా ఏర్పాట్లను [[పాకిస్తాన్ సైన్యం]] నిర్వహిస్తుంది. ఈ బాధ్యతను [[పాకిస్తాన్ వైమానిక దళం]]కు కూడా అప్పగిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/263753-nation-celebrates-143th-birth-anniversary-of-quaid-i-azam|title=Nation celebrates 143th birth anniversary of Quaid-i-Azam |date=25 December 2019 |publisher=geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1524305|title=Nation celebrates Quaid's 143rd birthday|date=25 December 2019|website=Dawn|location=Pakistan}}</ref> జిన్నా దినోత్సవం సందర్భంగా దేశంలో ఒక [[గార్డ్ మౌంటింగ్|సైనిక గార్డు మార్పు కార్యక్రమం]] కూడా నిర్వహించబడుతుంది. ఈ కార్యక్రమంలో జిన్నా స్మారక స్థలంలో ఆచారబద్ధమైన భద్రతా విధులను నిర్వహిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/news/2019/12/watch-change-of-guard-ceremony-held-on-jinnahs-birthday/|title=Watch: Change of guard ceremony held on Jinnah's birthday |publisher=SAMAA TV}}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన అంశాల జాబితా]] * [[పాకిస్తాన్‌లో ప్రభుత్వ సెలవులు]] ==మూలాలు== {{reflist}} ==సాధారణ మూలాలు== * {{cite book|last=Ahmed|first=Akbar S.|author-link=Akbar Ahmed|year=2005|orig-year=First published 1997|title=Jinnah, Pakistan, and Islamic Identity: The Search for Saladin|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-1-134-75022-1|url=https://books.google.com/books?id=RqyniTHXFxUC&pg=PT33 }} [[Category:దేశాధినేతల జన్మదినాలు]] [[Category:డిసెంబరు ఆచరణలు]] [[Category:ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] [[Category:పాకిస్తాన్‌లో ప్రభుత్వ సెలవులు]] gokt68bjv2zubvfix31dti22ionvle2 క్వైద్-ఎ-ఆజమ్ హౌస్ 0 506948 4936736 2026-08-16T15:43:37Z K.Venkataramana 27319 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox building | name = క్వాయిడ్-ఎ-ఆజం హౌస్ | native_name = قائدِ اعظم کا گھر | native_name_lang = ur | former_names = | alternate_names = ఫ్లాగ్‌స్టాఫ్ హౌస్ | awards = | image = PK_Karachi_asv2020-02_img55_Jinnah_Museum.jpg | alt = | image_size =...' 4936736 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = క్వాయిడ్-ఎ-ఆజం హౌస్ | native_name = قائدِ اعظم کا گھر | native_name_lang = ur | former_names = | alternate_names = ఫ్లాగ్‌స్టాఫ్ హౌస్ | awards = | image = PK_Karachi_asv2020-02_img55_Jinnah_Museum.jpg | alt = | image_size = | caption = కరాచీలోని క్వాయిడ్-ఎ-ఆజం హౌస్ | location = [[కరాచీ]], [[పాకిస్తాన్]] | location_country = పాకిస్తాన్ | coordinates = {{coord|24|51|04|N|67|01|58|E|type:landmark_scale:100000_source:ruwiki|display=inline,title}} | altitude = | construction_start_date = | completion_date = | inauguration_date = | demolished_date = | architect = [[మోసెస్ సోమేక్]] | landlord = | owner = [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం]] | cost = | floor_area = | floor_count = | parking = | references = | pushpin_map = | pushpin_alt = | map_caption = | building_type = గృహ సంగ్రహాలయం | architectural_style = | structural_system = | client = | current_tenants = | height = | other_dimensions = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | main_contractor = | diameter = | material = గిజ్రీ ఇసుకరాయి | engineer = | website = }} '''క్వాయిడ్-ఎ-ఆజం హౌస్''', '''ఫ్లాగ్‌స్టాఫ్ హౌస్'''గా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది పాకిస్తాన్ వ్యవస్థాపకుడు [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] వ్యక్తిగత జీవితానికి అంకితం చేయబడిన [[చారిత్రక గృహ సంగ్రహాలయం]]. ఇది [[పాకిస్తాన్]]లోని [[సింధ్]] ప్రావిన్స్‌లోని [[కరాచీ]]లో ఉంది. దీనిని బ్రిటిష్ వాస్తుశిల్పి [[మోసెస్ సోమేక్]] రూపొందించారు. ఇది జిన్నా మాజీ నివాసం. ఆయన 1944 నుండి 1948లో మరణించే వరకు ఇక్కడ నివసించారు. ఆయన సోదరి [[ఫాతిమా జిన్నా]] 1964 వరకు ఇక్కడ నివసించారు. జిన్నా 1943లో ఈ భవనాన్ని 115,000 [[భారత రూపాయి]]ల ({{inflation|IN|115000|1943|fmt=eq|cursign=₹}}) ధరకు కొనుగోలు చేశారు.{{inflation/fn|IN}} ఈ భవనాన్ని తరువాత 1985లో పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుని సంగ్రహాలయంగా మార్చింది.<ref>{{cite news |first=Shahid |last=Husain |url=http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=177511 |title=Quaid-e-Azam House Museum suffers due to water shortage |work=[[The News International|ది న్యూస్ ఇంటర్నేషనల్]] |date=14 May 2009}}{{dead link|date=September 2019|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> ==జిన్నా సంగ్రహాలయం== 1984లో దీనిని గొప్ప జిన్నా జ్ఞాపకార్థం ఫ్లాగ్‌స్టాఫ్ హౌస్ సంగ్రహాలయంగా మార్చారు. ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[జిన్నా కుటుంబం]] * [[వజీర్ మాన్షన్]], జిన్నా జన్మస్థలం, [[కరాచీ]] * [[జిన్నా మాన్షన్|సౌత్ కోర్ట్]], [[ముంబై]], భారతదేశంలోని ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా మాజీ నివాసం; ప్రస్తుతం భారత ప్రభుత్వం ఆధీనంలో ఉంది. * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా హౌస్, [[న్యూఢిల్లీ]]లోని 10 డాక్టర్ ఏ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం రోడ్‌లో ఉన్న జిన్నా మాజీ నివాసం; ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని డచ్ రాయబార కార్యాలయంగా ఉంది. * [[క్వాయిడ్-ఎ-ఆజం రెసిడెన్సీ]], జియారత్‌లోని జిన్నా తన జీవితంలోని చివరి రోజులు గడిపిన ప్రదేశం ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== {{commons category|Quaid-e-Azam House}} *[https://www.dawn.com/news/101798/karachi-renaming-of-flagstaff-house-criticized ఫ్లాగ్‌స్టాఫ్ హౌస్ పేరుమార్పుపై విమర్శలు – DAWN.com] *[http://www.archpressonline.com/news/past/17th-issue/quaid-e-azam-house.html క్వాయిడ్-ఎ-ఆజం హౌస్ సంగ్రహాలయం]{{dead link|date=July 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[వర్గం:కరాచీలోని కళా సంగ్రహాలయాలు, కళా ప్రదర్శనశాలలు]] [[వర్గం:కరాచీలోని సంగ్రహాలయాలు]] [[వర్గం:1985లో పాకిస్తాన్‌లో ఏర్పాటైన సంస్థలు]] [[వర్గం:ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా స్మారకాలు]] [[వర్గం:కరాచీలోని వారసత్వ ప్రదేశాలు]] p7bcpnu3jc4iosifmciizhgh31s79wn వర్గం:కరాచీలోని వారసత్వ ప్రదేశాలు 14 506949 4936738 2026-08-16T15:44:37Z K.Venkataramana 27319 [[WP:AES|←]]Created page with '[[వర్గం:పాకిస్తాన్]]' 4936738 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:పాకిస్తాన్]] nvbaxlcem50q8wrqmrwixaxkzbzjer7 ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పేరు పెట్టబడిన ప్రదేశాల జాబితా 0 506950 4936742 2026-08-16T15:52:26Z K.Venkataramana 27319 "[[:en:Special:Redirect/revision/1336083566|List of things named after Muhammad Ali Jinnah]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4936742 wikitext text/x-wiki '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ కు తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]] గా పనిచేశాడు. అతని పేరు మీద అనేక మైలురాళ్ళు, భవనాలు, రోడ్లు, పార్కులు ఉన్నాయి. ఇది అటువంటి ముఖ్యమైన అంశాల జాబితా. <ref>{{Cite news|url=http://jaibihar.com/nehru-patel-conceded-pakistan-to-jinnah-jaswant/11301/|title=Nehru not Jinnah's polity led to partition|access-date=19 August 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090822004045/http://jaibihar.com/nehru-patel-conceded-pakistan-to-jinnah-jaswant/11301/|archive-date=22 August 2009|publisher=Jai Bihar}}</ref><ref name="LiveMint">{{Cite news|url=http://www.livemint.com/2009/08/19224542/BJP-expels-Jaswant-Singh-over.html|title=BJP expels Jaswant Singh over praise for Jinnah in his book|last=Joy|first=Santosh|date=19 August 2009|access-date=20 August 2009|publisher=LiveMint}}</ref><ref>{{Cite web|title=National public holidays of Pakistan in 2013|url=http://www.officeholidays.com/countries/pakistan/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518031433/http://www.officeholidays.com/countries/pakistan/index.php|archive-date=18 May 2013|access-date=3 February 2016|publisher=Office Holidays}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2012/12/25/news/national/nation-celebrates-quaid-e-azams-137th-birthday/|title=Nation celebrates Quaid-e-Azam's birthday|date=25 December 2012|work=Pakistan Today|access-date=3 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130417111046/http://www.pakistantoday.com.pk/2012/12/25/news/national/nation-celebrates-quaid-e-azams-137th-birthday/|archive-date=17 April 2013}}</ref> == భవనాలు, నిర్మాణాలు == * జిన్నా అంటార్కిటిక్ స్టేషన్ * జిన్నా కన్వెన్షన్ సెంటర్, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా బ్రిడ్జ్, కరాచీ * జిన్నా అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, కరాచీ * జిన్నా నావికా స్థావరం, ఓర్మారా, బలూచిస్తాన్ * జిన్నా బ్యారేజీ, కలాబాగ్ * జిన్నా స్పోర్ట్స్ స్టేడియం, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా స్టేడియం, గుజ్రాన్వాలా * జిన్నా స్టేడియం, సియాల్కోట్ * ఖైద్-ఏ-ఆజం లైబ్రరీ, లాహోర్ * ఖైద్-ఏ-ఆజం సోలార్ పార్క్, బహవల్పూర్ * ఖైద్-ఏ-ఆజం స్టేడియం, మీర్పూర్, ఆజాద్ కాశ్మీర్ * జిన్నా ఆడిటోరియం, బహావుద్దీన్ జకారియా విశ్వవిద్యాలయం, ముల్తాన్ * జిన్నా ఆడిటోరియం, నేషనల్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ సైన్సెస్ అండ్ టెక్నాలజీ, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా పార్క్, షార్కీ కాలనీ, వెహారీ * జిన్నా పార్క్, విన్నిపెగ్, కెనడా * జిన్నా పార్క్, రావల్పిండి * మహ్మద్ అలీ జిన్నా మెమోరియల్ మసీదు, పోర్ట్ ఆఫ్ స్పెయిన్, ట్రినిడాడ్, టొబాగో == ఆసుపత్రులు == * జిన్నా హాస్పిటల్, కాబూల్ * జిన్నా హాస్పిటల్, కరాచీ * జిన్నా హాస్పిటల్, లాహోర్ == సంస్థలు == * [[Jinnah Institute|జిన్నా ఇన్స్టిట్యూట్]] == గుర్తులు == * బాగ్-ఎ-జిన్నా, కరాచీ * [[ఫైసలాబాద్|జిన్నా గార్డెన్]], [[ఫైసలాబాద్]] * జిన్నా పార్క్, [[రావల్పిండి]] * బాగ్-ఎ-జిన్నా, లాహోర్ * బాగ్-ఎ-క్వాయిద్-ఎ-ఆజం, కరాచీ * జిన్నా హౌస్, లాహోర్ * జిన్నా హౌస్, ముంబై * [[జిన్నా టవర్]], [[గుంటూరు]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా హౌస్, ఢిల్లీ * మజార్-ఎ-క్వాయిద్, కరాచీ * ఖైద్-ఏ-ఆజం హౌస్, కరాచీ * ఖైద్-ఎ-ఆజం రెసిడెన్సీ, జియారత్, బలూచిస్తాన్ * ఖైద్-ఏ-ఆజం టూరిస్ట్ లాడ్జ్, బర్సాలా, ముజఫరాబాద్, ఆజాద్ కాశ్మీర్ * జిన్నా బాగ్, లర్కానా * జిన్నా చౌక్, సియోని ఇండియా == స్థలాలు == * జిన్నా కాలనీ, [[ఫైసలాబాద్]] * జిన్నాహాబాద్, అబోటాబాద్ * జిన్నా టౌన్, సాదికాబాద్ == రాజకీయ సమూహాలు == * జిన్నా ముస్లిం లీగ్ * పాకిస్తాన్ ముస్లిం లీగ్ (జిన్నా) * పాకిస్తాన్ ముస్లిం లీగ్ (క్వాయిద్-ఏ-ఆజం) == రహదారులు == * సిన్నా కాడేసి, [[అంకారా]], టర్కీ * మహ్మద్ అలీ జెనా ఎక్స్ప్రెస్వే, [[టెహరాన్|టెహ్రాన్]], ఇరాన్ * మహ్మద్ అలీ జానా వీధి, [[అమ్మాన్|అమ్మన్]], జోర్డాన్ * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా వే, కోనీ ఐలాండ్ అవెన్యూ, న్యూయార్క్ సిటీ, యునైటెడ్ స్టేట్స్ * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా వే, డెవాన్ అవెన్యూ, [[చికాగో]], యునైటెడ్ స్టేట్స్ * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా రోడ్, రియాద్, సౌదీ అరేబియా * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా రోడ్, కరాచీ * షహ్రా-ఎ-క్వాయిద్-ఎ-ఆజం, లాహోర్ * ఎం. ఎ. జిన్నా రోడ్, క్వెట్టా * ఎం ఏ జిన్నా రోడ్, మీర్పూర్ఖాస్ * ఖైద్-ఇ-ఆజం రోడ్, బెనజీరాబాద్ * ఎం ఏ జిన్నా రోడ్, ఒకారా * ఎం ఏ జిన్నా అవెన్యూ, బ్లూ ఏరియా, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా క్లోజ్, బర్మింగ్హామ్ [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్డమ్]] <ref>{{Cite web|title=Interesting Information for Jinnah Close, Birmingham, B12 0SU Postcode|url=https://www.streetcheck.co.uk/postcode/b120su}}</ref> * జిన్నా రోడ్, రెడ్డిచ్, వోర్సెస్టర్షైర్, [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్డమ్]] <ref>{{Cite web|title=What you need to know about Jinnah Road in the town of Redditch|url=https://www.streetlist.co.uk/b/b98/b98-7/jinnah-road}}</ref> * [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్డమ్]] బ్రాడ్ఫోర్డ్లోని జిన్నా కోర్టు <ref>{{Cite web|title=Location Map|url=https://www.streetmap.co.uk/street/JINNAH_COURT_in_BRADFORD_in_WEST_YORKSHIRE_in_BD8_526708_544885.htm}}</ref> == ఓడలు == * జిన్నా-తరగతి యుద్ధనౌక == క్రీడలు == * ఖైద్-ఎ-ఆజం ఇంటర్ ప్రొవిన్షియల్ యూత్ గేమ్స్ * ఖైద్-ఎ-ఆజం ట్రోఫీ, పాకిస్తాన్ దేశీయ ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్ ఛాంపియన్షిప్ == విషయాలు == * జిన్నా టోపీ * తమ్ఘా-ఎ-క్వాయిద్-ఎ-ఆజం == విద్యా సంస్థలు, పరిశోధనా కేంద్రాలు == * జిన్నా కాలేజ్ ఫర్ ఉమెన్, పెషావర్ * [[Jinnah Medical College|జిన్నా మెడికల్ కాలేజ్]], పెషావర్ * జిన్నా మెడికల్ అండ్ డెంటల్ కాలేజ్, కరాచీ * జిన్నా మెమోరియల్ కళాశాల, నౌషెరా * జిన్నా పాలిటెక్నిక్ ఇన్స్టిట్యూట్, ఫైసలాబాద్ * జిన్నా సింధ్ మెడికల్ యూనివర్సిటీ, కరాచీ * జిన్నా యూనివర్శిటీ ఫర్ ఉమెన్, కరాచీ * మహ్మద్ అలీ జిన్నా విశ్వవిద్యాలయం, కరాచీ * క్వాయిద్-ఎ-ఆజం లా కాలేజ్, సర్గోధా * ఖైద్-ఏ-ఆజం వైద్య కళాశాల, బహవల్పూర్ * ఖైద్-ఇ-ఆజం విశ్వవిద్యాలయం, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా అంటార్కిటిక్ స్టేషన్, దక్షిణ ధ్రువం == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] * జిన్నా కుటుంబం == సూచనలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} h2knbt6izxq53qaxz8xs0ii8i4k7vg7 4936743 4936742 2026-08-16T15:53:09Z K.Venkataramana 27319 [[వర్గం:ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936743 wikitext text/x-wiki '''ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా''' (1876 [[డిసెంబరు 25]] – [[1948]] [[సెప్టెంబరు 11]]) [[న్యాయవాది]], రాజనీతిజ్ఞుడు, [[పాకిస్తాన్]] వ్యవస్థాపకుడు. ఆయన 1913 నుండి 1947 ఆగస్టు 14 న [[పాకిస్తాన్ ఉద్యమం|పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం]] పొందే వరకు [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ఆల్-ఇండియా ముస్లిం లీగ్]] నాయకుడిగా పనిచేశాడు. అనంతరం 1948లో మరణించే వరకు డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ కు తొలి [[పాకిస్తాన్ గవర్నర్-జనరల్|గవర్నర్-జనరల్]] గా పనిచేశాడు. అతని పేరు మీద అనేక మైలురాళ్ళు, భవనాలు, రోడ్లు, పార్కులు ఉన్నాయి. ఇది అటువంటి ముఖ్యమైన అంశాల జాబితా. <ref>{{Cite news|url=http://jaibihar.com/nehru-patel-conceded-pakistan-to-jinnah-jaswant/11301/|title=Nehru not Jinnah's polity led to partition|access-date=19 August 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090822004045/http://jaibihar.com/nehru-patel-conceded-pakistan-to-jinnah-jaswant/11301/|archive-date=22 August 2009|publisher=Jai Bihar}}</ref><ref name="LiveMint">{{Cite news|url=http://www.livemint.com/2009/08/19224542/BJP-expels-Jaswant-Singh-over.html|title=BJP expels Jaswant Singh over praise for Jinnah in his book|last=Joy|first=Santosh|date=19 August 2009|access-date=20 August 2009|publisher=LiveMint}}</ref><ref>{{Cite web|title=National public holidays of Pakistan in 2013|url=http://www.officeholidays.com/countries/pakistan/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518031433/http://www.officeholidays.com/countries/pakistan/index.php|archive-date=18 May 2013|access-date=3 February 2016|publisher=Office Holidays}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2012/12/25/news/national/nation-celebrates-quaid-e-azams-137th-birthday/|title=Nation celebrates Quaid-e-Azam's birthday|date=25 December 2012|work=Pakistan Today|access-date=3 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130417111046/http://www.pakistantoday.com.pk/2012/12/25/news/national/nation-celebrates-quaid-e-azams-137th-birthday/|archive-date=17 April 2013}}</ref> == భవనాలు, నిర్మాణాలు == * జిన్నా అంటార్కిటిక్ స్టేషన్ * జిన్నా కన్వెన్షన్ సెంటర్, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా బ్రిడ్జ్, కరాచీ * జిన్నా అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, కరాచీ * జిన్నా నావికా స్థావరం, ఓర్మారా, బలూచిస్తాన్ * జిన్నా బ్యారేజీ, కలాబాగ్ * జిన్నా స్పోర్ట్స్ స్టేడియం, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా స్టేడియం, గుజ్రాన్వాలా * జిన్నా స్టేడియం, సియాల్కోట్ * ఖైద్-ఏ-ఆజం లైబ్రరీ, లాహోర్ * ఖైద్-ఏ-ఆజం సోలార్ పార్క్, బహవల్పూర్ * ఖైద్-ఏ-ఆజం స్టేడియం, మీర్పూర్, ఆజాద్ కాశ్మీర్ * జిన్నా ఆడిటోరియం, బహావుద్దీన్ జకారియా విశ్వవిద్యాలయం, ముల్తాన్ * జిన్నా ఆడిటోరియం, నేషనల్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ సైన్సెస్ అండ్ టెక్నాలజీ, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా పార్క్, షార్కీ కాలనీ, వెహారీ * జిన్నా పార్క్, విన్నిపెగ్, కెనడా * జిన్నా పార్క్, రావల్పిండి * మహ్మద్ అలీ జిన్నా మెమోరియల్ మసీదు, పోర్ట్ ఆఫ్ స్పెయిన్, ట్రినిడాడ్, టొబాగో == ఆసుపత్రులు == * జిన్నా హాస్పిటల్, కాబూల్ * జిన్నా హాస్పిటల్, కరాచీ * జిన్నా హాస్పిటల్, లాహోర్ == సంస్థలు == * [[Jinnah Institute|జిన్నా ఇన్స్టిట్యూట్]] == గుర్తులు == * బాగ్-ఎ-జిన్నా, కరాచీ * [[ఫైసలాబాద్|జిన్నా గార్డెన్]], [[ఫైసలాబాద్]] * జిన్నా పార్క్, [[రావల్పిండి]] * బాగ్-ఎ-జిన్నా, లాహోర్ * బాగ్-ఎ-క్వాయిద్-ఎ-ఆజం, కరాచీ * జిన్నా హౌస్, లాహోర్ * జిన్నా హౌస్, ముంబై * [[జిన్నా టవర్]], [[గుంటూరు]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా హౌస్, ఢిల్లీ * మజార్-ఎ-క్వాయిద్, కరాచీ * ఖైద్-ఏ-ఆజం హౌస్, కరాచీ * ఖైద్-ఎ-ఆజం రెసిడెన్సీ, జియారత్, బలూచిస్తాన్ * ఖైద్-ఏ-ఆజం టూరిస్ట్ లాడ్జ్, బర్సాలా, ముజఫరాబాద్, ఆజాద్ కాశ్మీర్ * జిన్నా బాగ్, లర్కానా * జిన్నా చౌక్, సియోని ఇండియా == స్థలాలు == * జిన్నా కాలనీ, [[ఫైసలాబాద్]] * జిన్నాహాబాద్, అబోటాబాద్ * జిన్నా టౌన్, సాదికాబాద్ == రాజకీయ సమూహాలు == * జిన్నా ముస్లిం లీగ్ * పాకిస్తాన్ ముస్లిం లీగ్ (జిన్నా) * పాకిస్తాన్ ముస్లిం లీగ్ (క్వాయిద్-ఏ-ఆజం) == రహదారులు == * సిన్నా కాడేసి, [[అంకారా]], టర్కీ * మహ్మద్ అలీ జెనా ఎక్స్ప్రెస్వే, [[టెహరాన్|టెహ్రాన్]], ఇరాన్ * మహ్మద్ అలీ జానా వీధి, [[అమ్మాన్|అమ్మన్]], జోర్డాన్ * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా వే, కోనీ ఐలాండ్ అవెన్యూ, న్యూయార్క్ సిటీ, యునైటెడ్ స్టేట్స్ * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా వే, డెవాన్ అవెన్యూ, [[చికాగో]], యునైటెడ్ స్టేట్స్ * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా రోడ్, రియాద్, సౌదీ అరేబియా * ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా రోడ్, కరాచీ * షహ్రా-ఎ-క్వాయిద్-ఎ-ఆజం, లాహోర్ * ఎం. ఎ. జిన్నా రోడ్, క్వెట్టా * ఎం ఏ జిన్నా రోడ్, మీర్పూర్ఖాస్ * ఖైద్-ఇ-ఆజం రోడ్, బెనజీరాబాద్ * ఎం ఏ జిన్నా రోడ్, ఒకారా * ఎం ఏ జిన్నా అవెన్యూ, బ్లూ ఏరియా, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా క్లోజ్, బర్మింగ్హామ్ [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్డమ్]] <ref>{{Cite web|title=Interesting Information for Jinnah Close, Birmingham, B12 0SU Postcode|url=https://www.streetcheck.co.uk/postcode/b120su}}</ref> * జిన్నా రోడ్, రెడ్డిచ్, వోర్సెస్టర్షైర్, [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్డమ్]] <ref>{{Cite web|title=What you need to know about Jinnah Road in the town of Redditch|url=https://www.streetlist.co.uk/b/b98/b98-7/jinnah-road}}</ref> * [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్డమ్]] బ్రాడ్ఫోర్డ్లోని జిన్నా కోర్టు <ref>{{Cite web|title=Location Map|url=https://www.streetmap.co.uk/street/JINNAH_COURT_in_BRADFORD_in_WEST_YORKSHIRE_in_BD8_526708_544885.htm}}</ref> == ఓడలు == * జిన్నా-తరగతి యుద్ధనౌక == క్రీడలు == * ఖైద్-ఎ-ఆజం ఇంటర్ ప్రొవిన్షియల్ యూత్ గేమ్స్ * ఖైద్-ఎ-ఆజం ట్రోఫీ, పాకిస్తాన్ దేశీయ ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్ ఛాంపియన్షిప్ == విషయాలు == * జిన్నా టోపీ * తమ్ఘా-ఎ-క్వాయిద్-ఎ-ఆజం == విద్యా సంస్థలు, పరిశోధనా కేంద్రాలు == * జిన్నా కాలేజ్ ఫర్ ఉమెన్, పెషావర్ * [[Jinnah Medical College|జిన్నా మెడికల్ కాలేజ్]], పెషావర్ * జిన్నా మెడికల్ అండ్ డెంటల్ కాలేజ్, కరాచీ * జిన్నా మెమోరియల్ కళాశాల, నౌషెరా * జిన్నా పాలిటెక్నిక్ ఇన్స్టిట్యూట్, ఫైసలాబాద్ * జిన్నా సింధ్ మెడికల్ యూనివర్సిటీ, కరాచీ * జిన్నా యూనివర్శిటీ ఫర్ ఉమెన్, కరాచీ * మహ్మద్ అలీ జిన్నా విశ్వవిద్యాలయం, కరాచీ * క్వాయిద్-ఎ-ఆజం లా కాలేజ్, సర్గోధా * ఖైద్-ఏ-ఆజం వైద్య కళాశాల, బహవల్పూర్ * ఖైద్-ఇ-ఆజం విశ్వవిద్యాలయం, ఇస్లామాబాద్ * జిన్నా అంటార్కిటిక్ స్టేషన్, దక్షిణ ధ్రువం == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] * జిన్నా కుటుంబం == సూచనలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[వర్గం:ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] cf7k432lfozrt7nb7tv4iyn5knn9hs1 లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు 0 506951 4936767 2026-08-16T18:14:20Z Nagarani Bethi 60383 [[WP:AES|←]]Created page with ''''లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు''' అనేది ఫ్రాంకో-స్విస్ వాస్తుశిల్పి లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన, ఏడు దేశాలలో ఉన్న 17 నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల సమాహారంతో కూడిన ఒక 'ప్రపంచ...' 4936767 wikitext text/x-wiki '''లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు''' అనేది ఫ్రాంకో-స్విస్ వాస్తుశిల్పి లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన, ఏడు దేశాలలో ఉన్న 17 నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల సమాహారంతో కూడిన ఒక '[[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]'. సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి' ఎలా ఉపయోగించబడిందో ఈ ప్రదేశాలు నిరూపిస్తాయి; అలాగే, ఒక నిర్దిష్ట నిర్మాణ శైలి మరియు ఒక వాస్తుశిల్పికి ఉన్న ప్రపంచవ్యాప్త ప్రాచుర్యాన్ని ఇవి తెలియజేస్తాయి. 'లె కార్బూసియర్'గా ప్రసిద్ధి చెందిన చార్లెస్-ఎడ్వర్డ్ జానెరెట్ (1887–1965), ఒక వాస్తుశిల్పి, పట్టణ ప్రణాళికా నిపుణుడు మరియు [[రచయిత]]; నేడు 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి'గా పిలువబడే విధానానికి ఆద్యులలో ఒకరిగా ఆయన నిలిచారు. ఆయన [[స్విట్జర్లాండ్|స్విట్జర్లాండ్‌]]లో జన్మించారు మరియు 1930లో ఫ్రెంచ్ పౌరసత్వాన్ని పొందారు.<ref>{{Cite web |title=Biographie de Le Corbusier: 1929-1938: Le globe-trotter de l'architecture moderne |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |access-date=22 November 2023 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |language=fr |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122120245/https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |url-status=live }}</ref> ఆయన ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక భవనాలను రూపొందించారు,<ref name=":0">{{Cite book |author=Ian Birksted |url=https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |title=Le Corbusier and the Occult |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=9780262026482 |archive-date=18 July 2022 |access-date=23 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718122434/https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |url-status=live }}</ref> అలాగే మారుతున్న సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొత్త నిర్మాణ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టిన 20వ శతాబ్దపు ఆధునికవాద ఉద్యమంలో ఆయన ఒక ముఖ్యమైన ప్రతినిధిగా నిలిచారు. ఆయన పట్టణ ప్రణాళికా విధానంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకువచ్చారు మరియు 'కాంగ్రెస్ ఇంటర్నేషనల్ డి ఆర్కిటెక్చర్ మోడర్న్' వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరిగా ఉన్నారు. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం (దీనిని "ఆధునిక ఉద్యమం" అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది 20వ శతాబ్దంలో ప్రాచుర్యం పొందిన ఒక వాస్తుశిల్ప ఉద్యమం. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అనేది 'ఫంక్షనలిజం' (అంటే, భవన నిర్మాణం దాని వినియోగం లేదా పనితీరుకు అనుగుణంగా ఉండాలి అనే సూత్రం) మరియు 'మినిమలిజం' (సరళత) వంటి సూత్రాల ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందింది. దీని ఫలితంగా అలంకరణలు తక్కువగా ఉండి, సాధారణంగా ఆధునిక సాంకేతికతలు మరియు కొత్తగా అందుబాటులోకి వచ్చిన పదార్థాలతో (ముఖ్యంగా గాజు, ఉక్కు మరియు కాంక్రీటు) నిర్మించబడిన భవనాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని భవనాలు వివిధ రకాలకు చెందినవి; వీటిలో స్వతంత్ర గృహాలు, అపార్ట్‌మెంట్ భవనాలు, ఒక కర్మాగారం, ఒక ప్రార్థనా మందిరం (చాపెల్), ఒక మఠం, శాసనసభ భవనం, ఒక మ్యూజియం మరియు ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం ఉన్నాయి. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన 'వరల్డ్ హెరిటేజ్ కమిటీ' (ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ) 40వ సమావేశంలో, ఈ భవనాల సమూహాన్ని 2016లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు. ==నామినేషన్ చరిత్ర== 2006లో, లే కార్బూసియర్రూపొందించిన 14 నిర్మాణాల జాబితాను ఫ్రాన్స్ తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితా' కోసం నామినేట్ చేసింది.<ref name="p309">{{cite web |title=L'œuvre architecturale et urbaine de Le Corbusier |publisher=[[UNESCO]] |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |lang=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150302010424/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |archive-date=2 March 2015 |url-status=dead |access-date=23 January 2026 }}</ref> ఫ్రాన్స్ ప్రతిపాదించిన వాటితో పాటు, మరో 5 దేశాలకు చెందిన ప్రదేశాలు కూడా ఒక 'సీరియల్ సైట్' (అనేక ప్రదేశాల సమూహం)గా నామినేట్ చేయబడి సమర్పించబడ్డాయి. 2009లో, ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ఈ ఆస్తుల పరిశీలనను 2012 వరకు వాయిదా వేయాలని నిర్ణయించింది. ఎంపిక చేసిన ప్రదేశాలు మరియు వాస్తుశిల్పంపై లే కార్బూసియర్ ప్రభావం గురించి మరింత బలమైన సమర్థనను వారు కోరారు. సాంస్కృతిక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల నామినేషన్ల విషయంలో యునెస్కోకు సలహాలు ఇచ్చే 'ఇంటర్నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆన్ మాన్యుమెంట్స్ అండ్ సైట్స్', చండీగఢ్‌కు సంబంధించిన పట్టణ ప్రణాళికా విధానాలు మరియు ప్రభుత్వ భవనాలను నామినేషన్‌లో చేర్చకపోవడం ఒక "తీవ్రమైన లోపం" అని పేర్కొంది. 2011లో, 19 ప్రదేశాలతో కూడిన సవరించిన నామినేషన్ సమర్పించబడింది, అయితే "అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త విలువ" అనే అంశానికి సంబంధించిన సమర్థనను మరింత మెరుగుపరిచేందుకు వీలుగా WHC దీనిని వాయిదా వేసింది. 2015లో ఈ ప్రతిపాదనను సవరించి కేవలం 17 ప్రదేశాలకు పరిమితం చేశారు, అయితే ఇందులో చండీగఢ్‌లోని [[చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్]] కూడా చేర్చబడింది. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 40వ సమావేశంలో దీనిని అంగీకరించి, 2016లో ఈ ప్రదేశాన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు.<ref name="bbc" /><ref name="d749" /><ref name="whs" /> ఎంపిక చేసిన ఈ నిర్మాణాలు "20వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్పం మరియు సమాజానికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రాథమిక అంశాలకు అద్భుతమైన పరిష్కారాన్ని" సూచిస్తున్నాయని, అలాగే "విస్తృత భౌగోళిక ప్రాంతాలపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయని" పరిగణించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతం మొత్తం, సాంస్కృతిక ప్రదేశాల ఎంపిక ప్రమాణాలలో 1 (మానవ సృజనాత్మక మేధస్సుకు ఒక అద్భుత కళాఖండం), 2 (కాలక్రమేణా మానవ విలువల ముఖ్యమైన మార్పిడి) మరియు 6 (అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త ప్రాముఖ్యత కలిగిన భావనలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం కలిగి ఉండటం) అనే ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది.<ref name="l832">{{cite web |title=The Criteria for Selection |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |access-date=7 February 2026 |archive-date=12 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |url-status=live }}</ref> 2025లో, ఈ ప్రదేశాలన్నింటి పరిరక్షణ స్థితి "సాధారణంగా సంతృప్తికరంగా" ఉందని ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ పేర్కొంది; వివిధ ప్రదేశాలలో నిర్వహణ మరియు పునరుద్ధరణ పనులు కొనసాగుతుండగా, మరికొన్ని ప్రదేశాలలో భవిష్యత్తులో పునరుద్ధరణ పనులకు ప్రణాళికలు సిద్ధం చేయబడ్డాయి. అలాగే, తదుపరి సమీక్షను డిసెంబర్ 2026 నాటికి నిర్వహించాలని వారు కోరారు.<ref>{{cite web |title=State of Conservation: 2025 |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/soc/4831 |access-date=7 February 2026 }}</ref> == Sites == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|List of the sites}} |- ! scope=col | Name ! scope=col class="unsortable" | Picture ! scope=col | Location ! scope=col class="unsortable" | UNESCO ID ---- Property area ! scope=col class="unsortable" | Coordinates ! scope=col class="unsortable" | Description<ref name="2016NomFile">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |title=L’Œuvre architecturale de Le Corbusier: Proposition d’inscription sur la Liste du patrimoine mondial, présentée par l’Allemagne, l’Argentine, la Belgique, la France, l’Inde, le Japon et la Suisse. |lang=fr |year=2015 |trans-title=The Architectural Work of Le Corbusier: Proposal for inscription on the World Heritage List, submitted by Germany, Argentina, Belgium, France, India, Japan and Switzerland. |publisher=[[UNESCO]] |access-date=9 February 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122060757/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |archive-date=22 November 2025 }}</ref> |- ! scope=row | [[Villa La Roche|Maisons La Roche]] et [[Villa Jeanneret]] | [[File:Villa La Roche 2013.jpg|125px|alt=A room with a high ceiling. An inclined walkway leads to an upper floor.]] | data-sort-value="France, Paris" | Paris, France | 1321-001 ---- {{cvt|0.097|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|51|7|N|2|15|55|E}}</small> | La Roche-Jeanneret house is a pair of semi-detached houses in the [[16th arrondissement of Paris]]. Maison La Roche was designed for [[Raoul La Roche]] to display his collection of [[Cubist]] and [[purism|Purist]] works of art. Maison Jeanneret was designed for Albert Jeanneret (Le Corbusier's brother), his wife and their two children. The properties house the museum and offices of the [[Fondation Le Corbusier]].<ref name="x906">{{cite web |title=Les Maisons La Roche et Jeanneret à Paris |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |date=26 July 2023 |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/ |access-date=8 February 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007094246/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/ |archive-date=7 October 2025 }}</ref> In the La Roche house, Corbusier implemented what he called the "[[Promenade architecturale|architectural promenade]]", which says that architecture is designed to be appreciated in motion, not from a privileged vantage point. Spatial continuity is achieved through numerous openings and the elimination of partitions and doors that usually divide space. There is also the use of architectural [[polychromy]] derived from [[purism]], which contributes to the perception of space. In the Jeanneret house, an "inverted plan" reverses the traditional layout of the house. The garden is on the terrace instead of the ground floor, while the floor meant for the living and reception areas is moved to just below the roof terrace. In both houses the facades are not load-bearing, which allowed the addition of the long ribbon windows. |- ! scope=row | [[Villa Le Lac|Petite villa au bord du lac Léman]] | [[File:Cors04.jpg|125px|alt=A house at the edge of a body of water]] | data-sort-value="Switzerland, Corseaux" | [[Corseaux]], Switzerland | 1321-002 ---- {{cvt|0.04|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|28|6|N|6|49|46|E}}</small> | Villa "Le Lac" Le Corbusier is a residential building on [[Lake Geneva]] in Corseaux, designed by Le Corbusier and his cousin, Pierre Jeanneret, between 1923 and 1924. The building was designed for Le Corbusier's parents, and makes use of three of [[Le Corbusier's Five Points of Architecture]]: the [[free plan]], the [[roof garden|roof terrace]], and the [[Ribbon window|"ribbon" window]].<ref name="geo-admin">{{cite web |title=Villa Le Lac (Route de Lavaux No 21) |publisher=Government of [[Switzerland]] |url=https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112328/https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf |archive-date=5 October 2025 |url-status=dead |access-date=23 January 2026 }}</ref> One side of the house faces the lake, while there are fences on the other three sides. The lake-facing facade, is clad in aluminium sheeting and is traversed almost its entire length by a {{cvt|11|m}} horizontal ribbon window. The garden terrace also has a small studio. In the house the bedrooms are clustered around the main living area in the east of the house, while the kitchen, bathroom and toilets are clustered in the west. |- ! scope=row | [[Cité Frugès de Pessac]] | [[File:Cité Frugès, Pessac 08.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="France, Pessac" | [[Pessac]], France | 1321-003 ---- {{cvt|2.179|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|44|47|56|N|0|38|52|W}}</small> | Cité Frugès de Pessac is a housing development located in [[Bordeaux]], that was commissioned by the industrialist Henri Frugès in 1924. It was intended to function as worker housing and designed by Le Corbusier and Pierre Jeanneret, who were responsible for the [[Planned community|master plan]] and individual buildings.<ref name=":2">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all |newspaper=[[The New York Times]] |title=Architecture View; Le Corbusier's Housing Project - Flexible Enough To Endure |author=Ada Louise Huxtable |date=15 March 1981 |access-date=23 January 2026 |archive-date=5 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112624/https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all |url-status=live }}</ref> The architects treated the site as an experiment in the standardisation of building construction. The houses were designed on a basic architectural type called B1L, composed of two levels of one and a half [[Bay (architecture)|bays]] each. To avoid repetition, one or more extra bays were added which lead to five different types of houses. |- ! scope=row | [[Maison Guiette]] | [[File:Antwerp Corbusier Maison Guiette 01.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="Belgium, Antwerp" | [[Antwerp]], Belgium | 1321-004 ---- {{cvt|0.0103|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|51|11|1|N|4|23|36|E}}</small> | Maison Guiette, also known as ''Les Peupliers'', is a house in Antwerp, designed by Le Corbusier in 1926 and built in 1927. It was the studio and living quarters of [[René Guiette]], a painter and art critic.<ref>{{cite web |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/ |title=Maison Guiette, Anvers, Belgique, 1926 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |access-date=26 November 2015 |archive-date=10 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074924/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/ |url-status=live }}</ref> The ground floor includes the living room (away from the street), the kitchen and pantry. The first floor has the master bedrooms at the front and the children's bedrooms at the rear, with the bathrooms between them. The second floor includes the maid's room, a storage room and a studio. Since this was Corbusier's first commission abroad, it represents European recognition of his work. |- ! scope=row | [[Weissenhof Estate|Maisons de la Weissenhof-Siedlung]] | [[File:Weissenhof Corbusier 03 cropped2.jpg|125px|alt=A long two-storey building]] | data-sort-value="Germany, Stuttgart" | [[Stuttgart]], Germany | 1321-005 ---- {{cvt|0.1165|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|48|0|N|9|10|40|E}}</small> | This listing comprises two buildings of the [[Weissenhof Estate]], a housing estate in Stuttgart. It was built for the 1927 [[Deutscher Werkbund]] exhibition, an international showcase of modern architecture.<ref>{{Cite web |date=4 October 2018 |title=AD Classics: Weissenhof-Siedlung Houses 14 and 15 / Le Corbusier + Pierre Jeanneret |url=https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret |access-date=16 April 2022 |publisher=[[ArchDaily]] |language=en-US |archive-date=29 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129212700/https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret |url-status=live }}</ref><ref name="m984">{{cite web |title=Le Corbusier, Pierre Jeanneret, Weissenhof-Siedlung Houses, Stuttgart, Germany, 1927 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |date=17 May 2024 |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/ |access-date=23 January 2026 |archive-date=9 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209194956/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/ |url-status=live }}</ref> Corbusier created a marked distinction between the load-bearing structure and the partitioning elements of the houses, to which he applied his [[Dom-Ino House|Dom-ino]] construction system. The house has a [[cubism|cubic form]], with the presence of visible stilts and a recessed basement. |- ! scope=row | [[Villa Savoye]] et loge du jardiner | [[File:VillaSavoye.jpg|125px|alt=A two-storey building]] | data-sort-value="France, Poissy" | [[Poissy]], France | 1321-006 ---- {{cvt|1.036|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|55|28|N|2|1|42|E}}</small> | Villa Savoye is a [[villa]] and [[gate lodge]] in Poissy, on the outskirts of Paris. It was built between 1928 and 1931 using [[reinforced concrete]].<ref name="h191">{{cite web |title=La villa Savoye |publisher=[[Centre des monuments nationaux]] |url=https://www-monuments--nationaux-fr.translate.goog/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye |language=fr |access-date=24 January 2026 |archive-date=24 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260124151135/https://www.monuments-nationaux.fr/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye |url-status=live }}</ref> The house is a simple [[parallelepiped]] with four equal faces, raised on stilts and capped by a roof terrace and a solarium. Features that are common with other works by Le Corbusier include the elimination of the ground floor, the raised section on stilts, the emphasis placed on glazed surfaces and the use of [[polychromy]] to erase the texture of the materials used. The grounds also include a small house meant for a gardener's family which was the archetype of the minimum housing that Le Corbusier and Pierre Jeanneret presented at the first CIAM congress in Frankfurt in 1929. It was designed for 3 to 4 people, offers only {{cvt|30|m²}} of living space. It includes four small rooms flanking a living room. |- ! scope=row | [[Immeuble Clarté]] | [[File:Geneve immeuble Clarte 2011-08-02 13 55 36 PICT3664.JPG|125px|alt=The facade of an eight-storey building mostly made up of windows]] | data-sort-value="Switzerland, Genève" | [[Genève]], Switzerland | 1321-007 ---- {{cvt|0.15|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|12|1|N|6|9|23|E}}</small> | Immeuble Clarté is an eight-storey apartment building in Geneva. The design process for the building started from 1928 and it was built between 1931 and 1932. It has 48 [[free plan|free-plan]] units of diverse configurations and sizes.<ref name="x323">{{cite web |title=Le Corbusier, Immeuble Clarté, Genève, Suisse, 1930 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |date=26 July 2023 |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/ |language=fr |access-date=24 January 2026 |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216005442/https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/ |url-status=live }}</ref><ref name="Geneva">{{cite web |title=Restauration de l'immeuble Clarté de Le Corbusier |publisher=[[Canton of Geneva]] |date=24 August 2007 |url=http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf |lang=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814051856/http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf |archive-date=14 August 2016 |url-status=dead |access-date=24 January 2026 }}</ref> The building presents [[façade]]s on both the north and south sides which are made up of sliding windows and glass doors. On the south side there are long exterior balconies on the first, third and fifth floors, while on the north side these are present on the second, fourth and sixth floors. The balconies serve as sunshades for the lower floors and are equipped with canvas awnings. |- ! scope=row | [[Immeuble Molitor|Immeuble locatif à la Porte Molitor]] | [[File:Immeuble molitor 00.JPG|125px|alt=An apartment building]] | data-sort-value="France, Paris, Boulogne-Billancourt" | [[Boulogne-Billancourt]], Paris, France | 1321-008 ---- {{cvt|0.032|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|50|36|N|2|15|5|E}}</small> | Immeuble Molitor is an eight-storey apartment building in Paris built between 1931 and 1934.<ref name="f728">{{cite web |title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland) |url=https://whc.unesco.org/document/152362 |access-date=28 January 2026 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362 |archive-date=9 December 2023 }}</ref> It has fully glazed facades on its east and west sides, made up of [[tempered glass]] and [[glass brick]]s. Each storey is divided into 2 or 3 apartments. Corbusier bought the 7th and 8th floors of the building, converted them into an apartment and studio which served as his base in the city until his death in 1965. |- ! scope=row | [[Unité d'Habitation|Unité d'habitation Marseille (Cité radieuse)]] | [[File:La Cité Radieuse 01.jpg|125px|alt=A large apartment building]] | data-sort-value="France, Marseille" | [[Marseille]], France | 1321-009 ---- {{cvt|3.648|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|43|15|41|N|5|23|46|E}}</small> | Unité d'habitation was a prototype of a new housing model intended for mass production. It is seventeen storeys high and was designed to house 1,600 people. The building has different types of apartments, as well as shops and communal rooms.<ref name="f728" /> The apartments are of eight different combinations of three standardised modules (the kitchen and common room; the master bedroom, toilet and bathroom; and the children's bedroom). The combinations range from a single-person apartment to one for families with up to eight children. The terrace has a gymnasium, a three-classroom preschool and a stage for theatrical performances. |- ! scope=row | [[Usine Claude et Duval|La Manufacture à Saint-Dié]] |<!--[[File:|125px]]--> | data-sort-value="France, Saint-Dié-des-Vosges" | [[Saint-Dié-des-Vosges]], France | 1321-010 ---- {{cvt|0.762|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|17|27|N|6|57|1|E}}</small> | The Claude and Duval [[hosiery]] factory is the only industrial building designed by Le Corbusier. It consists of three storeys raised on piles and was completed in 1950.<ref name="f728"/> The three floors of the building house the workshops for the processing of fabric and garment pieces and have glazed facades that are protected by concrete sunshades, the first time this was done in Europe. The roof terrace has the administration offices, a meeting room and an archive room. |- ! scope=row | [[Curutchet House]] | [[File:Curutchet.jpg|125px|alt=A three-storey house]] | data-sort-value="Argentina, La Plata" | [[La Plata]], Argentina | 1321-011 ---- {{cvt|0.027|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|34|54|41|S|57|56|30|W}}</small> | The Curutchet House in La Plata was commissioned by Dr. Pedro Domingo Curutchet, a surgeon, in 1948.<ref name="f728"/> The three-storey building is organised into two separate sections: the work area and the living quarters. The consulting rooms are located on the first floor. The living quarters are situated at the rear of the building. The roof of the consulting rooms forms the terrace for the living and dining rooms. Bedrooms make up the top floor. The building testifies to the internationalisation of modern architecture after [[World War II]]. |- ! scope=row | [[Notre Dame du Haut|Chapelle Notre-Dame-du-Haut de Ronchamp]] | [[File:RonchampsBruxelles.jpg|125px|alt=A triangular building with a cylindrical structure behind it]] | data-sort-value="France, Ronchamp" | [[Ronchamp]], France | 1321-012 ---- {{cvt|2.734|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|47|42|16|N|6|37|15|E}}</small> | Notre-Dame du Haut is a Roman Catholic chapel in Ronchamp. It was built in 1950.<ref name="f728"/> Unlike traditional churches which take the [[Cruciform|shape of the cross]], the Notre-Dame du Haut has an asymmetrical plan, consisting of a single room without side aisles or a [[transept]]. Light is used to differentiate sub-spaces; the altar is highlighted in white or coloured light, diffused by the southern facade, which is pierced with multiple openings of varying sizes. There is a gap between the walls and the [[Concrete shell|shell roof]] which itself is made up of two {{cvt|6|cm}} thick concrete membranes, spaced {{cvt|2.26|m}} apart. |- ! scope=row | [[Cabanon de vacances|Cabanon de Le Corbusier]] | [[File:Cabanon Le Corbusier.jpg|125px|alt=A small cabin made of wood]] | data-sort-value="France, Roquebrune-Cap-Martin" | [[Roquebrune-Cap-Martin]], France | 1321-013 ---- {{cvt|0.198|ha|acre|2}} | <small>{{coord|43.7599|N|7.4635|E|format=dms}}</small> | Cabanon de Le Corbusier is a small cottage, less than {{cvt|15|sqm|sqft}} in area, having only two windows. It was built in 1951 as Le Corbusier's vacation home.<ref name="f728"/> It was designed as the archetype of the [[Monastic cell|minimal cell]] and includes a sleeping area, a work area, a toilet area, and a sink. |- ! scope=row | [[Chandigarh Capitol Complex|Complexe du Capitole]] | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|125px|alt=A large building with a pool in front of it]] | data-sort-value="India, Chandigarh" | [[Chandigarh]], India | 1321-014 ---- {{cvt|66|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|30|45|27|N|76|48|20|E}}</small> | The Chandigarh Capitol Complex is a government compound in Chandigarh.<ref>{{cite news |date=10 March 2011 |title=Le Corbusier's Capitol Complex a mess, in dire need of facelift |author=Khushboo Sandhu |newspaper=[[Indian Express]] |url=http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131127083613/http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0 |archive-date=27 November 2013 |access-date=18 July 2016 }}</ref> It comprises three buildings: the [[Palace of Assembly]] (pictured), the [[Secretariat Building (Chandigarh)|Secretariat Building]] and the [[Punjab and Haryana High Court|High Court]], four monuments (the [[Open Hand Monument]], Geometric Hill, the Tower of Shadows and the Martyrs Monument) and a lake.<ref>{{cite web |date=18 July 2016 |title=Chandigarh's Capitol Complex is now a UNESCO heritage site: All you need to know |url=http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719125628/http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html |archive-date=19 July 2016 |access-date=18 July 2016 |newspaper=[[Hindustan Times]] }}</ref> The High Court features a [[Umbrella#In architecture|parasol]]-shaped roof sloping towards a central gutter. This form, inspired by [[Mughal architecture]], symbolises "the protective shelter of the law". Corbusier also designed nine abstract [[tapestries]] to be hung in the courtrooms. The Palace of Assembly features the [[hyperboloid]] shell of the skylight's roof and a [[sickle]]-shaped canopy covering the [[portico]]. These demonstrate Corbusier's use of the [[Plastic arts|plasticity]] and strength of reinforced concrete. All three buildings also include the use of concrete [[Brise soleil]] (sun shading), to reduce heat in the [[Humid subtropical climate|climate of Chandigarh]]. |- ! scope=row | [[Sainte Marie de La Tourette|Couvent Sainte-Marie-de-la-Tourette]] | [[File:Sainte Marie de La Tourette 2007.jpg|125px|alt=A multi-storey building built on a slope]] | data-sort-value="France, Éveux" | [[Éveux]], France | 1321-015 ---- {{cvt|17.923|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|49|10|N|4|37|21|E}}</small> | Couvent Sainte-Marie-de-la-Tourette is a [[Dominican Order]] monastery completed in 1960. It has five storeys, two of which are underground, and includes 104 cells.<ref name="f728"/> The building is based on a U-shaped plan and draws inspiration from [[Cistercian]] convents. It is sited on a steep slope, but adapts to the incline due to the use of stilts. The upper two levels house the monks' cells, the middle level houses the library and study rooms, while the lower two levels are for communal use and include the [[refectory]]. |- ! scope=row | [[National Museum of Western Art|Musée National des Beaux-Arts de l'Occident]] | [[File:National museum of western art05s3200.jpg|125px|alt=A building with a walkway leading up to it]] | data-sort-value="Japan, Tokyo" | Tokyo, Japan | 1321-016 ---- {{cvt|0.93|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|35|42|55|N|139|46|33|E}}</small> | The main building of the [[National Museum of Western Art]] was designed by Le Corbusier. It is the only representative example of his work in the [[Far East]].<ref name="c600">{{cite book |author=Hiroshi Watanabe |title=The Architecture of Tokyo |publisher=Edition Axel Menges |date=20 March 2001 |isbn=978-3-930698-93-6 |url=https://books.google.com/books?id=zkkjpWYS8icC&dq=Matsukata+Kojiro&pg=PA124 |access-date=24 January 2026 |page= }}</ref> The museum was built to house the collection of works gathered by the industrialist [[Kōjirō Matsukata]].<ref name="l283">{{cite web |title=Outline: The National Museum of Western Art |publisher=[[National Museum of Western Art]] |url=https://www.nmwa.go.jp/en/about/index.html |access-date=28 January 2026 |quote=The National Museum of Western Art was established in April 1959 and was based on the Matsukata Collection |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101012314/https://www.nmwa.go.jp/en/ |archive-date=1 November 2025 }}</ref> The building is constructed on two levels and has a roof terrace. The central section is an [[Atrium (architecture)|atrium]] that is illuminated by skylights. The building also features other elements of Le Corbusier's architecture, including stilts and a ramp. |- ! scope=row | [[Maison de la Culture de Firminy]] | [[File:Maison de la culture à Firminy-Vert.jpg|125px|alt=A building next to a playing field]] | data-sort-value="France, Firminy" | [[Firminy]], France | 1321-017 ---- {{cvt|2.601|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|22|59|N|4|17|21|E}}</small> | Maison de la Culture is a cultural centre located in Firminy, in the [[Loire]] region of France.<ref name="f728"/> The oblong building is 112 metres in length, and it is located along the crest of a cliff. The cross-section of the building is an inverted [[trapezoid]] with a concave roof. The curved roof is supported by cables stretched between two facades, a new technical solution by the architect. The west facade of the building [[cantilever]]s over the cliff edge. Access to the building, which is raised on stilts, is via a ramp and a porch located on the east facade. Le Corbusier adorned the south wall with a relief decoration at the request of the then mayor of Firminy. The composition is structured around the lines of a broken cross and incorporates some themes which were dear to him in his painted and sculpted work, including bulls. |} == ప్రాంత పటాలు == {| role=presentation | {{location map many |World | alt = Most of the sites are clustered in Europe with one each in Argentina, India and Japan | float = none | width = 400 | caption = Location of sites throughout the world (French sites excluded) | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates11 = {{coord|-34.9000|-57.9333}} | coordinates14 = {{coord|30.7500|76.8000}} | coordinates16 = {{coord|35.7000|139.7667}} }} | {{location map many |France | alt = Most of the European sites are in France, except for four scattered in Belgium, Germany and Switzerland | float = right | width = 400 | caption = Location of European sites in and around France | coordinates1 = {{coord|48.8500|2.2500}} | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates3 = {{coord|44.7833|0.6333}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates6 = {{coord|48.9167|2.0167}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates8 = {{coord|48.8333|2.2500}} | coordinates9 = {{coord|43.2500|5.3833}} | coordinates10 = {{coord|48.2833|6.9500}} | coordinates11 = {{coord|47.7000|6.6167}} | coordinates12 = {{coord|43.7500|7.4500}} | coordinates13 = {{coord|45.8167|4.6167}} | coordinates14 = {{coord|45.3667|4.2833}} }} |} bmfdrotk4sg101828du5db7i3lb5pdz 4936771 4936767 2026-08-16T18:38:34Z Nagarani Bethi 60383 4936771 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site|name=ఆధునిక ఉద్యమానికి విశిష్టమైన కృషి అయిన లీ కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|includes=మూడు ఖండాల్లో 17 ప్రాంతాలు|criteria={{UNESCO WHS type|(i)(ii)(vi)}} i, ii, vi|ID=1321|year=2016|area={{cvt|98.5|ha|sqmi}}|buffer_zone={{cvt|1409.4|ha|sqmi}}|hide_interactive_map=yes|image=Le Corbusier (1964).jpg|alt=వాస్తుశిల్పి లే కార్బూసియర్ 1964 నాటి చిత్రం|caption=ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందిన భవనాలను నిర్మించిన వాస్తుశిల్పి [[లె కార్బూసియర్]]|WHS=లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|Criteria=}} '''లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు''' అనేది ఫ్రాంకో-స్విస్ వాస్తుశిల్పి లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన, ఏడు దేశాలలో ఉన్న 17 నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల సమాహారంతో కూడిన ఒక '[[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]'. సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి' ఎలా ఉపయోగించబడిందో ఈ ప్రదేశాలు నిరూపిస్తాయి; అలాగే, ఒక నిర్దిష్ట నిర్మాణ శైలి, ఒక వాస్తుశిల్పికి ఉన్న ప్రపంచవ్యాప్త ప్రాచుర్యాన్ని ఇవి తెలియజేస్తాయి. 'లె కార్బూసియర్'గా ప్రసిద్ధి చెందిన చార్లెస్-ఎడ్వర్డ్ జానెరెట్ (1887–1965), ఒక వాస్తుశిల్పి, పట్టణ ప్రణాళికా నిపుణుడు, [[రచయిత]]; నేడు 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి'గా పిలువబడే విధానానికి ఆద్యులలో ఒకరిగా ఆయన నిలిచారు. ఆయన [[స్విట్జర్లాండ్|స్విట్జర్లాండ్‌]]లో జన్మించారు, 1930లో ఫ్రెంచ్ పౌరసత్వాన్ని పొందారు.<ref>{{Cite web |title=Biographie de Le Corbusier: 1929-1938: Le globe-trotter de l'architecture moderne |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |access-date=22 November 2023 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |language=fr |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122120245/https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |url-status=live }}</ref> ఆయన ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక భవనాలను రూపొందించారు,<ref name=":0">{{Cite book |author=Ian Birksted |url=https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |title=Le Corbusier and the Occult |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=9780262026482 |archive-date=18 July 2022 |access-date=23 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718122434/https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |url-status=live }}</ref> అలాగే మారుతున్న సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొత్త నిర్మాణ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టిన 20వ శతాబ్దపు ఆధునికవాద ఉద్యమంలో ఆయన ఒక ముఖ్యమైన ప్రతినిధిగా నిలిచారు. ఆయన పట్టణ ప్రణాళికా విధానంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకువచ్చారు, 'కాంగ్రెస్ ఇంటర్నేషనల్ డి ఆర్కిటెక్చర్ మోడర్న్' వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరిగా ఉన్నారు. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం (దీనిని "ఆధునిక ఉద్యమం" అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది 20వ శతాబ్దంలో ప్రాచుర్యం పొందిన ఒక వాస్తుశిల్ప ఉద్యమం. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అనేది 'ఫంక్షనలిజం' (అంటే, భవన నిర్మాణం దాని వినియోగం లేదా పనితీరుకు అనుగుణంగా ఉండాలి అనే సూత్రం), 'మినిమలిజం' (సరళత) వంటి సూత్రాల ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందింది. దీని ఫలితంగా అలంకరణలు తక్కువగా ఉండి, సాధారణంగా ఆధునిక సాంకేతికతలు, కొత్తగా అందుబాటులోకి వచ్చిన పదార్థాలతో (ముఖ్యంగా గాజు, ఉక్కు, కాంక్రీటు) నిర్మించబడిన భవనాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని భవనాలు వివిధ రకాలకు చెందినవి; వీటిలో స్వతంత్ర గృహాలు, అపార్ట్‌మెంట్ భవనాలు, ఒక కర్మాగారం, ఒక ప్రార్థనా మందిరం (చాపెల్), ఒక మఠం, శాసనసభ భవనం, ఒక మ్యూజియం, ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం ఉన్నాయి. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన 'వరల్డ్ హెరిటేజ్ కమిటీ' (ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ) 40వ సమావేశంలో, ఈ భవనాల సమూహాన్ని 2016లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు. ==నామినేషన్ చరిత్ర== 2006లో, లే కార్బూసియర్రూపొందించిన 14 నిర్మాణాల జాబితాను ఫ్రాన్స్ తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితా' కోసం నామినేట్ చేసింది.<ref name="p309">{{cite web |title=L'œuvre architecturale et urbaine de Le Corbusier |publisher=[[UNESCO]] |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |lang=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150302010424/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |archive-date=2 March 2015 |url-status=dead |access-date=23 January 2026 }}</ref> ఫ్రాన్స్ ప్రతిపాదించిన వాటితో పాటు, మరో 5 దేశాలకు చెందిన ప్రదేశాలు కూడా ఒక 'సీరియల్ సైట్' (అనేక ప్రదేశాల సమూహం)గా నామినేట్ చేయబడి సమర్పించబడ్డాయి. 2009లో, ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ఈ ఆస్తుల పరిశీలనను 2012 వరకు వాయిదా వేయాలని నిర్ణయించింది. ఎంపిక చేసిన ప్రదేశాలు, వాస్తుశిల్పంపై లే కార్బూసియర్ ప్రభావం గురించి మరింత బలమైన సమర్థనను వారు కోరారు. సాంస్కృతిక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల నామినేషన్ల విషయంలో యునెస్కోకు సలహాలు ఇచ్చే 'ఇంటర్నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆన్ మాన్యుమెంట్స్ అండ్ సైట్స్', చండీగఢ్‌కు సంబంధించిన పట్టణ ప్రణాళికా విధానాలు, ప్రభుత్వ భవనాలను నామినేషన్‌లో చేర్చకపోవడం ఒక "తీవ్రమైన లోపం" అని పేర్కొంది. 2011లో, 19 ప్రదేశాలతో కూడిన సవరించిన నామినేషన్ సమర్పించబడింది, అయితే "అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త విలువ" అనే అంశానికి సంబంధించిన సమర్థనను మరింత మెరుగుపరిచేందుకు వీలుగా WHC దీనిని వాయిదా వేసింది. 2015లో ఈ ప్రతిపాదనను సవరించి కేవలం 17 ప్రదేశాలకు పరిమితం చేశారు, అయితే ఇందులో చండీగఢ్‌లోని [[చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్]] కూడా చేర్చబడింది. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 40వ సమావేశంలో దీనిని అంగీకరించి, 2016లో ఈ ప్రదేశాన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు.<ref name="bbc" /><ref name="d749" /><ref name="whs" /> ఎంపిక చేసిన ఈ నిర్మాణాలు "20వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్పం, సమాజానికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రాథమిక అంశాలకు అద్భుతమైన పరిష్కారాన్ని" సూచిస్తున్నాయని, అలాగే "విస్తృత భౌగోళిక ప్రాంతాలపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయని" పరిగణించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతం మొత్తం, సాంస్కృతిక ప్రదేశాల ఎంపిక ప్రమాణాలలో 1 (మానవ సృజనాత్మక మేధస్సుకు ఒక అద్భుత కళాఖండం), 2 (కాలక్రమేణా మానవ విలువల ముఖ్యమైన మార్పిడి), 6 (అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త ప్రాముఖ్యత కలిగిన భావనలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం కలిగి ఉండటం) అనే ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది.<ref name="l832">{{cite web |title=The Criteria for Selection |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |access-date=7 February 2026 |archive-date=12 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |url-status=live }}</ref> 2025లో, ఈ ప్రదేశాలన్నింటి పరిరక్షణ స్థితి "సాధారణంగా సంతృప్తికరంగా" ఉందని ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ పేర్కొంది; వివిధ ప్రదేశాలలో నిర్వహణ, పునరుద్ధరణ పనులు కొనసాగుతుండగా, మరికొన్ని ప్రదేశాలలో భవిష్యత్తులో పునరుద్ధరణ పనులకు ప్రణాళికలు సిద్ధం చేయబడ్డాయి. అలాగే, తదుపరి సమీక్షను డిసెంబర్ 2026 నాటికి నిర్వహించాలని వారు కోరారు.<ref>{{cite web |title=State of Conservation: 2025 |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/soc/4831 |access-date=7 February 2026 }}</ref> == Sites == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|List of the sites}} |- ! scope=col | పేరు ! scope=col class="unsortable" | ఫోటో ! scope=col | స్థానం ! scope=col class="unsortable" | యునెస్కో గుర్తింపు ఆస్తి ప్రాంతం ! scope=col class="unsortable" | నిర్దేశాంకాలు ! scope=col class="unsortable" | వివరణ<ref name="2016NomFile">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |title=L’Œuvre architecturale de Le Corbusier: Proposition d’inscription sur la Liste du patrimoine mondial, présentée par l’Allemagne, l’Argentine, la Belgique, la France, l’Inde, le Japon et la Suisse. |lang=fr |year=2015 |trans-title=The Architectural Work of Le Corbusier: Proposal for inscription on the World Heritage List, submitted by Germany, Argentina, Belgium, France, India, Japan and Switzerland. |publisher=[[UNESCO]] |access-date=9 February 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122060757/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |archive-date=22 November 2025 }}</ref> |- ! scope=row | మైసన్స్ లా రోచె, విల్లా జెన్నెరెట్ | [[File:Villa La Roche 2013.jpg|125px|alt=A room with a high ceiling. An inclined walkway leads to an upper floor.]] | data-sort-value="France, Paris" | పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-001 ---- {{cvt|0.097|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|51|7|N|2|15|55|E}}</small> | లా రోష్-జీన్నెరెట్ హౌస్ అనేది పారిస్‌లోని 16వ అరాండిస్‌మెంట్‌లో ఉన్న ఒక జత సెమీ-డిటాచ్డ్ ఇళ్ళు. మైసన్ లా రోష్‌ను రౌల్ లా రోష్ తన క్యూబిస్ట్, ప్యూరిస్ట్ కళాకృతుల సేకరణను ప్రదర్శించడానికి రూపొందించారు. మైసన్ జీన్నెరెట్‌ను ఆల్బర్ట్ జీన్నెరెట్ (లె కార్బూసియర్ సోదరుడు), అతని భార్య, వారి ఇద్దరు పిల్లల కోసం రూపొందించారు. ఈ ఆస్తులలో ఫౌండేషన్ లె కార్బూసియర్ మ్యూజియం, కార్యాలయాలు ఉన్నాయి.<ref name="x906">{{cite web|date=26 July 2023|title=Les Maisons La Roche et Jeanneret à Paris|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007094246/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|archive-date=7 October 2025|access-date=8 February 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> లా రోష్ హౌస్‌లో, కార్బూసియర్ తాను "ఆర్కిటెక్చరల్ ప్రోమనేడ్" అని పిలిచే దానిని అమలు చేశాడు, దీని ప్రకారం వాస్తుశిల్పాన్ని ఒక ప్రత్యేకమైన వీక్షణ స్థానం నుండి కాకుండా, కదలికలో ఉన్నప్పుడు ఆస్వాదించడానికి రూపొందించబడింది. అనేక ద్వారాల ద్వారా, సాధారణంగా స్థలాన్ని విభజించే విభజనలు, తలుపులను తొలగించడం ద్వారా ప్రాదేశిక కొనసాగింపు సాధించబడుతుంది. ప్యూరిజం నుండి ఉద్భవించిన వాస్తుశిల్ప బహుళవర్ణత్వాన్ని కూడా ఉపయోగించారు, ఇది స్థలం అవగాహనకు దోహదం చేస్తుంది. జీన్నెరెట్ హౌస్‌లో, ఒక "విలోమ ప్రణాళిక" ఇంటి సాంప్రదాయ లేఅవుట్‌ను తిరగవేస్తుంది. తోట గ్రౌండ్ ఫ్లోర్‌కు బదులుగా టెర్రస్‌పై ఉండగా, లివింగ్, రిసెప్షన్ ప్రాంతాల కోసం ఉద్దేశించిన అంతస్తును రూఫ్ టెర్రస్‌కు కొంచెం కిందకు తరలించారు. రెండు ఇళ్లలోనూ ముఖభాగాలు బరువును మోయనివిగా ఉన్నాయి, దీనివల్ల పొడవైన రిబ్బన్ కిటికీలను అమర్చడం సాధ్యమైంది. |- ! scope=row | పెటిట్ విల్లా au బోర్డ్ డు లాక్ లెమాన్ | [[File:Cors04.jpg|125px|alt=A house at the edge of a body of water]] | data-sort-value="Switzerland, Corseaux" | కోర్సో, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-002 ---- {{cvt|0.04|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|28|6|N|6|49|46|E}}</small> | విల్లా "లే లాక్" లే కార్బుసియర్ అనేది కోర్సోలోని జెనీవా సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న ఒక నివాస భవనం. దీనిని 1923, 1924 మధ్య లే కార్బుసియర్, అతని కజిన్, పియరీ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు. ఈ భవనాన్ని లే కార్బుసియర్ తల్లిదండ్రుల కోసం రూపొందించారు, ఇది లే కార్బుసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఐదు సూత్రాలలో మూడింటిని ఉపయోగించుకుంటుంది: స్వేచ్ఛా ప్రణాళిక, పైకప్పు టెర్రస్, "రిబ్బన్" కిటికీ.<ref name="geo-admin">{{cite web|title=Villa Le Lac (Route de Lavaux No 21)|url=https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112328/https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|archive-date=5 October 2025|access-date=23 January 2026|publisher=Government of [[Switzerland]]}}</ref> ఇంటి ఒక వైపు సరస్సు వైపు ఉంటుంది, అయితే మిగిలిన మూడు వైపులా కంచెలు ఉన్నాయి. సరస్సు వైపు ఉన్న ముఖభాగానికి అల్యూమినియం షీటింగ్‌ను అమర్చారు, దాని పొడవునా దాదాపు మొత్తం 11 మీ (36 అడుగులు) పొడవైన క్షితిజ సమాంతర రిబ్బన్ కిటికీ ఉంటుంది. గార్డెన్ టెర్రస్‌లో ఒక చిన్న స్టూడియో కూడా ఉంది. ఇంట్లో, పడకగదులు ఇంటి తూర్పున ఉన్న ప్రధాన నివాస ప్రాంతం చుట్టూ సమూహంగా ఉండగా, వంటగది, స్నానాలగది, మరుగుదొడ్లు పశ్చిమాన సమూహంగా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సిటే ఫ్రూజెస్ డి పెస్సాక్ | [[File:Cité Frugès, Pessac 08.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="France, Pessac" | పెస్సాక్, ఫ్రాన్స్ | 1321-003 ---- {{cvt|2.179|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|44|47|56|N|0|38|52|W}}</small> | సిటే ఫ్రూగెస్ డి పెస్సాక్ అనేది బోర్డోలో ఉన్న ఒక గృహనిర్మాణ ప్రాజెక్ట్, దీనిని 1924లో పారిశ్రామికవేత్త హెన్రీ ఫ్రూగెస్ ప్రారంభించారు. ఇది కార్మికుల నివాసంగా ఉపయోగపడాలనే ఉద్దేశ్యంతో నిర్మించబడింది, దీనిని లె కార్బూసియర్, పియర్ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు, వీరే మాస్టర్ ప్లాన్, వ్యక్తిగత భవనాలకు బాధ్యత వహించారు.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|title=Architecture View; Le Corbusier's Housing Project - Flexible Enough To Endure|author=Ada Louise Huxtable|date=15 March 1981|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=23 January 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112624/https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|archive-date=5 October 2025}}</ref> వాస్తుశిల్పులు ఈ స్థలాన్ని భవన నిర్మాణంలో ప్రామాణీకరణ కోసం ఒక ప్రయోగంగా పరిగణించారు. ఈ ఇళ్లను B1L అనే ప్రాథమిక వాస్తుశైలిలో రూపొందించారు, ఇందులో ఒక్కొక్కటి ఒకటిన్నర బేలతో రెండు అంతస్తులు ఉంటాయి. పునరావృతం కాకుండా ఉండేందుకు, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అదనపు బేలను జోడించారు, దీనివల్ల ఐదు విభిన్న రకాల ఇళ్లు ఏర్పడ్డాయి. |- ! scope=row | మేసన్ గియెట్ | [[File:Antwerp Corbusier Maison Guiette 01.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="Belgium, Antwerp" | ఆంట్‌వెర్ప్, బెల్జియం | 1321-004 ---- {{cvt|0.0103|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|51|11|1|N|4|23|36|E}}</small> | మైసన్ గియెట్, లెస్ ప్యూప్లియర్స్ అని కూడా పిలువబడేది, ఆంట్వెర్ప్‌లోని ఒక ఇల్లు. దీనిని 1926లో లె కార్బూసియర్ రూపొందించగా, 1927లో నిర్మించారు. ఇది చిత్రకారుడు, కళా విమర్శకుడైన రెనే గియెట్ స్టూడియో, నివాస గృహంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Maison Guiette, Anvers, Belgique, 1926|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074924/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|archive-date=10 November 2025|access-date=26 November 2015|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కింది అంతస్తులో (వీధికి దూరంగా) నివాస గది, వంటగది, నిల్వ గది ఉన్నాయి. మొదటి అంతస్తులో ముందు వైపు ప్రధాన పడకగదులు, వెనుక వైపు పిల్లల పడకగదులు, వాటి మధ్య స్నానాల గదులు ఉన్నాయి. రెండవ అంతస్తులో పనిమనిషి గది, ఒక నిల్వ గది, ఒక స్టూడియో ఉన్నాయి. విదేశాలలో కార్బూసియర్‌కు ఇది మొదటి ప్రాజెక్ట్ కాబట్టి, ఇది అతని పనికి యూరోపియన్ గుర్తింపును సూచిస్తుంది. |- ! scope=row | మైసన్స్ డి లా వీసెన్‌హాఫ్-సీడ్‌లుంగ్ | [[File:Weissenhof Corbusier 03 cropped2.jpg|125px|alt=A long two-storey building]] | data-sort-value="Germany, Stuttgart" | స్టట్‌గార్ట్, జర్మనీ | 1321-005 ---- {{cvt|0.1165|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|48|0|N|9|10|40|E}}</small> | ఈ జాబితాలో స్టట్‌గార్ట్‌లోని వైసెన్‌హాఫ్ ఎస్టేట్ అనే గృహ సముదాయానికి చెందిన రెండు భవనాలు ఉన్నాయి. ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి అంతర్జాతీయ ప్రదర్శన అయిన 1927 డ్యూట్షర్ వెర్క్‌బండ్ ఎగ్జిబిషన్ కోసం దీనిని నిర్మించారు.<ref>{{Cite web|date=4 October 2018|title=AD Classics: Weissenhof-Siedlung Houses 14 and 15 / Le Corbusier + Pierre Jeanneret|url=https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129212700/https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|archive-date=29 January 2024|access-date=16 April 2022|publisher=[[ArchDaily]]|language=en-US}}</ref><ref name="m984">{{cite web|date=17 May 2024|title=Le Corbusier, Pierre Jeanneret, Weissenhof-Siedlung Houses, Stuttgart, Germany, 1927|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209194956/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|archive-date=9 December 2025|access-date=23 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కార్బూసియర్ తన డోమ్-ఇనో నిర్మాణ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, ఇళ్లలోని బరువు మోసే నిర్మాణం, విభజన అంశాల మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని సృష్టించాడు. ఈ ఇల్లు ఘనాకారంలో ఉంటుంది, ఇందులో కనిపించే స్తంభాలు, భూమిలోకి చొచ్చుకుపోయిన నేలమాళిగ ఉన్నాయి. |- ! scope=row | విల్లా సవోయే,లాగ్ డు జార్డినర్ | [[File:VillaSavoye.jpg|125px|alt=A two-storey building]] | data-sort-value="France, Poissy" | పోయిసీ, ఫ్రాన్స్ | 1321-006 ---- {{cvt|1.036|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|55|28|N|2|1|42|E}}</small> |విల్లా సవోయ్ అనేది పారిస్ శివార్లలోని పోయిస్సీలో ఉన్న ఒక విల్లా, గేట్ లాడ్జ్. దీనిని 1928, 1931 మధ్య రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ఉపయోగించి నిర్మించారు.<ref name="h191">{{cite web|title=La villa Savoye|url=https://www-monuments--nationaux-fr.translate.goog/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124151135/https://www.monuments-nationaux.fr/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|archive-date=24 January 2026|access-date=24 January 2026|publisher=[[Centre des monuments nationaux]]|language=fr}}</ref> ఈ ఇల్లు నాలుగు సమాన ముఖాలు కలిగిన ఒక సాధారణ సమాంతర చతుర్భుజం, ఇది స్తంభాలపై నిర్మించబడి, పైకప్పు టెర్రస్, సోలారియంతో కప్పబడి ఉంటుంది. లె కార్బూసియర్ ఇతర నిర్మాణాలతో ఉమ్మడిగా కనిపించే లక్షణాలలో కింది అంతస్తును తొలగించడం, స్తంభాలపై ఎత్తైన భాగం, గాజు ఉపరితలాలపై ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం, ఉపయోగించిన పదార్థాల ఆకృతిని చెరిపివేయడానికి పాలీక్రోమీని ఉపయోగించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంగణంలో ఒక తోటమాలి కుటుంబం కోసం ఉద్దేశించిన ఒక చిన్న ఇల్లు కూడా ఉంది. ఇది 1929లో ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌లో జరిగిన మొదటి CIAM కాంగ్రెస్‌లో లె కార్బూసియర్, పియరీ జెన్నెరెట్ సమర్పించిన కనిష్ట గృహనిర్మాణానికి ఒక నమూనాగా నిలిచింది. ఇది 3 నుండి 4 మంది కోసం రూపొందించబడింది, కేవలం 30 చదరపు మీటర్ల (320 చదరపు అడుగుల) నివాస స్థలాన్ని మాత్రమే అందిస్తుంది. ఇందులో ఒక లివింగ్ రూమ్‌కు ఇరువైపులా నాలుగు చిన్న గదులు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే | [[File:Geneve immeuble Clarte 2011-08-02 13 55 36 PICT3664.JPG|125px|alt=The facade of an eight-storey building mostly made up of windows]] | data-sort-value="Switzerland, Genève" | జెనీవా, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-007 ---- {{cvt|0.15|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|12|1|N|6|9|23|E}}</small> | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే జెనీవాలో ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్మెంట్ భవనం. భవనం రూపకల్పన ప్రక్రియ 1928 నుండి ప్రారంభమైంది, ఇది 1931, 1932 మధ్య నిర్మించబడింది. ఇది విభిన్న కాన్ఫిగరేషన్‌లు, పరిమాణాల 48 ఫ్రీ-ప్లాన్ యూనిట్‌లను కలిగి ఉంది.<ref name="x323">{{cite web|date=26 July 2023|title=Le Corbusier, Immeuble Clarté, Genève, Suisse, 1930|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216005442/https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|archive-date=16 December 2025|access-date=24 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]|language=fr}}</ref><ref name="Geneva">{{cite web|date=24 August 2007|title=Restauration de l'immeuble Clarté de Le Corbusier|url=http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814051856/http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|archive-date=14 August 2016|access-date=24 January 2026|publisher=[[Canton of Geneva]]|lang=fr}}</ref> ఈ భవనం ఉత్తరం, దక్షిణం వైపుల ముఖభాగాలను అందిస్తుంది, ఇవి స్లైడింగ్ కిటికీలు, గాజు తలుపులతో రూపొందించబడ్డాయి. దక్షిణం వైపున మొదటి, మూడవ, ఐదవ అంతస్తులలో పొడవైన బాహ్య బాల్కనీలు ఉన్నాయి, ఉత్తరం వైపు ఇవి రెండవ, నాల్గవ, ఆరవ అంతస్తులలో ఉన్నాయి. బాల్కనీలు దిగువ అంతస్తులకు సన్‌షేడ్‌లుగా పనిచేస్తాయి, కాన్వాస్ గుడారాలతో అమర్చబడి ఉంటాయి. |- ! scope=row | Immeuble locatif à la Porte Molitor | [[File:Immeuble molitor 00.JPG|125px|alt=An apartment building]] | data-sort-value="France, Paris, Boulogne-Billancourt" | బౌలోన్-బిల్లన్‌కోర్ట్, పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-008 ---- {{cvt|0.032|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|50|36|N|2|15|5|E}}</small> | ఇమ్మూబుల్ మోలిటర్ అనేది పారిస్‌లో 1931, 1934 మధ్య నిర్మించబడిన ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్‌మెంట్ భవనం.<ref name="f7284">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> దీని తూర్పు, పడమర వైపులా టెంపర్డ్ గ్లాస్, గాజు ఇటుకలతో చేసిన పూర్తిగా గాజు ముఖభాగాలు ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తు 2 లేదా 3 అపార్ట్‌మెంట్‌లుగా విభజించబడింది. కార్బూసియర్ ఈ భవనం 7వ, 8వ అంతస్తులను కొనుగోలు చేసి, వాటిని ఒక అపార్ట్‌మెంట్, స్టూడియోగా మార్చారు, ఇది 1965లో ఆయన మరణించే వరకు నగరంలో ఆయన స్థావరంగా పనిచేసింది. |- ! scope=row | యూనిటే డి హాబిటేషన్ మార్సెయిల్ (సిటీ రేడియూస్) | [[File:La Cité Radieuse 01.jpg|125px|alt=A large apartment building]] | data-sort-value="France, Marseille" | మార్సెయిల్, ఫ్రాన్స్ | 1321-009 ---- {{cvt|3.648|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|43|15|41|N|5|23|46|E}}</small> | యూనిటే డి'హాబిటేషన్ అనేది సామూహిక ఉత్పత్తి కోసం ఉద్దేశించిన ఒక కొత్త గృహ నిర్మాణ నమూనా. ఇది పదిహేడు అంతస్తుల ఎత్తులో ఉంది, 1,600 మందికి నివాసం కల్పించేలా రూపొందించబడింది. ఈ భవనంలో వివిధ రకాల అపార్ట్‌మెంట్లు, అలాగే దుకాణాలు, సామూహిక గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7285">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> అపార్ట్‌మెంట్లు మూడు ప్రామాణిక మాడ్యూల్స్ (వంటగది, ఉమ్మడి గది; ప్రధాన పడకగది, టాయిలెట్, స్నానాలగది;, పిల్లల పడకగది) ఎనిమిది విభిన్న కలయికలలో ఉంటాయి. ఈ కలయికలు ఒక వ్యక్తి అపార్ట్‌మెంట్ నుండి ఎనిమిది మంది పిల్లల వరకు ఉన్న కుటుంబాల కోసం ఉద్దేశించిన వాటి వరకు ఉంటాయి. టెర్రస్‌పై ఒక వ్యాయామశాల, మూడు తరగతి గదుల ప్రీస్కూల్, నాటక ప్రదర్శనల కోసం ఒక వేదిక ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సెయింట్-డియేలోని తయారీ కేంద్రం |<!--[[File:|125px]]--> | data-sort-value="France, Saint-Dié-des-Vosges" | సెయింట్-డి-డె-వోస్జ్, ఫ్రాన్స్ | 1321-010 ---- {{cvt|0.762|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|17|27|N|6|57|1|E}}</small> | క్లాడ్, డువాల్ హోసియరీ ఫ్యాక్టరీ అనేది లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన ఏకైక పారిశ్రామిక భవనం. ఇది పైల్స్ మీద నిర్మించిన మూడు అంతస్తులను కలిగి ఉంది, 1950లో పూర్తయింది.<ref name="f7286">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> భవనం మూడు అంతస్తులలో ఫాబ్రిక్, వస్త్ర భాగాలను ప్రాసెస్ చేసే వర్క్‌షాప్‌లు ఉన్నాయి, కాంక్రీట్ సన్‌షేడ్‌ల ద్వారా రక్షించబడిన గాజు ముఖభాగాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఐరోపాలో ఇలా చేయడం ఇదే మొదటిసారి. పైకప్పు టెర్రస్‌లో పరిపాలనా కార్యాలయాలు, ఒక సమావేశ గది ​​మరియు ఒక ఆర్కైవ్ గది ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కురుచెట్ హౌస్ | [[File:Curutchet.jpg|125px|alt=A three-storey house]] | data-sort-value="Argentina, La Plata" | లా ప్లాటా, అర్జెంటీనా | 1321-011 ---- {{cvt|0.027|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|34|54|41|S|57|56|30|W}}</small> | లా ప్లాటాలోని కురుట్చెట్ హౌస్‌ను 1948లో సర్జన్ అయిన డాక్టర్ పెడ్రో డొమింగో కురుట్చెట్ నిర్మించారు.<ref name="f7287">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ మూడు అంతస్తుల భవనం రెండు వేర్వేరు విభాగాలుగా విభజించబడింది: పని చేసే ప్రదేశం, నివాస గదులు. కన్సల్టింగ్ గదులు మొదటి అంతస్తులో ఉన్నాయి. నివాస గదులు భవనం వెనుక భాగంలో ఉన్నాయి. కన్సల్టింగ్ గదుల పైకప్పు, లివింగ్, డైనింగ్ గదులకు టెర్రస్‌గా ఉపయోగపడుతుంది. పడక గదులు పై అంతస్తులో ఉన్నాయి. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అంతర్జాతీయీకరణకు ఈ భవనం నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. |- ! scope=row | చాపెల్లె నోట్రే-డామ్-డు-హౌట్ డి రోన్‌చాంప్ | [[File:RonchampsBruxelles.jpg|125px|alt=A triangular building with a cylindrical structure behind it]] | data-sort-value="France, Ronchamp" | రాన్‌చాంప్, ఫ్రాన్స్ | 1321-012 ---- {{cvt|2.734|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|47|42|16|N|6|37|15|E}}</small> | నోట్రే-డామ్ డు హాట్ అనేది రోన్‌చాంప్‌లోని ఒక రోమన్ కాథలిక్ ప్రార్థనా మందిరం. దీనిని 1950లో నిర్మించారు.<ref name="f7288">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> శిలువ ఆకారంలో ఉండే సాంప్రదాయ చర్చిల వలె కాకుండా, నోట్రే-డామ్ డు హాట్ ఒక అసమాన ప్రణాళికను కలిగి ఉంది, ఇందులో ప్రక్క నడవలు లేదా ట్రాన్సెప్ట్ లేకుండా ఒకే గది ఉంటుంది. ఉప-ప్రదేశాలను వేరు చేయడానికి కాంతిని ఉపయోగిస్తారు; బలిపీఠం తెలుపు లేదా రంగు కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది, ఇది దక్షిణ ముఖభాగం ద్వారా వ్యాపిస్తుంది, ఈ ముఖభాగం వివిధ పరిమాణాలలో అనేక రంధ్రాలతో ఉంటుంది. గోడలకు, షెల్ పైకప్పుకు మధ్య ఒక ఖాళీ ఉంది, ఈ పైకప్పు 2.26 మీ (7 అడుగుల 5 అంగుళాలు) దూరంలో అమర్చబడిన రెండు 6 సెం.మీ (2.4 అంగుళాలు) మందపాటి కాంక్రీట్ పొరలతో తయారు చేయబడింది. |- ! scope=row | కబానోన్ దె లీ కార్బూసియే | [[File:Cabanon Le Corbusier.jpg|125px|alt=A small cabin made of wood]] | data-sort-value="France, Roquebrune-Cap-Martin" | రోక్‌బ్రూన్-కాప్-మార్టిన్, ఫ్రాన్స్ | 1321-013 ---- {{cvt|0.198|ha|acre|2}} | <small>{{coord|43.7599|N|7.4635|E|format=dms}}</small> | 'కబానోన్ డి లే కార్బూసియర్' అనేది కేవలం రెండు కిటికీలు, 15 చదరపు మీటర్ల (160 చదరపు అడుగులు) కంటే తక్కువ విస్తీర్ణం కలిగిన ఒక చిన్న కుటీరం. ఇది 1951లో లే కార్బూసియర్ విహార గృహంగా నిర్మించబడింది.<ref name="f7283">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఇది అత్యంత పరిమిత స్థల వినియోగంతో కూడిన నివాస నమూనా గా రూపొందించబడింది, ఇందులో నిద్రించడానికి, పని చేయడానికి, మరుగుదొడ్డి, సింక్ వంటి సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కాపిటోల్ కాంప్లెక్స్ | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|125px|alt=A large building with a pool in front of it]] | data-sort-value="India, Chandigarh" | చండీగఢ్, భారతదేశం | 1321-014 ---- {{cvt|66|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|30|45|27|N|76|48|20|E}}</small> | చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్ అనేది చండీగఢ్‌లోని ఒక ప్రభుత్వ ప్రాంగణం.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|title=Le Corbusier's Capitol Complex a mess, in dire need of facelift|author=Khushboo Sandhu|date=10 March 2011|newspaper=[[Indian Express]]|access-date=18 July 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127083613/http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|archive-date=27 November 2013}}</ref> ఇందులో మూడు భవనాలు ఉన్నాయి: ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీ (చిత్రంలో ఉన్నది), సెక్రటేరియట్ భవనం, హైకోర్టు, నాలుగు స్మారక చిహ్నాలు (ఓపెన్ హ్యాండ్ మాన్యుమెంట్, జియోమెట్రిక్ హిల్, టవర్ ఆఫ్ షాడోస్, మార్టియర్స్ మాన్యుమెంట్), ఒక సరస్సు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|date=18 July 2016|title=Chandigarh's Capitol Complex is now a UNESCO heritage site: All you need to know|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719125628/http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|archive-date=19 July 2016|access-date=18 July 2016|newspaper=[[Hindustan Times]]}}</ref> హైకోర్టులో గొడుగు ఆకారంలో ఉన్న పైకప్పు మధ్యలో ఉన్న గట్టర్ వైపు వాలి ఉంటుంది. మొఘల్ వాస్తుశిల్పం నుండి ప్రేరణ పొందిన ఈ రూపం, "చట్టం రక్షిత ఆశ్రయం"కు ప్రతీక. కోర్టు గదులలో వేలాడదీయడానికి కార్బూసియర్ తొమ్మిది నైరూప్య వస్త్ర చిత్రాలను కూడా రూపొందించారు. ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలో స్కైలైట్ పైకప్పు హైపర్‌బొలాయిడ్ షెల్, పోర్టికోను కప్పి ఉంచే కొడవలి ఆకారపు పందిరి ఉన్నాయి. ఇవి రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ప్లాస్టిసిటీ, బలాన్ని కార్బూసియర్ ఎలా ఉపయోగించారో చూపిస్తాయి. చండీగఢ్ వాతావరణంలో వేడిని తగ్గించడానికి, ఈ మూడు భవనాలలో కాంక్రీట్ బ్రిజ్ సోలైల్ (సూర్యరశ్మి నుండి నీడ) కూడా ఉపయోగించబడింది. |- ! scope=row | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టూరెట్ | [[File:Sainte Marie de La Tourette 2007.jpg|125px|alt=A multi-storey building built on a slope]] | data-sort-value="France, Éveux" | ఎవె, ఫ్రాన్స్ | 1321-015 ---- {{cvt|17.923|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|49|10|N|4|37|21|E}}</small> | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టౌరెట్ అనేది 1960లో పూర్తి చేయబడిన ఒక డొమినికన్ ఆర్డర్ మఠం. దీనికి ఐదు అంతస్తులు ఉన్నాయి, వాటిలో రెండు భూగర్భంలో ఉన్నాయి, ఇందులో 104 గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7282">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ భవనం U-ఆకారపు ప్రణాళికపై ఆధారపడి ఉంది, సిస్టర్షియన్ కాన్వెంట్ల నుండి ప్రేరణ పొందింది. ఇది నిటారుగా ఉన్న వాలుపై ఉంది, కానీ స్తంభాల వాడకం కారణంగా ఆ వాలుకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. పై రెండు అంతస్తులలో సన్యాసుల గదులు, మధ్య అంతస్తులో గ్రంథాలయం, అధ్యయన గదులు ఉన్నాయి, అయితే క్రింది రెండు అంతస్తులు సామూహిక ఉపయోగం కోసం ఉన్నాయి, భోజనశాలను కలిగి ఉంటాయి. |- ! scope=row | మ్యూసీ నేషనల్ డెస్ బ్యూక్స్-ఆర్ట్స్ డి ఎల్'ఆక్సిడెంట్ | [[File:National museum of western art05s3200.jpg|125px|alt=A building with a walkway leading up to it]] | data-sort-value="Japan, Tokyo" | టోక్యో, జపాన్ | 1321-016 ---- {{cvt|0.93|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|35|42|55|N|139|46|33|E}}</small> | నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఆర్ట్ ప్రధాన భవనాన్ని లె కార్బూసియర్ రూపొందించారు. ఇది ఫార్ ఈస్ట్‌లో అతని పనికి ఏకైక ప్రతినిధి ఉదాహరణ.<ref name="c600">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zkkjpWYS8icC&dq=Matsukata+Kojiro&pg=PA124|title=The Architecture of Tokyo|author=Hiroshi Watanabe|date=20 March 2001|publisher=Edition Axel Menges|isbn=978-3-930698-93-6|page=|access-date=24 January 2026}}</ref> పారిశ్రామికవేత్త కోజిరో మత్సుకట సేకరించిన కళాఖండాల సేకరణను ఉంచడానికి ఈ మ్యూజియం నిర్మించబడింది.<ref name="l283">{{cite web|title=Outline: The National Museum of Western Art|url=https://www.nmwa.go.jp/en/about/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251101012314/https://www.nmwa.go.jp/en/|archive-date=1 November 2025|access-date=28 January 2026|publisher=[[National Museum of Western Art]]|quote=The National Museum of Western Art was established in April 1959 and was based on the Matsukata Collection}}</ref> ఈ భవనం రెండు అంతస్తులలో నిర్మించబడింది, పైకప్పు టెర్రస్‌ను కలిగి ఉంది. మధ్య భాగం స్కైలైట్‌ల ద్వారా వెలుగునిచ్చే ఒక ఏట్రియం. ఈ భవనంలో స్టిల్ట్స్, ర్యాంప్ వంటి లె కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఇతర అంశాలు కూడా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | మైసన్ డి లా కల్చర్ డి ఫర్మినీ | [[File:Maison de la culture à Firminy-Vert.jpg|125px|alt=A building next to a playing field]] | data-sort-value="France, Firminy" | ఫిర్మిని, ఫ్రాన్స్ | 1321-017 ---- {{cvt|2.601|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|22|59|N|4|17|21|E}}</small> |మైసన్ డి లా కల్చర్ అనేది ఫ్రాన్స్‌లోని లోయిర్ ప్రాంతంలోని ఫిర్మినిలో ఉన్న ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం.<ref name="f728">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ దీర్ఘచతురస్రాకార భవనం 112 మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది, ఇది ఒక కొండ అంచున ఉంది. భవనం అడ్డుకోత పుటాకార పైకప్పుతో తలక్రిందులుగా ఉన్న ట్రెపెజాయిడ్ ఆకారంలో ఉంటుంది. వంపు తిరిగిన పైకప్పు రెండు ముఖభాగాల మధ్య సాగదీయబడిన కేబుల్స్ ద్వారా ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇది వాస్తుశిల్పి ఒక కొత్త సాంకేతిక పరిష్కారం. భవనం పశ్చిమ ముఖభాగం కొండ అంచుపైకి క్యాంటిలివర్ లాగా ముందుకు పొడుచుకుని ఉంటుంది. స్తంభాలపై నిర్మించబడిన ఈ భవనంలోకి ప్రవేశం, తూర్పు ముఖభాగంలో ఉన్న ఒక ర్యాంప్, వరండా ద్వారా ఉంటుంది. అప్పటి ఫిర్మిని మేయర్ అభ్యర్థన మేరకు లె కార్బూసియర్ దక్షిణ గోడను ఒక ఉబ్బెత్తు అలంకరణతో అలంకరించారు. ఈ కూర్పు విరిగిన శిలువ రేఖల చుట్టూ నిర్మించబడింది, అతని చిత్రలేఖనం, శిల్పకళలో అతనికి ప్రియమైన కొన్ని ఇతివృత్తాలను, ఎద్దులతో సహా, ఇది కలిగి ఉంది. |} == ప్రాంత పటాలు == {| role=presentation | {{location map many |World | alt = Most of the sites are clustered in Europe with one each in Argentina, India and Japan | float = none | width = 400 | caption = Location of sites throughout the world (French sites excluded) | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates11 = {{coord|-34.9000|-57.9333}} | coordinates14 = {{coord|30.7500|76.8000}} | coordinates16 = {{coord|35.7000|139.7667}} }} | {{location map many |France | alt = Most of the European sites are in France, except for four scattered in Belgium, Germany and Switzerland | float = right | width = 400 | caption = Location of European sites in and around France | coordinates1 = {{coord|48.8500|2.2500}} | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates3 = {{coord|44.7833|0.6333}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates6 = {{coord|48.9167|2.0167}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates8 = {{coord|48.8333|2.2500}} | coordinates9 = {{coord|43.2500|5.3833}} | coordinates10 = {{coord|48.2833|6.9500}} | coordinates11 = {{coord|47.7000|6.6167}} | coordinates12 = {{coord|43.7500|7.4500}} | coordinates13 = {{coord|45.8167|4.6167}} | coordinates14 = {{coord|45.3667|4.2833}} }} |} 4q8oa0p08m9gthzrzis9nup6kxhinka 4936772 4936771 2026-08-16T18:42:25Z Nagarani Bethi 60383 /* నామినేషన్ చరిత్ర */ 4936772 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site|name=ఆధునిక ఉద్యమానికి విశిష్టమైన కృషి అయిన లీ కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|includes=మూడు ఖండాల్లో 17 ప్రాంతాలు|criteria={{UNESCO WHS type|(i)(ii)(vi)}} i, ii, vi|ID=1321|year=2016|area={{cvt|98.5|ha|sqmi}}|buffer_zone={{cvt|1409.4|ha|sqmi}}|hide_interactive_map=yes|image=Le Corbusier (1964).jpg|alt=వాస్తుశిల్పి లే కార్బూసియర్ 1964 నాటి చిత్రం|caption=ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందిన భవనాలను నిర్మించిన వాస్తుశిల్పి [[లె కార్బూసియర్]]|WHS=లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|Criteria=}} '''లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు''' అనేది ఫ్రాంకో-స్విస్ వాస్తుశిల్పి లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన, ఏడు దేశాలలో ఉన్న 17 నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల సమాహారంతో కూడిన ఒక '[[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]'. సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి' ఎలా ఉపయోగించబడిందో ఈ ప్రదేశాలు నిరూపిస్తాయి; అలాగే, ఒక నిర్దిష్ట నిర్మాణ శైలి, ఒక వాస్తుశిల్పికి ఉన్న ప్రపంచవ్యాప్త ప్రాచుర్యాన్ని ఇవి తెలియజేస్తాయి. 'లె కార్బూసియర్'గా ప్రసిద్ధి చెందిన చార్లెస్-ఎడ్వర్డ్ జానెరెట్ (1887–1965), ఒక వాస్తుశిల్పి, పట్టణ ప్రణాళికా నిపుణుడు, [[రచయిత]]; నేడు 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి'గా పిలువబడే విధానానికి ఆద్యులలో ఒకరిగా ఆయన నిలిచారు. ఆయన [[స్విట్జర్లాండ్|స్విట్జర్లాండ్‌]]లో జన్మించారు, 1930లో ఫ్రెంచ్ పౌరసత్వాన్ని పొందారు.<ref>{{Cite web |title=Biographie de Le Corbusier: 1929-1938: Le globe-trotter de l'architecture moderne |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |access-date=22 November 2023 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |language=fr |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122120245/https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |url-status=live }}</ref> ఆయన ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక భవనాలను రూపొందించారు,<ref name=":0">{{Cite book |author=Ian Birksted |url=https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |title=Le Corbusier and the Occult |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=9780262026482 |archive-date=18 July 2022 |access-date=23 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718122434/https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |url-status=live }}</ref> అలాగే మారుతున్న సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొత్త నిర్మాణ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టిన 20వ శతాబ్దపు ఆధునికవాద ఉద్యమంలో ఆయన ఒక ముఖ్యమైన ప్రతినిధిగా నిలిచారు. ఆయన పట్టణ ప్రణాళికా విధానంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకువచ్చారు, 'కాంగ్రెస్ ఇంటర్నేషనల్ డి ఆర్కిటెక్చర్ మోడర్న్' వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరిగా ఉన్నారు. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం (దీనిని "ఆధునిక ఉద్యమం" అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది 20వ శతాబ్దంలో ప్రాచుర్యం పొందిన ఒక వాస్తుశిల్ప ఉద్యమం. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అనేది 'ఫంక్షనలిజం' (అంటే, భవన నిర్మాణం దాని వినియోగం లేదా పనితీరుకు అనుగుణంగా ఉండాలి అనే సూత్రం), 'మినిమలిజం' (సరళత) వంటి సూత్రాల ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందింది. దీని ఫలితంగా అలంకరణలు తక్కువగా ఉండి, సాధారణంగా ఆధునిక సాంకేతికతలు, కొత్తగా అందుబాటులోకి వచ్చిన పదార్థాలతో (ముఖ్యంగా గాజు, ఉక్కు, కాంక్రీటు) నిర్మించబడిన భవనాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని భవనాలు వివిధ రకాలకు చెందినవి; వీటిలో స్వతంత్ర గృహాలు, అపార్ట్‌మెంట్ భవనాలు, ఒక కర్మాగారం, ఒక ప్రార్థనా మందిరం (చాపెల్), ఒక మఠం, శాసనసభ భవనం, ఒక మ్యూజియం, ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం ఉన్నాయి. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన 'వరల్డ్ హెరిటేజ్ కమిటీ' (ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ) 40వ సమావేశంలో, ఈ భవనాల సమూహాన్ని 2016లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు. ==నామినేషన్ చరిత్ర== 2006లో, లే కార్బూసియర్రూపొందించిన 14 నిర్మాణాల జాబితాను ఫ్రాన్స్ తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితా' కోసం నామినేట్ చేసింది.<ref name="p309">{{cite web |title=L'œuvre architecturale et urbaine de Le Corbusier |publisher=[[UNESCO]] |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |lang=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150302010424/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |archive-date=2 March 2015 |url-status=dead |access-date=23 January 2026 }}</ref> ఫ్రాన్స్ ప్రతిపాదించిన వాటితో పాటు, మరో 5 దేశాలకు చెందిన ప్రదేశాలు కూడా ఒక 'సీరియల్ సైట్' (అనేక ప్రదేశాల సమూహం)గా నామినేట్ చేయబడి సమర్పించబడ్డాయి. 2009లో, ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ఈ ఆస్తుల పరిశీలనను 2012 వరకు వాయిదా వేయాలని నిర్ణయించింది. ఎంపిక చేసిన ప్రదేశాలు, వాస్తుశిల్పంపై లే కార్బూసియర్ ప్రభావం గురించి మరింత బలమైన సమర్థనను వారు కోరారు. సాంస్కృతిక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల నామినేషన్ల విషయంలో యునెస్కోకు సలహాలు ఇచ్చే 'ఇంటర్నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆన్ మాన్యుమెంట్స్ అండ్ సైట్స్', చండీగఢ్‌కు సంబంధించిన పట్టణ ప్రణాళికా విధానాలు, ప్రభుత్వ భవనాలను నామినేషన్‌లో చేర్చకపోవడం ఒక "తీవ్రమైన లోపం" అని పేర్కొంది. 2011లో, 19 ప్రదేశాలతో కూడిన సవరించిన నామినేషన్ సమర్పించబడింది, అయితే "అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త విలువ" అనే అంశానికి సంబంధించిన సమర్థనను మరింత మెరుగుపరిచేందుకు వీలుగా WHC దీనిని వాయిదా వేసింది. 2015లో ఈ ప్రతిపాదనను సవరించి కేవలం 17 ప్రదేశాలకు పరిమితం చేశారు, అయితే ఇందులో చండీగఢ్‌లోని [[చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్]] కూడా చేర్చబడింది. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 40వ సమావేశంలో దీనిని అంగీకరించి, 2016లో ఈ ప్రదేశాన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు.<ref name="bbc">{{cite web |title=Le Corbusier works named as UN world heritage sites|publisher=[[BBC]]|date=17 July 2016|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36820119|access-date=2 February 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241129030816/https://www.bbc.com/news/world-europe-36820119|archive-date=29 November 2024}}</ref><ref name="d749">{{cite web |title=Le Corbusier buildings named UNESCO world heritage sites|publisher=[[France 24]]|date=17 July 2016|url=https://www.france24.com/en/20160717-le-corbusier-buildings-named-unesco-world-heritage-sites-france-swiss|access-date=2 February 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828022733/https://www.france24.com/en/20160717-le-corbusier-buildings-named-unesco-world-heritage-sites-france-swiss|archive-date=28 August 2025}}</ref> ఎంపిక చేసిన ఈ నిర్మాణాలు "20వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్పం, సమాజానికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రాథమిక అంశాలకు అద్భుతమైన పరిష్కారాన్ని" సూచిస్తున్నాయని, అలాగే "విస్తృత భౌగోళిక ప్రాంతాలపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయని" పరిగణించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతం మొత్తం, సాంస్కృతిక ప్రదేశాల ఎంపిక ప్రమాణాలలో 1 (మానవ సృజనాత్మక మేధస్సుకు ఒక అద్భుత కళాఖండం), 2 (కాలక్రమేణా మానవ విలువల ముఖ్యమైన మార్పిడి), 6 (అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త ప్రాముఖ్యత కలిగిన భావనలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం కలిగి ఉండటం) అనే ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది.<ref name="l832">{{cite web |title=The Criteria for Selection |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |access-date=7 February 2026 |archive-date=12 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |url-status=live }}</ref> 2025లో, ఈ ప్రదేశాలన్నింటి పరిరక్షణ స్థితి "సాధారణంగా సంతృప్తికరంగా" ఉందని ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ పేర్కొంది; వివిధ ప్రదేశాలలో నిర్వహణ, పునరుద్ధరణ పనులు కొనసాగుతుండగా, మరికొన్ని ప్రదేశాలలో భవిష్యత్తులో పునరుద్ధరణ పనులకు ప్రణాళికలు సిద్ధం చేయబడ్డాయి. అలాగే, తదుపరి సమీక్షను డిసెంబర్ 2026 నాటికి నిర్వహించాలని వారు కోరారు.<ref>{{cite web |title=State of Conservation: 2025 |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/soc/4831 |access-date=7 February 2026 }}</ref> == Sites == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|List of the sites}} |- ! scope=col | పేరు ! scope=col class="unsortable" | ఫోటో ! scope=col | స్థానం ! scope=col class="unsortable" | యునెస్కో గుర్తింపు ఆస్తి ప్రాంతం ! scope=col class="unsortable" | నిర్దేశాంకాలు ! scope=col class="unsortable" | వివరణ<ref name="2016NomFile">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |title=L’Œuvre architecturale de Le Corbusier: Proposition d’inscription sur la Liste du patrimoine mondial, présentée par l’Allemagne, l’Argentine, la Belgique, la France, l’Inde, le Japon et la Suisse. |lang=fr |year=2015 |trans-title=The Architectural Work of Le Corbusier: Proposal for inscription on the World Heritage List, submitted by Germany, Argentina, Belgium, France, India, Japan and Switzerland. |publisher=[[UNESCO]] |access-date=9 February 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122060757/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |archive-date=22 November 2025 }}</ref> |- ! scope=row | మైసన్స్ లా రోచె, విల్లా జెన్నెరెట్ | [[File:Villa La Roche 2013.jpg|125px|alt=A room with a high ceiling. An inclined walkway leads to an upper floor.]] | data-sort-value="France, Paris" | పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-001 ---- {{cvt|0.097|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|51|7|N|2|15|55|E}}</small> | లా రోష్-జీన్నెరెట్ హౌస్ అనేది పారిస్‌లోని 16వ అరాండిస్‌మెంట్‌లో ఉన్న ఒక జత సెమీ-డిటాచ్డ్ ఇళ్ళు. మైసన్ లా రోష్‌ను రౌల్ లా రోష్ తన క్యూబిస్ట్, ప్యూరిస్ట్ కళాకృతుల సేకరణను ప్రదర్శించడానికి రూపొందించారు. మైసన్ జీన్నెరెట్‌ను ఆల్బర్ట్ జీన్నెరెట్ (లె కార్బూసియర్ సోదరుడు), అతని భార్య, వారి ఇద్దరు పిల్లల కోసం రూపొందించారు. ఈ ఆస్తులలో ఫౌండేషన్ లె కార్బూసియర్ మ్యూజియం, కార్యాలయాలు ఉన్నాయి.<ref name="x906">{{cite web|date=26 July 2023|title=Les Maisons La Roche et Jeanneret à Paris|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007094246/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|archive-date=7 October 2025|access-date=8 February 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> లా రోష్ హౌస్‌లో, కార్బూసియర్ తాను "ఆర్కిటెక్చరల్ ప్రోమనేడ్" అని పిలిచే దానిని అమలు చేశాడు, దీని ప్రకారం వాస్తుశిల్పాన్ని ఒక ప్రత్యేకమైన వీక్షణ స్థానం నుండి కాకుండా, కదలికలో ఉన్నప్పుడు ఆస్వాదించడానికి రూపొందించబడింది. అనేక ద్వారాల ద్వారా, సాధారణంగా స్థలాన్ని విభజించే విభజనలు, తలుపులను తొలగించడం ద్వారా ప్రాదేశిక కొనసాగింపు సాధించబడుతుంది. ప్యూరిజం నుండి ఉద్భవించిన వాస్తుశిల్ప బహుళవర్ణత్వాన్ని కూడా ఉపయోగించారు, ఇది స్థలం అవగాహనకు దోహదం చేస్తుంది. జీన్నెరెట్ హౌస్‌లో, ఒక "విలోమ ప్రణాళిక" ఇంటి సాంప్రదాయ లేఅవుట్‌ను తిరగవేస్తుంది. తోట గ్రౌండ్ ఫ్లోర్‌కు బదులుగా టెర్రస్‌పై ఉండగా, లివింగ్, రిసెప్షన్ ప్రాంతాల కోసం ఉద్దేశించిన అంతస్తును రూఫ్ టెర్రస్‌కు కొంచెం కిందకు తరలించారు. రెండు ఇళ్లలోనూ ముఖభాగాలు బరువును మోయనివిగా ఉన్నాయి, దీనివల్ల పొడవైన రిబ్బన్ కిటికీలను అమర్చడం సాధ్యమైంది. |- ! scope=row | పెటిట్ విల్లా au బోర్డ్ డు లాక్ లెమాన్ | [[File:Cors04.jpg|125px|alt=A house at the edge of a body of water]] | data-sort-value="Switzerland, Corseaux" | కోర్సో, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-002 ---- {{cvt|0.04|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|28|6|N|6|49|46|E}}</small> | విల్లా "లే లాక్" లే కార్బుసియర్ అనేది కోర్సోలోని జెనీవా సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న ఒక నివాస భవనం. దీనిని 1923, 1924 మధ్య లే కార్బుసియర్, అతని కజిన్, పియరీ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు. ఈ భవనాన్ని లే కార్బుసియర్ తల్లిదండ్రుల కోసం రూపొందించారు, ఇది లే కార్బుసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఐదు సూత్రాలలో మూడింటిని ఉపయోగించుకుంటుంది: స్వేచ్ఛా ప్రణాళిక, పైకప్పు టెర్రస్, "రిబ్బన్" కిటికీ.<ref name="geo-admin">{{cite web|title=Villa Le Lac (Route de Lavaux No 21)|url=https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112328/https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|archive-date=5 October 2025|access-date=23 January 2026|publisher=Government of [[Switzerland]]}}</ref> ఇంటి ఒక వైపు సరస్సు వైపు ఉంటుంది, అయితే మిగిలిన మూడు వైపులా కంచెలు ఉన్నాయి. సరస్సు వైపు ఉన్న ముఖభాగానికి అల్యూమినియం షీటింగ్‌ను అమర్చారు, దాని పొడవునా దాదాపు మొత్తం 11 మీ (36 అడుగులు) పొడవైన క్షితిజ సమాంతర రిబ్బన్ కిటికీ ఉంటుంది. గార్డెన్ టెర్రస్‌లో ఒక చిన్న స్టూడియో కూడా ఉంది. ఇంట్లో, పడకగదులు ఇంటి తూర్పున ఉన్న ప్రధాన నివాస ప్రాంతం చుట్టూ సమూహంగా ఉండగా, వంటగది, స్నానాలగది, మరుగుదొడ్లు పశ్చిమాన సమూహంగా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సిటే ఫ్రూజెస్ డి పెస్సాక్ | [[File:Cité Frugès, Pessac 08.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="France, Pessac" | పెస్సాక్, ఫ్రాన్స్ | 1321-003 ---- {{cvt|2.179|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|44|47|56|N|0|38|52|W}}</small> | సిటే ఫ్రూగెస్ డి పెస్సాక్ అనేది బోర్డోలో ఉన్న ఒక గృహనిర్మాణ ప్రాజెక్ట్, దీనిని 1924లో పారిశ్రామికవేత్త హెన్రీ ఫ్రూగెస్ ప్రారంభించారు. ఇది కార్మికుల నివాసంగా ఉపయోగపడాలనే ఉద్దేశ్యంతో నిర్మించబడింది, దీనిని లె కార్బూసియర్, పియర్ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు, వీరే మాస్టర్ ప్లాన్, వ్యక్తిగత భవనాలకు బాధ్యత వహించారు.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|title=Architecture View; Le Corbusier's Housing Project - Flexible Enough To Endure|author=Ada Louise Huxtable|date=15 March 1981|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=23 January 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112624/https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|archive-date=5 October 2025}}</ref> వాస్తుశిల్పులు ఈ స్థలాన్ని భవన నిర్మాణంలో ప్రామాణీకరణ కోసం ఒక ప్రయోగంగా పరిగణించారు. ఈ ఇళ్లను B1L అనే ప్రాథమిక వాస్తుశైలిలో రూపొందించారు, ఇందులో ఒక్కొక్కటి ఒకటిన్నర బేలతో రెండు అంతస్తులు ఉంటాయి. పునరావృతం కాకుండా ఉండేందుకు, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అదనపు బేలను జోడించారు, దీనివల్ల ఐదు విభిన్న రకాల ఇళ్లు ఏర్పడ్డాయి. |- ! scope=row | మేసన్ గియెట్ | [[File:Antwerp Corbusier Maison Guiette 01.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="Belgium, Antwerp" | ఆంట్‌వెర్ప్, బెల్జియం | 1321-004 ---- {{cvt|0.0103|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|51|11|1|N|4|23|36|E}}</small> | మైసన్ గియెట్, లెస్ ప్యూప్లియర్స్ అని కూడా పిలువబడేది, ఆంట్వెర్ప్‌లోని ఒక ఇల్లు. దీనిని 1926లో లె కార్బూసియర్ రూపొందించగా, 1927లో నిర్మించారు. ఇది చిత్రకారుడు, కళా విమర్శకుడైన రెనే గియెట్ స్టూడియో, నివాస గృహంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Maison Guiette, Anvers, Belgique, 1926|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074924/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|archive-date=10 November 2025|access-date=26 November 2015|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కింది అంతస్తులో (వీధికి దూరంగా) నివాస గది, వంటగది, నిల్వ గది ఉన్నాయి. మొదటి అంతస్తులో ముందు వైపు ప్రధాన పడకగదులు, వెనుక వైపు పిల్లల పడకగదులు, వాటి మధ్య స్నానాల గదులు ఉన్నాయి. రెండవ అంతస్తులో పనిమనిషి గది, ఒక నిల్వ గది, ఒక స్టూడియో ఉన్నాయి. విదేశాలలో కార్బూసియర్‌కు ఇది మొదటి ప్రాజెక్ట్ కాబట్టి, ఇది అతని పనికి యూరోపియన్ గుర్తింపును సూచిస్తుంది. |- ! scope=row | మైసన్స్ డి లా వీసెన్‌హాఫ్-సీడ్‌లుంగ్ | [[File:Weissenhof Corbusier 03 cropped2.jpg|125px|alt=A long two-storey building]] | data-sort-value="Germany, Stuttgart" | స్టట్‌గార్ట్, జర్మనీ | 1321-005 ---- {{cvt|0.1165|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|48|0|N|9|10|40|E}}</small> | ఈ జాబితాలో స్టట్‌గార్ట్‌లోని వైసెన్‌హాఫ్ ఎస్టేట్ అనే గృహ సముదాయానికి చెందిన రెండు భవనాలు ఉన్నాయి. ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి అంతర్జాతీయ ప్రదర్శన అయిన 1927 డ్యూట్షర్ వెర్క్‌బండ్ ఎగ్జిబిషన్ కోసం దీనిని నిర్మించారు.<ref>{{Cite web|date=4 October 2018|title=AD Classics: Weissenhof-Siedlung Houses 14 and 15 / Le Corbusier + Pierre Jeanneret|url=https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129212700/https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|archive-date=29 January 2024|access-date=16 April 2022|publisher=[[ArchDaily]]|language=en-US}}</ref><ref name="m984">{{cite web|date=17 May 2024|title=Le Corbusier, Pierre Jeanneret, Weissenhof-Siedlung Houses, Stuttgart, Germany, 1927|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209194956/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|archive-date=9 December 2025|access-date=23 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కార్బూసియర్ తన డోమ్-ఇనో నిర్మాణ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, ఇళ్లలోని బరువు మోసే నిర్మాణం, విభజన అంశాల మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని సృష్టించాడు. ఈ ఇల్లు ఘనాకారంలో ఉంటుంది, ఇందులో కనిపించే స్తంభాలు, భూమిలోకి చొచ్చుకుపోయిన నేలమాళిగ ఉన్నాయి. |- ! scope=row | విల్లా సవోయే,లాగ్ డు జార్డినర్ | [[File:VillaSavoye.jpg|125px|alt=A two-storey building]] | data-sort-value="France, Poissy" | పోయిసీ, ఫ్రాన్స్ | 1321-006 ---- {{cvt|1.036|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|55|28|N|2|1|42|E}}</small> |విల్లా సవోయ్ అనేది పారిస్ శివార్లలోని పోయిస్సీలో ఉన్న ఒక విల్లా, గేట్ లాడ్జ్. దీనిని 1928, 1931 మధ్య రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ఉపయోగించి నిర్మించారు.<ref name="h191">{{cite web|title=La villa Savoye|url=https://www-monuments--nationaux-fr.translate.goog/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124151135/https://www.monuments-nationaux.fr/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|archive-date=24 January 2026|access-date=24 January 2026|publisher=[[Centre des monuments nationaux]]|language=fr}}</ref> ఈ ఇల్లు నాలుగు సమాన ముఖాలు కలిగిన ఒక సాధారణ సమాంతర చతుర్భుజం, ఇది స్తంభాలపై నిర్మించబడి, పైకప్పు టెర్రస్, సోలారియంతో కప్పబడి ఉంటుంది. లె కార్బూసియర్ ఇతర నిర్మాణాలతో ఉమ్మడిగా కనిపించే లక్షణాలలో కింది అంతస్తును తొలగించడం, స్తంభాలపై ఎత్తైన భాగం, గాజు ఉపరితలాలపై ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం, ఉపయోగించిన పదార్థాల ఆకృతిని చెరిపివేయడానికి పాలీక్రోమీని ఉపయోగించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంగణంలో ఒక తోటమాలి కుటుంబం కోసం ఉద్దేశించిన ఒక చిన్న ఇల్లు కూడా ఉంది. ఇది 1929లో ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌లో జరిగిన మొదటి CIAM కాంగ్రెస్‌లో లె కార్బూసియర్, పియరీ జెన్నెరెట్ సమర్పించిన కనిష్ట గృహనిర్మాణానికి ఒక నమూనాగా నిలిచింది. ఇది 3 నుండి 4 మంది కోసం రూపొందించబడింది, కేవలం 30 చదరపు మీటర్ల (320 చదరపు అడుగుల) నివాస స్థలాన్ని మాత్రమే అందిస్తుంది. ఇందులో ఒక లివింగ్ రూమ్‌కు ఇరువైపులా నాలుగు చిన్న గదులు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే | [[File:Geneve immeuble Clarte 2011-08-02 13 55 36 PICT3664.JPG|125px|alt=The facade of an eight-storey building mostly made up of windows]] | data-sort-value="Switzerland, Genève" | జెనీవా, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-007 ---- {{cvt|0.15|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|12|1|N|6|9|23|E}}</small> | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే జెనీవాలో ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్మెంట్ భవనం. భవనం రూపకల్పన ప్రక్రియ 1928 నుండి ప్రారంభమైంది, ఇది 1931, 1932 మధ్య నిర్మించబడింది. ఇది విభిన్న కాన్ఫిగరేషన్‌లు, పరిమాణాల 48 ఫ్రీ-ప్లాన్ యూనిట్‌లను కలిగి ఉంది.<ref name="x323">{{cite web|date=26 July 2023|title=Le Corbusier, Immeuble Clarté, Genève, Suisse, 1930|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216005442/https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|archive-date=16 December 2025|access-date=24 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]|language=fr}}</ref><ref name="Geneva">{{cite web|date=24 August 2007|title=Restauration de l'immeuble Clarté de Le Corbusier|url=http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814051856/http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|archive-date=14 August 2016|access-date=24 January 2026|publisher=[[Canton of Geneva]]|lang=fr}}</ref> ఈ భవనం ఉత్తరం, దక్షిణం వైపుల ముఖభాగాలను అందిస్తుంది, ఇవి స్లైడింగ్ కిటికీలు, గాజు తలుపులతో రూపొందించబడ్డాయి. దక్షిణం వైపున మొదటి, మూడవ, ఐదవ అంతస్తులలో పొడవైన బాహ్య బాల్కనీలు ఉన్నాయి, ఉత్తరం వైపు ఇవి రెండవ, నాల్గవ, ఆరవ అంతస్తులలో ఉన్నాయి. బాల్కనీలు దిగువ అంతస్తులకు సన్‌షేడ్‌లుగా పనిచేస్తాయి, కాన్వాస్ గుడారాలతో అమర్చబడి ఉంటాయి. |- ! scope=row | Immeuble locatif à la Porte Molitor | [[File:Immeuble molitor 00.JPG|125px|alt=An apartment building]] | data-sort-value="France, Paris, Boulogne-Billancourt" | బౌలోన్-బిల్లన్‌కోర్ట్, పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-008 ---- {{cvt|0.032|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|50|36|N|2|15|5|E}}</small> | ఇమ్మూబుల్ మోలిటర్ అనేది పారిస్‌లో 1931, 1934 మధ్య నిర్మించబడిన ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్‌మెంట్ భవనం.<ref name="f7284">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> దీని తూర్పు, పడమర వైపులా టెంపర్డ్ గ్లాస్, గాజు ఇటుకలతో చేసిన పూర్తిగా గాజు ముఖభాగాలు ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తు 2 లేదా 3 అపార్ట్‌మెంట్‌లుగా విభజించబడింది. కార్బూసియర్ ఈ భవనం 7వ, 8వ అంతస్తులను కొనుగోలు చేసి, వాటిని ఒక అపార్ట్‌మెంట్, స్టూడియోగా మార్చారు, ఇది 1965లో ఆయన మరణించే వరకు నగరంలో ఆయన స్థావరంగా పనిచేసింది. |- ! scope=row | యూనిటే డి హాబిటేషన్ మార్సెయిల్ (సిటీ రేడియూస్) | [[File:La Cité Radieuse 01.jpg|125px|alt=A large apartment building]] | data-sort-value="France, Marseille" | మార్సెయిల్, ఫ్రాన్స్ | 1321-009 ---- {{cvt|3.648|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|43|15|41|N|5|23|46|E}}</small> | యూనిటే డి'హాబిటేషన్ అనేది సామూహిక ఉత్పత్తి కోసం ఉద్దేశించిన ఒక కొత్త గృహ నిర్మాణ నమూనా. ఇది పదిహేడు అంతస్తుల ఎత్తులో ఉంది, 1,600 మందికి నివాసం కల్పించేలా రూపొందించబడింది. ఈ భవనంలో వివిధ రకాల అపార్ట్‌మెంట్లు, అలాగే దుకాణాలు, సామూహిక గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7285">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> అపార్ట్‌మెంట్లు మూడు ప్రామాణిక మాడ్యూల్స్ (వంటగది, ఉమ్మడి గది; ప్రధాన పడకగది, టాయిలెట్, స్నానాలగది;, పిల్లల పడకగది) ఎనిమిది విభిన్న కలయికలలో ఉంటాయి. ఈ కలయికలు ఒక వ్యక్తి అపార్ట్‌మెంట్ నుండి ఎనిమిది మంది పిల్లల వరకు ఉన్న కుటుంబాల కోసం ఉద్దేశించిన వాటి వరకు ఉంటాయి. టెర్రస్‌పై ఒక వ్యాయామశాల, మూడు తరగతి గదుల ప్రీస్కూల్, నాటక ప్రదర్శనల కోసం ఒక వేదిక ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సెయింట్-డియేలోని తయారీ కేంద్రం |<!--[[File:|125px]]--> | data-sort-value="France, Saint-Dié-des-Vosges" | సెయింట్-డి-డె-వోస్జ్, ఫ్రాన్స్ | 1321-010 ---- {{cvt|0.762|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|17|27|N|6|57|1|E}}</small> | క్లాడ్, డువాల్ హోసియరీ ఫ్యాక్టరీ అనేది లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన ఏకైక పారిశ్రామిక భవనం. ఇది పైల్స్ మీద నిర్మించిన మూడు అంతస్తులను కలిగి ఉంది, 1950లో పూర్తయింది.<ref name="f7286">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> భవనం మూడు అంతస్తులలో ఫాబ్రిక్, వస్త్ర భాగాలను ప్రాసెస్ చేసే వర్క్‌షాప్‌లు ఉన్నాయి, కాంక్రీట్ సన్‌షేడ్‌ల ద్వారా రక్షించబడిన గాజు ముఖభాగాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఐరోపాలో ఇలా చేయడం ఇదే మొదటిసారి. పైకప్పు టెర్రస్‌లో పరిపాలనా కార్యాలయాలు, ఒక సమావేశ గది ​​మరియు ఒక ఆర్కైవ్ గది ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కురుచెట్ హౌస్ | [[File:Curutchet.jpg|125px|alt=A three-storey house]] | data-sort-value="Argentina, La Plata" | లా ప్లాటా, అర్జెంటీనా | 1321-011 ---- {{cvt|0.027|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|34|54|41|S|57|56|30|W}}</small> | లా ప్లాటాలోని కురుట్చెట్ హౌస్‌ను 1948లో సర్జన్ అయిన డాక్టర్ పెడ్రో డొమింగో కురుట్చెట్ నిర్మించారు.<ref name="f7287">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ మూడు అంతస్తుల భవనం రెండు వేర్వేరు విభాగాలుగా విభజించబడింది: పని చేసే ప్రదేశం, నివాస గదులు. కన్సల్టింగ్ గదులు మొదటి అంతస్తులో ఉన్నాయి. నివాస గదులు భవనం వెనుక భాగంలో ఉన్నాయి. కన్సల్టింగ్ గదుల పైకప్పు, లివింగ్, డైనింగ్ గదులకు టెర్రస్‌గా ఉపయోగపడుతుంది. పడక గదులు పై అంతస్తులో ఉన్నాయి. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అంతర్జాతీయీకరణకు ఈ భవనం నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. |- ! scope=row | చాపెల్లె నోట్రే-డామ్-డు-హౌట్ డి రోన్‌చాంప్ | [[File:RonchampsBruxelles.jpg|125px|alt=A triangular building with a cylindrical structure behind it]] | data-sort-value="France, Ronchamp" | రాన్‌చాంప్, ఫ్రాన్స్ | 1321-012 ---- {{cvt|2.734|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|47|42|16|N|6|37|15|E}}</small> | నోట్రే-డామ్ డు హాట్ అనేది రోన్‌చాంప్‌లోని ఒక రోమన్ కాథలిక్ ప్రార్థనా మందిరం. దీనిని 1950లో నిర్మించారు.<ref name="f7288">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> శిలువ ఆకారంలో ఉండే సాంప్రదాయ చర్చిల వలె కాకుండా, నోట్రే-డామ్ డు హాట్ ఒక అసమాన ప్రణాళికను కలిగి ఉంది, ఇందులో ప్రక్క నడవలు లేదా ట్రాన్సెప్ట్ లేకుండా ఒకే గది ఉంటుంది. ఉప-ప్రదేశాలను వేరు చేయడానికి కాంతిని ఉపయోగిస్తారు; బలిపీఠం తెలుపు లేదా రంగు కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది, ఇది దక్షిణ ముఖభాగం ద్వారా వ్యాపిస్తుంది, ఈ ముఖభాగం వివిధ పరిమాణాలలో అనేక రంధ్రాలతో ఉంటుంది. గోడలకు, షెల్ పైకప్పుకు మధ్య ఒక ఖాళీ ఉంది, ఈ పైకప్పు 2.26 మీ (7 అడుగుల 5 అంగుళాలు) దూరంలో అమర్చబడిన రెండు 6 సెం.మీ (2.4 అంగుళాలు) మందపాటి కాంక్రీట్ పొరలతో తయారు చేయబడింది. |- ! scope=row | కబానోన్ దె లీ కార్బూసియే | [[File:Cabanon Le Corbusier.jpg|125px|alt=A small cabin made of wood]] | data-sort-value="France, Roquebrune-Cap-Martin" | రోక్‌బ్రూన్-కాప్-మార్టిన్, ఫ్రాన్స్ | 1321-013 ---- {{cvt|0.198|ha|acre|2}} | <small>{{coord|43.7599|N|7.4635|E|format=dms}}</small> | 'కబానోన్ డి లే కార్బూసియర్' అనేది కేవలం రెండు కిటికీలు, 15 చదరపు మీటర్ల (160 చదరపు అడుగులు) కంటే తక్కువ విస్తీర్ణం కలిగిన ఒక చిన్న కుటీరం. ఇది 1951లో లే కార్బూసియర్ విహార గృహంగా నిర్మించబడింది.<ref name="f7283">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఇది అత్యంత పరిమిత స్థల వినియోగంతో కూడిన నివాస నమూనా గా రూపొందించబడింది, ఇందులో నిద్రించడానికి, పని చేయడానికి, మరుగుదొడ్డి, సింక్ వంటి సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కాపిటోల్ కాంప్లెక్స్ | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|125px|alt=A large building with a pool in front of it]] | data-sort-value="India, Chandigarh" | చండీగఢ్, భారతదేశం | 1321-014 ---- {{cvt|66|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|30|45|27|N|76|48|20|E}}</small> | చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్ అనేది చండీగఢ్‌లోని ఒక ప్రభుత్వ ప్రాంగణం.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|title=Le Corbusier's Capitol Complex a mess, in dire need of facelift|author=Khushboo Sandhu|date=10 March 2011|newspaper=[[Indian Express]]|access-date=18 July 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127083613/http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|archive-date=27 November 2013}}</ref> ఇందులో మూడు భవనాలు ఉన్నాయి: ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీ (చిత్రంలో ఉన్నది), సెక్రటేరియట్ భవనం, హైకోర్టు, నాలుగు స్మారక చిహ్నాలు (ఓపెన్ హ్యాండ్ మాన్యుమెంట్, జియోమెట్రిక్ హిల్, టవర్ ఆఫ్ షాడోస్, మార్టియర్స్ మాన్యుమెంట్), ఒక సరస్సు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|date=18 July 2016|title=Chandigarh's Capitol Complex is now a UNESCO heritage site: All you need to know|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719125628/http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|archive-date=19 July 2016|access-date=18 July 2016|newspaper=[[Hindustan Times]]}}</ref> హైకోర్టులో గొడుగు ఆకారంలో ఉన్న పైకప్పు మధ్యలో ఉన్న గట్టర్ వైపు వాలి ఉంటుంది. మొఘల్ వాస్తుశిల్పం నుండి ప్రేరణ పొందిన ఈ రూపం, "చట్టం రక్షిత ఆశ్రయం"కు ప్రతీక. కోర్టు గదులలో వేలాడదీయడానికి కార్బూసియర్ తొమ్మిది నైరూప్య వస్త్ర చిత్రాలను కూడా రూపొందించారు. ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలో స్కైలైట్ పైకప్పు హైపర్‌బొలాయిడ్ షెల్, పోర్టికోను కప్పి ఉంచే కొడవలి ఆకారపు పందిరి ఉన్నాయి. ఇవి రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ప్లాస్టిసిటీ, బలాన్ని కార్బూసియర్ ఎలా ఉపయోగించారో చూపిస్తాయి. చండీగఢ్ వాతావరణంలో వేడిని తగ్గించడానికి, ఈ మూడు భవనాలలో కాంక్రీట్ బ్రిజ్ సోలైల్ (సూర్యరశ్మి నుండి నీడ) కూడా ఉపయోగించబడింది. |- ! scope=row | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టూరెట్ | [[File:Sainte Marie de La Tourette 2007.jpg|125px|alt=A multi-storey building built on a slope]] | data-sort-value="France, Éveux" | ఎవె, ఫ్రాన్స్ | 1321-015 ---- {{cvt|17.923|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|49|10|N|4|37|21|E}}</small> | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టౌరెట్ అనేది 1960లో పూర్తి చేయబడిన ఒక డొమినికన్ ఆర్డర్ మఠం. దీనికి ఐదు అంతస్తులు ఉన్నాయి, వాటిలో రెండు భూగర్భంలో ఉన్నాయి, ఇందులో 104 గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7282">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ భవనం U-ఆకారపు ప్రణాళికపై ఆధారపడి ఉంది, సిస్టర్షియన్ కాన్వెంట్ల నుండి ప్రేరణ పొందింది. ఇది నిటారుగా ఉన్న వాలుపై ఉంది, కానీ స్తంభాల వాడకం కారణంగా ఆ వాలుకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. పై రెండు అంతస్తులలో సన్యాసుల గదులు, మధ్య అంతస్తులో గ్రంథాలయం, అధ్యయన గదులు ఉన్నాయి, అయితే క్రింది రెండు అంతస్తులు సామూహిక ఉపయోగం కోసం ఉన్నాయి, భోజనశాలను కలిగి ఉంటాయి. |- ! scope=row | మ్యూసీ నేషనల్ డెస్ బ్యూక్స్-ఆర్ట్స్ డి ఎల్'ఆక్సిడెంట్ | [[File:National museum of western art05s3200.jpg|125px|alt=A building with a walkway leading up to it]] | data-sort-value="Japan, Tokyo" | టోక్యో, జపాన్ | 1321-016 ---- {{cvt|0.93|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|35|42|55|N|139|46|33|E}}</small> | నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఆర్ట్ ప్రధాన భవనాన్ని లె కార్బూసియర్ రూపొందించారు. ఇది ఫార్ ఈస్ట్‌లో అతని పనికి ఏకైక ప్రతినిధి ఉదాహరణ.<ref name="c600">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zkkjpWYS8icC&dq=Matsukata+Kojiro&pg=PA124|title=The Architecture of Tokyo|author=Hiroshi Watanabe|date=20 March 2001|publisher=Edition Axel Menges|isbn=978-3-930698-93-6|page=|access-date=24 January 2026}}</ref> పారిశ్రామికవేత్త కోజిరో మత్సుకట సేకరించిన కళాఖండాల సేకరణను ఉంచడానికి ఈ మ్యూజియం నిర్మించబడింది.<ref name="l283">{{cite web|title=Outline: The National Museum of Western Art|url=https://www.nmwa.go.jp/en/about/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251101012314/https://www.nmwa.go.jp/en/|archive-date=1 November 2025|access-date=28 January 2026|publisher=[[National Museum of Western Art]]|quote=The National Museum of Western Art was established in April 1959 and was based on the Matsukata Collection}}</ref> ఈ భవనం రెండు అంతస్తులలో నిర్మించబడింది, పైకప్పు టెర్రస్‌ను కలిగి ఉంది. మధ్య భాగం స్కైలైట్‌ల ద్వారా వెలుగునిచ్చే ఒక ఏట్రియం. ఈ భవనంలో స్టిల్ట్స్, ర్యాంప్ వంటి లె కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఇతర అంశాలు కూడా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | మైసన్ డి లా కల్చర్ డి ఫర్మినీ | [[File:Maison de la culture à Firminy-Vert.jpg|125px|alt=A building next to a playing field]] | data-sort-value="France, Firminy" | ఫిర్మిని, ఫ్రాన్స్ | 1321-017 ---- {{cvt|2.601|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|22|59|N|4|17|21|E}}</small> |మైసన్ డి లా కల్చర్ అనేది ఫ్రాన్స్‌లోని లోయిర్ ప్రాంతంలోని ఫిర్మినిలో ఉన్న ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం.<ref name="f728">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ దీర్ఘచతురస్రాకార భవనం 112 మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది, ఇది ఒక కొండ అంచున ఉంది. భవనం అడ్డుకోత పుటాకార పైకప్పుతో తలక్రిందులుగా ఉన్న ట్రెపెజాయిడ్ ఆకారంలో ఉంటుంది. వంపు తిరిగిన పైకప్పు రెండు ముఖభాగాల మధ్య సాగదీయబడిన కేబుల్స్ ద్వారా ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇది వాస్తుశిల్పి ఒక కొత్త సాంకేతిక పరిష్కారం. భవనం పశ్చిమ ముఖభాగం కొండ అంచుపైకి క్యాంటిలివర్ లాగా ముందుకు పొడుచుకుని ఉంటుంది. స్తంభాలపై నిర్మించబడిన ఈ భవనంలోకి ప్రవేశం, తూర్పు ముఖభాగంలో ఉన్న ఒక ర్యాంప్, వరండా ద్వారా ఉంటుంది. అప్పటి ఫిర్మిని మేయర్ అభ్యర్థన మేరకు లె కార్బూసియర్ దక్షిణ గోడను ఒక ఉబ్బెత్తు అలంకరణతో అలంకరించారు. ఈ కూర్పు విరిగిన శిలువ రేఖల చుట్టూ నిర్మించబడింది, అతని చిత్రలేఖనం, శిల్పకళలో అతనికి ప్రియమైన కొన్ని ఇతివృత్తాలను, ఎద్దులతో సహా, ఇది కలిగి ఉంది. |} == ప్రాంత పటాలు == {| role=presentation | {{location map many |World | alt = చాలా వరకు ప్రదేశాలు ఐరోపాలో కేంద్రీకృతమై ఉండగా, అర్జెంటీనా, భారతదేశం, జపాన్‌లలో ఒక్కొక్కటి ఉన్నాయి. | float = none | width = 400 | caption = ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రదేశాల స్థానాలు (ఫ్రెంచ్ ప్రదేశాలు మినహాయించబడ్డాయి) | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates11 = {{coord|-34.9000|-57.9333}} | coordinates14 = {{coord|30.7500|76.8000}} | coordinates16 = {{coord|35.7000|139.7667}} }} | {{location map many |France | alt = Most of the European sites are in France, except for four scattered in Belgium, Germany and Switzerland | float = right | width = 400 | caption = ఫ్రాన్స్ మరియు దాని పరిసర ప్రాంతాలలో ఉన్న యూరోపియన్ స్థలాల ఉనికి | coordinates1 = {{coord|48.8500|2.2500}} | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates3 = {{coord|44.7833|0.6333}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates6 = {{coord|48.9167|2.0167}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates8 = {{coord|48.8333|2.2500}} | coordinates9 = {{coord|43.2500|5.3833}} | coordinates10 = {{coord|48.2833|6.9500}} | coordinates11 = {{coord|47.7000|6.6167}} | coordinates12 = {{coord|43.7500|7.4500}} | coordinates13 = {{coord|45.8167|4.6167}} | coordinates14 = {{coord|45.3667|4.2833}} }} |} == మూలాలు == {{Reflist}}<references /> [[వర్గం:వాస్తు శాస్త్రం]] [[వర్గం:నిర్మాణాలు]] [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాలు]] 16c7myd20taj0vxpoo6m6lyo0bf2imy 4936779 4936772 2026-08-16T18:50:30Z Nagarani Bethi 60383 /* Sites */ 4936779 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site|name=ఆధునిక ఉద్యమానికి విశిష్టమైన కృషి అయిన లీ కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|includes=మూడు ఖండాల్లో 17 ప్రాంతాలు|criteria={{UNESCO WHS type|(i)(ii)(vi)}} i, ii, vi|ID=1321|year=2016|area={{cvt|98.5|ha|sqmi}}|buffer_zone={{cvt|1409.4|ha|sqmi}}|hide_interactive_map=yes|image=Le Corbusier (1964).jpg|alt=వాస్తుశిల్పి లే కార్బూసియర్ 1964 నాటి చిత్రం|caption=ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందిన భవనాలను నిర్మించిన వాస్తుశిల్పి [[లె కార్బూసియర్]]|WHS=లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|Criteria=}} '''లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు''' అనేది ఫ్రాంకో-స్విస్ వాస్తుశిల్పి లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన, ఏడు దేశాలలో ఉన్న 17 నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల సమాహారంతో కూడిన ఒక '[[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]'. సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి' ఎలా ఉపయోగించబడిందో ఈ ప్రదేశాలు నిరూపిస్తాయి; అలాగే, ఒక నిర్దిష్ట నిర్మాణ శైలి, ఒక వాస్తుశిల్పికి ఉన్న ప్రపంచవ్యాప్త ప్రాచుర్యాన్ని ఇవి తెలియజేస్తాయి. 'లె కార్బూసియర్'గా ప్రసిద్ధి చెందిన చార్లెస్-ఎడ్వర్డ్ జానెరెట్ (1887–1965), ఒక వాస్తుశిల్పి, పట్టణ ప్రణాళికా నిపుణుడు, [[రచయిత]]; నేడు 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి'గా పిలువబడే విధానానికి ఆద్యులలో ఒకరిగా ఆయన నిలిచారు. ఆయన [[స్విట్జర్లాండ్|స్విట్జర్లాండ్‌]]లో జన్మించారు, 1930లో ఫ్రెంచ్ పౌరసత్వాన్ని పొందారు.<ref>{{Cite web |title=Biographie de Le Corbusier: 1929-1938: Le globe-trotter de l'architecture moderne |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |access-date=22 November 2023 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |language=fr |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122120245/https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |url-status=live }}</ref> ఆయన ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక భవనాలను రూపొందించారు,<ref name=":0">{{Cite book |author=Ian Birksted |url=https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |title=Le Corbusier and the Occult |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=9780262026482 |archive-date=18 July 2022 |access-date=23 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718122434/https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |url-status=live }}</ref> అలాగే మారుతున్న సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొత్త నిర్మాణ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టిన 20వ శతాబ్దపు ఆధునికవాద ఉద్యమంలో ఆయన ఒక ముఖ్యమైన ప్రతినిధిగా నిలిచారు. ఆయన పట్టణ ప్రణాళికా విధానంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకువచ్చారు, 'కాంగ్రెస్ ఇంటర్నేషనల్ డి ఆర్కిటెక్చర్ మోడర్న్' వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరిగా ఉన్నారు. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం (దీనిని "ఆధునిక ఉద్యమం" అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది 20వ శతాబ్దంలో ప్రాచుర్యం పొందిన ఒక వాస్తుశిల్ప ఉద్యమం. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అనేది 'ఫంక్షనలిజం' (అంటే, భవన నిర్మాణం దాని వినియోగం లేదా పనితీరుకు అనుగుణంగా ఉండాలి అనే సూత్రం), 'మినిమలిజం' (సరళత) వంటి సూత్రాల ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందింది. దీని ఫలితంగా అలంకరణలు తక్కువగా ఉండి, సాధారణంగా ఆధునిక సాంకేతికతలు, కొత్తగా అందుబాటులోకి వచ్చిన పదార్థాలతో (ముఖ్యంగా గాజు, ఉక్కు, కాంక్రీటు) నిర్మించబడిన భవనాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని భవనాలు వివిధ రకాలకు చెందినవి; వీటిలో స్వతంత్ర గృహాలు, అపార్ట్‌మెంట్ భవనాలు, ఒక కర్మాగారం, ఒక ప్రార్థనా మందిరం (చాపెల్), ఒక మఠం, శాసనసభ భవనం, ఒక మ్యూజియం, ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం ఉన్నాయి. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన 'వరల్డ్ హెరిటేజ్ కమిటీ' (ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ) 40వ సమావేశంలో, ఈ భవనాల సమూహాన్ని 2016లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు. ==నామినేషన్ చరిత్ర== 2006లో, లే కార్బూసియర్రూపొందించిన 14 నిర్మాణాల జాబితాను ఫ్రాన్స్ తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితా' కోసం నామినేట్ చేసింది.<ref name="p309">{{cite web |title=L'œuvre architecturale et urbaine de Le Corbusier |publisher=[[UNESCO]] |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |lang=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150302010424/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |archive-date=2 March 2015 |url-status=dead |access-date=23 January 2026 }}</ref> ఫ్రాన్స్ ప్రతిపాదించిన వాటితో పాటు, మరో 5 దేశాలకు చెందిన ప్రదేశాలు కూడా ఒక 'సీరియల్ సైట్' (అనేక ప్రదేశాల సమూహం)గా నామినేట్ చేయబడి సమర్పించబడ్డాయి. 2009లో, ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ఈ ఆస్తుల పరిశీలనను 2012 వరకు వాయిదా వేయాలని నిర్ణయించింది. ఎంపిక చేసిన ప్రదేశాలు, వాస్తుశిల్పంపై లే కార్బూసియర్ ప్రభావం గురించి మరింత బలమైన సమర్థనను వారు కోరారు. సాంస్కృతిక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల నామినేషన్ల విషయంలో యునెస్కోకు సలహాలు ఇచ్చే 'ఇంటర్నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆన్ మాన్యుమెంట్స్ అండ్ సైట్స్', చండీగఢ్‌కు సంబంధించిన పట్టణ ప్రణాళికా విధానాలు, ప్రభుత్వ భవనాలను నామినేషన్‌లో చేర్చకపోవడం ఒక "తీవ్రమైన లోపం" అని పేర్కొంది. 2011లో, 19 ప్రదేశాలతో కూడిన సవరించిన నామినేషన్ సమర్పించబడింది, అయితే "అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త విలువ" అనే అంశానికి సంబంధించిన సమర్థనను మరింత మెరుగుపరిచేందుకు వీలుగా WHC దీనిని వాయిదా వేసింది. 2015లో ఈ ప్రతిపాదనను సవరించి కేవలం 17 ప్రదేశాలకు పరిమితం చేశారు, అయితే ఇందులో చండీగఢ్‌లోని [[చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్]] కూడా చేర్చబడింది. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 40వ సమావేశంలో దీనిని అంగీకరించి, 2016లో ఈ ప్రదేశాన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు.<ref name="bbc">{{cite web |title=Le Corbusier works named as UN world heritage sites|publisher=[[BBC]]|date=17 July 2016|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36820119|access-date=2 February 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241129030816/https://www.bbc.com/news/world-europe-36820119|archive-date=29 November 2024}}</ref><ref name="d749">{{cite web |title=Le Corbusier buildings named UNESCO world heritage sites|publisher=[[France 24]]|date=17 July 2016|url=https://www.france24.com/en/20160717-le-corbusier-buildings-named-unesco-world-heritage-sites-france-swiss|access-date=2 February 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828022733/https://www.france24.com/en/20160717-le-corbusier-buildings-named-unesco-world-heritage-sites-france-swiss|archive-date=28 August 2025}}</ref> ఎంపిక చేసిన ఈ నిర్మాణాలు "20వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్పం, సమాజానికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రాథమిక అంశాలకు అద్భుతమైన పరిష్కారాన్ని" సూచిస్తున్నాయని, అలాగే "విస్తృత భౌగోళిక ప్రాంతాలపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయని" పరిగణించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతం మొత్తం, సాంస్కృతిక ప్రదేశాల ఎంపిక ప్రమాణాలలో 1 (మానవ సృజనాత్మక మేధస్సుకు ఒక అద్భుత కళాఖండం), 2 (కాలక్రమేణా మానవ విలువల ముఖ్యమైన మార్పిడి), 6 (అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త ప్రాముఖ్యత కలిగిన భావనలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం కలిగి ఉండటం) అనే ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది.<ref name="l832">{{cite web |title=The Criteria for Selection |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |access-date=7 February 2026 |archive-date=12 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |url-status=live }}</ref> 2025లో, ఈ ప్రదేశాలన్నింటి పరిరక్షణ స్థితి "సాధారణంగా సంతృప్తికరంగా" ఉందని ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ పేర్కొంది; వివిధ ప్రదేశాలలో నిర్వహణ, పునరుద్ధరణ పనులు కొనసాగుతుండగా, మరికొన్ని ప్రదేశాలలో భవిష్యత్తులో పునరుద్ధరణ పనులకు ప్రణాళికలు సిద్ధం చేయబడ్డాయి. అలాగే, తదుపరి సమీక్షను డిసెంబర్ 2026 నాటికి నిర్వహించాలని వారు కోరారు.<ref>{{cite web |title=State of Conservation: 2025 |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/soc/4831 |access-date=7 February 2026 }}</ref> == స్థలాలు == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|List of the sites}} |- ! scope=col | పేరు ! scope=col class="unsortable" | ఫోటో ! scope=col | స్థానం ! scope=col class="unsortable" | యునెస్కో గుర్తింపు ఆస్తి ప్రాంతం ! scope=col class="unsortable" | నిర్దేశాంకాలు ! scope=col class="unsortable" | వివరణ<ref name="2016NomFile">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |title=L’Œuvre architecturale de Le Corbusier: Proposition d’inscription sur la Liste du patrimoine mondial, présentée par l’Allemagne, l’Argentine, la Belgique, la France, l’Inde, le Japon et la Suisse. |lang=fr |year=2015 |trans-title=The Architectural Work of Le Corbusier: Proposal for inscription on the World Heritage List, submitted by Germany, Argentina, Belgium, France, India, Japan and Switzerland. |publisher=[[UNESCO]] |access-date=9 February 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122060757/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |archive-date=22 November 2025 }}</ref> |- ! scope=row | మైసన్స్ లా రోచె, విల్లా జెన్నెరెట్ | [[File:Villa La Roche 2013.jpg|125px|alt=A room with a high ceiling. An inclined walkway leads to an upper floor.]] | data-sort-value="France, Paris" | పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-001 ---- {{cvt|0.097|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|51|7|N|2|15|55|E}}</small> | లా రోష్-జీన్నెరెట్ హౌస్ అనేది పారిస్‌లోని 16వ అరాండిస్‌మెంట్‌లో ఉన్న ఒక జత సెమీ-డిటాచ్డ్ ఇళ్ళు. మైసన్ లా రోష్‌ను రౌల్ లా రోష్ తన క్యూబిస్ట్, ప్యూరిస్ట్ కళాకృతుల సేకరణను ప్రదర్శించడానికి రూపొందించారు. మైసన్ జీన్నెరెట్‌ను ఆల్బర్ట్ జీన్నెరెట్ (లె కార్బూసియర్ సోదరుడు), అతని భార్య, వారి ఇద్దరు పిల్లల కోసం రూపొందించారు. ఈ ఆస్తులలో ఫౌండేషన్ లె కార్బూసియర్ మ్యూజియం, కార్యాలయాలు ఉన్నాయి.<ref name="x906">{{cite web|date=26 July 2023|title=Les Maisons La Roche et Jeanneret à Paris|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007094246/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|archive-date=7 October 2025|access-date=8 February 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> లా రోష్ హౌస్‌లో, కార్బూసియర్ తాను "ఆర్కిటెక్చరల్ ప్రోమనేడ్" అని పిలిచే దానిని అమలు చేశాడు, దీని ప్రకారం వాస్తుశిల్పాన్ని ఒక ప్రత్యేకమైన వీక్షణ స్థానం నుండి కాకుండా, కదలికలో ఉన్నప్పుడు ఆస్వాదించడానికి రూపొందించబడింది. అనేక ద్వారాల ద్వారా, సాధారణంగా స్థలాన్ని విభజించే విభజనలు, తలుపులను తొలగించడం ద్వారా ప్రాదేశిక కొనసాగింపు సాధించబడుతుంది. ప్యూరిజం నుండి ఉద్భవించిన వాస్తుశిల్ప బహుళవర్ణత్వాన్ని కూడా ఉపయోగించారు, ఇది స్థలం అవగాహనకు దోహదం చేస్తుంది. జీన్నెరెట్ హౌస్‌లో, ఒక "విలోమ ప్రణాళిక" ఇంటి సాంప్రదాయ లేఅవుట్‌ను తిరగవేస్తుంది. తోట గ్రౌండ్ ఫ్లోర్‌కు బదులుగా టెర్రస్‌పై ఉండగా, లివింగ్, రిసెప్షన్ ప్రాంతాల కోసం ఉద్దేశించిన అంతస్తును రూఫ్ టెర్రస్‌కు కొంచెం కిందకు తరలించారు. రెండు ఇళ్లలోనూ ముఖభాగాలు బరువును మోయనివిగా ఉన్నాయి, దీనివల్ల పొడవైన రిబ్బన్ కిటికీలను అమర్చడం సాధ్యమైంది. |- ! scope=row | పెటిట్ విల్లా au బోర్డ్ డు లాక్ లెమాన్ | [[File:Cors04.jpg|125px|alt=A house at the edge of a body of water]] | data-sort-value="Switzerland, Corseaux" | కోర్సో, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-002 ---- {{cvt|0.04|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|28|6|N|6|49|46|E}}</small> | విల్లా "లే లాక్" లే కార్బుసియర్ అనేది కోర్సోలోని జెనీవా సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న ఒక నివాస భవనం. దీనిని 1923, 1924 మధ్య లే కార్బుసియర్, అతని కజిన్, పియరీ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు. ఈ భవనాన్ని లే కార్బుసియర్ తల్లిదండ్రుల కోసం రూపొందించారు, ఇది లే కార్బుసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఐదు సూత్రాలలో మూడింటిని ఉపయోగించుకుంటుంది: స్వేచ్ఛా ప్రణాళిక, పైకప్పు టెర్రస్, "రిబ్బన్" కిటికీ.<ref name="geo-admin">{{cite web|title=Villa Le Lac (Route de Lavaux No 21)|url=https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112328/https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|archive-date=5 October 2025|access-date=23 January 2026|publisher=Government of [[Switzerland]]}}</ref> ఇంటి ఒక వైపు సరస్సు వైపు ఉంటుంది, అయితే మిగిలిన మూడు వైపులా కంచెలు ఉన్నాయి. సరస్సు వైపు ఉన్న ముఖభాగానికి అల్యూమినియం షీటింగ్‌ను అమర్చారు, దాని పొడవునా దాదాపు మొత్తం 11 మీ (36 అడుగులు) పొడవైన క్షితిజ సమాంతర రిబ్బన్ కిటికీ ఉంటుంది. గార్డెన్ టెర్రస్‌లో ఒక చిన్న స్టూడియో కూడా ఉంది. ఇంట్లో, పడకగదులు ఇంటి తూర్పున ఉన్న ప్రధాన నివాస ప్రాంతం చుట్టూ సమూహంగా ఉండగా, వంటగది, స్నానాలగది, మరుగుదొడ్లు పశ్చిమాన సమూహంగా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సిటే ఫ్రూజెస్ డి పెస్సాక్ | [[File:Cité Frugès, Pessac 08.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="France, Pessac" | పెస్సాక్, ఫ్రాన్స్ | 1321-003 ---- {{cvt|2.179|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|44|47|56|N|0|38|52|W}}</small> | సిటే ఫ్రూగెస్ డి పెస్సాక్ అనేది బోర్డోలో ఉన్న ఒక గృహనిర్మాణ ప్రాజెక్ట్, దీనిని 1924లో పారిశ్రామికవేత్త హెన్రీ ఫ్రూగెస్ ప్రారంభించారు. ఇది కార్మికుల నివాసంగా ఉపయోగపడాలనే ఉద్దేశ్యంతో నిర్మించబడింది, దీనిని లె కార్బూసియర్, పియర్ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు, వీరే మాస్టర్ ప్లాన్, వ్యక్తిగత భవనాలకు బాధ్యత వహించారు.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|title=Architecture View; Le Corbusier's Housing Project - Flexible Enough To Endure|author=Ada Louise Huxtable|date=15 March 1981|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=23 January 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112624/https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|archive-date=5 October 2025}}</ref> వాస్తుశిల్పులు ఈ స్థలాన్ని భవన నిర్మాణంలో ప్రామాణీకరణ కోసం ఒక ప్రయోగంగా పరిగణించారు. ఈ ఇళ్లను B1L అనే ప్రాథమిక వాస్తుశైలిలో రూపొందించారు, ఇందులో ఒక్కొక్కటి ఒకటిన్నర బేలతో రెండు అంతస్తులు ఉంటాయి. పునరావృతం కాకుండా ఉండేందుకు, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అదనపు బేలను జోడించారు, దీనివల్ల ఐదు విభిన్న రకాల ఇళ్లు ఏర్పడ్డాయి. |- ! scope=row | మేసన్ గియెట్ | [[File:Antwerp Corbusier Maison Guiette 01.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="Belgium, Antwerp" | ఆంట్‌వెర్ప్, బెల్జియం | 1321-004 ---- {{cvt|0.0103|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|51|11|1|N|4|23|36|E}}</small> | మైసన్ గియెట్, లెస్ ప్యూప్లియర్స్ అని కూడా పిలువబడేది, ఆంట్వెర్ప్‌లోని ఒక ఇల్లు. దీనిని 1926లో లె కార్బూసియర్ రూపొందించగా, 1927లో నిర్మించారు. ఇది చిత్రకారుడు, కళా విమర్శకుడైన రెనే గియెట్ స్టూడియో, నివాస గృహంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Maison Guiette, Anvers, Belgique, 1926|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074924/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|archive-date=10 November 2025|access-date=26 November 2015|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కింది అంతస్తులో (వీధికి దూరంగా) నివాస గది, వంటగది, నిల్వ గది ఉన్నాయి. మొదటి అంతస్తులో ముందు వైపు ప్రధాన పడకగదులు, వెనుక వైపు పిల్లల పడకగదులు, వాటి మధ్య స్నానాల గదులు ఉన్నాయి. రెండవ అంతస్తులో పనిమనిషి గది, ఒక నిల్వ గది, ఒక స్టూడియో ఉన్నాయి. విదేశాలలో కార్బూసియర్‌కు ఇది మొదటి ప్రాజెక్ట్ కాబట్టి, ఇది అతని పనికి యూరోపియన్ గుర్తింపును సూచిస్తుంది. |- ! scope=row | మైసన్స్ డి లా వీసెన్‌హాఫ్-సీడ్‌లుంగ్ | [[File:Weissenhof Corbusier 03 cropped2.jpg|125px|alt=A long two-storey building]] | data-sort-value="Germany, Stuttgart" | స్టట్‌గార్ట్, జర్మనీ | 1321-005 ---- {{cvt|0.1165|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|48|0|N|9|10|40|E}}</small> | ఈ జాబితాలో స్టట్‌గార్ట్‌లోని వైసెన్‌హాఫ్ ఎస్టేట్ అనే గృహ సముదాయానికి చెందిన రెండు భవనాలు ఉన్నాయి. ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి అంతర్జాతీయ ప్రదర్శన అయిన 1927 డ్యూట్షర్ వెర్క్‌బండ్ ఎగ్జిబిషన్ కోసం దీనిని నిర్మించారు.<ref>{{Cite web|date=4 October 2018|title=AD Classics: Weissenhof-Siedlung Houses 14 and 15 / Le Corbusier + Pierre Jeanneret|url=https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129212700/https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|archive-date=29 January 2024|access-date=16 April 2022|publisher=[[ArchDaily]]|language=en-US}}</ref><ref name="m984">{{cite web|date=17 May 2024|title=Le Corbusier, Pierre Jeanneret, Weissenhof-Siedlung Houses, Stuttgart, Germany, 1927|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209194956/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|archive-date=9 December 2025|access-date=23 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కార్బూసియర్ తన డోమ్-ఇనో నిర్మాణ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, ఇళ్లలోని బరువు మోసే నిర్మాణం, విభజన అంశాల మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని సృష్టించాడు. ఈ ఇల్లు ఘనాకారంలో ఉంటుంది, ఇందులో కనిపించే స్తంభాలు, భూమిలోకి చొచ్చుకుపోయిన నేలమాళిగ ఉన్నాయి. |- ! scope=row | విల్లా సవోయే,లాగ్ డు జార్డినర్ | [[File:VillaSavoye.jpg|125px|alt=A two-storey building]] | data-sort-value="France, Poissy" | పోయిసీ, ఫ్రాన్స్ | 1321-006 ---- {{cvt|1.036|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|55|28|N|2|1|42|E}}</small> |విల్లా సవోయ్ అనేది పారిస్ శివార్లలోని పోయిస్సీలో ఉన్న ఒక విల్లా, గేట్ లాడ్జ్. దీనిని 1928, 1931 మధ్య రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ఉపయోగించి నిర్మించారు.<ref name="h191">{{cite web|title=La villa Savoye|url=https://www-monuments--nationaux-fr.translate.goog/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124151135/https://www.monuments-nationaux.fr/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|archive-date=24 January 2026|access-date=24 January 2026|publisher=[[Centre des monuments nationaux]]|language=fr}}</ref> ఈ ఇల్లు నాలుగు సమాన ముఖాలు కలిగిన ఒక సాధారణ సమాంతర చతుర్భుజం, ఇది స్తంభాలపై నిర్మించబడి, పైకప్పు టెర్రస్, సోలారియంతో కప్పబడి ఉంటుంది. లె కార్బూసియర్ ఇతర నిర్మాణాలతో ఉమ్మడిగా కనిపించే లక్షణాలలో కింది అంతస్తును తొలగించడం, స్తంభాలపై ఎత్తైన భాగం, గాజు ఉపరితలాలపై ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం, ఉపయోగించిన పదార్థాల ఆకృతిని చెరిపివేయడానికి పాలీక్రోమీని ఉపయోగించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంగణంలో ఒక తోటమాలి కుటుంబం కోసం ఉద్దేశించిన ఒక చిన్న ఇల్లు కూడా ఉంది. ఇది 1929లో ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌లో జరిగిన మొదటి CIAM కాంగ్రెస్‌లో లె కార్బూసియర్, పియరీ జెన్నెరెట్ సమర్పించిన కనిష్ట గృహనిర్మాణానికి ఒక నమూనాగా నిలిచింది. ఇది 3 నుండి 4 మంది కోసం రూపొందించబడింది, కేవలం 30 చదరపు మీటర్ల (320 చదరపు అడుగుల) నివాస స్థలాన్ని మాత్రమే అందిస్తుంది. ఇందులో ఒక లివింగ్ రూమ్‌కు ఇరువైపులా నాలుగు చిన్న గదులు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే | [[File:Geneve immeuble Clarte 2011-08-02 13 55 36 PICT3664.JPG|125px|alt=The facade of an eight-storey building mostly made up of windows]] | data-sort-value="Switzerland, Genève" | జెనీవా, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-007 ---- {{cvt|0.15|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|12|1|N|6|9|23|E}}</small> | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే జెనీవాలో ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్మెంట్ భవనం. భవనం రూపకల్పన ప్రక్రియ 1928 నుండి ప్రారంభమైంది, ఇది 1931, 1932 మధ్య నిర్మించబడింది. ఇది విభిన్న కాన్ఫిగరేషన్‌లు, పరిమాణాల 48 ఫ్రీ-ప్లాన్ యూనిట్‌లను కలిగి ఉంది.<ref name="x323">{{cite web|date=26 July 2023|title=Le Corbusier, Immeuble Clarté, Genève, Suisse, 1930|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216005442/https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|archive-date=16 December 2025|access-date=24 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]|language=fr}}</ref><ref name="Geneva">{{cite web|date=24 August 2007|title=Restauration de l'immeuble Clarté de Le Corbusier|url=http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814051856/http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|archive-date=14 August 2016|access-date=24 January 2026|publisher=[[Canton of Geneva]]|lang=fr}}</ref> ఈ భవనం ఉత్తరం, దక్షిణం వైపుల ముఖభాగాలను అందిస్తుంది, ఇవి స్లైడింగ్ కిటికీలు, గాజు తలుపులతో రూపొందించబడ్డాయి. దక్షిణం వైపున మొదటి, మూడవ, ఐదవ అంతస్తులలో పొడవైన బాహ్య బాల్కనీలు ఉన్నాయి, ఉత్తరం వైపు ఇవి రెండవ, నాల్గవ, ఆరవ అంతస్తులలో ఉన్నాయి. బాల్కనీలు దిగువ అంతస్తులకు సన్‌షేడ్‌లుగా పనిచేస్తాయి, కాన్వాస్ గుడారాలతో అమర్చబడి ఉంటాయి. |- ! scope=row | Immeuble locatif à la Porte Molitor | [[File:Immeuble molitor 00.JPG|125px|alt=An apartment building]] | data-sort-value="France, Paris, Boulogne-Billancourt" | బౌలోన్-బిల్లన్‌కోర్ట్, పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-008 ---- {{cvt|0.032|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|50|36|N|2|15|5|E}}</small> | ఇమ్మూబుల్ మోలిటర్ అనేది పారిస్‌లో 1931, 1934 మధ్య నిర్మించబడిన ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్‌మెంట్ భవనం.<ref name="f7284">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> దీని తూర్పు, పడమర వైపులా టెంపర్డ్ గ్లాస్, గాజు ఇటుకలతో చేసిన పూర్తిగా గాజు ముఖభాగాలు ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తు 2 లేదా 3 అపార్ట్‌మెంట్‌లుగా విభజించబడింది. కార్బూసియర్ ఈ భవనం 7వ, 8వ అంతస్తులను కొనుగోలు చేసి, వాటిని ఒక అపార్ట్‌మెంట్, స్టూడియోగా మార్చారు, ఇది 1965లో ఆయన మరణించే వరకు నగరంలో ఆయన స్థావరంగా పనిచేసింది. |- ! scope=row | యూనిటే డి హాబిటేషన్ మార్సెయిల్ (సిటీ రేడియూస్) | [[File:La Cité Radieuse 01.jpg|125px|alt=A large apartment building]] | data-sort-value="France, Marseille" | మార్సెయిల్, ఫ్రాన్స్ | 1321-009 ---- {{cvt|3.648|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|43|15|41|N|5|23|46|E}}</small> | యూనిటే డి'హాబిటేషన్ అనేది సామూహిక ఉత్పత్తి కోసం ఉద్దేశించిన ఒక కొత్త గృహ నిర్మాణ నమూనా. ఇది పదిహేడు అంతస్తుల ఎత్తులో ఉంది, 1,600 మందికి నివాసం కల్పించేలా రూపొందించబడింది. ఈ భవనంలో వివిధ రకాల అపార్ట్‌మెంట్లు, అలాగే దుకాణాలు, సామూహిక గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7285">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> అపార్ట్‌మెంట్లు మూడు ప్రామాణిక మాడ్యూల్స్ (వంటగది, ఉమ్మడి గది; ప్రధాన పడకగది, టాయిలెట్, స్నానాలగది;, పిల్లల పడకగది) ఎనిమిది విభిన్న కలయికలలో ఉంటాయి. ఈ కలయికలు ఒక వ్యక్తి అపార్ట్‌మెంట్ నుండి ఎనిమిది మంది పిల్లల వరకు ఉన్న కుటుంబాల కోసం ఉద్దేశించిన వాటి వరకు ఉంటాయి. టెర్రస్‌పై ఒక వ్యాయామశాల, మూడు తరగతి గదుల ప్రీస్కూల్, నాటక ప్రదర్శనల కోసం ఒక వేదిక ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సెయింట్-డియేలోని తయారీ కేంద్రం |<!--[[File:|125px]]--> | data-sort-value="France, Saint-Dié-des-Vosges" | సెయింట్-డి-డె-వోస్జ్, ఫ్రాన్స్ | 1321-010 ---- {{cvt|0.762|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|17|27|N|6|57|1|E}}</small> | క్లాడ్, డువాల్ హోసియరీ ఫ్యాక్టరీ అనేది లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన ఏకైక పారిశ్రామిక భవనం. ఇది పైల్స్ మీద నిర్మించిన మూడు అంతస్తులను కలిగి ఉంది, 1950లో పూర్తయింది.<ref name="f7286">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> భవనం మూడు అంతస్తులలో ఫాబ్రిక్, వస్త్ర భాగాలను ప్రాసెస్ చేసే వర్క్‌షాప్‌లు ఉన్నాయి, కాంక్రీట్ సన్‌షేడ్‌ల ద్వారా రక్షించబడిన గాజు ముఖభాగాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఐరోపాలో ఇలా చేయడం ఇదే మొదటిసారి. పైకప్పు టెర్రస్‌లో పరిపాలనా కార్యాలయాలు, ఒక సమావేశ గది ​​మరియు ఒక ఆర్కైవ్ గది ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కురుచెట్ హౌస్ | [[File:Curutchet.jpg|125px|alt=A three-storey house]] | data-sort-value="Argentina, La Plata" | లా ప్లాటా, అర్జెంటీనా | 1321-011 ---- {{cvt|0.027|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|34|54|41|S|57|56|30|W}}</small> | లా ప్లాటాలోని కురుట్చెట్ హౌస్‌ను 1948లో సర్జన్ అయిన డాక్టర్ పెడ్రో డొమింగో కురుట్చెట్ నిర్మించారు.<ref name="f7287">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ మూడు అంతస్తుల భవనం రెండు వేర్వేరు విభాగాలుగా విభజించబడింది: పని చేసే ప్రదేశం, నివాస గదులు. కన్సల్టింగ్ గదులు మొదటి అంతస్తులో ఉన్నాయి. నివాస గదులు భవనం వెనుక భాగంలో ఉన్నాయి. కన్సల్టింగ్ గదుల పైకప్పు, లివింగ్, డైనింగ్ గదులకు టెర్రస్‌గా ఉపయోగపడుతుంది. పడక గదులు పై అంతస్తులో ఉన్నాయి. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అంతర్జాతీయీకరణకు ఈ భవనం నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. |- ! scope=row | చాపెల్లె నోట్రే-డామ్-డు-హౌట్ డి రోన్‌చాంప్ | [[File:RonchampsBruxelles.jpg|125px|alt=A triangular building with a cylindrical structure behind it]] | data-sort-value="France, Ronchamp" | రాన్‌చాంప్, ఫ్రాన్స్ | 1321-012 ---- {{cvt|2.734|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|47|42|16|N|6|37|15|E}}</small> | నోట్రే-డామ్ డు హాట్ అనేది రోన్‌చాంప్‌లోని ఒక రోమన్ కాథలిక్ ప్రార్థనా మందిరం. దీనిని 1950లో నిర్మించారు.<ref name="f7288">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> శిలువ ఆకారంలో ఉండే సాంప్రదాయ చర్చిల వలె కాకుండా, నోట్రే-డామ్ డు హాట్ ఒక అసమాన ప్రణాళికను కలిగి ఉంది, ఇందులో ప్రక్క నడవలు లేదా ట్రాన్సెప్ట్ లేకుండా ఒకే గది ఉంటుంది. ఉప-ప్రదేశాలను వేరు చేయడానికి కాంతిని ఉపయోగిస్తారు; బలిపీఠం తెలుపు లేదా రంగు కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది, ఇది దక్షిణ ముఖభాగం ద్వారా వ్యాపిస్తుంది, ఈ ముఖభాగం వివిధ పరిమాణాలలో అనేక రంధ్రాలతో ఉంటుంది. గోడలకు, షెల్ పైకప్పుకు మధ్య ఒక ఖాళీ ఉంది, ఈ పైకప్పు 2.26 మీ (7 అడుగుల 5 అంగుళాలు) దూరంలో అమర్చబడిన రెండు 6 సెం.మీ (2.4 అంగుళాలు) మందపాటి కాంక్రీట్ పొరలతో తయారు చేయబడింది. |- ! scope=row | కబానోన్ దె లీ కార్బూసియే | [[File:Cabanon Le Corbusier.jpg|125px|alt=A small cabin made of wood]] | data-sort-value="France, Roquebrune-Cap-Martin" | రోక్‌బ్రూన్-కాప్-మార్టిన్, ఫ్రాన్స్ | 1321-013 ---- {{cvt|0.198|ha|acre|2}} | <small>{{coord|43.7599|N|7.4635|E|format=dms}}</small> | 'కబానోన్ డి లే కార్బూసియర్' అనేది కేవలం రెండు కిటికీలు, 15 చదరపు మీటర్ల (160 చదరపు అడుగులు) కంటే తక్కువ విస్తీర్ణం కలిగిన ఒక చిన్న కుటీరం. ఇది 1951లో లే కార్బూసియర్ విహార గృహంగా నిర్మించబడింది.<ref name="f7283">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఇది అత్యంత పరిమిత స్థల వినియోగంతో కూడిన నివాస నమూనా గా రూపొందించబడింది, ఇందులో నిద్రించడానికి, పని చేయడానికి, మరుగుదొడ్డి, సింక్ వంటి సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కాపిటోల్ కాంప్లెక్స్ | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|125px|alt=A large building with a pool in front of it]] | data-sort-value="India, Chandigarh" | చండీగఢ్, భారతదేశం | 1321-014 ---- {{cvt|66|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|30|45|27|N|76|48|20|E}}</small> | చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్ అనేది చండీగఢ్‌లోని ఒక ప్రభుత్వ ప్రాంగణం.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|title=Le Corbusier's Capitol Complex a mess, in dire need of facelift|author=Khushboo Sandhu|date=10 March 2011|newspaper=[[Indian Express]]|access-date=18 July 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127083613/http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|archive-date=27 November 2013}}</ref> ఇందులో మూడు భవనాలు ఉన్నాయి: ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీ (చిత్రంలో ఉన్నది), సెక్రటేరియట్ భవనం, హైకోర్టు, నాలుగు స్మారక చిహ్నాలు (ఓపెన్ హ్యాండ్ మాన్యుమెంట్, జియోమెట్రిక్ హిల్, టవర్ ఆఫ్ షాడోస్, మార్టియర్స్ మాన్యుమెంట్), ఒక సరస్సు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|date=18 July 2016|title=Chandigarh's Capitol Complex is now a UNESCO heritage site: All you need to know|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719125628/http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|archive-date=19 July 2016|access-date=18 July 2016|newspaper=[[Hindustan Times]]}}</ref> హైకోర్టులో గొడుగు ఆకారంలో ఉన్న పైకప్పు మధ్యలో ఉన్న గట్టర్ వైపు వాలి ఉంటుంది. మొఘల్ వాస్తుశిల్పం నుండి ప్రేరణ పొందిన ఈ రూపం, "చట్టం రక్షిత ఆశ్రయం"కు ప్రతీక. కోర్టు గదులలో వేలాడదీయడానికి కార్బూసియర్ తొమ్మిది నైరూప్య వస్త్ర చిత్రాలను కూడా రూపొందించారు. ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలో స్కైలైట్ పైకప్పు హైపర్‌బొలాయిడ్ షెల్, పోర్టికోను కప్పి ఉంచే కొడవలి ఆకారపు పందిరి ఉన్నాయి. ఇవి రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ప్లాస్టిసిటీ, బలాన్ని కార్బూసియర్ ఎలా ఉపయోగించారో చూపిస్తాయి. చండీగఢ్ వాతావరణంలో వేడిని తగ్గించడానికి, ఈ మూడు భవనాలలో కాంక్రీట్ బ్రిజ్ సోలైల్ (సూర్యరశ్మి నుండి నీడ) కూడా ఉపయోగించబడింది. |- ! scope=row | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టూరెట్ | [[File:Sainte Marie de La Tourette 2007.jpg|125px|alt=A multi-storey building built on a slope]] | data-sort-value="France, Éveux" | ఎవె, ఫ్రాన్స్ | 1321-015 ---- {{cvt|17.923|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|49|10|N|4|37|21|E}}</small> | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టౌరెట్ అనేది 1960లో పూర్తి చేయబడిన ఒక డొమినికన్ ఆర్డర్ మఠం. దీనికి ఐదు అంతస్తులు ఉన్నాయి, వాటిలో రెండు భూగర్భంలో ఉన్నాయి, ఇందులో 104 గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7282">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ భవనం U-ఆకారపు ప్రణాళికపై ఆధారపడి ఉంది, సిస్టర్షియన్ కాన్వెంట్ల నుండి ప్రేరణ పొందింది. ఇది నిటారుగా ఉన్న వాలుపై ఉంది, కానీ స్తంభాల వాడకం కారణంగా ఆ వాలుకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. పై రెండు అంతస్తులలో సన్యాసుల గదులు, మధ్య అంతస్తులో గ్రంథాలయం, అధ్యయన గదులు ఉన్నాయి, అయితే క్రింది రెండు అంతస్తులు సామూహిక ఉపయోగం కోసం ఉన్నాయి, భోజనశాలను కలిగి ఉంటాయి. |- ! scope=row | మ్యూసీ నేషనల్ డెస్ బ్యూక్స్-ఆర్ట్స్ డి ఎల్'ఆక్సిడెంట్ | [[File:National museum of western art05s3200.jpg|125px|alt=A building with a walkway leading up to it]] | data-sort-value="Japan, Tokyo" | టోక్యో, జపాన్ | 1321-016 ---- {{cvt|0.93|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|35|42|55|N|139|46|33|E}}</small> | నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఆర్ట్ ప్రధాన భవనాన్ని లె కార్బూసియర్ రూపొందించారు. ఇది ఫార్ ఈస్ట్‌లో అతని పనికి ఏకైక ప్రతినిధి ఉదాహరణ.<ref name="c600">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zkkjpWYS8icC&dq=Matsukata+Kojiro&pg=PA124|title=The Architecture of Tokyo|author=Hiroshi Watanabe|date=20 March 2001|publisher=Edition Axel Menges|isbn=978-3-930698-93-6|page=|access-date=24 January 2026}}</ref> పారిశ్రామికవేత్త కోజిరో మత్సుకట సేకరించిన కళాఖండాల సేకరణను ఉంచడానికి ఈ మ్యూజియం నిర్మించబడింది.<ref name="l283">{{cite web|title=Outline: The National Museum of Western Art|url=https://www.nmwa.go.jp/en/about/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251101012314/https://www.nmwa.go.jp/en/|archive-date=1 November 2025|access-date=28 January 2026|publisher=[[National Museum of Western Art]]|quote=The National Museum of Western Art was established in April 1959 and was based on the Matsukata Collection}}</ref> ఈ భవనం రెండు అంతస్తులలో నిర్మించబడింది, పైకప్పు టెర్రస్‌ను కలిగి ఉంది. మధ్య భాగం స్కైలైట్‌ల ద్వారా వెలుగునిచ్చే ఒక ఏట్రియం. ఈ భవనంలో స్టిల్ట్స్, ర్యాంప్ వంటి లె కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఇతర అంశాలు కూడా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | మైసన్ డి లా కల్చర్ డి ఫర్మినీ | [[File:Maison de la culture à Firminy-Vert.jpg|125px|alt=A building next to a playing field]] | data-sort-value="France, Firminy" | ఫిర్మిని, ఫ్రాన్స్ | 1321-017 ---- {{cvt|2.601|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|22|59|N|4|17|21|E}}</small> |మైసన్ డి లా కల్చర్ అనేది ఫ్రాన్స్‌లోని లోయిర్ ప్రాంతంలోని ఫిర్మినిలో ఉన్న ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం.<ref name="f728">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ దీర్ఘచతురస్రాకార భవనం 112 మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది, ఇది ఒక కొండ అంచున ఉంది. భవనం అడ్డుకోత పుటాకార పైకప్పుతో తలక్రిందులుగా ఉన్న ట్రెపెజాయిడ్ ఆకారంలో ఉంటుంది. వంపు తిరిగిన పైకప్పు రెండు ముఖభాగాల మధ్య సాగదీయబడిన కేబుల్స్ ద్వారా ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇది వాస్తుశిల్పి ఒక కొత్త సాంకేతిక పరిష్కారం. భవనం పశ్చిమ ముఖభాగం కొండ అంచుపైకి క్యాంటిలివర్ లాగా ముందుకు పొడుచుకుని ఉంటుంది. స్తంభాలపై నిర్మించబడిన ఈ భవనంలోకి ప్రవేశం, తూర్పు ముఖభాగంలో ఉన్న ఒక ర్యాంప్, వరండా ద్వారా ఉంటుంది. అప్పటి ఫిర్మిని మేయర్ అభ్యర్థన మేరకు లె కార్బూసియర్ దక్షిణ గోడను ఒక ఉబ్బెత్తు అలంకరణతో అలంకరించారు. ఈ కూర్పు విరిగిన శిలువ రేఖల చుట్టూ నిర్మించబడింది, అతని చిత్రలేఖనం, శిల్పకళలో అతనికి ప్రియమైన కొన్ని ఇతివృత్తాలను, ఎద్దులతో సహా, ఇది కలిగి ఉంది. |} == ప్రాంత పటాలు == {| role=presentation | {{location map many |World | alt = చాలా వరకు ప్రదేశాలు ఐరోపాలో కేంద్రీకృతమై ఉండగా, అర్జెంటీనా, భారతదేశం, జపాన్‌లలో ఒక్కొక్కటి ఉన్నాయి. | float = none | width = 400 | caption = ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రదేశాల స్థానాలు (ఫ్రెంచ్ ప్రదేశాలు మినహాయించబడ్డాయి) | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates11 = {{coord|-34.9000|-57.9333}} | coordinates14 = {{coord|30.7500|76.8000}} | coordinates16 = {{coord|35.7000|139.7667}} }} | {{location map many |France | alt = Most of the European sites are in France, except for four scattered in Belgium, Germany and Switzerland | float = right | width = 400 | caption = ఫ్రాన్స్ మరియు దాని పరిసర ప్రాంతాలలో ఉన్న యూరోపియన్ స్థలాల ఉనికి | coordinates1 = {{coord|48.8500|2.2500}} | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates3 = {{coord|44.7833|0.6333}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates6 = {{coord|48.9167|2.0167}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates8 = {{coord|48.8333|2.2500}} | coordinates9 = {{coord|43.2500|5.3833}} | coordinates10 = {{coord|48.2833|6.9500}} | coordinates11 = {{coord|47.7000|6.6167}} | coordinates12 = {{coord|43.7500|7.4500}} | coordinates13 = {{coord|45.8167|4.6167}} | coordinates14 = {{coord|45.3667|4.2833}} }} |} == మూలాలు == {{Reflist}}<references /> [[వర్గం:వాస్తు శాస్త్రం]] [[వర్గం:నిర్మాణాలు]] [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాలు]] r0ou8ynd8z93hrccn9h3hm8dqedp3di 4936780 4936779 2026-08-16T18:51:30Z Nagarani Bethi 60383 4936780 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site|name=ఆధునిక ఉద్యమానికి విశిష్టమైన కృషి అయిన లీ కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|includes=మూడు ఖండాల్లో 17 ప్రాంతాలు|criteria={{UNESCO WHS type|(i)(ii)(vi)}} i, ii, vi|ID=1321|year=2016|area={{cvt|98.5|ha|sqmi}}|buffer_zone={{cvt|1409.4|ha|sqmi}}|hide_interactive_map=yes|image=Le Corbusier (1964).jpg|alt=వాస్తుశిల్పి లే కార్బూసియర్ 1964 నాటి చిత్రం|caption=ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందిన భవనాలను నిర్మించిన వాస్తుశిల్పి [[లె కార్బూసియర్]]|WHS=లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|Criteria=}} '''లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు''' అనేది ఫ్రాంకో-స్విస్ వాస్తుశిల్పి లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన, ఏడు దేశాలలో ఉన్న 17 నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల సమాహారంతో కూడిన ఒక '[[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]'. సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి' ఎలా ఉపయోగించబడిందో ఈ ప్రదేశాలు నిరూపిస్తాయి; అలాగే, ఒక నిర్దిష్ట నిర్మాణ శైలి, ఒక వాస్తుశిల్పికి ఉన్న ప్రపంచవ్యాప్త ప్రాచుర్యాన్ని ఇవి తెలియజేస్తాయి. 'లె కార్బూసియర్'గా ప్రసిద్ధి చెందిన చార్లెస్-ఎడ్వర్డ్ జానెరెట్ (1887–1965), ఒక వాస్తుశిల్పి, పట్టణ ప్రణాళికా నిపుణుడు, [[రచయిత]]; నేడు 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి'గా పిలువబడే విధానానికి ఆద్యులలో ఒకరిగా ఆయన నిలిచారు. ఆయన [[స్విట్జర్లాండ్|స్విట్జర్లాండ్‌]]లో జన్మించారు, 1930లో ఫ్రెంచ్ పౌరసత్వాన్ని పొందారు.<ref>{{Cite web |title=Biographie de Le Corbusier: 1929-1938: Le globe-trotter de l'architecture moderne |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |access-date=22 November 2023 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |language=fr |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122120245/https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |url-status=live }}</ref> ఆయన ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక భవనాలను రూపొందించారు,<ref name=":0">{{Cite book |author=Ian Birksted |url=https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |title=Le Corbusier and the Occult |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=9780262026482 |archive-date=18 July 2022 |access-date=23 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718122434/https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |url-status=live }}</ref> అలాగే మారుతున్న సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొత్త నిర్మాణ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టిన 20వ శతాబ్దపు ఆధునికవాద ఉద్యమంలో ఆయన ఒక ముఖ్యమైన ప్రతినిధిగా నిలిచారు. ఆయన పట్టణ ప్రణాళికా విధానంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకువచ్చారు, 'కాంగ్రెస్ ఇంటర్నేషనల్ డి ఆర్కిటెక్చర్ మోడర్న్' వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరిగా ఉన్నారు. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం (దీనిని "ఆధునిక ఉద్యమం" అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది 20వ శతాబ్దంలో ప్రాచుర్యం పొందిన ఒక వాస్తుశిల్ప ఉద్యమం. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అనేది 'ఫంక్షనలిజం' (అంటే, భవన నిర్మాణం దాని వినియోగం లేదా పనితీరుకు అనుగుణంగా ఉండాలి అనే సూత్రం), 'మినిమలిజం' (సరళత) వంటి సూత్రాల ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందింది. దీని ఫలితంగా అలంకరణలు తక్కువగా ఉండి, సాధారణంగా ఆధునిక సాంకేతికతలు, కొత్తగా అందుబాటులోకి వచ్చిన పదార్థాలతో (ముఖ్యంగా గాజు, ఉక్కు, కాంక్రీటు) నిర్మించబడిన భవనాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని భవనాలు వివిధ రకాలకు చెందినవి; వీటిలో స్వతంత్ర గృహాలు, అపార్ట్‌మెంట్ భవనాలు, ఒక కర్మాగారం, ఒక ప్రార్థనా మందిరం (చాపెల్), ఒక మఠం, శాసనసభ భవనం, ఒక మ్యూజియం, ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం ఉన్నాయి. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన 'వరల్డ్ హెరిటేజ్ కమిటీ' (ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ) 40వ సమావేశంలో, ఈ భవనాల సమూహాన్ని 2016లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు. ==నామినేషన్ చరిత్ర== 2006లో, లే కార్బూసియర్రూపొందించిన 14 నిర్మాణాల జాబితాను ఫ్రాన్స్ తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితా' కోసం నామినేట్ చేసింది.<ref name="p309">{{cite web |title=L'œuvre architecturale et urbaine de Le Corbusier |publisher=[[UNESCO]] |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |lang=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150302010424/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |archive-date=2 March 2015 |url-status=dead |access-date=23 January 2026 }}</ref> ఫ్రాన్స్ ప్రతిపాదించిన వాటితో పాటు, మరో 5 దేశాలకు చెందిన ప్రదేశాలు కూడా ఒక 'సీరియల్ సైట్' (అనేక ప్రదేశాల సమూహం)గా నామినేట్ చేయబడి సమర్పించబడ్డాయి. 2009లో, ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ఈ ఆస్తుల పరిశీలనను 2012 వరకు వాయిదా వేయాలని నిర్ణయించింది. ఎంపిక చేసిన ప్రదేశాలు, వాస్తుశిల్పంపై లే కార్బూసియర్ ప్రభావం గురించి మరింత బలమైన సమర్థనను వారు కోరారు. సాంస్కృతిక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల నామినేషన్ల విషయంలో యునెస్కోకు సలహాలు ఇచ్చే 'ఇంటర్నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆన్ మాన్యుమెంట్స్ అండ్ సైట్స్', చండీగఢ్‌కు సంబంధించిన పట్టణ ప్రణాళికా విధానాలు, ప్రభుత్వ భవనాలను నామినేషన్‌లో చేర్చకపోవడం ఒక "తీవ్రమైన లోపం" అని పేర్కొంది. 2011లో, 19 ప్రదేశాలతో కూడిన సవరించిన నామినేషన్ సమర్పించబడింది, అయితే "అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త విలువ" అనే అంశానికి సంబంధించిన సమర్థనను మరింత మెరుగుపరిచేందుకు వీలుగా WHC దీనిని వాయిదా వేసింది. 2015లో ఈ ప్రతిపాదనను సవరించి కేవలం 17 ప్రదేశాలకు పరిమితం చేశారు, అయితే ఇందులో చండీగఢ్‌లోని [[చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్]] కూడా చేర్చబడింది. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 40వ సమావేశంలో దీనిని అంగీకరించి, 2016లో ఈ ప్రదేశాన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు.<ref name="bbc">{{cite web |title=Le Corbusier works named as UN world heritage sites|publisher=[[BBC]]|date=17 July 2016|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36820119|access-date=2 February 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241129030816/https://www.bbc.com/news/world-europe-36820119|archive-date=29 November 2024}}</ref><ref name="d749">{{cite web |title=Le Corbusier buildings named UNESCO world heritage sites|publisher=[[France 24]]|date=17 July 2016|url=https://www.france24.com/en/20160717-le-corbusier-buildings-named-unesco-world-heritage-sites-france-swiss|access-date=2 February 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828022733/https://www.france24.com/en/20160717-le-corbusier-buildings-named-unesco-world-heritage-sites-france-swiss|archive-date=28 August 2025}}</ref> ఎంపిక చేసిన ఈ నిర్మాణాలు "20వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్పం, సమాజానికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రాథమిక అంశాలకు అద్భుతమైన పరిష్కారాన్ని" సూచిస్తున్నాయని, అలాగే "విస్తృత భౌగోళిక ప్రాంతాలపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయని" పరిగణించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతం మొత్తం, సాంస్కృతిక ప్రదేశాల ఎంపిక ప్రమాణాలలో 1 (మానవ సృజనాత్మక మేధస్సుకు ఒక అద్భుత కళాఖండం), 2 (కాలక్రమేణా మానవ విలువల ముఖ్యమైన మార్పిడి), 6 (అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త ప్రాముఖ్యత కలిగిన భావనలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం కలిగి ఉండటం) అనే ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది.<ref name="l832">{{cite web |title=The Criteria for Selection |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |access-date=7 February 2026 |archive-date=12 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |url-status=live }}</ref> 2025లో, ఈ ప్రదేశాలన్నింటి పరిరక్షణ స్థితి "సాధారణంగా సంతృప్తికరంగా" ఉందని ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ పేర్కొంది; వివిధ ప్రదేశాలలో నిర్వహణ, పునరుద్ధరణ పనులు కొనసాగుతుండగా, మరికొన్ని ప్రదేశాలలో భవిష్యత్తులో పునరుద్ధరణ పనులకు ప్రణాళికలు సిద్ధం చేయబడ్డాయి. అలాగే, తదుపరి సమీక్షను డిసెంబర్ 2026 నాటికి నిర్వహించాలని వారు కోరారు.<ref>{{cite web |title=State of Conservation: 2025 |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/soc/4831 |access-date=7 February 2026 }}</ref> == స్థలాలు == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|List of the sites}} |- ! scope=col | పేరు ! scope=col class="unsortable" | ఫోటో ! scope=col | స్థానం ! scope=col class="unsortable" | యునెస్కో గుర్తింపు ఆస్తి ప్రాంతం ! scope=col class="unsortable" | నిర్దేశాంకాలు ! scope=col class="unsortable" | వివరణ<ref name="2016NomFile">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |title=L’Œuvre architecturale de Le Corbusier: Proposition d’inscription sur la Liste du patrimoine mondial, présentée par l’Allemagne, l’Argentine, la Belgique, la France, l’Inde, le Japon et la Suisse. |lang=fr |year=2015 |trans-title=The Architectural Work of Le Corbusier: Proposal for inscription on the World Heritage List, submitted by Germany, Argentina, Belgium, France, India, Japan and Switzerland. |publisher=[[UNESCO]] |access-date=9 February 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122060757/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |archive-date=22 November 2025 }}</ref> |- ! scope=row | మైసన్స్ లా రోచె, విల్లా జెన్నెరెట్ | [[File:Villa La Roche 2013.jpg|125px|alt=A room with a high ceiling. An inclined walkway leads to an upper floor.]] | data-sort-value="France, Paris" | పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-001 ---- {{cvt|0.097|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|51|7|N|2|15|55|E}}</small> | లా రోష్-జీన్నెరెట్ హౌస్ అనేది పారిస్‌లోని 16వ అరాండిస్‌మెంట్‌లో ఉన్న ఒక జత సెమీ-డిటాచ్డ్ ఇళ్ళు. మైసన్ లా రోష్‌ను రౌల్ లా రోష్ తన క్యూబిస్ట్, ప్యూరిస్ట్ కళాకృతుల సేకరణను ప్రదర్శించడానికి రూపొందించారు. మైసన్ జీన్నెరెట్‌ను ఆల్బర్ట్ జీన్నెరెట్ (లె కార్బూసియర్ సోదరుడు), అతని భార్య, వారి ఇద్దరు పిల్లల కోసం రూపొందించారు. ఈ ఆస్తులలో ఫౌండేషన్ లె కార్బూసియర్ మ్యూజియం, కార్యాలయాలు ఉన్నాయి.<ref name="x906">{{cite web|date=26 July 2023|title=Les Maisons La Roche et Jeanneret à Paris|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007094246/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|archive-date=7 October 2025|access-date=8 February 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> లా రోష్ హౌస్‌లో, కార్బూసియర్ తాను "ఆర్కిటెక్చరల్ ప్రోమనేడ్" అని పిలిచే దానిని అమలు చేశాడు, దీని ప్రకారం వాస్తుశిల్పాన్ని ఒక ప్రత్యేకమైన వీక్షణ స్థానం నుండి కాకుండా, కదలికలో ఉన్నప్పుడు ఆస్వాదించడానికి రూపొందించబడింది. అనేక ద్వారాల ద్వారా, సాధారణంగా స్థలాన్ని విభజించే విభజనలు, తలుపులను తొలగించడం ద్వారా ప్రాదేశిక కొనసాగింపు సాధించబడుతుంది. ప్యూరిజం నుండి ఉద్భవించిన వాస్తుశిల్ప బహుళవర్ణత్వాన్ని కూడా ఉపయోగించారు, ఇది స్థలం అవగాహనకు దోహదం చేస్తుంది. జీన్నెరెట్ హౌస్‌లో, ఒక "విలోమ ప్రణాళిక" ఇంటి సాంప్రదాయ లేఅవుట్‌ను తిరగవేస్తుంది. తోట గ్రౌండ్ ఫ్లోర్‌కు బదులుగా టెర్రస్‌పై ఉండగా, లివింగ్, రిసెప్షన్ ప్రాంతాల కోసం ఉద్దేశించిన అంతస్తును రూఫ్ టెర్రస్‌కు కొంచెం కిందకు తరలించారు. రెండు ఇళ్లలోనూ ముఖభాగాలు బరువును మోయనివిగా ఉన్నాయి, దీనివల్ల పొడవైన రిబ్బన్ కిటికీలను అమర్చడం సాధ్యమైంది. |- ! scope=row | పెటిట్ విల్లా au బోర్డ్ డు లాక్ లెమాన్ | [[File:Cors04.jpg|125px|alt=A house at the edge of a body of water]] | data-sort-value="Switzerland, Corseaux" | కోర్సో, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-002 ---- {{cvt|0.04|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|28|6|N|6|49|46|E}}</small> | విల్లా "లే లాక్" లే కార్బుసియర్ అనేది కోర్సోలోని జెనీవా సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న ఒక నివాస భవనం. దీనిని 1923, 1924 మధ్య లే కార్బుసియర్, అతని కజిన్, పియరీ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు. ఈ భవనాన్ని లే కార్బుసియర్ తల్లిదండ్రుల కోసం రూపొందించారు, ఇది లే కార్బుసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఐదు సూత్రాలలో మూడింటిని ఉపయోగించుకుంటుంది: స్వేచ్ఛా ప్రణాళిక, పైకప్పు టెర్రస్, "రిబ్బన్" కిటికీ.<ref name="geo-admin">{{cite web|title=Villa Le Lac (Route de Lavaux No 21)|url=https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112328/https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|archive-date=5 October 2025|access-date=23 January 2026|publisher=Government of [[Switzerland]]}}</ref> ఇంటి ఒక వైపు సరస్సు వైపు ఉంటుంది, అయితే మిగిలిన మూడు వైపులా కంచెలు ఉన్నాయి. సరస్సు వైపు ఉన్న ముఖభాగానికి అల్యూమినియం షీటింగ్‌ను అమర్చారు, దాని పొడవునా దాదాపు మొత్తం 11 మీ (36 అడుగులు) పొడవైన క్షితిజ సమాంతర రిబ్బన్ కిటికీ ఉంటుంది. గార్డెన్ టెర్రస్‌లో ఒక చిన్న స్టూడియో కూడా ఉంది. ఇంట్లో, పడకగదులు ఇంటి తూర్పున ఉన్న ప్రధాన నివాస ప్రాంతం చుట్టూ సమూహంగా ఉండగా, వంటగది, స్నానాలగది, మరుగుదొడ్లు పశ్చిమాన సమూహంగా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సిటే ఫ్రూజెస్ డి పెస్సాక్ | [[File:Cité_Frugès,_Pessac_08.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cit%C3%A9_Frug%C3%A8s,_Pessac_08.jpg|alt=A three storey building|125x125px]] | data-sort-value="France, Pessac" | పెస్సాక్, ఫ్రాన్స్ | 1321-003 ---- {{cvt|2.179|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|44|47|56|N|0|38|52|W}}</small> | సిటే ఫ్రూగెస్ డి పెస్సాక్ అనేది బోర్డోలో ఉన్న ఒక గృహనిర్మాణ ప్రాజెక్ట్, దీనిని 1924లో పారిశ్రామికవేత్త హెన్రీ ఫ్రూగెస్ ప్రారంభించారు. ఇది కార్మికుల నివాసంగా ఉపయోగపడాలనే ఉద్దేశ్యంతో నిర్మించబడింది, దీనిని లె కార్బూసియర్, పియర్ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు, వీరే మాస్టర్ ప్లాన్, వ్యక్తిగత భవనాలకు బాధ్యత వహించారు.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|title=Architecture View; Le Corbusier's Housing Project - Flexible Enough To Endure|author=Ada Louise Huxtable|date=15 March 1981|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=23 January 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112624/https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|archive-date=5 October 2025}}</ref> వాస్తుశిల్పులు ఈ స్థలాన్ని భవన నిర్మాణంలో ప్రామాణీకరణ కోసం ఒక ప్రయోగంగా పరిగణించారు. ఈ ఇళ్లను B1L అనే ప్రాథమిక వాస్తుశైలిలో రూపొందించారు, ఇందులో ఒక్కొక్కటి ఒకటిన్నర బేలతో రెండు అంతస్తులు ఉంటాయి. పునరావృతం కాకుండా ఉండేందుకు, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అదనపు బేలను జోడించారు, దీనివల్ల ఐదు విభిన్న రకాల ఇళ్లు ఏర్పడ్డాయి. |- ! scope=row | మేసన్ గియెట్ | [[File:Antwerp Corbusier Maison Guiette 01.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="Belgium, Antwerp" | ఆంట్‌వెర్ప్, బెల్జియం | 1321-004 ---- {{cvt|0.0103|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|51|11|1|N|4|23|36|E}}</small> | మైసన్ గియెట్, లెస్ ప్యూప్లియర్స్ అని కూడా పిలువబడేది, ఆంట్వెర్ప్‌లోని ఒక ఇల్లు. దీనిని 1926లో లె కార్బూసియర్ రూపొందించగా, 1927లో నిర్మించారు. ఇది చిత్రకారుడు, కళా విమర్శకుడైన రెనే గియెట్ స్టూడియో, నివాస గృహంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Maison Guiette, Anvers, Belgique, 1926|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074924/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|archive-date=10 November 2025|access-date=26 November 2015|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కింది అంతస్తులో (వీధికి దూరంగా) నివాస గది, వంటగది, నిల్వ గది ఉన్నాయి. మొదటి అంతస్తులో ముందు వైపు ప్రధాన పడకగదులు, వెనుక వైపు పిల్లల పడకగదులు, వాటి మధ్య స్నానాల గదులు ఉన్నాయి. రెండవ అంతస్తులో పనిమనిషి గది, ఒక నిల్వ గది, ఒక స్టూడియో ఉన్నాయి. విదేశాలలో కార్బూసియర్‌కు ఇది మొదటి ప్రాజెక్ట్ కాబట్టి, ఇది అతని పనికి యూరోపియన్ గుర్తింపును సూచిస్తుంది. |- ! scope=row | మైసన్స్ డి లా వీసెన్‌హాఫ్-సీడ్‌లుంగ్ | [[File:Weissenhof Corbusier 03 cropped2.jpg|125px|alt=A long two-storey building]] | data-sort-value="Germany, Stuttgart" | స్టట్‌గార్ట్, జర్మనీ | 1321-005 ---- {{cvt|0.1165|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|48|0|N|9|10|40|E}}</small> | ఈ జాబితాలో స్టట్‌గార్ట్‌లోని వైసెన్‌హాఫ్ ఎస్టేట్ అనే గృహ సముదాయానికి చెందిన రెండు భవనాలు ఉన్నాయి. ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి అంతర్జాతీయ ప్రదర్శన అయిన 1927 డ్యూట్షర్ వెర్క్‌బండ్ ఎగ్జిబిషన్ కోసం దీనిని నిర్మించారు.<ref>{{Cite web|date=4 October 2018|title=AD Classics: Weissenhof-Siedlung Houses 14 and 15 / Le Corbusier + Pierre Jeanneret|url=https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129212700/https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|archive-date=29 January 2024|access-date=16 April 2022|publisher=[[ArchDaily]]|language=en-US}}</ref><ref name="m984">{{cite web|date=17 May 2024|title=Le Corbusier, Pierre Jeanneret, Weissenhof-Siedlung Houses, Stuttgart, Germany, 1927|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209194956/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|archive-date=9 December 2025|access-date=23 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కార్బూసియర్ తన డోమ్-ఇనో నిర్మాణ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, ఇళ్లలోని బరువు మోసే నిర్మాణం, విభజన అంశాల మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని సృష్టించాడు. ఈ ఇల్లు ఘనాకారంలో ఉంటుంది, ఇందులో కనిపించే స్తంభాలు, భూమిలోకి చొచ్చుకుపోయిన నేలమాళిగ ఉన్నాయి. |- ! scope=row | విల్లా సవోయే,లాగ్ డు జార్డినర్ | [[File:VillaSavoye.jpg|125px|alt=A two-storey building]] | data-sort-value="France, Poissy" | పోయిసీ, ఫ్రాన్స్ | 1321-006 ---- {{cvt|1.036|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|55|28|N|2|1|42|E}}</small> |విల్లా సవోయ్ అనేది పారిస్ శివార్లలోని పోయిస్సీలో ఉన్న ఒక విల్లా, గేట్ లాడ్జ్. దీనిని 1928, 1931 మధ్య రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ఉపయోగించి నిర్మించారు.<ref name="h191">{{cite web|title=La villa Savoye|url=https://www-monuments--nationaux-fr.translate.goog/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124151135/https://www.monuments-nationaux.fr/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|archive-date=24 January 2026|access-date=24 January 2026|publisher=[[Centre des monuments nationaux]]|language=fr}}</ref> ఈ ఇల్లు నాలుగు సమాన ముఖాలు కలిగిన ఒక సాధారణ సమాంతర చతుర్భుజం, ఇది స్తంభాలపై నిర్మించబడి, పైకప్పు టెర్రస్, సోలారియంతో కప్పబడి ఉంటుంది. లె కార్బూసియర్ ఇతర నిర్మాణాలతో ఉమ్మడిగా కనిపించే లక్షణాలలో కింది అంతస్తును తొలగించడం, స్తంభాలపై ఎత్తైన భాగం, గాజు ఉపరితలాలపై ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం, ఉపయోగించిన పదార్థాల ఆకృతిని చెరిపివేయడానికి పాలీక్రోమీని ఉపయోగించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంగణంలో ఒక తోటమాలి కుటుంబం కోసం ఉద్దేశించిన ఒక చిన్న ఇల్లు కూడా ఉంది. ఇది 1929లో ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌లో జరిగిన మొదటి CIAM కాంగ్రెస్‌లో లె కార్బూసియర్, పియరీ జెన్నెరెట్ సమర్పించిన కనిష్ట గృహనిర్మాణానికి ఒక నమూనాగా నిలిచింది. ఇది 3 నుండి 4 మంది కోసం రూపొందించబడింది, కేవలం 30 చదరపు మీటర్ల (320 చదరపు అడుగుల) నివాస స్థలాన్ని మాత్రమే అందిస్తుంది. ఇందులో ఒక లివింగ్ రూమ్‌కు ఇరువైపులా నాలుగు చిన్న గదులు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే | [[File:Geneve immeuble Clarte 2011-08-02 13 55 36 PICT3664.JPG|125px|alt=The facade of an eight-storey building mostly made up of windows]] | data-sort-value="Switzerland, Genève" | జెనీవా, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-007 ---- {{cvt|0.15|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|12|1|N|6|9|23|E}}</small> | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే జెనీవాలో ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్మెంట్ భవనం. భవనం రూపకల్పన ప్రక్రియ 1928 నుండి ప్రారంభమైంది, ఇది 1931, 1932 మధ్య నిర్మించబడింది. ఇది విభిన్న కాన్ఫిగరేషన్‌లు, పరిమాణాల 48 ఫ్రీ-ప్లాన్ యూనిట్‌లను కలిగి ఉంది.<ref name="x323">{{cite web|date=26 July 2023|title=Le Corbusier, Immeuble Clarté, Genève, Suisse, 1930|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216005442/https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|archive-date=16 December 2025|access-date=24 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]|language=fr}}</ref><ref name="Geneva">{{cite web|date=24 August 2007|title=Restauration de l'immeuble Clarté de Le Corbusier|url=http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814051856/http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|archive-date=14 August 2016|access-date=24 January 2026|publisher=[[Canton of Geneva]]|lang=fr}}</ref> ఈ భవనం ఉత్తరం, దక్షిణం వైపుల ముఖభాగాలను అందిస్తుంది, ఇవి స్లైడింగ్ కిటికీలు, గాజు తలుపులతో రూపొందించబడ్డాయి. దక్షిణం వైపున మొదటి, మూడవ, ఐదవ అంతస్తులలో పొడవైన బాహ్య బాల్కనీలు ఉన్నాయి, ఉత్తరం వైపు ఇవి రెండవ, నాల్గవ, ఆరవ అంతస్తులలో ఉన్నాయి. బాల్కనీలు దిగువ అంతస్తులకు సన్‌షేడ్‌లుగా పనిచేస్తాయి, కాన్వాస్ గుడారాలతో అమర్చబడి ఉంటాయి. |- ! scope=row | Immeuble locatif à la Porte Molitor | [[File:Immeuble molitor 00.JPG|125px|alt=An apartment building]] | data-sort-value="France, Paris, Boulogne-Billancourt" | బౌలోన్-బిల్లన్‌కోర్ట్, పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-008 ---- {{cvt|0.032|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|50|36|N|2|15|5|E}}</small> | ఇమ్మూబుల్ మోలిటర్ అనేది పారిస్‌లో 1931, 1934 మధ్య నిర్మించబడిన ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్‌మెంట్ భవనం.<ref name="f7284">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> దీని తూర్పు, పడమర వైపులా టెంపర్డ్ గ్లాస్, గాజు ఇటుకలతో చేసిన పూర్తిగా గాజు ముఖభాగాలు ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తు 2 లేదా 3 అపార్ట్‌మెంట్‌లుగా విభజించబడింది. కార్బూసియర్ ఈ భవనం 7వ, 8వ అంతస్తులను కొనుగోలు చేసి, వాటిని ఒక అపార్ట్‌మెంట్, స్టూడియోగా మార్చారు, ఇది 1965లో ఆయన మరణించే వరకు నగరంలో ఆయన స్థావరంగా పనిచేసింది. |- ! scope=row | యూనిటే డి హాబిటేషన్ మార్సెయిల్ (సిటీ రేడియూస్) | [[File:La_Cité_Radieuse_01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Cit%C3%A9_Radieuse_01.jpg|alt=A large apartment building|125x125px]] | data-sort-value="France, Marseille" | మార్సెయిల్, ఫ్రాన్స్ | 1321-009 ---- {{cvt|3.648|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|43|15|41|N|5|23|46|E}}</small> | యూనిటే డి'హాబిటేషన్ అనేది సామూహిక ఉత్పత్తి కోసం ఉద్దేశించిన ఒక కొత్త గృహ నిర్మాణ నమూనా. ఇది పదిహేడు అంతస్తుల ఎత్తులో ఉంది, 1,600 మందికి నివాసం కల్పించేలా రూపొందించబడింది. ఈ భవనంలో వివిధ రకాల అపార్ట్‌మెంట్లు, అలాగే దుకాణాలు, సామూహిక గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7285">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> అపార్ట్‌మెంట్లు మూడు ప్రామాణిక మాడ్యూల్స్ (వంటగది, ఉమ్మడి గది; ప్రధాన పడకగది, టాయిలెట్, స్నానాలగది;, పిల్లల పడకగది) ఎనిమిది విభిన్న కలయికలలో ఉంటాయి. ఈ కలయికలు ఒక వ్యక్తి అపార్ట్‌మెంట్ నుండి ఎనిమిది మంది పిల్లల వరకు ఉన్న కుటుంబాల కోసం ఉద్దేశించిన వాటి వరకు ఉంటాయి. టెర్రస్‌పై ఒక వ్యాయామశాల, మూడు తరగతి గదుల ప్రీస్కూల్, నాటక ప్రదర్శనల కోసం ఒక వేదిక ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సెయింట్-డియేలోని తయారీ కేంద్రం |<!--[[File:|125px]]--> | data-sort-value="France, Saint-Dié-des-Vosges" | సెయింట్-డి-డె-వోస్జ్, ఫ్రాన్స్ | 1321-010 ---- {{cvt|0.762|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|17|27|N|6|57|1|E}}</small> | క్లాడ్, డువాల్ హోసియరీ ఫ్యాక్టరీ అనేది లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన ఏకైక పారిశ్రామిక భవనం. ఇది పైల్స్ మీద నిర్మించిన మూడు అంతస్తులను కలిగి ఉంది, 1950లో పూర్తయింది.<ref name="f7286">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> భవనం మూడు అంతస్తులలో ఫాబ్రిక్, వస్త్ర భాగాలను ప్రాసెస్ చేసే వర్క్‌షాప్‌లు ఉన్నాయి, కాంక్రీట్ సన్‌షేడ్‌ల ద్వారా రక్షించబడిన గాజు ముఖభాగాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఐరోపాలో ఇలా చేయడం ఇదే మొదటిసారి. పైకప్పు టెర్రస్‌లో పరిపాలనా కార్యాలయాలు, ఒక సమావేశ గది ​​మరియు ఒక ఆర్కైవ్ గది ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కురుచెట్ హౌస్ | [[File:Curutchet.jpg|125px|alt=A three-storey house]] | data-sort-value="Argentina, La Plata" | లా ప్లాటా, అర్జెంటీనా | 1321-011 ---- {{cvt|0.027|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|34|54|41|S|57|56|30|W}}</small> | లా ప్లాటాలోని కురుట్చెట్ హౌస్‌ను 1948లో సర్జన్ అయిన డాక్టర్ పెడ్రో డొమింగో కురుట్చెట్ నిర్మించారు.<ref name="f7287">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ మూడు అంతస్తుల భవనం రెండు వేర్వేరు విభాగాలుగా విభజించబడింది: పని చేసే ప్రదేశం, నివాస గదులు. కన్సల్టింగ్ గదులు మొదటి అంతస్తులో ఉన్నాయి. నివాస గదులు భవనం వెనుక భాగంలో ఉన్నాయి. కన్సల్టింగ్ గదుల పైకప్పు, లివింగ్, డైనింగ్ గదులకు టెర్రస్‌గా ఉపయోగపడుతుంది. పడక గదులు పై అంతస్తులో ఉన్నాయి. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అంతర్జాతీయీకరణకు ఈ భవనం నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. |- ! scope=row | చాపెల్లె నోట్రే-డామ్-డు-హౌట్ డి రోన్‌చాంప్ | [[File:RonchampsBruxelles.jpg|125px|alt=A triangular building with a cylindrical structure behind it]] | data-sort-value="France, Ronchamp" | రాన్‌చాంప్, ఫ్రాన్స్ | 1321-012 ---- {{cvt|2.734|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|47|42|16|N|6|37|15|E}}</small> | నోట్రే-డామ్ డు హాట్ అనేది రోన్‌చాంప్‌లోని ఒక రోమన్ కాథలిక్ ప్రార్థనా మందిరం. దీనిని 1950లో నిర్మించారు.<ref name="f7288">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> శిలువ ఆకారంలో ఉండే సాంప్రదాయ చర్చిల వలె కాకుండా, నోట్రే-డామ్ డు హాట్ ఒక అసమాన ప్రణాళికను కలిగి ఉంది, ఇందులో ప్రక్క నడవలు లేదా ట్రాన్సెప్ట్ లేకుండా ఒకే గది ఉంటుంది. ఉప-ప్రదేశాలను వేరు చేయడానికి కాంతిని ఉపయోగిస్తారు; బలిపీఠం తెలుపు లేదా రంగు కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది, ఇది దక్షిణ ముఖభాగం ద్వారా వ్యాపిస్తుంది, ఈ ముఖభాగం వివిధ పరిమాణాలలో అనేక రంధ్రాలతో ఉంటుంది. గోడలకు, షెల్ పైకప్పుకు మధ్య ఒక ఖాళీ ఉంది, ఈ పైకప్పు 2.26 మీ (7 అడుగుల 5 అంగుళాలు) దూరంలో అమర్చబడిన రెండు 6 సెం.మీ (2.4 అంగుళాలు) మందపాటి కాంక్రీట్ పొరలతో తయారు చేయబడింది. |- ! scope=row | కబానోన్ దె లీ కార్బూసియే | [[File:Cabanon Le Corbusier.jpg|125px|alt=A small cabin made of wood]] | data-sort-value="France, Roquebrune-Cap-Martin" | రోక్‌బ్రూన్-కాప్-మార్టిన్, ఫ్రాన్స్ | 1321-013 ---- {{cvt|0.198|ha|acre|2}} | <small>{{coord|43.7599|N|7.4635|E|format=dms}}</small> | 'కబానోన్ డి లే కార్బూసియర్' అనేది కేవలం రెండు కిటికీలు, 15 చదరపు మీటర్ల (160 చదరపు అడుగులు) కంటే తక్కువ విస్తీర్ణం కలిగిన ఒక చిన్న కుటీరం. ఇది 1951లో లే కార్బూసియర్ విహార గృహంగా నిర్మించబడింది.<ref name="f7283">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఇది అత్యంత పరిమిత స్థల వినియోగంతో కూడిన నివాస నమూనా గా రూపొందించబడింది, ఇందులో నిద్రించడానికి, పని చేయడానికి, మరుగుదొడ్డి, సింక్ వంటి సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కాపిటోల్ కాంప్లెక్స్ | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|125px|alt=A large building with a pool in front of it]] | data-sort-value="India, Chandigarh" | చండీగఢ్, భారతదేశం | 1321-014 ---- {{cvt|66|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|30|45|27|N|76|48|20|E}}</small> | చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్ అనేది చండీగఢ్‌లోని ఒక ప్రభుత్వ ప్రాంగణం.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|title=Le Corbusier's Capitol Complex a mess, in dire need of facelift|author=Khushboo Sandhu|date=10 March 2011|newspaper=[[Indian Express]]|access-date=18 July 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127083613/http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|archive-date=27 November 2013}}</ref> ఇందులో మూడు భవనాలు ఉన్నాయి: ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీ (చిత్రంలో ఉన్నది), సెక్రటేరియట్ భవనం, హైకోర్టు, నాలుగు స్మారక చిహ్నాలు (ఓపెన్ హ్యాండ్ మాన్యుమెంట్, జియోమెట్రిక్ హిల్, టవర్ ఆఫ్ షాడోస్, మార్టియర్స్ మాన్యుమెంట్), ఒక సరస్సు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|date=18 July 2016|title=Chandigarh's Capitol Complex is now a UNESCO heritage site: All you need to know|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719125628/http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|archive-date=19 July 2016|access-date=18 July 2016|newspaper=[[Hindustan Times]]}}</ref> హైకోర్టులో గొడుగు ఆకారంలో ఉన్న పైకప్పు మధ్యలో ఉన్న గట్టర్ వైపు వాలి ఉంటుంది. మొఘల్ వాస్తుశిల్పం నుండి ప్రేరణ పొందిన ఈ రూపం, "చట్టం రక్షిత ఆశ్రయం"కు ప్రతీక. కోర్టు గదులలో వేలాడదీయడానికి కార్బూసియర్ తొమ్మిది నైరూప్య వస్త్ర చిత్రాలను కూడా రూపొందించారు. ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలో స్కైలైట్ పైకప్పు హైపర్‌బొలాయిడ్ షెల్, పోర్టికోను కప్పి ఉంచే కొడవలి ఆకారపు పందిరి ఉన్నాయి. ఇవి రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ప్లాస్టిసిటీ, బలాన్ని కార్బూసియర్ ఎలా ఉపయోగించారో చూపిస్తాయి. చండీగఢ్ వాతావరణంలో వేడిని తగ్గించడానికి, ఈ మూడు భవనాలలో కాంక్రీట్ బ్రిజ్ సోలైల్ (సూర్యరశ్మి నుండి నీడ) కూడా ఉపయోగించబడింది. |- ! scope=row | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టూరెట్ | [[File:Sainte Marie de La Tourette 2007.jpg|125px|alt=A multi-storey building built on a slope]] | data-sort-value="France, Éveux" | ఎవె, ఫ్రాన్స్ | 1321-015 ---- {{cvt|17.923|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|49|10|N|4|37|21|E}}</small> | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టౌరెట్ అనేది 1960లో పూర్తి చేయబడిన ఒక డొమినికన్ ఆర్డర్ మఠం. దీనికి ఐదు అంతస్తులు ఉన్నాయి, వాటిలో రెండు భూగర్భంలో ఉన్నాయి, ఇందులో 104 గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7282">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ భవనం U-ఆకారపు ప్రణాళికపై ఆధారపడి ఉంది, సిస్టర్షియన్ కాన్వెంట్ల నుండి ప్రేరణ పొందింది. ఇది నిటారుగా ఉన్న వాలుపై ఉంది, కానీ స్తంభాల వాడకం కారణంగా ఆ వాలుకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. పై రెండు అంతస్తులలో సన్యాసుల గదులు, మధ్య అంతస్తులో గ్రంథాలయం, అధ్యయన గదులు ఉన్నాయి, అయితే క్రింది రెండు అంతస్తులు సామూహిక ఉపయోగం కోసం ఉన్నాయి, భోజనశాలను కలిగి ఉంటాయి. |- ! scope=row | మ్యూసీ నేషనల్ డెస్ బ్యూక్స్-ఆర్ట్స్ డి ఎల్'ఆక్సిడెంట్ | [[File:National museum of western art05s3200.jpg|125px|alt=A building with a walkway leading up to it]] | data-sort-value="Japan, Tokyo" | టోక్యో, జపాన్ | 1321-016 ---- {{cvt|0.93|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|35|42|55|N|139|46|33|E}}</small> | నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఆర్ట్ ప్రధాన భవనాన్ని లె కార్బూసియర్ రూపొందించారు. ఇది ఫార్ ఈస్ట్‌లో అతని పనికి ఏకైక ప్రతినిధి ఉదాహరణ.<ref name="c600">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zkkjpWYS8icC&dq=Matsukata+Kojiro&pg=PA124|title=The Architecture of Tokyo|author=Hiroshi Watanabe|date=20 March 2001|publisher=Edition Axel Menges|isbn=978-3-930698-93-6|page=|access-date=24 January 2026}}</ref> పారిశ్రామికవేత్త కోజిరో మత్సుకట సేకరించిన కళాఖండాల సేకరణను ఉంచడానికి ఈ మ్యూజియం నిర్మించబడింది.<ref name="l283">{{cite web|title=Outline: The National Museum of Western Art|url=https://www.nmwa.go.jp/en/about/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251101012314/https://www.nmwa.go.jp/en/|archive-date=1 November 2025|access-date=28 January 2026|publisher=[[National Museum of Western Art]]|quote=The National Museum of Western Art was established in April 1959 and was based on the Matsukata Collection}}</ref> ఈ భవనం రెండు అంతస్తులలో నిర్మించబడింది, పైకప్పు టెర్రస్‌ను కలిగి ఉంది. మధ్య భాగం స్కైలైట్‌ల ద్వారా వెలుగునిచ్చే ఒక ఏట్రియం. ఈ భవనంలో స్టిల్ట్స్, ర్యాంప్ వంటి లె కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఇతర అంశాలు కూడా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | మైసన్ డి లా కల్చర్ డి ఫర్మినీ | [[File:Maison_de_la_culture_à_Firminy-Vert.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maison_de_la_culture_%C3%A0_Firminy-Vert.jpg|alt=A building next to a playing field|125x125px]] | data-sort-value="France, Firminy" | ఫిర్మిని, ఫ్రాన్స్ | 1321-017 ---- {{cvt|2.601|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|22|59|N|4|17|21|E}}</small> |మైసన్ డి లా కల్చర్ అనేది ఫ్రాన్స్‌లోని లోయిర్ ప్రాంతంలోని ఫిర్మినిలో ఉన్న ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం.<ref name="f728">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ దీర్ఘచతురస్రాకార భవనం 112 మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది, ఇది ఒక కొండ అంచున ఉంది. భవనం అడ్డుకోత పుటాకార పైకప్పుతో తలక్రిందులుగా ఉన్న ట్రెపెజాయిడ్ ఆకారంలో ఉంటుంది. వంపు తిరిగిన పైకప్పు రెండు ముఖభాగాల మధ్య సాగదీయబడిన కేబుల్స్ ద్వారా ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇది వాస్తుశిల్పి ఒక కొత్త సాంకేతిక పరిష్కారం. భవనం పశ్చిమ ముఖభాగం కొండ అంచుపైకి క్యాంటిలివర్ లాగా ముందుకు పొడుచుకుని ఉంటుంది. స్తంభాలపై నిర్మించబడిన ఈ భవనంలోకి ప్రవేశం, తూర్పు ముఖభాగంలో ఉన్న ఒక ర్యాంప్, వరండా ద్వారా ఉంటుంది. అప్పటి ఫిర్మిని మేయర్ అభ్యర్థన మేరకు లె కార్బూసియర్ దక్షిణ గోడను ఒక ఉబ్బెత్తు అలంకరణతో అలంకరించారు. ఈ కూర్పు విరిగిన శిలువ రేఖల చుట్టూ నిర్మించబడింది, అతని చిత్రలేఖనం, శిల్పకళలో అతనికి ప్రియమైన కొన్ని ఇతివృత్తాలను, ఎద్దులతో సహా, ఇది కలిగి ఉంది. |} == ప్రాంత పటాలు == {| role=presentation | {{location map many |World | alt = చాలా వరకు ప్రదేశాలు ఐరోపాలో కేంద్రీకృతమై ఉండగా, అర్జెంటీనా, భారతదేశం, జపాన్‌లలో ఒక్కొక్కటి ఉన్నాయి. | float = none | width = 400 | caption = ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రదేశాల స్థానాలు (ఫ్రెంచ్ ప్రదేశాలు మినహాయించబడ్డాయి) | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates11 = {{coord|-34.9000|-57.9333}} | coordinates14 = {{coord|30.7500|76.8000}} | coordinates16 = {{coord|35.7000|139.7667}} }} | {{location map many |France | alt = Most of the European sites are in France, except for four scattered in Belgium, Germany and Switzerland | float = right | width = 400 | caption = ఫ్రాన్స్ మరియు దాని పరిసర ప్రాంతాలలో ఉన్న యూరోపియన్ స్థలాల ఉనికి | coordinates1 = {{coord|48.8500|2.2500}} | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates3 = {{coord|44.7833|0.6333}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates6 = {{coord|48.9167|2.0167}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates8 = {{coord|48.8333|2.2500}} | coordinates9 = {{coord|43.2500|5.3833}} | coordinates10 = {{coord|48.2833|6.9500}} | coordinates11 = {{coord|47.7000|6.6167}} | coordinates12 = {{coord|43.7500|7.4500}} | coordinates13 = {{coord|45.8167|4.6167}} | coordinates14 = {{coord|45.3667|4.2833}} }} |} == మూలాలు == {{Reflist}}<references /> [[వర్గం:వాస్తు శాస్త్రం]] [[వర్గం:నిర్మాణాలు]] [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాలు]] t8vfqmajsfyvy6fxe18nauwlmsutoh6 4936831 4936780 2026-08-17T05:03:51Z యర్రా రామారావు 28161 [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాలు]] ను తీసివేసారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936831 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site|name=ఆధునిక ఉద్యమానికి విశిష్టమైన కృషి అయిన లీ కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|includes=మూడు ఖండాల్లో 17 ప్రాంతాలు|criteria={{UNESCO WHS type|(i)(ii)(vi)}} i, ii, vi|ID=1321|year=2016|area={{cvt|98.5|ha|sqmi}}|buffer_zone={{cvt|1409.4|ha|sqmi}}|hide_interactive_map=yes|image=Le Corbusier (1964).jpg|alt=వాస్తుశిల్పి లే కార్బూసియర్ 1964 నాటి చిత్రం|caption=ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందిన భవనాలను నిర్మించిన వాస్తుశిల్పి [[లె కార్బూసియర్]]|WHS=లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు|Criteria=}} '''లే కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్ప నిర్మాణాలు''' అనేది ఫ్రాంకో-స్విస్ వాస్తుశిల్పి లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన, ఏడు దేశాలలో ఉన్న 17 నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల సమాహారంతో కూడిన ఒక '[[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]'. సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి' ఎలా ఉపయోగించబడిందో ఈ ప్రదేశాలు నిరూపిస్తాయి; అలాగే, ఒక నిర్దిష్ట నిర్మాణ శైలి, ఒక వాస్తుశిల్పికి ఉన్న ప్రపంచవ్యాప్త ప్రాచుర్యాన్ని ఇవి తెలియజేస్తాయి. 'లె కార్బూసియర్'గా ప్రసిద్ధి చెందిన చార్లెస్-ఎడ్వర్డ్ జానెరెట్ (1887–1965), ఒక వాస్తుశిల్పి, పట్టణ ప్రణాళికా నిపుణుడు, [[రచయిత]]; నేడు 'ఆధునిక నిర్మాణ శైలి'గా పిలువబడే విధానానికి ఆద్యులలో ఒకరిగా ఆయన నిలిచారు. ఆయన [[స్విట్జర్లాండ్|స్విట్జర్లాండ్‌]]లో జన్మించారు, 1930లో ఫ్రెంచ్ పౌరసత్వాన్ని పొందారు.<ref>{{Cite web |title=Biographie de Le Corbusier: 1929-1938: Le globe-trotter de l'architecture moderne |url=https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |access-date=22 November 2023 |publisher=[[Fondation Le Corbusier]] |language=fr |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122120245/https://www.fondationlecorbusier.fr/biographie/1929-1938/ |url-status=live }}</ref> ఆయన ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక భవనాలను రూపొందించారు,<ref name=":0">{{Cite book |author=Ian Birksted |url=https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |title=Le Corbusier and the Occult |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=9780262026482 |archive-date=18 July 2022 |access-date=23 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718122434/https://mitpress.mit.edu/books/le-corbusier-and-occult |url-status=live }}</ref> అలాగే మారుతున్న సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొత్త నిర్మాణ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టిన 20వ శతాబ్దపు ఆధునికవాద ఉద్యమంలో ఆయన ఒక ముఖ్యమైన ప్రతినిధిగా నిలిచారు. ఆయన పట్టణ ప్రణాళికా విధానంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకువచ్చారు, 'కాంగ్రెస్ ఇంటర్నేషనల్ డి ఆర్కిటెక్చర్ మోడర్న్' వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరిగా ఉన్నారు. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం (దీనిని "ఆధునిక ఉద్యమం" అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది 20వ శతాబ్దంలో ప్రాచుర్యం పొందిన ఒక వాస్తుశిల్ప ఉద్యమం. ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అనేది 'ఫంక్షనలిజం' (అంటే, భవన నిర్మాణం దాని వినియోగం లేదా పనితీరుకు అనుగుణంగా ఉండాలి అనే సూత్రం), 'మినిమలిజం' (సరళత) వంటి సూత్రాల ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందింది. దీని ఫలితంగా అలంకరణలు తక్కువగా ఉండి, సాధారణంగా ఆధునిక సాంకేతికతలు, కొత్తగా అందుబాటులోకి వచ్చిన పదార్థాలతో (ముఖ్యంగా గాజు, ఉక్కు, కాంక్రీటు) నిర్మించబడిన భవనాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని భవనాలు వివిధ రకాలకు చెందినవి; వీటిలో స్వతంత్ర గృహాలు, అపార్ట్‌మెంట్ భవనాలు, ఒక కర్మాగారం, ఒక ప్రార్థనా మందిరం (చాపెల్), ఒక మఠం, శాసనసభ భవనం, ఒక మ్యూజియం, ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం ఉన్నాయి. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన 'వరల్డ్ హెరిటేజ్ కమిటీ' (ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ) 40వ సమావేశంలో, ఈ భవనాల సమూహాన్ని 2016లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు. ==నామినేషన్ చరిత్ర== 2006లో, లే కార్బూసియర్రూపొందించిన 14 నిర్మాణాల జాబితాను ఫ్రాన్స్ తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితా' కోసం నామినేట్ చేసింది.<ref name="p309">{{cite web |title=L'œuvre architecturale et urbaine de Le Corbusier |publisher=[[UNESCO]] |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |lang=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150302010424/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1666/ |archive-date=2 March 2015 |url-status=dead |access-date=23 January 2026 }}</ref> ఫ్రాన్స్ ప్రతిపాదించిన వాటితో పాటు, మరో 5 దేశాలకు చెందిన ప్రదేశాలు కూడా ఒక 'సీరియల్ సైట్' (అనేక ప్రదేశాల సమూహం)గా నామినేట్ చేయబడి సమర్పించబడ్డాయి. 2009లో, ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ఈ ఆస్తుల పరిశీలనను 2012 వరకు వాయిదా వేయాలని నిర్ణయించింది. ఎంపిక చేసిన ప్రదేశాలు, వాస్తుశిల్పంపై లే కార్బూసియర్ ప్రభావం గురించి మరింత బలమైన సమర్థనను వారు కోరారు. సాంస్కృతిక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల నామినేషన్ల విషయంలో యునెస్కోకు సలహాలు ఇచ్చే 'ఇంటర్నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆన్ మాన్యుమెంట్స్ అండ్ సైట్స్', చండీగఢ్‌కు సంబంధించిన పట్టణ ప్రణాళికా విధానాలు, ప్రభుత్వ భవనాలను నామినేషన్‌లో చేర్చకపోవడం ఒక "తీవ్రమైన లోపం" అని పేర్కొంది. 2011లో, 19 ప్రదేశాలతో కూడిన సవరించిన నామినేషన్ సమర్పించబడింది, అయితే "అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త విలువ" అనే అంశానికి సంబంధించిన సమర్థనను మరింత మెరుగుపరిచేందుకు వీలుగా WHC దీనిని వాయిదా వేసింది. 2015లో ఈ ప్రతిపాదనను సవరించి కేవలం 17 ప్రదేశాలకు పరిమితం చేశారు, అయితే ఇందులో చండీగఢ్‌లోని [[చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్]] కూడా చేర్చబడింది. ఇస్తాంబుల్‌లో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 40వ సమావేశంలో దీనిని అంగీకరించి, 2016లో ఈ ప్రదేశాన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు.<ref name="bbc">{{cite web |title=Le Corbusier works named as UN world heritage sites|publisher=[[BBC]]|date=17 July 2016|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36820119|access-date=2 February 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241129030816/https://www.bbc.com/news/world-europe-36820119|archive-date=29 November 2024}}</ref><ref name="d749">{{cite web |title=Le Corbusier buildings named UNESCO world heritage sites|publisher=[[France 24]]|date=17 July 2016|url=https://www.france24.com/en/20160717-le-corbusier-buildings-named-unesco-world-heritage-sites-france-swiss|access-date=2 February 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828022733/https://www.france24.com/en/20160717-le-corbusier-buildings-named-unesco-world-heritage-sites-france-swiss|archive-date=28 August 2025}}</ref> ఎంపిక చేసిన ఈ నిర్మాణాలు "20వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్పం, సమాజానికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రాథమిక అంశాలకు అద్భుతమైన పరిష్కారాన్ని" సూచిస్తున్నాయని, అలాగే "విస్తృత భౌగోళిక ప్రాంతాలపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయని" పరిగణించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతం మొత్తం, సాంస్కృతిక ప్రదేశాల ఎంపిక ప్రమాణాలలో 1 (మానవ సృజనాత్మక మేధస్సుకు ఒక అద్భుత కళాఖండం), 2 (కాలక్రమేణా మానవ విలువల ముఖ్యమైన మార్పిడి), 6 (అసాధారణమైన విశ్వవ్యాప్త ప్రాముఖ్యత కలిగిన భావనలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం కలిగి ఉండటం) అనే ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది.<ref name="l832">{{cite web |title=The Criteria for Selection |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |access-date=7 February 2026 |archive-date=12 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |url-status=live }}</ref> 2025లో, ఈ ప్రదేశాలన్నింటి పరిరక్షణ స్థితి "సాధారణంగా సంతృప్తికరంగా" ఉందని ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ పేర్కొంది; వివిధ ప్రదేశాలలో నిర్వహణ, పునరుద్ధరణ పనులు కొనసాగుతుండగా, మరికొన్ని ప్రదేశాలలో భవిష్యత్తులో పునరుద్ధరణ పనులకు ప్రణాళికలు సిద్ధం చేయబడ్డాయి. అలాగే, తదుపరి సమీక్షను డిసెంబర్ 2026 నాటికి నిర్వహించాలని వారు కోరారు.<ref>{{cite web |title=State of Conservation: 2025 |publisher=[[UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/soc/4831 |access-date=7 February 2026 }}</ref> == స్థలాలు == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|List of the sites}} |- ! scope=col | పేరు ! scope=col class="unsortable" | ఫోటో ! scope=col | స్థానం ! scope=col class="unsortable" | యునెస్కో గుర్తింపు ఆస్తి ప్రాంతం ! scope=col class="unsortable" | నిర్దేశాంకాలు ! scope=col class="unsortable" | వివరణ<ref name="2016NomFile">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |title=L’Œuvre architecturale de Le Corbusier: Proposition d’inscription sur la Liste du patrimoine mondial, présentée par l’Allemagne, l’Argentine, la Belgique, la France, l’Inde, le Japon et la Suisse. |lang=fr |year=2015 |trans-title=The Architectural Work of Le Corbusier: Proposal for inscription on the World Heritage List, submitted by Germany, Argentina, Belgium, France, India, Japan and Switzerland. |publisher=[[UNESCO]] |access-date=9 February 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122060757/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1321rev.pdf |archive-date=22 November 2025 }}</ref> |- ! scope=row | మైసన్స్ లా రోచె, విల్లా జెన్నెరెట్ | [[File:Villa La Roche 2013.jpg|125px|alt=A room with a high ceiling. An inclined walkway leads to an upper floor.]] | data-sort-value="France, Paris" | పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-001 ---- {{cvt|0.097|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|51|7|N|2|15|55|E}}</small> | లా రోష్-జీన్నెరెట్ హౌస్ అనేది పారిస్‌లోని 16వ అరాండిస్‌మెంట్‌లో ఉన్న ఒక జత సెమీ-డిటాచ్డ్ ఇళ్ళు. మైసన్ లా రోష్‌ను రౌల్ లా రోష్ తన క్యూబిస్ట్, ప్యూరిస్ట్ కళాకృతుల సేకరణను ప్రదర్శించడానికి రూపొందించారు. మైసన్ జీన్నెరెట్‌ను ఆల్బర్ట్ జీన్నెరెట్ (లె కార్బూసియర్ సోదరుడు), అతని భార్య, వారి ఇద్దరు పిల్లల కోసం రూపొందించారు. ఈ ఆస్తులలో ఫౌండేషన్ లె కార్బూసియర్ మ్యూజియం, కార్యాలయాలు ఉన్నాయి.<ref name="x906">{{cite web|date=26 July 2023|title=Les Maisons La Roche et Jeanneret à Paris|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007094246/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maisons-la-roche-jeanneret-paris-france-1923-1925/|archive-date=7 October 2025|access-date=8 February 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> లా రోష్ హౌస్‌లో, కార్బూసియర్ తాను "ఆర్కిటెక్చరల్ ప్రోమనేడ్" అని పిలిచే దానిని అమలు చేశాడు, దీని ప్రకారం వాస్తుశిల్పాన్ని ఒక ప్రత్యేకమైన వీక్షణ స్థానం నుండి కాకుండా, కదలికలో ఉన్నప్పుడు ఆస్వాదించడానికి రూపొందించబడింది. అనేక ద్వారాల ద్వారా, సాధారణంగా స్థలాన్ని విభజించే విభజనలు, తలుపులను తొలగించడం ద్వారా ప్రాదేశిక కొనసాగింపు సాధించబడుతుంది. ప్యూరిజం నుండి ఉద్భవించిన వాస్తుశిల్ప బహుళవర్ణత్వాన్ని కూడా ఉపయోగించారు, ఇది స్థలం అవగాహనకు దోహదం చేస్తుంది. జీన్నెరెట్ హౌస్‌లో, ఒక "విలోమ ప్రణాళిక" ఇంటి సాంప్రదాయ లేఅవుట్‌ను తిరగవేస్తుంది. తోట గ్రౌండ్ ఫ్లోర్‌కు బదులుగా టెర్రస్‌పై ఉండగా, లివింగ్, రిసెప్షన్ ప్రాంతాల కోసం ఉద్దేశించిన అంతస్తును రూఫ్ టెర్రస్‌కు కొంచెం కిందకు తరలించారు. రెండు ఇళ్లలోనూ ముఖభాగాలు బరువును మోయనివిగా ఉన్నాయి, దీనివల్ల పొడవైన రిబ్బన్ కిటికీలను అమర్చడం సాధ్యమైంది. |- ! scope=row | పెటిట్ విల్లా au బోర్డ్ డు లాక్ లెమాన్ | [[File:Cors04.jpg|125px|alt=A house at the edge of a body of water]] | data-sort-value="Switzerland, Corseaux" | కోర్సో, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-002 ---- {{cvt|0.04|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|28|6|N|6|49|46|E}}</small> | విల్లా "లే లాక్" లే కార్బుసియర్ అనేది కోర్సోలోని జెనీవా సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న ఒక నివాస భవనం. దీనిని 1923, 1924 మధ్య లే కార్బుసియర్, అతని కజిన్, పియరీ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు. ఈ భవనాన్ని లే కార్బుసియర్ తల్లిదండ్రుల కోసం రూపొందించారు, ఇది లే కార్బుసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఐదు సూత్రాలలో మూడింటిని ఉపయోగించుకుంటుంది: స్వేచ్ఛా ప్రణాళిక, పైకప్పు టెర్రస్, "రిబ్బన్" కిటికీ.<ref name="geo-admin">{{cite web|title=Villa Le Lac (Route de Lavaux No 21)|url=https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112328/https://data.geo.admin.ch/ch.babs.kulturgueter/PDF/KGS_06020_GSK-f.pdf|archive-date=5 October 2025|access-date=23 January 2026|publisher=Government of [[Switzerland]]}}</ref> ఇంటి ఒక వైపు సరస్సు వైపు ఉంటుంది, అయితే మిగిలిన మూడు వైపులా కంచెలు ఉన్నాయి. సరస్సు వైపు ఉన్న ముఖభాగానికి అల్యూమినియం షీటింగ్‌ను అమర్చారు, దాని పొడవునా దాదాపు మొత్తం 11 మీ (36 అడుగులు) పొడవైన క్షితిజ సమాంతర రిబ్బన్ కిటికీ ఉంటుంది. గార్డెన్ టెర్రస్‌లో ఒక చిన్న స్టూడియో కూడా ఉంది. ఇంట్లో, పడకగదులు ఇంటి తూర్పున ఉన్న ప్రధాన నివాస ప్రాంతం చుట్టూ సమూహంగా ఉండగా, వంటగది, స్నానాలగది, మరుగుదొడ్లు పశ్చిమాన సమూహంగా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సిటే ఫ్రూజెస్ డి పెస్సాక్ | [[File:Cité_Frugès,_Pessac_08.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cit%C3%A9_Frug%C3%A8s,_Pessac_08.jpg|alt=A three storey building|125x125px]] | data-sort-value="France, Pessac" | పెస్సాక్, ఫ్రాన్స్ | 1321-003 ---- {{cvt|2.179|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|44|47|56|N|0|38|52|W}}</small> | సిటే ఫ్రూగెస్ డి పెస్సాక్ అనేది బోర్డోలో ఉన్న ఒక గృహనిర్మాణ ప్రాజెక్ట్, దీనిని 1924లో పారిశ్రామికవేత్త హెన్రీ ఫ్రూగెస్ ప్రారంభించారు. ఇది కార్మికుల నివాసంగా ఉపయోగపడాలనే ఉద్దేశ్యంతో నిర్మించబడింది, దీనిని లె కార్బూసియర్, పియర్ జెన్నెరెట్ రూపొందించారు, వీరే మాస్టర్ ప్లాన్, వ్యక్తిగత భవనాలకు బాధ్యత వహించారు.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|title=Architecture View; Le Corbusier's Housing Project - Flexible Enough To Endure|author=Ada Louise Huxtable|date=15 March 1981|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=23 January 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005112624/https://www.nytimes.com/1981/03/15/arts/architecture-view-le-corbusier-s-housing-project-flexible-enough-endure-ada.html?pagewanted=all|archive-date=5 October 2025}}</ref> వాస్తుశిల్పులు ఈ స్థలాన్ని భవన నిర్మాణంలో ప్రామాణీకరణ కోసం ఒక ప్రయోగంగా పరిగణించారు. ఈ ఇళ్లను B1L అనే ప్రాథమిక వాస్తుశైలిలో రూపొందించారు, ఇందులో ఒక్కొక్కటి ఒకటిన్నర బేలతో రెండు అంతస్తులు ఉంటాయి. పునరావృతం కాకుండా ఉండేందుకు, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అదనపు బేలను జోడించారు, దీనివల్ల ఐదు విభిన్న రకాల ఇళ్లు ఏర్పడ్డాయి. |- ! scope=row | మేసన్ గియెట్ | [[File:Antwerp Corbusier Maison Guiette 01.jpg|125px|alt=A three storey building]] | data-sort-value="Belgium, Antwerp" | ఆంట్‌వెర్ప్, బెల్జియం | 1321-004 ---- {{cvt|0.0103|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|51|11|1|N|4|23|36|E}}</small> | మైసన్ గియెట్, లెస్ ప్యూప్లియర్స్ అని కూడా పిలువబడేది, ఆంట్వెర్ప్‌లోని ఒక ఇల్లు. దీనిని 1926లో లె కార్బూసియర్ రూపొందించగా, 1927లో నిర్మించారు. ఇది చిత్రకారుడు, కళా విమర్శకుడైన రెనే గియెట్ స్టూడియో, నివాస గృహంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Maison Guiette, Anvers, Belgique, 1926|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074924/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-maison-guiette-antwerp-belgium-1925-1927/|archive-date=10 November 2025|access-date=26 November 2015|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కింది అంతస్తులో (వీధికి దూరంగా) నివాస గది, వంటగది, నిల్వ గది ఉన్నాయి. మొదటి అంతస్తులో ముందు వైపు ప్రధాన పడకగదులు, వెనుక వైపు పిల్లల పడకగదులు, వాటి మధ్య స్నానాల గదులు ఉన్నాయి. రెండవ అంతస్తులో పనిమనిషి గది, ఒక నిల్వ గది, ఒక స్టూడియో ఉన్నాయి. విదేశాలలో కార్బూసియర్‌కు ఇది మొదటి ప్రాజెక్ట్ కాబట్టి, ఇది అతని పనికి యూరోపియన్ గుర్తింపును సూచిస్తుంది. |- ! scope=row | మైసన్స్ డి లా వీసెన్‌హాఫ్-సీడ్‌లుంగ్ | [[File:Weissenhof Corbusier 03 cropped2.jpg|125px|alt=A long two-storey building]] | data-sort-value="Germany, Stuttgart" | స్టట్‌గార్ట్, జర్మనీ | 1321-005 ---- {{cvt|0.1165|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|48|0|N|9|10|40|E}}</small> | ఈ జాబితాలో స్టట్‌గార్ట్‌లోని వైసెన్‌హాఫ్ ఎస్టేట్ అనే గృహ సముదాయానికి చెందిన రెండు భవనాలు ఉన్నాయి. ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి అంతర్జాతీయ ప్రదర్శన అయిన 1927 డ్యూట్షర్ వెర్క్‌బండ్ ఎగ్జిబిషన్ కోసం దీనిని నిర్మించారు.<ref>{{Cite web|date=4 October 2018|title=AD Classics: Weissenhof-Siedlung Houses 14 and 15 / Le Corbusier + Pierre Jeanneret|url=https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129212700/https://www.archdaily.com/490048/ad-classics-weissenhof-siedlung-houses-14-and-15-le-corbusier-and-pierre-jeanneret|archive-date=29 January 2024|access-date=16 April 2022|publisher=[[ArchDaily]]|language=en-US}}</ref><ref name="m984">{{cite web|date=17 May 2024|title=Le Corbusier, Pierre Jeanneret, Weissenhof-Siedlung Houses, Stuttgart, Germany, 1927|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209194956/https://www.fondationlecorbusier.fr/en/work-architecture/achievements-weissenhof-siedlung-houses-stuttgart-germany-1927/|archive-date=9 December 2025|access-date=23 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]}}</ref> కార్బూసియర్ తన డోమ్-ఇనో నిర్మాణ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, ఇళ్లలోని బరువు మోసే నిర్మాణం, విభజన అంశాల మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని సృష్టించాడు. ఈ ఇల్లు ఘనాకారంలో ఉంటుంది, ఇందులో కనిపించే స్తంభాలు, భూమిలోకి చొచ్చుకుపోయిన నేలమాళిగ ఉన్నాయి. |- ! scope=row | విల్లా సవోయే,లాగ్ డు జార్డినర్ | [[File:VillaSavoye.jpg|125px|alt=A two-storey building]] | data-sort-value="France, Poissy" | పోయిసీ, ఫ్రాన్స్ | 1321-006 ---- {{cvt|1.036|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|55|28|N|2|1|42|E}}</small> |విల్లా సవోయ్ అనేది పారిస్ శివార్లలోని పోయిస్సీలో ఉన్న ఒక విల్లా, గేట్ లాడ్జ్. దీనిని 1928, 1931 మధ్య రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ఉపయోగించి నిర్మించారు.<ref name="h191">{{cite web|title=La villa Savoye|url=https://www-monuments--nationaux-fr.translate.goog/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124151135/https://www.monuments-nationaux.fr/magazine/familles-de-monuments/les-villas-de-l-avant-garde-moderne/la-villa-savoye|archive-date=24 January 2026|access-date=24 January 2026|publisher=[[Centre des monuments nationaux]]|language=fr}}</ref> ఈ ఇల్లు నాలుగు సమాన ముఖాలు కలిగిన ఒక సాధారణ సమాంతర చతుర్భుజం, ఇది స్తంభాలపై నిర్మించబడి, పైకప్పు టెర్రస్, సోలారియంతో కప్పబడి ఉంటుంది. లె కార్బూసియర్ ఇతర నిర్మాణాలతో ఉమ్మడిగా కనిపించే లక్షణాలలో కింది అంతస్తును తొలగించడం, స్తంభాలపై ఎత్తైన భాగం, గాజు ఉపరితలాలపై ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం, ఉపయోగించిన పదార్థాల ఆకృతిని చెరిపివేయడానికి పాలీక్రోమీని ఉపయోగించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంగణంలో ఒక తోటమాలి కుటుంబం కోసం ఉద్దేశించిన ఒక చిన్న ఇల్లు కూడా ఉంది. ఇది 1929లో ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌లో జరిగిన మొదటి CIAM కాంగ్రెస్‌లో లె కార్బూసియర్, పియరీ జెన్నెరెట్ సమర్పించిన కనిష్ట గృహనిర్మాణానికి ఒక నమూనాగా నిలిచింది. ఇది 3 నుండి 4 మంది కోసం రూపొందించబడింది, కేవలం 30 చదరపు మీటర్ల (320 చదరపు అడుగుల) నివాస స్థలాన్ని మాత్రమే అందిస్తుంది. ఇందులో ఒక లివింగ్ రూమ్‌కు ఇరువైపులా నాలుగు చిన్న గదులు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే | [[File:Geneve immeuble Clarte 2011-08-02 13 55 36 PICT3664.JPG|125px|alt=The facade of an eight-storey building mostly made up of windows]] | data-sort-value="Switzerland, Genève" | జెనీవా, స్విట్జర్లాండ్ | 1321-007 ---- {{cvt|0.15|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|46|12|1|N|6|9|23|E}}</small> | ఇమ్మ్యూబుల్ క్లార్టే జెనీవాలో ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్మెంట్ భవనం. భవనం రూపకల్పన ప్రక్రియ 1928 నుండి ప్రారంభమైంది, ఇది 1931, 1932 మధ్య నిర్మించబడింది. ఇది విభిన్న కాన్ఫిగరేషన్‌లు, పరిమాణాల 48 ఫ్రీ-ప్లాన్ యూనిట్‌లను కలిగి ఉంది.<ref name="x323">{{cite web|date=26 July 2023|title=Le Corbusier, Immeuble Clarté, Genève, Suisse, 1930|url=https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216005442/https://www.fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-immeuble-clarte-geneve-suisse-1930-1932/|archive-date=16 December 2025|access-date=24 January 2026|publisher=[[Fondation Le Corbusier]]|language=fr}}</ref><ref name="Geneva">{{cite web|date=24 August 2007|title=Restauration de l'immeuble Clarté de Le Corbusier|url=http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814051856/http://www.ge.ch/dcti/presse/2007-08-24_conf.pdf|archive-date=14 August 2016|access-date=24 January 2026|publisher=[[Canton of Geneva]]|lang=fr}}</ref> ఈ భవనం ఉత్తరం, దక్షిణం వైపుల ముఖభాగాలను అందిస్తుంది, ఇవి స్లైడింగ్ కిటికీలు, గాజు తలుపులతో రూపొందించబడ్డాయి. దక్షిణం వైపున మొదటి, మూడవ, ఐదవ అంతస్తులలో పొడవైన బాహ్య బాల్కనీలు ఉన్నాయి, ఉత్తరం వైపు ఇవి రెండవ, నాల్గవ, ఆరవ అంతస్తులలో ఉన్నాయి. బాల్కనీలు దిగువ అంతస్తులకు సన్‌షేడ్‌లుగా పనిచేస్తాయి, కాన్వాస్ గుడారాలతో అమర్చబడి ఉంటాయి. |- ! scope=row | Immeuble locatif à la Porte Molitor | [[File:Immeuble molitor 00.JPG|125px|alt=An apartment building]] | data-sort-value="France, Paris, Boulogne-Billancourt" | బౌలోన్-బిల్లన్‌కోర్ట్, పారిస్, ఫ్రాన్స్ | 1321-008 ---- {{cvt|0.032|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|50|36|N|2|15|5|E}}</small> | ఇమ్మూబుల్ మోలిటర్ అనేది పారిస్‌లో 1931, 1934 మధ్య నిర్మించబడిన ఎనిమిది అంతస్తుల అపార్ట్‌మెంట్ భవనం.<ref name="f7284">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> దీని తూర్పు, పడమర వైపులా టెంపర్డ్ గ్లాస్, గాజు ఇటుకలతో చేసిన పూర్తిగా గాజు ముఖభాగాలు ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తు 2 లేదా 3 అపార్ట్‌మెంట్‌లుగా విభజించబడింది. కార్బూసియర్ ఈ భవనం 7వ, 8వ అంతస్తులను కొనుగోలు చేసి, వాటిని ఒక అపార్ట్‌మెంట్, స్టూడియోగా మార్చారు, ఇది 1965లో ఆయన మరణించే వరకు నగరంలో ఆయన స్థావరంగా పనిచేసింది. |- ! scope=row | యూనిటే డి హాబిటేషన్ మార్సెయిల్ (సిటీ రేడియూస్) | [[File:La_Cité_Radieuse_01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Cit%C3%A9_Radieuse_01.jpg|alt=A large apartment building|125x125px]] | data-sort-value="France, Marseille" | మార్సెయిల్, ఫ్రాన్స్ | 1321-009 ---- {{cvt|3.648|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|43|15|41|N|5|23|46|E}}</small> | యూనిటే డి'హాబిటేషన్ అనేది సామూహిక ఉత్పత్తి కోసం ఉద్దేశించిన ఒక కొత్త గృహ నిర్మాణ నమూనా. ఇది పదిహేడు అంతస్తుల ఎత్తులో ఉంది, 1,600 మందికి నివాసం కల్పించేలా రూపొందించబడింది. ఈ భవనంలో వివిధ రకాల అపార్ట్‌మెంట్లు, అలాగే దుకాణాలు, సామూహిక గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7285">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> అపార్ట్‌మెంట్లు మూడు ప్రామాణిక మాడ్యూల్స్ (వంటగది, ఉమ్మడి గది; ప్రధాన పడకగది, టాయిలెట్, స్నానాలగది;, పిల్లల పడకగది) ఎనిమిది విభిన్న కలయికలలో ఉంటాయి. ఈ కలయికలు ఒక వ్యక్తి అపార్ట్‌మెంట్ నుండి ఎనిమిది మంది పిల్లల వరకు ఉన్న కుటుంబాల కోసం ఉద్దేశించిన వాటి వరకు ఉంటాయి. టెర్రస్‌పై ఒక వ్యాయామశాల, మూడు తరగతి గదుల ప్రీస్కూల్, నాటక ప్రదర్శనల కోసం ఒక వేదిక ఉన్నాయి. |- ! scope=row | సెయింట్-డియేలోని తయారీ కేంద్రం |<!--[[File:|125px]]--> | data-sort-value="France, Saint-Dié-des-Vosges" | సెయింట్-డి-డె-వోస్జ్, ఫ్రాన్స్ | 1321-010 ---- {{cvt|0.762|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|48|17|27|N|6|57|1|E}}</small> | క్లాడ్, డువాల్ హోసియరీ ఫ్యాక్టరీ అనేది లె కార్బూసియర్ రూపొందించిన ఏకైక పారిశ్రామిక భవనం. ఇది పైల్స్ మీద నిర్మించిన మూడు అంతస్తులను కలిగి ఉంది, 1950లో పూర్తయింది.<ref name="f7286">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> భవనం మూడు అంతస్తులలో ఫాబ్రిక్, వస్త్ర భాగాలను ప్రాసెస్ చేసే వర్క్‌షాప్‌లు ఉన్నాయి, కాంక్రీట్ సన్‌షేడ్‌ల ద్వారా రక్షించబడిన గాజు ముఖభాగాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఐరోపాలో ఇలా చేయడం ఇదే మొదటిసారి. పైకప్పు టెర్రస్‌లో పరిపాలనా కార్యాలయాలు, ఒక సమావేశ గది ​​మరియు ఒక ఆర్కైవ్ గది ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కురుచెట్ హౌస్ | [[File:Curutchet.jpg|125px|alt=A three-storey house]] | data-sort-value="Argentina, La Plata" | లా ప్లాటా, అర్జెంటీనా | 1321-011 ---- {{cvt|0.027|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|34|54|41|S|57|56|30|W}}</small> | లా ప్లాటాలోని కురుట్చెట్ హౌస్‌ను 1948లో సర్జన్ అయిన డాక్టర్ పెడ్రో డొమింగో కురుట్చెట్ నిర్మించారు.<ref name="f7287">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ మూడు అంతస్తుల భవనం రెండు వేర్వేరు విభాగాలుగా విభజించబడింది: పని చేసే ప్రదేశం, నివాస గదులు. కన్సల్టింగ్ గదులు మొదటి అంతస్తులో ఉన్నాయి. నివాస గదులు భవనం వెనుక భాగంలో ఉన్నాయి. కన్సల్టింగ్ గదుల పైకప్పు, లివింగ్, డైనింగ్ గదులకు టెర్రస్‌గా ఉపయోగపడుతుంది. పడక గదులు పై అంతస్తులో ఉన్నాయి. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఆధునిక వాస్తుశిల్పం అంతర్జాతీయీకరణకు ఈ భవనం నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. |- ! scope=row | చాపెల్లె నోట్రే-డామ్-డు-హౌట్ డి రోన్‌చాంప్ | [[File:RonchampsBruxelles.jpg|125px|alt=A triangular building with a cylindrical structure behind it]] | data-sort-value="France, Ronchamp" | రాన్‌చాంప్, ఫ్రాన్స్ | 1321-012 ---- {{cvt|2.734|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|47|42|16|N|6|37|15|E}}</small> | నోట్రే-డామ్ డు హాట్ అనేది రోన్‌చాంప్‌లోని ఒక రోమన్ కాథలిక్ ప్రార్థనా మందిరం. దీనిని 1950లో నిర్మించారు.<ref name="f7288">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> శిలువ ఆకారంలో ఉండే సాంప్రదాయ చర్చిల వలె కాకుండా, నోట్రే-డామ్ డు హాట్ ఒక అసమాన ప్రణాళికను కలిగి ఉంది, ఇందులో ప్రక్క నడవలు లేదా ట్రాన్సెప్ట్ లేకుండా ఒకే గది ఉంటుంది. ఉప-ప్రదేశాలను వేరు చేయడానికి కాంతిని ఉపయోగిస్తారు; బలిపీఠం తెలుపు లేదా రంగు కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది, ఇది దక్షిణ ముఖభాగం ద్వారా వ్యాపిస్తుంది, ఈ ముఖభాగం వివిధ పరిమాణాలలో అనేక రంధ్రాలతో ఉంటుంది. గోడలకు, షెల్ పైకప్పుకు మధ్య ఒక ఖాళీ ఉంది, ఈ పైకప్పు 2.26 మీ (7 అడుగుల 5 అంగుళాలు) దూరంలో అమర్చబడిన రెండు 6 సెం.మీ (2.4 అంగుళాలు) మందపాటి కాంక్రీట్ పొరలతో తయారు చేయబడింది. |- ! scope=row | కబానోన్ దె లీ కార్బూసియే | [[File:Cabanon Le Corbusier.jpg|125px|alt=A small cabin made of wood]] | data-sort-value="France, Roquebrune-Cap-Martin" | రోక్‌బ్రూన్-కాప్-మార్టిన్, ఫ్రాన్స్ | 1321-013 ---- {{cvt|0.198|ha|acre|2}} | <small>{{coord|43.7599|N|7.4635|E|format=dms}}</small> | 'కబానోన్ డి లే కార్బూసియర్' అనేది కేవలం రెండు కిటికీలు, 15 చదరపు మీటర్ల (160 చదరపు అడుగులు) కంటే తక్కువ విస్తీర్ణం కలిగిన ఒక చిన్న కుటీరం. ఇది 1951లో లే కార్బూసియర్ విహార గృహంగా నిర్మించబడింది.<ref name="f7283">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఇది అత్యంత పరిమిత స్థల వినియోగంతో కూడిన నివాస నమూనా గా రూపొందించబడింది, ఇందులో నిద్రించడానికి, పని చేయడానికి, మరుగుదొడ్డి, సింక్ వంటి సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. |- ! scope=row | కాపిటోల్ కాంప్లెక్స్ | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|125px|alt=A large building with a pool in front of it]] | data-sort-value="India, Chandigarh" | చండీగఢ్, భారతదేశం | 1321-014 ---- {{cvt|66|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|30|45|27|N|76|48|20|E}}</small> | చండీగఢ్ క్యాపిటల్ కాంప్లెక్స్ అనేది చండీగఢ్‌లోని ఒక ప్రభుత్వ ప్రాంగణం.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|title=Le Corbusier's Capitol Complex a mess, in dire need of facelift|author=Khushboo Sandhu|date=10 March 2011|newspaper=[[Indian Express]]|access-date=18 July 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127083613/http://www.indianexpress.com/news/le-corbusiers-capitol-complex-a-mess-in-dire-need-of-facelift/760264/0|archive-date=27 November 2013}}</ref> ఇందులో మూడు భవనాలు ఉన్నాయి: ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీ (చిత్రంలో ఉన్నది), సెక్రటేరియట్ భవనం, హైకోర్టు, నాలుగు స్మారక చిహ్నాలు (ఓపెన్ హ్యాండ్ మాన్యుమెంట్, జియోమెట్రిక్ హిల్, టవర్ ఆఫ్ షాడోస్, మార్టియర్స్ మాన్యుమెంట్), ఒక సరస్సు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|date=18 July 2016|title=Chandigarh's Capitol Complex is now a UNESCO heritage site: All you need to know|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719125628/http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh-s-capitol-complex-is-now-a-unesco-heritage-site-all-you-need-to-know/story-B3hHy2vXiepSGyM5uXVOYJ.html|archive-date=19 July 2016|access-date=18 July 2016|newspaper=[[Hindustan Times]]}}</ref> హైకోర్టులో గొడుగు ఆకారంలో ఉన్న పైకప్పు మధ్యలో ఉన్న గట్టర్ వైపు వాలి ఉంటుంది. మొఘల్ వాస్తుశిల్పం నుండి ప్రేరణ పొందిన ఈ రూపం, "చట్టం రక్షిత ఆశ్రయం"కు ప్రతీక. కోర్టు గదులలో వేలాడదీయడానికి కార్బూసియర్ తొమ్మిది నైరూప్య వస్త్ర చిత్రాలను కూడా రూపొందించారు. ప్యాలెస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలో స్కైలైట్ పైకప్పు హైపర్‌బొలాయిడ్ షెల్, పోర్టికోను కప్పి ఉంచే కొడవలి ఆకారపు పందిరి ఉన్నాయి. ఇవి రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్ ప్లాస్టిసిటీ, బలాన్ని కార్బూసియర్ ఎలా ఉపయోగించారో చూపిస్తాయి. చండీగఢ్ వాతావరణంలో వేడిని తగ్గించడానికి, ఈ మూడు భవనాలలో కాంక్రీట్ బ్రిజ్ సోలైల్ (సూర్యరశ్మి నుండి నీడ) కూడా ఉపయోగించబడింది. |- ! scope=row | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టూరెట్ | [[File:Sainte Marie de La Tourette 2007.jpg|125px|alt=A multi-storey building built on a slope]] | data-sort-value="France, Éveux" | ఎవె, ఫ్రాన్స్ | 1321-015 ---- {{cvt|17.923|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|49|10|N|4|37|21|E}}</small> | కౌవెంట్ సెయింట్-మేరీ-డి-లా-టౌరెట్ అనేది 1960లో పూర్తి చేయబడిన ఒక డొమినికన్ ఆర్డర్ మఠం. దీనికి ఐదు అంతస్తులు ఉన్నాయి, వాటిలో రెండు భూగర్భంలో ఉన్నాయి, ఇందులో 104 గదులు ఉన్నాయి.<ref name="f7282">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ భవనం U-ఆకారపు ప్రణాళికపై ఆధారపడి ఉంది, సిస్టర్షియన్ కాన్వెంట్ల నుండి ప్రేరణ పొందింది. ఇది నిటారుగా ఉన్న వాలుపై ఉంది, కానీ స్తంభాల వాడకం కారణంగా ఆ వాలుకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. పై రెండు అంతస్తులలో సన్యాసుల గదులు, మధ్య అంతస్తులో గ్రంథాలయం, అధ్యయన గదులు ఉన్నాయి, అయితే క్రింది రెండు అంతస్తులు సామూహిక ఉపయోగం కోసం ఉన్నాయి, భోజనశాలను కలిగి ఉంటాయి. |- ! scope=row | మ్యూసీ నేషనల్ డెస్ బ్యూక్స్-ఆర్ట్స్ డి ఎల్'ఆక్సిడెంట్ | [[File:National museum of western art05s3200.jpg|125px|alt=A building with a walkway leading up to it]] | data-sort-value="Japan, Tokyo" | టోక్యో, జపాన్ | 1321-016 ---- {{cvt|0.93|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|35|42|55|N|139|46|33|E}}</small> | నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఆర్ట్ ప్రధాన భవనాన్ని లె కార్బూసియర్ రూపొందించారు. ఇది ఫార్ ఈస్ట్‌లో అతని పనికి ఏకైక ప్రతినిధి ఉదాహరణ.<ref name="c600">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zkkjpWYS8icC&dq=Matsukata+Kojiro&pg=PA124|title=The Architecture of Tokyo|author=Hiroshi Watanabe|date=20 March 2001|publisher=Edition Axel Menges|isbn=978-3-930698-93-6|page=|access-date=24 January 2026}}</ref> పారిశ్రామికవేత్త కోజిరో మత్సుకట సేకరించిన కళాఖండాల సేకరణను ఉంచడానికి ఈ మ్యూజియం నిర్మించబడింది.<ref name="l283">{{cite web|title=Outline: The National Museum of Western Art|url=https://www.nmwa.go.jp/en/about/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251101012314/https://www.nmwa.go.jp/en/|archive-date=1 November 2025|access-date=28 January 2026|publisher=[[National Museum of Western Art]]|quote=The National Museum of Western Art was established in April 1959 and was based on the Matsukata Collection}}</ref> ఈ భవనం రెండు అంతస్తులలో నిర్మించబడింది, పైకప్పు టెర్రస్‌ను కలిగి ఉంది. మధ్య భాగం స్కైలైట్‌ల ద్వారా వెలుగునిచ్చే ఒక ఏట్రియం. ఈ భవనంలో స్టిల్ట్స్, ర్యాంప్ వంటి లె కార్బూసియర్ వాస్తుశిల్పంలోని ఇతర అంశాలు కూడా ఉన్నాయి. |- ! scope=row | మైసన్ డి లా కల్చర్ డి ఫర్మినీ | [[File:Maison_de_la_culture_à_Firminy-Vert.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maison_de_la_culture_%C3%A0_Firminy-Vert.jpg|alt=A building next to a playing field|125x125px]] | data-sort-value="France, Firminy" | ఫిర్మిని, ఫ్రాన్స్ | 1321-017 ---- {{cvt|2.601|ha|acre|2|abbr=on}} | <small>{{coord|45|22|59|N|4|17|21|E}}</small> |మైసన్ డి లా కల్చర్ అనేది ఫ్రాన్స్‌లోని లోయిర్ ప్రాంతంలోని ఫిర్మినిలో ఉన్న ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రం.<ref name="f728">{{cite web|title=The Architectural Work of Le Corbusier (France, Argentina, Belgium, Germany, India, Japan, Switzerland)|url=https://whc.unesco.org/document/152362|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140651/https://whc.unesco.org/document/152362|archive-date=9 December 2023|access-date=28 January 2026|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ఈ దీర్ఘచతురస్రాకార భవనం 112 మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది, ఇది ఒక కొండ అంచున ఉంది. భవనం అడ్డుకోత పుటాకార పైకప్పుతో తలక్రిందులుగా ఉన్న ట్రెపెజాయిడ్ ఆకారంలో ఉంటుంది. వంపు తిరిగిన పైకప్పు రెండు ముఖభాగాల మధ్య సాగదీయబడిన కేబుల్స్ ద్వారా ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇది వాస్తుశిల్పి ఒక కొత్త సాంకేతిక పరిష్కారం. భవనం పశ్చిమ ముఖభాగం కొండ అంచుపైకి క్యాంటిలివర్ లాగా ముందుకు పొడుచుకుని ఉంటుంది. స్తంభాలపై నిర్మించబడిన ఈ భవనంలోకి ప్రవేశం, తూర్పు ముఖభాగంలో ఉన్న ఒక ర్యాంప్, వరండా ద్వారా ఉంటుంది. అప్పటి ఫిర్మిని మేయర్ అభ్యర్థన మేరకు లె కార్బూసియర్ దక్షిణ గోడను ఒక ఉబ్బెత్తు అలంకరణతో అలంకరించారు. ఈ కూర్పు విరిగిన శిలువ రేఖల చుట్టూ నిర్మించబడింది, అతని చిత్రలేఖనం, శిల్పకళలో అతనికి ప్రియమైన కొన్ని ఇతివృత్తాలను, ఎద్దులతో సహా, ఇది కలిగి ఉంది. |} == ప్రాంత పటాలు == {| role=presentation | {{location map many |World | alt = చాలా వరకు ప్రదేశాలు ఐరోపాలో కేంద్రీకృతమై ఉండగా, అర్జెంటీనా, భారతదేశం, జపాన్‌లలో ఒక్కొక్కటి ఉన్నాయి. | float = none | width = 400 | caption = ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రదేశాల స్థానాలు (ఫ్రెంచ్ ప్రదేశాలు మినహాయించబడ్డాయి) | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates11 = {{coord|-34.9000|-57.9333}} | coordinates14 = {{coord|30.7500|76.8000}} | coordinates16 = {{coord|35.7000|139.7667}} }} | {{location map many |France | alt = Most of the European sites are in France, except for four scattered in Belgium, Germany and Switzerland | float = right | width = 400 | caption = ఫ్రాన్స్ మరియు దాని పరిసర ప్రాంతాలలో ఉన్న యూరోపియన్ స్థలాల ఉనికి | coordinates1 = {{coord|48.8500|2.2500}} | coordinates2 = {{coord|46.4667|6.8167}} | coordinates3 = {{coord|44.7833|0.6333}} | coordinates4 = {{coord|51.1833|4.3833}} | coordinates5 = {{coord|48.7833|9.1667}} | coordinates6 = {{coord|48.9167|2.0167}} | coordinates7 = {{coord|46.2000|6.1500}} | coordinates8 = {{coord|48.8333|2.2500}} | coordinates9 = {{coord|43.2500|5.3833}} | coordinates10 = {{coord|48.2833|6.9500}} | coordinates11 = {{coord|47.7000|6.6167}} | coordinates12 = {{coord|43.7500|7.4500}} | coordinates13 = {{coord|45.8167|4.6167}} | coordinates14 = {{coord|45.3667|4.2833}} }} |} == మూలాలు == {{Reflist}}<references /> [[వర్గం:వాస్తు శాస్త్రం]] [[వర్గం:నిర్మాణాలు]] [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] htg9o7wmfkhb72y9aj1kqmrtqwnjx3x దస్త్రం:Villa La Roche 2013.jpg 6 506952 4936774 2026-08-16T18:44:30Z Nagarani Bethi 60383 4936774 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 దస్త్రం:Sainte Marie de La Tourette 2007.jpg 6 506953 4936775 2026-08-16T18:45:30Z Nagarani Bethi 60383 4936775 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 దస్త్రం:Immeuble molitor 00.JPG 6 506954 4936776 2026-08-16T18:46:09Z Nagarani Bethi 60383 4936776 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 దస్త్రం:VillaSavoye.jpg 6 506955 4936777 2026-08-16T18:46:26Z Nagarani Bethi 60383 4936777 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 దస్త్రం:Cité Frugès, Pessac 08.jpg.jpg 6 506956 4936778 2026-08-16T18:49:39Z Nagarani Bethi 60383 4936778 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 చుతియా ప్రజలు 0 506957 4936788 2026-08-17T00:34:24Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{short description|ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జాతి సమూహం}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{Infobox ethnic group | group = చుతియా ప్రజలు | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg |...' 4936788 wikitext text/x-wiki {{short description|ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జాతి సమూహం}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{Infobox ethnic group | group = చుతియా ప్రజలు | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg | caption = బిహు/బిసు పండుగ సమయంలో పిఠాలు తయారు చేస్తున్న చుతియా మహిళలు. | population = | popplace = ప్రధానంగా [[ఎగువ అస్సాం]], [[మధ్య అస్సాం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] జిల్లాలలో; అస్సాం అంతటా పట్టణ ప్రాంతాలు | languages = [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] | religions = [[హిందూమతం]] (ముఖ్యంగా [[ఏకశరణ ధర్మం]])<ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=182}}</ref><ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=403, 406–7}}</ref> | related = {{hlist|[[దిమాసా ప్రజలు|దిమాసా]], [[దేవోరీ ప్రజలు|దేవోరీలు]], [[సోనోవాల్ కాచారీలు]], [[మోరాన్ ప్రజలు|మోరాన్లు]]}} | footnotes = }} '''చుతియా ప్రజలు''' (లేదా ''సుతియా'') భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అస్సాం]]కు చెందిన ఒక [[జాతి సమూహం]]. వీరు చారిత్రకంగా [[చుతియా రాజ్యం]]తో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="ReferenceA">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 1523–24లో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం]] ఆక్రమించిన తర్వాత, చుతియా జనాభా ఎగువ అస్సాం<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287) Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"}}</ref> అలాగే మధ్య అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదురై స్థిరపడింది.<ref>"(T)he outer limit of Darrang district, in the western-most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century."{{harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> [[అస్సామీ ప్రజలు]] ఏర్పడటంలో ఉన్న ముఖ్య సమూహాలలో వీరు ఒకరు.<ref>"They [Chutias] posed a formidable barrier to Ahom expansion and growth as such, their annihilation and absorption by the Ahoms was the natural outcome. In the Ahomisation process, some of them became Ahom-chutiyas who were admitted into the higher offices in the Ahom government. The conquest and absorption of the Chutiyas were a shot in the arm in the Ahom state building process."{{harvcol|Buragohain|1988|p=70}}</ref><ref>"Many were the people throughout Assam who considered themselves “Chutiyas”, especially in Upper Assam, but they were considered to be an Assamese 'caste' since they were (and still are) quite indistinguishable from common Assamese people; actually, they were (and still are) one of those traditional groups of Assam that came to form the Assamese people." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 2004 జన్యు అధ్యయనంలో, "తెగ", "కుల" క్రమంలో చుతియా ప్రజలు [[అహోం ప్రజలు|అహోంలు]], [[రాజ్‌బంషీ ప్రజలు|రాజ్‌బంషీలతో]] పాటు మధ్యస్థ స్థానంలో ఉన్నారని తేలింది.<ref>"The process of assimilation of some of the tribes in the caste hierarchy is probably reflected in the broad constellation of populations in the multidimensional plot (Fig. 3); on the one end it is the constellation of populations subscribing to the caste system, while the other end of the plot is the constellation of tribal groups. In between lie groups like the Rajbanshi, Chutiya, and Ahom, which were supposed to have undergone the process discussed above." {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=339}}</ref><ref>"The Chutia, Ahom, and Rajbanshis constitute a separate and compact cluster positioned in the center of MDS plot."{{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=341}}</ref> చారిత్రక చుతియాలు మొదట [[బోడో-కాచారీ ప్రజలు|బోడో-కాచారీ]] సమూహానికి చెందినవారు.<ref name=":1">(M)embers of the Mataks like the Morans, Barahis, Kacharis and Chutiyas, being members of the great Bodo family, had allied religious beliefs and customs. All of them worshipped a Primodial male deity and a Primodial female deity, and all of them were animist.{{harvcol|Dutta|1985|pp=48}}</ref> వీరిలో కొంత [[షాన్ ప్రజలు|షాన్]] మిశ్రమం ఉన్నట్లు భావిస్తారు;<ref>"From the physical appearance of the Chutiyas, Gait opinies "they have in their frames a considerable infusion of Shan blood...." This may be possible because the Chutiyas were the next neighbours of the Shans of southeast Asia"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref> అయినప్పటికీ, వీరి పాలక కుటుంబాలు ప్రారంభంలో [[మాతృస్వామ్యం|మాతృస్వామ్య]] వ్యవస్థకు చెందినవని లేదా పూర్తిగా [[పితృస్వామ్యం|పితృస్వామ్య]] వ్యవస్థ కాదని అంచనా వేశారు.<ref>"The epigraphic record of Satyanārāyaṇa, whose lineage is named in reference to his maternal uncle, is therefore significant. It may constitute evidence of matrilineality of the Sadiya-based Chutiya ruling family, or that their system was not exclusively patrilineal."{{harvcol|Shin|2020|p=54}}</ref> చుతియా ప్రజలు [[చుతియా రాజ్యం]] ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు,<ref>"The frequent appearance of Vaiṣṇava brahmins in the Chutiya royal grants shows their enhanced presence in the court and rural society" {{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref><ref>{{harv|Dutta|1985|p=29}}</ref> అలాగే ఆ తర్వాత [[ఏకశరణ ధర్మం]] ద్వారా [[సంస్కృతీకరణ]] చెందారు.<ref>"(A)fter the sixteenth century with the advent of the neo-Vaiṣṇava movement of Śankaradeva which brought about a profound change in the cultural and historical consciousness of the local population, including the Chutiyas."{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> వీరు ఇతర సమూహాలతో, ముఖ్యంగా [[అహోం ప్రజలు|అహోంలతో]] కలిసిపోయారు.<ref>" While the Ahom has a subdivision called "Chutia", the Chutia have a section known as "Ahom". {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=337}}</ref> చుతియా సమాజాన్ని భారత ప్రభుత్వం [[ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు|ఇతర వెనుకబడిన తరగతి]] (OBC) గా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI/925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|title=Central List of OBCs |date=9 Jan 2015 |website=National Commission for Backward Classes |access-date=23 June 2021|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226204126/http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI%2f925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|url-status=dead }}</ref> ప్రస్తుతం చుతియా సమాజాన్ని భారత షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితాలో చేర్చడానికి ఒక రాజకీయ ఉద్యమం జరుగుతోంది.<ref>"Modern Chutiyas, who would be very pleased to be registered as a schedule tribe, have now and then used Brown's book (or at least its title) as a political weapon. The Deoris, on the contrary, are not happy with this unfortunate misunderstanding, because they hope their smaller tribe will not be merged into the much larger Chutiya group." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> బ్రిటీష్ పాలనా కాలంలో, ఎగువ అస్సాంలో (కాళియాబోర్ తూర్పున) చుతియా సమాజం రెండవ అతిపెద్ద జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>"In the parts east from Kaliabor, the tribe next most numerous is called Chutiya."{{harv|Hamilton|1940|p=53}}</ref> నేడు, వీరిలో ఎక్కువ మంది ఎగువ అస్సాం ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, అలాగే దర్రాంగ్, నాగావ్, ఉత్తర గువహాటి (ముఖ్యంగా చాంగ్సారీ, రంగ్మహల్), బరాక్ వ్యాలీలలో గణనీయమైన జనాభా ఉన్నారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=42}}</ref> == పేర్లు == ''చుతియా'' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో కచ్చితంగా తెలియదు: [[చుతియా రాజ్యం|చుతియా రాజ్యాన్ని]] [[అహోం భాష]]లోని [[బురంజీ]]లలో ''తియోరా'' అని పిలిచారు, కాగా [[అస్సామీ భాష]] బురంజీలలో ''చుతియా'' అని ఉపయోగించారు.<ref name="ReferenceA"/> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === చుతియా ప్రజల నమోదు చేయబడిన చరిత్ర తూర్పు [[బ్రహ్మపుత్ర లోయ]], ముఖ్యంగా [[సదియా]] ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తరువాతి కాలంలో చుతియా రాజ్యానికి రాజకీయ కేంద్రంగా మారింది. సదియా ప్రాంతంలో ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలోనే ఇటుక నిర్మాణాలు జరిగాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి: 2024 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, [[ప్రతీమగఢ్]], [[పదుమ్ పుఖురీ, సదియా|పదుమ్ పుఖురీ]] వద్ద లభించిన ఇటుకలు 7వ నుండి 10వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందినవని తేలింది.<ref name="Saikia2024">{{cite journal |last1=Saikia |first1=Raktim Ranjan |last2=Taye |first2=Chaitra Dhar |last3=Amin |first3=Nurul |last4=Konwar |first4=Sorat |last5=Panzeri |first5=Laura |last6=Galli |first6=Anna |title=Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History |journal=Applied Sciences |volume=14 |issue=14 |year=2024 |page=6271 |doi=10.3390/app14146271 |doi-access=free}}</ref> ఇది చుతియా పాలకుల కాలానికి కంటే ముందటిది కాబట్టి, ఇది ఈ ప్రాంతంలోని ప్రారంభ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ''[[కాళికా పురాణం]]''లో చెప్పబడిన పవిత్ర భౌగోళికంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. సదియాలోని [[తామ్రేశ్వరి ఆలయం|తామ్రేశ్వరి]]తో గుర్తుపట్టబడిన [[తామ్రేశ్వరి ఆలయం|దిక్కరవాసిని]], [[కామరూప]] తూర్పు సరిహద్దుగా ఉంది. జై-ఈన్ షిన్ పేర్కొన్న ప్రకారం, ప్రస్తుత గువహాటి సమీపంలోని లలితాకంత నుండి తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాన్ని ''[[కిరాతులు|కిరాతుల]]'' భూమిగా వర్ణించారు. ఇది బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] ప్రజలతో అనుబంధం కలిగి ఉంది. లలితాకంత నుండి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతం బ్రాహ్మణ సమూహాల సమాజంగా చిత్రీకరించబడింది.<ref name="Shin2018Kamarupa">{{cite book |last=Shin |first=Jae-Eun |chapter=Region Formed and Imagined: Reconsidering Temporal, Spatial and Social Context of Kāmarūpa |editor1-last=Dzüvichü |editor1-first=Lipokmar |editor2-last=Baruah |editor2-first=Manjeet |title=Modern Practices in North East India: History, Culture, Representation |publisher=Routledge |location=London and New York |year=2018 |pages=39–40}}</ref>{{sfn|Dutta|1985|pp=29–31}} === చుతియా రాజ్యం === {{Main|చుతియా రాజ్యం}} ఈ తూర్పు ప్రాంతీయ పరిసరాలలో చుతియా రాజ్యం రూపుదిద్దుకుంది. 14వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సధయాపురం లేదా స్వధయాపురం (ప్రస్తుత సదియా) కేంద్రంగా పాలించిన పాలకుల తామ్రశాసనాలు లభించాయి.{{sfn|Shin|2020|pp=52–53}} చుతియా రాజ్యం తదనంతరం ఈశాన్య భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది; అమలేందు గుహా వివరణ ప్రకారం, 15వ శతాబ్దానికి గిరిజన రాజకీయ వ్యవస్థలలో చుతియాలు అత్యంత అభివృద్ధి చెందినవారు.<ref>"The period from 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutia, the Tai-ahom, the Koch, the Dimasa, the Tripuri, the Meithei, the Khasi and the Pamar- all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century....The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutias." {{harvcol|Guha|1983|p=5}}</ref> ఈ రాజ్యం ఉన్న వ్యూహాత్మక ప్రాంతం వలన అస్సాం, టిబెట్, దక్షిణ చైనాల మధ్య జరిగే వ్యాపారాన్ని వీరు నియంత్రించగలిగారు.<ref>{{harvcol|Saikia|2004|p=8}}</ref> శాసనాల ద్వారా తెలిసిన తొలి పాలకులలో నందిన్ (నంది లేదా నందీశ్వర) ఒకరు. ధేనుఖాన తామ్రశాసనంలో ఈయన్ని సధయాపురం ప్రభువుగా వర్ణించారు. ఈయన భార్య దైవకి, వారి కుమారుడు ''సత్యనారాయణ''.{{sfn|Shin|2020|pp=53–54}} సత్యనారాయణ తల్లితరఫు సంబంధాలకు ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా చుతియా పాలక కుటుంబం మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను అనుసరించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Shin|2020|p=54}} ఈ శాసనాలు స్థానిక పాలకులు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో హిందూమతాన్ని స్వీకరించారని సూచిస్తున్నాయి.<ref>"Given these Puranic traditions, the rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa. Their worship of Kṛṣṇa was evident in the invocation of Vāsudeva (the son of Vasudeva, namely Kṛṣṇa) at the beginning of the Dhenukhana inscription. This attempt, however, had its own limitations due to their autochthonous background." {{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> ఈ రాజ్యం సదియా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో విస్తరించింది. దీని ప్రాంతం ప్రస్తుతం [[లఖింపూర్ జిల్లా]], [[ధేమాజీ జిల్లా]], [[తిన్సుకియా జిల్లా]], [[దిబ్రూగఢ్ జిల్లా]], [[విశ్వనాథ్ జిల్లా]]ల పరిధిలో ఉంది.<ref>"N.N Acharyya, are of the opinion that the Chutiya kingdom extended up to Viswanath in the present Darrang district of Assam." {{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref><ref>"If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers extended as far as the outer limit of Darrang district, to the westernmost extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century." {{harvcol|Shin|2020|pp=52–53}}</ref> అలాగే [[శివసాగర్ జిల్లా]]లోని కొన్ని భాగాలు ఇందులో ఉండేవి.<ref>"..the Chutiya kingdom was bound by the Himalayas on the north, river Burhi Dihing on the south, Patkai ranges on the east and Bharali river in the west"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>"About 250 years ago the Dihing (present Burhi-Dihing) flowed westerly through Sivsagar district to meet the Brahmaputra at the extreme western point of Majuli island (Sarma and Goswami, 2007). Over the centuries, the river Dihing has changed its courses many times...We find the earliest historical records of the valley after the coming of the Ahoms as the Buranjis or the Ahom chronicles mention about the conflict between the Ahoms and the Chutiyas on the bank of the river Dihing. The Satsari Asom Buranji refers to the Ahom-Chutiya conflict over the matter of fishing rights in the river Dihing which ultimately led to the annexation of the entire Chutiya territory upto Sadiya by the Ahoms during the reign of Suhungmung (p.56). However, it was only in the second decade of the sixteenth century, the area was brought under the control of the Ahoms and before that the whole territory of present-day Dibrugarh was under the Chutiyas."{{harvcol|Bhuyan|2023|p=532}}</ref> [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని మైదాన, కొండ ప్రాంతాలు కూడా ఇందులో భాగమే.<ref>{{harvcol|Shin|2020|p=57}}</ref><ref>"In the main, however, their territory was confined to the river valleys of the Suvansiri, Brahmaputra, Lohit, and the Dihing and hardly extended to the hills at its zenith."{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref> 1524 లో [[సుహుంగ్ముంగ్]] పాలనా కాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం|అహోంలు]] ఆక్రమించారు. ఆ సమయానికే గణనీయమైన హిందూకరణ జరిగింది. భీష్మక్ నగర్ వద్ద శ్రీశ్రీ లక్ష్మీనారాయణ పేరుతో ఉన్న ఇటుక లభించింది.<ref>"Based on an inscribed brick with the name of Śrīśrī-Lakṣmīnārāyaṇa, discovered from the ruins of the forts in Bhismaknagar, it is assumed that Chutiya king Lakṣmīnārāyaṇa of the early fifteenth century had his capital in the area. The paleographical analysis of the inscription supports this dating." {{harvcol|Shin|2020|p=56}}</ref> === విలీన తదనంతర కాలం === విలీనం తరువాత, మాజీ రాజధాని ప్రాంతమైన సధయాపురం అహోం రాజ్యంలో 'సదియా-ఖోవా గోహైన్' పరిపాలన కింద ఒక సరిహద్దు ప్రాంతంగా మారింది. అహోం రాజులు తిరుగుబాట్లను నిరోధించడానికి చుతియా ప్రభువులను రాజ్యం నలుమూలలా చెల్లాచెదురుగా స్థిరపరిచారు.<ref>"Suhunmung scattered the Chutiya nobles in different parts of the kingdom, so as to prevent an organised rebellion from them"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> అలాగే కళాకారులు, సాధారణ ప్రజలను ఎగువ అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించారు.{{efn|The chronicles record, for example, that after the conquest blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital and other settlements.<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287}} Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"</ref>}} తరువాతి కాలంలో చుతియాలు అస్సామీ సమాజంలో విలీనమవుతూనే తమ ప్రత్యేక గుర్తింపును నిలబెట్టుకున్నారు. ఆనాటికే హిందూమతాన్ని స్వీకరించిన వారిని 'హిందూ చుతియాలు'గా పిలిచేవారు.<ref name="ReferenceB">"A section of Chutias who came identified as Hindu-Chutiyas was Aryanised at a very early period"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–30}}</ref><ref name="ReferenceC">"(The) Hindu Chutia finally lost almost all tribal identities" {{harvcol|Nath|2013|p=34}}</ref> ఆ ప్రక్రియకు దూరంగా ఉన్నవారు 17వ శతాబ్దం నుండి మైయామర సత్రం ద్వారా [[ఏకశరణ ధర్మం]]లో చేరారు.<ref name="ReferenceD">"Those Chutias, who were not Hinduised and lived in the neighbourhood of the Mayamara Satra, accepted initiation from its Mahanta"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–31}}</ref> అహోం పరిపాలనా వ్యవస్థలో చేరి, వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్న వారిని 'అహోం చుతియాలు' అని పిలిచేవారు. == భాష == {{Infobox language | name = చుతియా | familycolor = sino-tibetan | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | extinct = ? | ethnicity = చుతియా | states = [[భారతదేశం]] | region = [[అస్సాం]] | iso3 = none }} చుతియా ప్రజలు నేడు [[అస్సామీ భాష]] మాట్లాడతారు. వారు పూర్వం మాట్లాడిన [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] భాష కాలక్రమేణా కనుమరుగైంది.{{sfn|Shin|2020|p=51}}{{sfn|Jacquesson|van Breugel|2017|p=100}} 19వ, 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ పరిశోధకులు డేవోరీ భాషను చుతియా మూల భాషగా భావించారు.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|p=516}} అయితే ఆధునిక భాషాశాస్త్ర అధ్యయనాల ప్రకారం, నేటి డేవోరీ భాష మాట్లాడే డేవోరీ సమాజం, అస్సామీ మాట్లాడే చుతియా సమాజం విభిన్నమైనవి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} చారిత్రకంగా డేవోరీలు చుతియాల పూజారి వర్గానికి చెంది ఉండవచ్చని, తరువాత వేర్వేరు ప్రాంతాలలో నివసించడం వల్ల భాష, సంస్కృతులు వేరయ్యాయని భావిస్తున్నారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 44–47.</ref> డేవోరీలలో 'దిబోంగియా' వర్గం మాత్రమే తమ స్వంత భాషను నిలబెట్టుకుంది. బర్గోయాన్, తెంగాపనియా వర్గాలు అస్సామీ భాషకు మారాయి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} == సమాజం == === సామాజిక జీవితం === చుతియా ప్రజలు సాధారణంగా ఉమ్మడి కుటుంబాలలో నివసిస్తారు. కొన్ని ఉమ్మడి కుటుంబాలలో వంద మంది కంటే ఎక్కువ మంది సభ్యులు ఉండేవారు. తండ్రి కుటుంబ పెద్దగా ఉంటాడు; ఆయన లేని పక్షంలో తల్లి కుటుంబ బాధ్యతలు చేపడుతుంది.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', p. 52.</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వివాహాలు, ఇతర కార్యక్రమాలలో పరస్పర సహకారం అందించుకునే పద్ధతి ఉండేది. దీనిని 'హేజారీ' లేదా 'హౌరీ' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=144}}</ref> [[File:Faces of Chutia, Kachari and Ahom men, 1900.jpg|thumb|1900 నాటి ఫోటో: మధ్యలో చుతియా వ్యక్తి ముఖచిత్రం.]] === వంశాలు (ఖెల్‌లు) === చుతియా సమాజం అనేక వంశాలు లేదా 'ఖెల్'లుగా విభజించబడింది. వీటిలో కొన్ని: 'బురుక్', 'బిహియా', 'బెబెజియా', 'లోఫాయ్', 'బోరాహి', 'లహావాల్', 'ఫెసువాల్', 'ఉతా', 'హార్', 'మేలెంగ్', 'లావో-పియా', 'సేసా-ఘరియా', 'కాంతోక్', 'దోయ్‌చుంగ్', 'దిహా', 'సాలికి', 'బారువాతి', 'బాఘ్సువా', 'దిహింగ్-గోయా'.<ref name="Richa-clans">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 49–51.</ref> ఈ వంశాలలో కొన్ని ప్రత్యేక వృత్తులతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవి. ఉదాహరణకు బిహియా వంశస్తులు విషప్రయోగాలు, వేటతో; సాలికి వంశస్తులు గోరింకలకు శిక్షణ ఇవ్వడంతో; బురుక్ వంశస్తులు తాళ్ల తయారీతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు.<ref name="Richa-clans"/> బురుక్ వంశస్తులు మేక మాంసం, సొరకాయ తినడం నిషేధంగా భావించేవారు.<ref>{{cite book |editor-last1=Barua |editor-first1=Swarnalata |editor-last2=Nath |editor-first2=Damburudhar |title=চুতীয়া জাতিৰ বুৰঞ্জী |trans-title=History of the Chutia Community |year=2007 |page=260 |language=as |url=https://archive.org/details/chutiaburanji |quote=বুৰুক খেলৰ মানুহে ছাগলী আৰু জাতিলাও নেখায়।}}</ref> వృత్తిపరమైన సంఘాలను కూడా ఖెల్ అని పిలిచేవారు. సోనారీ (స్వర్ణకారులు), తాంతి (నేత కార్మికులు), కమార్ (కమ్మరులు), ఖనికర్ (శిల్పులు) వంటి వృత్తి ఖెల్‌లలో పరస్పర వివాహాలపై ఆంక్షలు ఉండేవి కావు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=148}}</ref> === చారిత్రక వర్గాలు === చుతియా రాజ్యాధిపత్యం అంతరించిన తరువాత, మతం, ఆచారాలు, వివాహ సంబంధాల ఆధారంగా వివిధ వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి.{{Harvcol|Pathak|2008|p=82}} '''''హిందూ చుతియాలు.''''' వీరు వైష్ణవ మతాన్ని స్వీకరించిన పెద్ద సమూహం. వీరిలో తీవ్రమైన నియమాలు పాటించే వారిని 'కేసా-పంథి' అని, పాత గిరిజన ఆచారాలను కూడా కొనసాగించే వారిని 'పోకా-పంథి' అని పిలుస్తారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=215}}</ref> '''''అహోం చుతియాలు.''''' అహోంలతో వివాహ సంబంధాలు కలిగి ఉండి, అహోం పరిపాలన, సామాజిక జీవనంలో విలీనమైన వారిని అహోం చుతియాలు అంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924071145522|title=Census of India, 1901|date=23 June 1901|publisher=Bombay : Govt. Central Press|via=Internet Archive}}</ref> అహోం పరిపాలనలో వీరు అనేక ముఖ్య పదవులను నిర్వహించారు.{{efn|Examples recorded in historical sources include Langi Panisiya Borphukan,<ref>"Langi Panisiya, the first Borphukan, was a Chutiya by caste"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> Rupchandra Borbarua,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32.</ref> Kirtichandra Borbarua, Piyoli Borphukan, Badanchandra Borphukan, Piksai Chetia Borphukan,<ref>Barbarua, Hiteswar, ''Ahomar Din'', p.579.</ref> Phrasenmung Borgohain under Suhungmung,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.31, "Phrasenmung con tun cham pai luk Tiura"</ref> Thumlung Borgohain under Rudra Singha,<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=''Chao-Thumlung Borgohain of a Tiura (Tai word for Chutia) family.'' |access-date=11 June 2020 |archive-date=11 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> Banrukia Gohain under Susenpha and Banlungia Gohain under Rudra Singha<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32, "Thaomung Banlung cham pai luk Tiora"</ref> and many more.}} '''''బోరాహి చుతియాలు.''''' బోరాహి చుతియాలు కొన్ని ప్రత్యేక ఆచారాలు కలిగిన వర్గం. చుతియాలు మృతదేహాలను ఆరు పొరల కట్టెలతో దహనం చేస్తే, బోరాహీలు ఏడు పొరలు ఉపయోగించేవారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=38}}</ref> '''''మిరి చుతియాలు.''''' అహోం దండయాత్రల సమయంలో మిరి కొండల వైపు వెళ్ళి, మిసింగ్ ప్రజలతో కలిసిపోయిన వారిని మిరి చుతియాలు అంటారు.<ref>Medak, Katiram, “মেদক বংশৰ পৰিচয় আৰু পৰম্পৰা”, p.11.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&q=Miri+Chutiya&pg=PA6|title=Contemporary Political Leadership in India: Sharad Pawar, the Maratha legacy|first1=Shiri Ram|last1=Bakshi|first2=Sita Ram|last2=Sharma|first3=S.|last3=Gajrani|date=23 June 1998|publisher=APH Publishing|isbn=9788176480086|via=Google Books|access-date=16 August 2019|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125051/https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=chutiya+tribe+customs&source=bl&ots=wgEjVgb9Lw&sig=ACfU3U31PYmJoCwH4pVRyh5-B2uIzm4QhQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjT0ZHI_cPgAhXbfX0KHbx3CEM4ChDoATAEegQICRAB#v=onepage&q=chutiya+tribe+customs&f=false|url-status=live}}</ref> === సాంప్రదాయ వృత్తులు === చుతియా సమాజంలో శ్రమ విభజన చక్కగా ఉండేది. స్వర్ణకారులను 'సోనారీ', ఉప్పు సేకరించేవారిని 'లోన్‌పురియా', నేత కార్మికులను 'తాంతి', తోలు పని చేసేవారిని 'సోమార్' అని పిలిచేవారు.<ref name="Mahanta-occupations">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=144–146}}</ref> ఇవే కాకుండా వెండి పని చేసే 'రూపావాల్', పడవల తయారీదారులు 'ఖనికర్', కంచు పాత్రల తయారీదారులు 'కోహార్', కమ్మరులు 'కమార్', కుమ్మరులు 'కుమార్', రాతి పని చేసే 'శిల్-కటియా', జాపీల తయారీదారులు 'జాపీ-హాజియా' వంటి వృత్తి సమూహాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-occupations">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 40–42.</ref> నదుల ఇసుక నుండి బంగారాన్ని సేకరించే సోనోవాల్ వర్గం కూడా ఉండేది.<ref name="Mahanta-occupations"/> == మతం == [[File:Dharma Husori.jpg|thumb|తిన్సుకియా జిల్లా బోర్గావ్‌లో చుతియా ధర్మ హుసోరీ ప్రదర్శన]] === సాంప్రదాయ మతం === చుతియాలు ఆది పురుష దేవత, ఆది శక్తి దేవతలను పూజించేవారు. పురుష దేవతను 'కుండిమామ', 'బాలియా-బాబా' లేదా 'పిషా-దేమా' అని పిలిచేవారు. ఇది కాచారీలలో 'బాతౌ' దేవుడితో సమానం.<ref>"The male deity was called by the Kacharis as Bathou, Bathou Brai, and by the Chutiyas as Kundimama, Balia-Baba or Pisha-dema"{{harvcol|Dutta|1985|pp=48–49}}</ref> స్త్రీ దేవతను 'కేచైఖాతి' లేదా 'పిషా-సి' అని పిలిచేవారు.<ref>"The Primordial female deity was called by Kacharis as Ai-Deo, Kamakhi Kamlakhi, etc., and by the Chutiyas as Pisha-si, Kechaikhati etc."{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> కేచైఖాతి దేవి ఆరాధన ఇతర బోడో-కాచారీ సమూహాలలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |title=Kechai Khati worshipped by Bodo-kacharis |access-date=18 September 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019223301/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |url-status=live }}</ref> ఈ దేవి ఆరాధన కార్యక్రమాలను డేవోరీ పూజారులు నిర్వహించేవారు.<ref>"All these Bodo tribes had their own respective priests called Deoris"{{harvcol|Dutta|1985|p=50}}</ref> మరొక దివ్య జంట 'బురా', 'బురీ' (ముసలి దంపతులు). తరువాతి కాలంలో వీరు శివుడు, పార్వతులుగా హిందూకరణ చెందారు.<ref>"The Chutiyas, for example worshipped the Primordial parents Gira-Girasi or Bura Buri, which were later Hinduised as Siva and Sakti"{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> చుతియాల సాంప్రదాయ పూజా స్థలాలను 'సాల్' అంటారు. సదియా ప్రాంతంలో నాలుగు ప్రధాన సాల్‌లు ఉన్నాయి: బుర్హా-బుర్హీ సాల్, బాలియా బాబా సాల్, పాతార్ సాల్, తామ్రేశ్వరి లేదా కేచైఖాతి సాల్. పూజల సమయంలో డేవోరీ పూజారులు మాత్రమే గర్భగుడిలోకి వెళతారు. 'తంగ్లతి' ఆకులను పవిత్రంగా భావించి భక్తులకు తిలకంగా పెడతారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 213–214.</ref> === సంస్కృతీకరణ === రాజ్యంలో బ్రాహ్మణుల రాకతో రాజుల హిందూకరణ జరిగింది. చుతియా పాలకులు తమను అసురుల వంశస్థులుగా చెప్పుకున్నారు.<ref>"(T)he rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa."{{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182">{{harvcol|Baruah|1986|p=182}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో శ్రీమంత శంకరదేవుడు ప్రారంభించిన [[ఏకశరణ ధర్మం]] వ్యాప్తితో, సదియా ప్రాంతం రుక్మిణి, భీష్మకుల కథతో ముడిపడింది. శంకరదేవుని 'రుక్మిణీ హరణ' కావ్యం వల్ల స్థానిక ప్రాంతాలు భీష్మకుని విదర్భ రాజ్యంతో అనుసంధానించబడ్డాయి.<ref>"Among many works of Śaṅkaradeva, the Rukmiṇiharaṇa, the poem of Rukmimi and Krishna, gained considerable popularity in the Sadiya area and influenced its regional identity construction. Rukmiṇī, in this poem, was a daughter of king Bhīṣmaka"{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> మైయామర సత్రం ద్వారా అనిరుద్ధదేవుని ఆధ్వర్యంలో 17వ శతాబ్దంలో చాలామంది చుతియాలు ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD"/><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182"/> === మతపరమైన ఆచారాలు === చుతియా మత ఆచారాలలో సాంప్రదాయ జానపద ఆచారాలు, తంత్ర విధానాలు, వైష్ణవ ప్రభావాలు కలసి ఉంటాయి. 'కేసా-పంథి' వర్గం వారు జంతు బలులు, మద్యం నైవేద్యాలను వర్జిస్తారు; 'పోకా-పంథి' వర్గం వారు పాత బలి ఆచారాలను కొనసాగిస్తున్నారు. వివిధ రకాల సభాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు: దేవు-కుబేర్, డాంగోరియా సభ, అపేశ్వరి సభ, సువాసని పూజ మొదలైనవి.<ref name="auto"/> '''''దేవు-కుబేర్.''''' ఇది పితృదేవతల ఆరాధనతో కూడిన తంత్ర ఆచారం. కుబేరుడు, కుండి దేవుళ్ల పేరు మీద ప్రమిదలు వెలిగిస్తారు. ఇందులో బాతు మాంసం, సురా (చుజే), పిండి వంటలు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.<ref name="auto"/> '''''డాంగోరియా సభ.''''' గ్రామ దేవత అయిన 'డాంగోరియా' కోసం ఈ పూజ చేస్తారు. చెట్టు కింద ప్రమిదలు వెలిగించి తమలపాకులు, వక్కలు, పిండి వంటలు నైవేద్యంగా పెడతారు.<ref name="auto"/> '''''అపేశ్వరి సభ.''''' కేచైఖాతి స్వరూపమైన 'అపేశ్వరి ఐ' గౌరవార్థం ఈ పూజ చేస్తారు. గ్రామంలోని మహిళలు (గోపిణులు) గుండ్రంగా కూర్చుని అపేశ్వరి నామాలు పాడుతూ పిల్లల శ్రేయస్సు కోసం ప్రార్థిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/chutiaburanji|title=Chutia Buranji|date=23 June 2007|via=Internet Archive}}</ref> '''''సువాసని.''''' ఇంటి సంక్షేమం కోసం ఏప్రిల్-మే నెలల్లో రాత్రి వేళ ఈ పూజ చేస్తారు. పూజారి ద్వారా సువాసని దేవిని ఆవాహన చేసి, బాతు బలి ఇస్తారు. వైష్ణవ ప్రభావంతో చాలామంది బాతుకు బదులుగా బూడిద గుమ్మడికాయను ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref name="auto"/> == సంస్కృతి == === జీవిత చక్ర ఆచారాలు === చుతియాలు జననం, వివాహం, మరణం సంబంధిత అనేక ఆచారాలను పాటిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 106–124.</ref> గర్భధారణ సమయంలో 'పంచామృతం' నిర్వహించడం, శిశు జననం తర్వాత శుద్ధి కార్యక్రమాలు చేయడం పరిపాటి. వివాహాలలో 'బార్ బియా' (పెద్దలు కుదిర్చిన వివాహం), ప్రేమ వివాహాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. మరణించిన వారిని సాధారణంగా దహనం చేస్తారు; కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులలో ఖననం కూడా చేస్తారు. మరణాంతరం 11వ లేదా 13వ రోజున శ్రాద్ధ కర్మలు (కాజ్) నిర్వహిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle"/> === వ్యవసాయ ఆచారాలు === వ్యవసాయ చక్రంతో అనేక ఆచారాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వర్షాలు, మంచి దిగుబడి కోసం జేష్ఠ మాసంలో 'పానీ తులా బోర్సభ' చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture">{{cite journal |last1=Bharali |first1=Gitanjali |last2=Choudhury |first2=Gitanjali |title=A Study of the Cultural Heritage of Chutia: An Ethnic Tribe of Assam With special reference to Rituals related to Agriculture |journal=Journal of Emerging Technologies and Innovative Research |volume=11 |issue=12 |year=2024 |pages=h322–h327 |id=JETIR2412737}}</ref> వరి నాట్లు ప్రారంభించే రోజు 'నా భుయీ' జరుపుకుంటారు. కోతలు పూర్తయ్యాక 'నా ఖువా' పండుగ చేసుకుంటారు. ధాన్యాగారంలో ధాన్యం భద్రపరిచాక 'భరాలోత్ పిఠా దియా' ఆచారం నిర్వహిస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> తీవ్రమైన కరువు కాలంలో 'భేకులీర్ బియా' (కప్పల పెళ్లి) చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> === పండుగలు, బిహూ సంప్రదాయాలు === చుతియాలు అస్సాం యొక్క మూడు ప్రధాన బిహూ పండుగలను (బోహాగ్ బిహూ, కాటి బిహూ, మాఘ్ బిహూ) ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Richa-Bihu">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 146–154.</ref> బోహాగ్ బిహూ ఏడు రోజుల పాటు జరుగుతుంది: గరు బిహూ, మనుహ్ బిహూ, గొహాయిన్ బిహూ, డాంగోరియా/ఓజా బిహూ, లఖిమి/కుటుం బిహూ, దేవు/మేలా బిహూ, సాత్/చేరా బిహూ.<ref name="Richa-Bihu"/> ఇవే కాక చొతోర్ రాతి బిహూ, తోకా బిహూ, ధర్మ హుసోరీ, బార్ బిహూ వంటి ప్రత్యేక రకాలు ఉన్నాయి.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 197–212.</ref> === సాంప్రదాయ దుస్తులు === ==== పురుషుల దుస్తులు ==== [[File:Chutia men attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులలో చుతియా పురుషుడు]] పురుషుల దుస్తులలో 'చుతియా పగురి' (తలపాగా), 'చుతియా సులా' (చొక్కా), 'చురియా' (ధోతి), 'గమూసా' లేదా 'బిసువాన్' (కండువా), 'చేలేంగ్ చాదర్' (షాలువా), 'తంగాలి' (నడుము గుడ్డ) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Mahanta-attire">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=64–66}}</ref><ref name="Richa-attire">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 156–161.</ref> '''''చుతియా పగురి''''' రకాలు: క్సాత్ఫుల్ (సర్ప పాగ్), రోణువా (జుంగా పాగ్), ఏనాజోరి (బిహువాన్ పాగ్). పాతకాలపు భీష్మక్ నగర్, తామ్రేశ్వరి టెర్రకోట బింబాలలో ఈ తలపాగాలు కనిపిస్తాయి.<ref name="auto"/> '''''చురియా''''' మోకాళ్ల వరకు మాత్రమే ఉండే ధోతి. '''''తంగాలి''''' అనేది నడుముకు కట్టుకునే రంగుల పట్టీ.<ref name="auto"/> '''''బిసువాన్''''' అనేది పూల డిజైన్లు కలిగిన ప్రత్యేక గమూసా. ==== స్త్రీల దుస్తులు ==== [[File:A chutia girl in her traditional attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులు, ఆభరణాలలో చుతియా యువతి]] మహిళల దుస్తులు వయస్సు, వైవాహిక హోదాను బట్టి మారుతాయి. చిన్న పిల్లలు 'బైగా', 'మేఖెలా' ధరిస్తారు. రజస్వల అయిన తర్వాత నుండి పెళ్లి వరకు 'రిహా' (రొమ్ము చుట్టూ కట్టుకునే వస్త్రం) ధరిస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I0JJqJ761E4C&q=riha+breast+cloth&pg=PA55|title=Learning Geography By Stages Iv|first1=Late J.|last1=Fuste|first2=V. N.|last2=Nigam|date=23 June 2006|publisher=Pitambar Publishing|isbn=9788120906051|via=Google Books|access-date=19 June 2020|archive-date=19 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619204637/https://books.google.co.in/books?id=I0JJqJ761E4C&pg=PA55&lpg=PA55&dq=riha+breast+cloth&source=bl&ots=SelXgmJh0eW1Zik9Fh_S5VjuvdQsjnHqpFw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvmbiGho3qAhVaeX0KHQ0EC1MQ6AEwAXoECAcQAQ#v=onepage&q=riha+breast+cloth&f=false|url-status=live}}</ref> వివాహిత మహిళలు రొమ్ముల నుండి మోకాళ్ల కింద వరకు పొడవైన 'మేఖెలా' (మెథోని) కట్టుకుంటారు. తలకు 'గాథిగి' (కండువా) కట్టుకుంటారు. ఆభరణాలలో మదోలి, దుగ్దుగి, జున్‌బిరి, థురియా, గామ్-ఖారూ ముఖ్యమైనవి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=egG0RQ6JTRQC&q=dimasa+khadu&pg=PA111|title=Life Style, Indian Tribes: Locational Practice|first=Shiva Tosh|last=Das|date=23 June 1987|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788121200585|via=Google Books|access-date=17 June 2020|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617093339/https://books.google.co.in/books?id=egG0RQ6JTRQC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=dimasa+khadu&source=bl&ots=cpFFAELXrD&sig=ACfU3U2n_NZYom9ZGOv6tCHsW5E6AJxdNg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiZ6c_unYjqAhUIzDgGHXkdB84Q6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=dimasa+khadu&f=false|url-status=live}}</ref> పెళ్లిళ్ల సమయంలో వధువులు విశేషంగా అలంకరించిన 'సరుదొయ్ జాపీ' (సాంప్రదాయ గొడుగు/టోపీ) ధరిస్తారు.<ref name="Khanikar"/> === మౌఖిక సాహిత్యం === చుతియా సమాజంలో జానపద కథలు, గాథలు, జోలపాటలు, సామెతలు, పొడుపుకథలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. జపరా-జగధా, దేవోలారా మణి కొన్వార్ కథలు; రుక్మిణి, సతీ సాధని గాథలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.<ref name="Richa-oral">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 54–104.</ref> 'ఢోలోర్ మాలితా' అనేది డ్రమ్ వాయిద్యంతో పాడే ఒక రకమైన జానపద గేయం.<ref name="Richa-oral"/> === సంగీతం, నృత్యం === సాంప్రదాయ నృత్య రూపాలలో 'కుల బుర్హీ నాస్' (వివాహ సమయంలో వేసే హాస్య నృత్యం), 'పానీ తులా నాస్' (నీళ్లు తెచ్చేటప్పుడు చేసే నృత్యం) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-dance">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 187–212.</ref> మతపరమైన, రుతుపవన నృత్యాలలో 'ధర్మ హుసోరీ', 'చొతోర్ రాతి బిహూ', 'తోకా బిహూ', 'జాజా నృత్యం', 'రోణువా నృత్యం' (యుద్ధ నృత్యం) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-dance"/> వాయిద్యాలలో ఢోల్, పీపా, గగనా, సుతులీ, తోకా, బాహీ, దబా, తాళ్ ముఖ్యమైనవి. === భౌతిక సంస్కృతి, హస్తకళలు === వెదురు, ప్రబ్బలి, కలప, లోహాలతో వివిధ గృహోపకరణాలు తయారుచేస్తారు. చేపల వేటకు జకాయ్, ఖలాయ్, పోలో, సెపా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Richa-material">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 161–165.</ref> లోహ పాత్రలలో సొరాయ్, బన్బాతి, దేక్సీ, బాంకాహి ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-material"/> చేనేత మగ్గం (తాత్సాల్) పై దుస్తులు నేస్తారు. === నివాసాలు === చుతియా గ్రామాలు సాధారణంగా నదీ తీరాల్లో, వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. ఒక గ్రామంలో 60 నుండి 140 కుటుంబాలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Dutta, Sristidhar,''The Mataks and their kingdom'', p.45 |access-date=15 April 2020}}</ref> ఇంటి ఆవరణలో అతిథుల కోసం 'చోరా ఘర్', ముఖ్యమైన హాలు 'బార్ ఘర్', వంటగది 'మజియా ఘర్', ధాన్యాగారం 'భారాల్', పశువుల పాక 'గొహాలీ' ఉంటాయి.<ref name="Richa-housing">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 185–186.</ref> యువకులకు నైపుణ్యాలు నేర్పడానికి 'ఎలెంగ్ ఘర్' లేదా 'మరాంగ్ ఘర్' అనే సామాజిక భవనాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-housing"/> === ఆహార సంస్కృతి === వరి అన్నం ప్రధాన ఆహారం. పైతా భాత్ (చద్దన్నం), కోర్కోరా భాత్, చొరవ చేసిన అన్నం తింటారు. పిఠాలు, చిరుతిండిగా చిరా (అటుకులు), సందోహ్ (పేలాలు) తీసుకుంటారు.<ref name="Richa-food">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 177–184.</ref> వెదురు మొలకలు (బాహ్ గాజ్), పితికా (మాష్ చేసిన ఆహారం), ఖార్ (క్షార వంటకం), చేపల వంటకాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.<ref name="Richa-food"/> === సాంప్రదాయ ఆటలు === ప్రసిద్ధ ఆటలలో ఘిలా ఖేల్, ధోప్ ఖేల్ (హేతాలీ ఖేల్), మల్లా యోధ (కుస్తీ), నావో ఖేల్ (పడవల పోటీలు) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-games">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 170–176.</ref> == ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు == * సోనారామ్ చుతియా, వైష్ణవ పండితుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. * [[జయంతి చుతియా]], ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్త. * [[గుణరామ్ ఖనికార్]], ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మూలికా వైద్య నిపుణుడు. * సోనేశ్వర్ బోరా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ అస్సాం మంత్రి. * [[హేమోప్రభా చుతియా]], ప్రసిద్ధ చేనేత కళాకారిణి. * [[బిస్వజీత్ బోరా]], భారతీయ చలనచిత్ర దర్శకుడు. * [[అతుల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు, మంత్రి. * [[అజంతా నియోగ్]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యురాలు, ఆర్థిక మంత్రి. * [[బిమల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు. * సరత్ సైకియా, మాజీ శాసనసభ సభ్యుడు. * కృష్ణమణి చుతియా, ప్రసిద్ధ అస్సామీ గాయకుడు. * [[నోమల్ చంద్ర బోరా]], ప్రముఖ నరాల వైద్యుడు, GNRC ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు. * [[ఉద్ధబ్ భరాలీ]], ప్రసిద్ధ ఆవిష్కర్త. * [[నయన్మొణి సైకియా]], భారతీయ అంతర్జాతీయ లాన్ బౌల్స్ క్రీడాకారిణి. == మూలాలు == {{Reflist}} == గమనికలు == {{notelist}} == గ్రంథసూచి == {{refbegin}} * {{citation |first=S L |last=Baruah |title=A Comprehensive History of Assam |year=1986 |publisher=Munshiram Manoharlal}} * {{cite book |last=Khanikar |first=Surjyakanta |title=చుతియా జాతిర్ ఇతిహాస్ అరు లోక్-సంస్కృతి |year=1991 |language=as}} * {{cite journal |last=Prinsep |first=James |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1838 |volume=7}} * {{cite journal |last=Hannay |first=S.F |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1848}} * {{cite book |last=Baruah |first=Swarnalata |title=Chutia Jatir Buranji |date=2007}} * {{Citation |last=Bhattacharjee |first=J. B. |title=The Comprehensive History of Assam |volume=2 |pages=391–397 |year=1992}} * {{Cite thesis |last=Buragohain |first=Romesh |date=1988 |title=Ahom State Formation in Assam |degree=PhD}} * {{cite journal |last1=Acharyya |first1=Prarthana |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |year=2019 |title=Language vitality assessment of Deori |journal=Language Documentation & Conservation |volume=13 |pages=514–544}} * {{cite book |last=Gogoi |first=Jahnavi |title=Agrarian System of Medieval Assam |year=2002}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |title=The Ahom Political System |journal=Social Scientist |volume=11 |pages=3–34 |year=1983}} * {{Cite journal |last=Jacquesson |first=François |date=2008 |title=Discovering Boro-Garo |journal=History of an Analytical and Descriptive Linguistic Category}} * {{cite journal |last1=Jacquesson |first1=François |last2=van Breugel |first2=Seino |title=The linguistic reconstruction of the past: The case of the Boro-Garo languages |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |date=2017 |volume=40 |pages=90–122}} * {{Cite journal |last1=Kumar |first1=Vikrant |last2=Basu |first2=Debashis |last3=Reddy |first3=B Mohan |year=2004 |title=Genetic Heterogeneity in Northeastern India |journal=American Journal of Human Biology |volume=16 |pages=334–345}} * {{citation |first=Guptajit |last=Pathak |title=Assam's history and its graphics |year=2008}} * {{Cite book |last=Dalton |first=Edward Tuite |title=Descriptive Ethnology of Bengal |date=1872}} * {{cite journal |last1=Shin |first1=Jae-Eun |year=2020 |title=Descending from demons, ascending to kshatriyas |journal=The Indian Economic and Social History Review |volume=57 |pages=49–75}} * {{Citation |last=Dutta |first=Sristidhar |title=The Mataks and their Kingdom |year=1985}} * {{Citation |last=Nath |first=D |year=2013 |title=Early States in North East India |pages=24–49}} * {{Citation |last=Sarma |first=Benudhar |title=Maniram Dewan |year=1993}} * {{Citation |last=Hamilton |first=Francis |title=An Account of Assam |year=1940}} {{refend}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20141222114719/http://chutiajati.com/ చుతియా జాతి వెబ్‌సైట్] * [https://web.archive.org/web/20141222114352/http://www.telegraphindia.com/1121027/jsp/northeast/story_16125557.jsp#.VJfqUyAFoGA చుతియా చరిత్ర ప్రణాళిక] {{అస్సాం}} [[వర్గం:అస్సామీలు]] [[వర్గం:చుతియా సమాజం]] [[వర్గం:బోడో-కాచారీ]] [[వర్గం:అస్సాం తెగలు]] [[వర్గం:ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు]] afhh4vhpzba77x8hjz99b08a0xnic5i 4936789 4936788 2026-08-17T00:35:36Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4936789 wikitext text/x-wiki {{short description|ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జాతి సమూహం}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{Infobox ethnic group | group = చుతియా ప్రజలు | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg | caption = బిహు/బిసు పండుగ సమయంలో పిఠాలు తయారు చేస్తున్న చుతియా మహిళలు. | population = | popplace = ప్రధానంగా [[ఎగువ అస్సాం]], [[మధ్య అస్సాం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] జిల్లాలలో; అస్సాం అంతటా పట్టణ ప్రాంతాలు | languages = [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] | religions = [[హిందూమతం]] (ముఖ్యంగా [[ఏకశరణ ధర్మం]])<ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=182}}</ref><ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=403, 406–7}}</ref> | related = {{hlist|[[దిమాసా ప్రజలు|దిమాసా]], [[దేవోరీ ప్రజలు|దేవోరీలు]], [[సోనోవాల్ కాచారీలు]], [[మోరాన్ ప్రజలు|మోరాన్లు]]}} | footnotes = }} '''చుతియా ప్రజలు''' (లేదా ''సుతియా'') భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అస్సాం]]కు చెందిన ఒక జాతి సమూహం. వీరు చారిత్రకంగా చుతియా రాజ్యంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="ReferenceA">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 1523–24లో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం]] ఆక్రమించిన తర్వాత, చుతియా జనాభా ఎగువ అస్సాం<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287) Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"}}</ref> అలాగే మధ్య అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదురై స్థిరపడింది.<ref>"(T)he outer limit of Darrang district, in the western-most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century."{{harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> అస్సామీ ప్రజలు ఏర్పడటంలో ఉన్న ముఖ్య సమూహాలలో వీరు ఒకరు.<ref>"They [Chutias] posed a formidable barrier to Ahom expansion and growth as such, their annihilation and absorption by the Ahoms was the natural outcome. In the Ahomisation process, some of them became Ahom-chutiyas who were admitted into the higher offices in the Ahom government. The conquest and absorption of the Chutiyas were a shot in the arm in the Ahom state building process."{{harvcol|Buragohain|1988|p=70}}</ref><ref>"Many were the people throughout Assam who considered themselves “Chutiyas”, especially in Upper Assam, but they were considered to be an Assamese 'caste' since they were (and still are) quite indistinguishable from common Assamese people; actually, they were (and still are) one of those traditional groups of Assam that came to form the Assamese people." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 2004 జన్యు అధ్యయనంలో, "తెగ", "కుల" క్రమంలో చుతియా ప్రజలు అహోంలు, రాజ్‌బంషీలతో పాటు మధ్యస్థ స్థానంలో ఉన్నారని తేలింది.<ref>"The process of assimilation of some of the tribes in the caste hierarchy is probably reflected in the broad constellation of populations in the multidimensional plot (Fig. 3); on the one end it is the constellation of populations subscribing to the caste system, while the other end of the plot is the constellation of tribal groups. In between lie groups like the Rajbanshi, Chutiya, and Ahom, which were supposed to have undergone the process discussed above." {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=339}}</ref><ref>"The Chutia, Ahom, and Rajbanshis constitute a separate and compact cluster positioned in the center of MDS plot."{{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=341}}</ref> చారిత్రక చుతియాలు మొదట బోడో-కాచారీ సమూహానికి చెందినవారు.<ref name=":1">(M)embers of the Mataks like the Morans, Barahis, Kacharis and Chutiyas, being members of the great Bodo family, had allied religious beliefs and customs. All of them worshipped a Primodial male deity and a Primodial female deity, and all of them were animist.{{harvcol|Dutta|1985|pp=48}}</ref> వీరిలో కొంత షాన్ మిశ్రమం ఉన్నట్లు భావిస్తారు;<ref>"From the physical appearance of the Chutiyas, Gait opinies "they have in their frames a considerable infusion of Shan blood...." This may be possible because the Chutiyas were the next neighbours of the Shans of southeast Asia"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref> అయినప్పటికీ, వీరి పాలక కుటుంబాలు ప్రారంభంలో [[మాతృస్వామ్యం|మాతృస్వామ్య]] వ్యవస్థకు చెందినవని లేదా పూర్తిగా పితృస్వామ్య వ్యవస్థ కాదని అంచనా వేశారు.<ref>"The epigraphic record of Satyanārāyaṇa, whose lineage is named in reference to his maternal uncle, is therefore significant. It may constitute evidence of matrilineality of the Sadiya-based Chutiya ruling family, or that their system was not exclusively patrilineal."{{harvcol|Shin|2020|p=54}}</ref> చుతియా ప్రజలు చుతియా రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు,<ref>"The frequent appearance of Vaiṣṇava brahmins in the Chutiya royal grants shows their enhanced presence in the court and rural society" {{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref><ref>{{harv|Dutta|1985|p=29}}</ref> అలాగే ఆ తర్వాత ఏకశరణ ధర్మం ద్వారా [[సంస్కృతీకరణ]] చెందారు.<ref>"(A)fter the sixteenth century with the advent of the neo-Vaiṣṇava movement of Śankaradeva which brought about a profound change in the cultural and historical consciousness of the local population, including the Chutiyas."{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> వీరు ఇతర సమూహాలతో, ముఖ్యంగా అహోంలతో కలిసిపోయారు.<ref>" While the Ahom has a subdivision called "Chutia", the Chutia have a section known as "Ahom". {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=337}}</ref> చుతియా సమాజాన్ని భారత ప్రభుత్వం ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (OBC) గా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI/925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|title=Central List of OBCs |date=9 Jan 2015 |website=National Commission for Backward Classes |access-date=23 June 2021|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226204126/http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI%2f925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|url-status=dead }}</ref> ప్రస్తుతం చుతియా సమాజాన్ని భారత షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితాలో చేర్చడానికి ఒక రాజకీయ ఉద్యమం జరుగుతోంది.<ref>"Modern Chutiyas, who would be very pleased to be registered as a schedule tribe, have now and then used Brown's book (or at least its title) as a political weapon. The Deoris, on the contrary, are not happy with this unfortunate misunderstanding, because they hope their smaller tribe will not be merged into the much larger Chutiya group." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> బ్రిటీష్ పాలనా కాలంలో, ఎగువ అస్సాంలో (కాళియాబోర్ తూర్పున) చుతియా సమాజం రెండవ అతిపెద్ద జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>"In the parts east from Kaliabor, the tribe next most numerous is called Chutiya."{{harv|Hamilton|1940|p=53}}</ref> నేడు, వీరిలో ఎక్కువ మంది ఎగువ అస్సాం ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, అలాగే దర్రాంగ్, నాగావ్, ఉత్తర గువహాటి (ముఖ్యంగా చాంగ్సారీ, రంగ్మహల్), బరాక్ వ్యాలీలలో గణనీయమైన జనాభా ఉన్నారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=42}}</ref> == పేర్లు == ''చుతియా'' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో కచ్చితంగా తెలియదు: [[చుతియా రాజ్యం|చుతియా రాజ్యాన్ని]] [[అహోం భాష]]లోని [[బురంజీ]]లలో ''తియోరా'' అని పిలిచారు, కాగా [[అస్సామీ భాష]] బురంజీలలో ''చుతియా'' అని ఉపయోగించారు.<ref name="ReferenceA"/> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === చుతియా ప్రజల నమోదు చేయబడిన చరిత్ర తూర్పు [[బ్రహ్మపుత్ర లోయ]], ముఖ్యంగా [[సదియా]] ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తరువాతి కాలంలో చుతియా రాజ్యానికి రాజకీయ కేంద్రంగా మారింది. సదియా ప్రాంతంలో ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలోనే ఇటుక నిర్మాణాలు జరిగాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి: 2024 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, [[ప్రతీమగఢ్]], [[పదుమ్ పుఖురీ, సదియా|పదుమ్ పుఖురీ]] వద్ద లభించిన ఇటుకలు 7వ నుండి 10వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందినవని తేలింది.<ref name="Saikia2024">{{cite journal |last1=Saikia |first1=Raktim Ranjan |last2=Taye |first2=Chaitra Dhar |last3=Amin |first3=Nurul |last4=Konwar |first4=Sorat |last5=Panzeri |first5=Laura |last6=Galli |first6=Anna |title=Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History |journal=Applied Sciences |volume=14 |issue=14 |year=2024 |page=6271 |doi=10.3390/app14146271 |doi-access=free}}</ref> ఇది చుతియా పాలకుల కాలానికి కంటే ముందటిది కాబట్టి, ఇది ఈ ప్రాంతంలోని ప్రారంభ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ''[[కాళికా పురాణం]]''లో చెప్పబడిన పవిత్ర భౌగోళికంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. సదియాలోని [[తామ్రేశ్వరి ఆలయం|తామ్రేశ్వరి]]తో గుర్తుపట్టబడిన [[తామ్రేశ్వరి ఆలయం|దిక్కరవాసిని]], [[కామరూప]] తూర్పు సరిహద్దుగా ఉంది. జై-ఈన్ షిన్ పేర్కొన్న ప్రకారం, ప్రస్తుత గువహాటి సమీపంలోని లలితాకంత నుండి తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాన్ని ''[[కిరాతులు|కిరాతుల]]'' భూమిగా వర్ణించారు. ఇది బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] ప్రజలతో అనుబంధం కలిగి ఉంది. లలితాకంత నుండి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతం బ్రాహ్మణ సమూహాల సమాజంగా చిత్రీకరించబడింది.<ref name="Shin2018Kamarupa">{{cite book |last=Shin |first=Jae-Eun |chapter=Region Formed and Imagined: Reconsidering Temporal, Spatial and Social Context of Kāmarūpa |editor1-last=Dzüvichü |editor1-first=Lipokmar |editor2-last=Baruah |editor2-first=Manjeet |title=Modern Practices in North East India: History, Culture, Representation |publisher=Routledge |location=London and New York |year=2018 |pages=39–40}}</ref>{{sfn|Dutta|1985|pp=29–31}} === చుతియా రాజ్యం === {{Main|చుతియా రాజ్యం}} ఈ తూర్పు ప్రాంతీయ పరిసరాలలో చుతియా రాజ్యం రూపుదిద్దుకుంది. 14వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సధయాపురం లేదా స్వధయాపురం (ప్రస్తుత సదియా) కేంద్రంగా పాలించిన పాలకుల తామ్రశాసనాలు లభించాయి.{{sfn|Shin|2020|pp=52–53}} చుతియా రాజ్యం తదనంతరం ఈశాన్య భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది; అమలేందు గుహా వివరణ ప్రకారం, 15వ శతాబ్దానికి గిరిజన రాజకీయ వ్యవస్థలలో చుతియాలు అత్యంత అభివృద్ధి చెందినవారు.<ref>"The period from 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutia, the Tai-ahom, the Koch, the Dimasa, the Tripuri, the Meithei, the Khasi and the Pamar- all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century....The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutias." {{harvcol|Guha|1983|p=5}}</ref> ఈ రాజ్యం ఉన్న వ్యూహాత్మక ప్రాంతం వలన అస్సాం, టిబెట్, దక్షిణ చైనాల మధ్య జరిగే వ్యాపారాన్ని వీరు నియంత్రించగలిగారు.<ref>{{harvcol|Saikia|2004|p=8}}</ref> శాసనాల ద్వారా తెలిసిన తొలి పాలకులలో నందిన్ (నంది లేదా నందీశ్వర) ఒకరు. ధేనుఖాన తామ్రశాసనంలో ఈయన్ని సధయాపురం ప్రభువుగా వర్ణించారు. ఈయన భార్య దైవకి, వారి కుమారుడు ''సత్యనారాయణ''.{{sfn|Shin|2020|pp=53–54}} సత్యనారాయణ తల్లితరఫు సంబంధాలకు ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా చుతియా పాలక కుటుంబం మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను అనుసరించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Shin|2020|p=54}} ఈ శాసనాలు స్థానిక పాలకులు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో హిందూమతాన్ని స్వీకరించారని సూచిస్తున్నాయి.<ref>"Given these Puranic traditions, the rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa. Their worship of Kṛṣṇa was evident in the invocation of Vāsudeva (the son of Vasudeva, namely Kṛṣṇa) at the beginning of the Dhenukhana inscription. This attempt, however, had its own limitations due to their autochthonous background." {{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> ఈ రాజ్యం సదియా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో విస్తరించింది. దీని ప్రాంతం ప్రస్తుతం [[లఖింపూర్ జిల్లా]], [[ధేమాజీ జిల్లా]], [[తిన్సుకియా జిల్లా]], [[దిబ్రూగఢ్ జిల్లా]], [[విశ్వనాథ్ జిల్లా]]ల పరిధిలో ఉంది.<ref>"N.N Acharyya, are of the opinion that the Chutiya kingdom extended up to Viswanath in the present Darrang district of Assam." {{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref><ref>"If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers extended as far as the outer limit of Darrang district, to the westernmost extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century." {{harvcol|Shin|2020|pp=52–53}}</ref> అలాగే [[శివసాగర్ జిల్లా]]లోని కొన్ని భాగాలు ఇందులో ఉండేవి.<ref>"..the Chutiya kingdom was bound by the Himalayas on the north, river Burhi Dihing on the south, Patkai ranges on the east and Bharali river in the west"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>"About 250 years ago the Dihing (present Burhi-Dihing) flowed westerly through Sivsagar district to meet the Brahmaputra at the extreme western point of Majuli island (Sarma and Goswami, 2007). Over the centuries, the river Dihing has changed its courses many times...We find the earliest historical records of the valley after the coming of the Ahoms as the Buranjis or the Ahom chronicles mention about the conflict between the Ahoms and the Chutiyas on the bank of the river Dihing. The Satsari Asom Buranji refers to the Ahom-Chutiya conflict over the matter of fishing rights in the river Dihing which ultimately led to the annexation of the entire Chutiya territory upto Sadiya by the Ahoms during the reign of Suhungmung (p.56). However, it was only in the second decade of the sixteenth century, the area was brought under the control of the Ahoms and before that the whole territory of present-day Dibrugarh was under the Chutiyas."{{harvcol|Bhuyan|2023|p=532}}</ref> [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని మైదాన, కొండ ప్రాంతాలు కూడా ఇందులో భాగమే.<ref>{{harvcol|Shin|2020|p=57}}</ref><ref>"In the main, however, their territory was confined to the river valleys of the Suvansiri, Brahmaputra, Lohit, and the Dihing and hardly extended to the hills at its zenith."{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref> 1524 లో [[సుహుంగ్ముంగ్]] పాలనా కాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం|అహోంలు]] ఆక్రమించారు. ఆ సమయానికే గణనీయమైన హిందూకరణ జరిగింది. భీష్మక్ నగర్ వద్ద శ్రీశ్రీ లక్ష్మీనారాయణ పేరుతో ఉన్న ఇటుక లభించింది.<ref>"Based on an inscribed brick with the name of Śrīśrī-Lakṣmīnārāyaṇa, discovered from the ruins of the forts in Bhismaknagar, it is assumed that Chutiya king Lakṣmīnārāyaṇa of the early fifteenth century had his capital in the area. The paleographical analysis of the inscription supports this dating." {{harvcol|Shin|2020|p=56}}</ref> === విలీన తదనంతర కాలం === విలీనం తరువాత, మాజీ రాజధాని ప్రాంతమైన సధయాపురం అహోం రాజ్యంలో 'సదియా-ఖోవా గోహైన్' పరిపాలన కింద ఒక సరిహద్దు ప్రాంతంగా మారింది. అహోం రాజులు తిరుగుబాట్లను నిరోధించడానికి చుతియా ప్రభువులను రాజ్యం నలుమూలలా చెల్లాచెదురుగా స్థిరపరిచారు.<ref>"Suhunmung scattered the Chutiya nobles in different parts of the kingdom, so as to prevent an organised rebellion from them"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> అలాగే కళాకారులు, సాధారణ ప్రజలను ఎగువ అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించారు.{{efn|The chronicles record, for example, that after the conquest blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital and other settlements.<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287}} Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"</ref>}} తరువాతి కాలంలో చుతియాలు అస్సామీ సమాజంలో విలీనమవుతూనే తమ ప్రత్యేక గుర్తింపును నిలబెట్టుకున్నారు. ఆనాటికే హిందూమతాన్ని స్వీకరించిన వారిని 'హిందూ చుతియాలు'గా పిలిచేవారు.<ref name="ReferenceB">"A section of Chutias who came identified as Hindu-Chutiyas was Aryanised at a very early period"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–30}}</ref><ref name="ReferenceC">"(The) Hindu Chutia finally lost almost all tribal identities" {{harvcol|Nath|2013|p=34}}</ref> ఆ ప్రక్రియకు దూరంగా ఉన్నవారు 17వ శతాబ్దం నుండి మైయామర సత్రం ద్వారా [[ఏకశరణ ధర్మం]]లో చేరారు.<ref name="ReferenceD">"Those Chutias, who were not Hinduised and lived in the neighbourhood of the Mayamara Satra, accepted initiation from its Mahanta"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–31}}</ref> అహోం పరిపాలనా వ్యవస్థలో చేరి, వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్న వారిని 'అహోం చుతియాలు' అని పిలిచేవారు. == భాష == {{Infobox language | name = చుతియా | familycolor = sino-tibetan | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | extinct = ? | ethnicity = చుతియా | states = [[భారతదేశం]] | region = [[అస్సాం]] | iso3 = none }} చుతియా ప్రజలు నేడు [[అస్సామీ భాష]] మాట్లాడతారు. వారు పూర్వం మాట్లాడిన [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] భాష కాలక్రమేణా కనుమరుగైంది.{{sfn|Shin|2020|p=51}}{{sfn|Jacquesson|van Breugel|2017|p=100}} 19వ, 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ పరిశోధకులు డేవోరీ భాషను చుతియా మూల భాషగా భావించారు.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|p=516}} అయితే ఆధునిక భాషాశాస్త్ర అధ్యయనాల ప్రకారం, నేటి డేవోరీ భాష మాట్లాడే డేవోరీ సమాజం, అస్సామీ మాట్లాడే చుతియా సమాజం విభిన్నమైనవి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} చారిత్రకంగా డేవోరీలు చుతియాల పూజారి వర్గానికి చెంది ఉండవచ్చని, తరువాత వేర్వేరు ప్రాంతాలలో నివసించడం వల్ల భాష, సంస్కృతులు వేరయ్యాయని భావిస్తున్నారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 44–47.</ref> డేవోరీలలో 'దిబోంగియా' వర్గం మాత్రమే తమ స్వంత భాషను నిలబెట్టుకుంది. బర్గోయాన్, తెంగాపనియా వర్గాలు అస్సామీ భాషకు మారాయి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} == సమాజం == === సామాజిక జీవితం === చుతియా ప్రజలు సాధారణంగా ఉమ్మడి కుటుంబాలలో నివసిస్తారు. కొన్ని ఉమ్మడి కుటుంబాలలో వంద మంది కంటే ఎక్కువ మంది సభ్యులు ఉండేవారు. తండ్రి కుటుంబ పెద్దగా ఉంటాడు; ఆయన లేని పక్షంలో తల్లి కుటుంబ బాధ్యతలు చేపడుతుంది.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', p. 52.</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వివాహాలు, ఇతర కార్యక్రమాలలో పరస్పర సహకారం అందించుకునే పద్ధతి ఉండేది. దీనిని 'హేజారీ' లేదా 'హౌరీ' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=144}}</ref> [[File:Faces of Chutia, Kachari and Ahom men, 1900.jpg|thumb|1900 నాటి ఫోటో: మధ్యలో చుతియా వ్యక్తి ముఖచిత్రం.]] === వంశాలు (ఖెల్‌లు) === చుతియా సమాజం అనేక వంశాలు లేదా 'ఖెల్'లుగా విభజించబడింది. వీటిలో కొన్ని: 'బురుక్', 'బిహియా', 'బెబెజియా', 'లోఫాయ్', 'బోరాహి', 'లహావాల్', 'ఫెసువాల్', 'ఉతా', 'హార్', 'మేలెంగ్', 'లావో-పియా', 'సేసా-ఘరియా', 'కాంతోక్', 'దోయ్‌చుంగ్', 'దిహా', 'సాలికి', 'బారువాతి', 'బాఘ్సువా', 'దిహింగ్-గోయా'.<ref name="Richa-clans">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 49–51.</ref> ఈ వంశాలలో కొన్ని ప్రత్యేక వృత్తులతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవి. ఉదాహరణకు బిహియా వంశస్తులు విషప్రయోగాలు, వేటతో; సాలికి వంశస్తులు గోరింకలకు శిక్షణ ఇవ్వడంతో; బురుక్ వంశస్తులు తాళ్ల తయారీతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు.<ref name="Richa-clans"/> బురుక్ వంశస్తులు మేక మాంసం, సొరకాయ తినడం నిషేధంగా భావించేవారు.<ref>{{cite book |editor-last1=Barua |editor-first1=Swarnalata |editor-last2=Nath |editor-first2=Damburudhar |title=চুতীয়া জাতিৰ বুৰঞ্জী |trans-title=History of the Chutia Community |year=2007 |page=260 |language=as |url=https://archive.org/details/chutiaburanji |quote=বুৰুক খেলৰ মানুহে ছাগলী আৰু জাতিলাও নেখায়।}}</ref> వృత్తిపరమైన సంఘాలను కూడా ఖెల్ అని పిలిచేవారు. సోనారీ (స్వర్ణకారులు), తాంతి (నేత కార్మికులు), కమార్ (కమ్మరులు), ఖనికర్ (శిల్పులు) వంటి వృత్తి ఖెల్‌లలో పరస్పర వివాహాలపై ఆంక్షలు ఉండేవి కావు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=148}}</ref> === చారిత్రక వర్గాలు === చుతియా రాజ్యాధిపత్యం అంతరించిన తరువాత, మతం, ఆచారాలు, వివాహ సంబంధాల ఆధారంగా వివిధ వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి.{{Harvcol|Pathak|2008|p=82}} '''''హిందూ చుతియాలు.''''' వీరు వైష్ణవ మతాన్ని స్వీకరించిన పెద్ద సమూహం. వీరిలో తీవ్రమైన నియమాలు పాటించే వారిని 'కేసా-పంథి' అని, పాత గిరిజన ఆచారాలను కూడా కొనసాగించే వారిని 'పోకా-పంథి' అని పిలుస్తారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=215}}</ref> '''''అహోం చుతియాలు.''''' అహోంలతో వివాహ సంబంధాలు కలిగి ఉండి, అహోం పరిపాలన, సామాజిక జీవనంలో విలీనమైన వారిని అహోం చుతియాలు అంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924071145522|title=Census of India, 1901|date=23 June 1901|publisher=Bombay : Govt. Central Press|via=Internet Archive}}</ref> అహోం పరిపాలనలో వీరు అనేక ముఖ్య పదవులను నిర్వహించారు.{{efn|Examples recorded in historical sources include Langi Panisiya Borphukan,<ref>"Langi Panisiya, the first Borphukan, was a Chutiya by caste"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> Rupchandra Borbarua,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32.</ref> Kirtichandra Borbarua, Piyoli Borphukan, Badanchandra Borphukan, Piksai Chetia Borphukan,<ref>Barbarua, Hiteswar, ''Ahomar Din'', p.579.</ref> Phrasenmung Borgohain under Suhungmung,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.31, "Phrasenmung con tun cham pai luk Tiura"</ref> Thumlung Borgohain under Rudra Singha,<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=''Chao-Thumlung Borgohain of a Tiura (Tai word for Chutia) family.'' |access-date=11 June 2020 |archive-date=11 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> Banrukia Gohain under Susenpha and Banlungia Gohain under Rudra Singha<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32, "Thaomung Banlung cham pai luk Tiora"</ref> and many more.}} '''''బోరాహి చుతియాలు.''''' బోరాహి చుతియాలు కొన్ని ప్రత్యేక ఆచారాలు కలిగిన వర్గం. చుతియాలు మృతదేహాలను ఆరు పొరల కట్టెలతో దహనం చేస్తే, బోరాహీలు ఏడు పొరలు ఉపయోగించేవారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=38}}</ref> '''''మిరి చుతియాలు.''''' అహోం దండయాత్రల సమయంలో మిరి కొండల వైపు వెళ్ళి, మిసింగ్ ప్రజలతో కలిసిపోయిన వారిని మిరి చుతియాలు అంటారు.<ref>Medak, Katiram, “মেদক বংশৰ পৰিচয় আৰু পৰম্পৰা”, p.11.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&q=Miri+Chutiya&pg=PA6|title=Contemporary Political Leadership in India: Sharad Pawar, the Maratha legacy|first1=Shiri Ram|last1=Bakshi|first2=Sita Ram|last2=Sharma|first3=S.|last3=Gajrani|date=23 June 1998|publisher=APH Publishing|isbn=9788176480086|via=Google Books|access-date=16 August 2019|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125051/https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=chutiya+tribe+customs&source=bl&ots=wgEjVgb9Lw&sig=ACfU3U31PYmJoCwH4pVRyh5-B2uIzm4QhQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjT0ZHI_cPgAhXbfX0KHbx3CEM4ChDoATAEegQICRAB#v=onepage&q=chutiya+tribe+customs&f=false|url-status=live}}</ref> === సాంప్రదాయ వృత్తులు === చుతియా సమాజంలో శ్రమ విభజన చక్కగా ఉండేది. స్వర్ణకారులను 'సోనారీ', ఉప్పు సేకరించేవారిని 'లోన్‌పురియా', నేత కార్మికులను 'తాంతి', తోలు పని చేసేవారిని 'సోమార్' అని పిలిచేవారు.<ref name="Mahanta-occupations">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=144–146}}</ref> ఇవే కాకుండా వెండి పని చేసే 'రూపావాల్', పడవల తయారీదారులు 'ఖనికర్', కంచు పాత్రల తయారీదారులు 'కోహార్', కమ్మరులు 'కమార్', కుమ్మరులు 'కుమార్', రాతి పని చేసే 'శిల్-కటియా', జాపీల తయారీదారులు 'జాపీ-హాజియా' వంటి వృత్తి సమూహాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-occupations">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 40–42.</ref> నదుల ఇసుక నుండి బంగారాన్ని సేకరించే సోనోవాల్ వర్గం కూడా ఉండేది.<ref name="Mahanta-occupations"/> == మతం == [[File:Dharma Husori.jpg|thumb|తిన్సుకియా జిల్లా బోర్గావ్‌లో చుతియా ధర్మ హుసోరీ ప్రదర్శన]] === సాంప్రదాయ మతం === చుతియాలు ఆది పురుష దేవత, ఆది శక్తి దేవతలను పూజించేవారు. పురుష దేవతను 'కుండిమామ', 'బాలియా-బాబా' లేదా 'పిషా-దేమా' అని పిలిచేవారు. ఇది కాచారీలలో 'బాతౌ' దేవుడితో సమానం.<ref>"The male deity was called by the Kacharis as Bathou, Bathou Brai, and by the Chutiyas as Kundimama, Balia-Baba or Pisha-dema"{{harvcol|Dutta|1985|pp=48–49}}</ref> స్త్రీ దేవతను 'కేచైఖాతి' లేదా 'పిషా-సి' అని పిలిచేవారు.<ref>"The Primordial female deity was called by Kacharis as Ai-Deo, Kamakhi Kamlakhi, etc., and by the Chutiyas as Pisha-si, Kechaikhati etc."{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> కేచైఖాతి దేవి ఆరాధన ఇతర బోడో-కాచారీ సమూహాలలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |title=Kechai Khati worshipped by Bodo-kacharis |access-date=18 September 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019223301/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |url-status=live }}</ref> ఈ దేవి ఆరాధన కార్యక్రమాలను డేవోరీ పూజారులు నిర్వహించేవారు.<ref>"All these Bodo tribes had their own respective priests called Deoris"{{harvcol|Dutta|1985|p=50}}</ref> మరొక దివ్య జంట 'బురా', 'బురీ' (ముసలి దంపతులు). తరువాతి కాలంలో వీరు శివుడు, పార్వతులుగా హిందూకరణ చెందారు.<ref>"The Chutiyas, for example worshipped the Primordial parents Gira-Girasi or Bura Buri, which were later Hinduised as Siva and Sakti"{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> చుతియాల సాంప్రదాయ పూజా స్థలాలను 'సాల్' అంటారు. సదియా ప్రాంతంలో నాలుగు ప్రధాన సాల్‌లు ఉన్నాయి: బుర్హా-బుర్హీ సాల్, బాలియా బాబా సాల్, పాతార్ సాల్, తామ్రేశ్వరి లేదా కేచైఖాతి సాల్. పూజల సమయంలో డేవోరీ పూజారులు మాత్రమే గర్భగుడిలోకి వెళతారు. 'తంగ్లతి' ఆకులను పవిత్రంగా భావించి భక్తులకు తిలకంగా పెడతారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 213–214.</ref> === సంస్కృతీకరణ === రాజ్యంలో బ్రాహ్మణుల రాకతో రాజుల హిందూకరణ జరిగింది. చుతియా పాలకులు తమను అసురుల వంశస్థులుగా చెప్పుకున్నారు.<ref>"(T)he rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa."{{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182">{{harvcol|Baruah|1986|p=182}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో శ్రీమంత శంకరదేవుడు ప్రారంభించిన [[ఏకశరణ ధర్మం]] వ్యాప్తితో, సదియా ప్రాంతం రుక్మిణి, భీష్మకుల కథతో ముడిపడింది. శంకరదేవుని 'రుక్మిణీ హరణ' కావ్యం వల్ల స్థానిక ప్రాంతాలు భీష్మకుని విదర్భ రాజ్యంతో అనుసంధానించబడ్డాయి.<ref>"Among many works of Śaṅkaradeva, the Rukmiṇiharaṇa, the poem of Rukmimi and Krishna, gained considerable popularity in the Sadiya area and influenced its regional identity construction. Rukmiṇī, in this poem, was a daughter of king Bhīṣmaka"{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> మైయామర సత్రం ద్వారా అనిరుద్ధదేవుని ఆధ్వర్యంలో 17వ శతాబ్దంలో చాలామంది చుతియాలు ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD"/><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182"/> === మతపరమైన ఆచారాలు === చుతియా మత ఆచారాలలో సాంప్రదాయ జానపద ఆచారాలు, తంత్ర విధానాలు, వైష్ణవ ప్రభావాలు కలసి ఉంటాయి. 'కేసా-పంథి' వర్గం వారు జంతు బలులు, మద్యం నైవేద్యాలను వర్జిస్తారు; 'పోకా-పంథి' వర్గం వారు పాత బలి ఆచారాలను కొనసాగిస్తున్నారు. వివిధ రకాల సభాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు: దేవు-కుబేర్, డాంగోరియా సభ, అపేశ్వరి సభ, సువాసని పూజ మొదలైనవి.<ref name="auto"/> '''''దేవు-కుబేర్.''''' ఇది పితృదేవతల ఆరాధనతో కూడిన తంత్ర ఆచారం. కుబేరుడు, కుండి దేవుళ్ల పేరు మీద ప్రమిదలు వెలిగిస్తారు. ఇందులో బాతు మాంసం, సురా (చుజే), పిండి వంటలు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.<ref name="auto"/> '''''డాంగోరియా సభ.''''' గ్రామ దేవత అయిన 'డాంగోరియా' కోసం ఈ పూజ చేస్తారు. చెట్టు కింద ప్రమిదలు వెలిగించి తమలపాకులు, వక్కలు, పిండి వంటలు నైవేద్యంగా పెడతారు.<ref name="auto"/> '''''అపేశ్వరి సభ.''''' కేచైఖాతి స్వరూపమైన 'అపేశ్వరి ఐ' గౌరవార్థం ఈ పూజ చేస్తారు. గ్రామంలోని మహిళలు (గోపిణులు) గుండ్రంగా కూర్చుని అపేశ్వరి నామాలు పాడుతూ పిల్లల శ్రేయస్సు కోసం ప్రార్థిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/chutiaburanji|title=Chutia Buranji|date=23 June 2007|via=Internet Archive}}</ref> '''''సువాసని.''''' ఇంటి సంక్షేమం కోసం ఏప్రిల్-మే నెలల్లో రాత్రి వేళ ఈ పూజ చేస్తారు. పూజారి ద్వారా సువాసని దేవిని ఆవాహన చేసి, బాతు బలి ఇస్తారు. వైష్ణవ ప్రభావంతో చాలామంది బాతుకు బదులుగా బూడిద గుమ్మడికాయను ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref name="auto"/> == సంస్కృతి == === జీవిత చక్ర ఆచారాలు === చుతియాలు జననం, వివాహం, మరణం సంబంధిత అనేక ఆచారాలను పాటిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 106–124.</ref> గర్భధారణ సమయంలో 'పంచామృతం' నిర్వహించడం, శిశు జననం తర్వాత శుద్ధి కార్యక్రమాలు చేయడం పరిపాటి. వివాహాలలో 'బార్ బియా' (పెద్దలు కుదిర్చిన వివాహం), ప్రేమ వివాహాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. మరణించిన వారిని సాధారణంగా దహనం చేస్తారు; కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులలో ఖననం కూడా చేస్తారు. మరణాంతరం 11వ లేదా 13వ రోజున శ్రాద్ధ కర్మలు (కాజ్) నిర్వహిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle"/> === వ్యవసాయ ఆచారాలు === వ్యవసాయ చక్రంతో అనేక ఆచారాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వర్షాలు, మంచి దిగుబడి కోసం జేష్ఠ మాసంలో 'పానీ తులా బోర్సభ' చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture">{{cite journal |last1=Bharali |first1=Gitanjali |last2=Choudhury |first2=Gitanjali |title=A Study of the Cultural Heritage of Chutia: An Ethnic Tribe of Assam With special reference to Rituals related to Agriculture |journal=Journal of Emerging Technologies and Innovative Research |volume=11 |issue=12 |year=2024 |pages=h322–h327 |id=JETIR2412737}}</ref> వరి నాట్లు ప్రారంభించే రోజు 'నా భుయీ' జరుపుకుంటారు. కోతలు పూర్తయ్యాక 'నా ఖువా' పండుగ చేసుకుంటారు. ధాన్యాగారంలో ధాన్యం భద్రపరిచాక 'భరాలోత్ పిఠా దియా' ఆచారం నిర్వహిస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> తీవ్రమైన కరువు కాలంలో 'భేకులీర్ బియా' (కప్పల పెళ్లి) చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> === పండుగలు, బిహూ సంప్రదాయాలు === చుతియాలు అస్సాం యొక్క మూడు ప్రధాన బిహూ పండుగలను (బోహాగ్ బిహూ, కాటి బిహూ, మాఘ్ బిహూ) ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Richa-Bihu">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 146–154.</ref> బోహాగ్ బిహూ ఏడు రోజుల పాటు జరుగుతుంది: గరు బిహూ, మనుహ్ బిహూ, గొహాయిన్ బిహూ, డాంగోరియా/ఓజా బిహూ, లఖిమి/కుటుం బిహూ, దేవు/మేలా బిహూ, సాత్/చేరా బిహూ.<ref name="Richa-Bihu"/> ఇవే కాక చొతోర్ రాతి బిహూ, తోకా బిహూ, ధర్మ హుసోరీ, బార్ బిహూ వంటి ప్రత్యేక రకాలు ఉన్నాయి.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 197–212.</ref> === సాంప్రదాయ దుస్తులు === ==== పురుషుల దుస్తులు ==== [[File:Chutia men attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులలో చుతియా పురుషుడు]] పురుషుల దుస్తులలో 'చుతియా పగురి' (తలపాగా), 'చుతియా సులా' (చొక్కా), 'చురియా' (ధోతి), 'గమూసా' లేదా 'బిసువాన్' (కండువా), 'చేలేంగ్ చాదర్' (షాలువా), 'తంగాలి' (నడుము గుడ్డ) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Mahanta-attire">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=64–66}}</ref><ref name="Richa-attire">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 156–161.</ref> '''''చుతియా పగురి''''' రకాలు: క్సాత్ఫుల్ (సర్ప పాగ్), రోణువా (జుంగా పాగ్), ఏనాజోరి (బిహువాన్ పాగ్). పాతకాలపు భీష్మక్ నగర్, తామ్రేశ్వరి టెర్రకోట బింబాలలో ఈ తలపాగాలు కనిపిస్తాయి.<ref name="auto"/> '''''చురియా''''' మోకాళ్ల వరకు మాత్రమే ఉండే ధోతి. '''''తంగాలి''''' అనేది నడుముకు కట్టుకునే రంగుల పట్టీ.<ref name="auto"/> '''''బిసువాన్''''' అనేది పూల డిజైన్లు కలిగిన ప్రత్యేక గమూసా. ==== స్త్రీల దుస్తులు ==== [[File:A chutia girl in her traditional attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులు, ఆభరణాలలో చుతియా యువతి]] మహిళల దుస్తులు వయస్సు, వైవాహిక హోదాను బట్టి మారుతాయి. చిన్న పిల్లలు 'బైగా', 'మేఖెలా' ధరిస్తారు. రజస్వల అయిన తర్వాత నుండి పెళ్లి వరకు 'రిహా' (రొమ్ము చుట్టూ కట్టుకునే వస్త్రం) ధరిస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I0JJqJ761E4C&q=riha+breast+cloth&pg=PA55|title=Learning Geography By Stages Iv|first1=Late J.|last1=Fuste|first2=V. N.|last2=Nigam|date=23 June 2006|publisher=Pitambar Publishing|isbn=9788120906051|via=Google Books|access-date=19 June 2020|archive-date=19 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619204637/https://books.google.co.in/books?id=I0JJqJ761E4C&pg=PA55&lpg=PA55&dq=riha+breast+cloth&source=bl&ots=SelXgmJh0eW1Zik9Fh_S5VjuvdQsjnHqpFw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvmbiGho3qAhVaeX0KHQ0EC1MQ6AEwAXoECAcQAQ#v=onepage&q=riha+breast+cloth&f=false|url-status=live}}</ref> వివాహిత మహిళలు రొమ్ముల నుండి మోకాళ్ల కింద వరకు పొడవైన 'మేఖెలా' (మెథోని) కట్టుకుంటారు. తలకు 'గాథిగి' (కండువా) కట్టుకుంటారు. ఆభరణాలలో మదోలి, దుగ్దుగి, జున్‌బిరి, థురియా, గామ్-ఖారూ ముఖ్యమైనవి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=egG0RQ6JTRQC&q=dimasa+khadu&pg=PA111|title=Life Style, Indian Tribes: Locational Practice|first=Shiva Tosh|last=Das|date=23 June 1987|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788121200585|via=Google Books|access-date=17 June 2020|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617093339/https://books.google.co.in/books?id=egG0RQ6JTRQC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=dimasa+khadu&source=bl&ots=cpFFAELXrD&sig=ACfU3U2n_NZYom9ZGOv6tCHsW5E6AJxdNg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiZ6c_unYjqAhUIzDgGHXkdB84Q6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=dimasa+khadu&f=false|url-status=live}}</ref> పెళ్లిళ్ల సమయంలో వధువులు విశేషంగా అలంకరించిన 'సరుదొయ్ జాపీ' (సాంప్రదాయ గొడుగు/టోపీ) ధరిస్తారు.<ref name="Khanikar"/> === మౌఖిక సాహిత్యం === చుతియా సమాజంలో జానపద కథలు, గాథలు, జోలపాటలు, సామెతలు, పొడుపుకథలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. జపరా-జగధా, దేవోలారా మణి కొన్వార్ కథలు; రుక్మిణి, సతీ సాధని గాథలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.<ref name="Richa-oral">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 54–104.</ref> 'ఢోలోర్ మాలితా' అనేది డ్రమ్ వాయిద్యంతో పాడే ఒక రకమైన జానపద గేయం.<ref name="Richa-oral"/> === సంగీతం, నృత్యం === సాంప్రదాయ నృత్య రూపాలలో 'కుల బుర్హీ నాస్' (వివాహ సమయంలో వేసే హాస్య నృత్యం), 'పానీ తులా నాస్' (నీళ్లు తెచ్చేటప్పుడు చేసే నృత్యం) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-dance">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 187–212.</ref> మతపరమైన, రుతుపవన నృత్యాలలో 'ధర్మ హుసోరీ', 'చొతోర్ రాతి బిహూ', 'తోకా బిహూ', 'జాజా నృత్యం', 'రోణువా నృత్యం' (యుద్ధ నృత్యం) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-dance"/> వాయిద్యాలలో ఢోల్, పీపా, గగనా, సుతులీ, తోకా, బాహీ, దబా, తాళ్ ముఖ్యమైనవి. === భౌతిక సంస్కృతి, హస్తకళలు === వెదురు, ప్రబ్బలి, కలప, లోహాలతో వివిధ గృహోపకరణాలు తయారుచేస్తారు. చేపల వేటకు జకాయ్, ఖలాయ్, పోలో, సెపా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Richa-material">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 161–165.</ref> లోహ పాత్రలలో సొరాయ్, బన్బాతి, దేక్సీ, బాంకాహి ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-material"/> చేనేత మగ్గం (తాత్సాల్) పై దుస్తులు నేస్తారు. === నివాసాలు === చుతియా గ్రామాలు సాధారణంగా నదీ తీరాల్లో, వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. ఒక గ్రామంలో 60 నుండి 140 కుటుంబాలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Dutta, Sristidhar,''The Mataks and their kingdom'', p.45 |access-date=15 April 2020}}</ref> ఇంటి ఆవరణలో అతిథుల కోసం 'చోరా ఘర్', ముఖ్యమైన హాలు 'బార్ ఘర్', వంటగది 'మజియా ఘర్', ధాన్యాగారం 'భారాల్', పశువుల పాక 'గొహాలీ' ఉంటాయి.<ref name="Richa-housing">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 185–186.</ref> యువకులకు నైపుణ్యాలు నేర్పడానికి 'ఎలెంగ్ ఘర్' లేదా 'మరాంగ్ ఘర్' అనే సామాజిక భవనాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-housing"/> === ఆహార సంస్కృతి === వరి అన్నం ప్రధాన ఆహారం. పైతా భాత్ (చద్దన్నం), కోర్కోరా భాత్, చొరవ చేసిన అన్నం తింటారు. పిఠాలు, చిరుతిండిగా చిరా (అటుకులు), సందోహ్ (పేలాలు) తీసుకుంటారు.<ref name="Richa-food">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 177–184.</ref> వెదురు మొలకలు (బాహ్ గాజ్), పితికా (మాష్ చేసిన ఆహారం), ఖార్ (క్షార వంటకం), చేపల వంటకాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.<ref name="Richa-food"/> === సాంప్రదాయ ఆటలు === ప్రసిద్ధ ఆటలలో ఘిలా ఖేల్, ధోప్ ఖేల్ (హేతాలీ ఖేల్), మల్లా యోధ (కుస్తీ), నావో ఖేల్ (పడవల పోటీలు) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-games">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 170–176.</ref> == ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు == * సోనారామ్ చుతియా, వైష్ణవ పండితుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. * [[జయంతి చుతియా]], ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్త. * [[గుణరామ్ ఖనికార్]], ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మూలికా వైద్య నిపుణుడు. * సోనేశ్వర్ బోరా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ అస్సాం మంత్రి. * [[హేమోప్రభా చుతియా]], ప్రసిద్ధ చేనేత కళాకారిణి. * [[బిస్వజీత్ బోరా]], భారతీయ చలనచిత్ర దర్శకుడు. * [[అతుల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు, మంత్రి. * [[అజంతా నియోగ్]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యురాలు, ఆర్థిక మంత్రి. * [[బిమల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు. * సరత్ సైకియా, మాజీ శాసనసభ సభ్యుడు. * కృష్ణమణి చుతియా, ప్రసిద్ధ అస్సామీ గాయకుడు. * [[నోమల్ చంద్ర బోరా]], ప్రముఖ నరాల వైద్యుడు, GNRC ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు. * [[ఉద్ధబ్ భరాలీ]], ప్రసిద్ధ ఆవిష్కర్త. * [[నయన్మొణి సైకియా]], భారతీయ అంతర్జాతీయ లాన్ బౌల్స్ క్రీడాకారిణి. == మూలాలు == {{Reflist}} == గమనికలు == {{notelist}} == గ్రంథసూచి == {{refbegin}} * {{citation |first=S L |last=Baruah |title=A Comprehensive History of Assam |year=1986 |publisher=Munshiram Manoharlal}} * {{cite book |last=Khanikar |first=Surjyakanta |title=చుతియా జాతిర్ ఇతిహాస్ అరు లోక్-సంస్కృతి |year=1991 |language=as}} * {{cite journal |last=Prinsep |first=James |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1838 |volume=7}} * {{cite journal |last=Hannay |first=S.F |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1848}} * {{cite book |last=Baruah |first=Swarnalata |title=Chutia Jatir Buranji |date=2007}} * {{Citation |last=Bhattacharjee |first=J. B. |title=The Comprehensive History of Assam |volume=2 |pages=391–397 |year=1992}} * {{Cite thesis |last=Buragohain |first=Romesh |date=1988 |title=Ahom State Formation in Assam |degree=PhD}} * {{cite journal |last1=Acharyya |first1=Prarthana |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |year=2019 |title=Language vitality assessment of Deori |journal=Language Documentation & Conservation |volume=13 |pages=514–544}} * {{cite book |last=Gogoi |first=Jahnavi |title=Agrarian System of Medieval Assam |year=2002}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |title=The Ahom Political System |journal=Social Scientist |volume=11 |pages=3–34 |year=1983}} * {{Cite journal |last=Jacquesson |first=François |date=2008 |title=Discovering Boro-Garo |journal=History of an Analytical and Descriptive Linguistic Category}} * {{cite journal |last1=Jacquesson |first1=François |last2=van Breugel |first2=Seino |title=The linguistic reconstruction of the past: The case of the Boro-Garo languages |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |date=2017 |volume=40 |pages=90–122}} * {{Cite journal |last1=Kumar |first1=Vikrant |last2=Basu |first2=Debashis |last3=Reddy |first3=B Mohan |year=2004 |title=Genetic Heterogeneity in Northeastern India |journal=American Journal of Human Biology |volume=16 |pages=334–345}} * {{citation |first=Guptajit |last=Pathak |title=Assam's history and its graphics |year=2008}} * {{Cite book |last=Dalton |first=Edward Tuite |title=Descriptive Ethnology of Bengal |date=1872}} * {{cite journal |last1=Shin |first1=Jae-Eun |year=2020 |title=Descending from demons, ascending to kshatriyas |journal=The Indian Economic and Social History Review |volume=57 |pages=49–75}} * {{Citation |last=Dutta |first=Sristidhar |title=The Mataks and their Kingdom |year=1985}} * {{Citation |last=Nath |first=D |year=2013 |title=Early States in North East India |pages=24–49}} * {{Citation |last=Sarma |first=Benudhar |title=Maniram Dewan |year=1993}} * {{Citation |last=Hamilton |first=Francis |title=An Account of Assam |year=1940}} {{refend}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20141222114719/http://chutiajati.com/ చుతియా జాతి వెబ్‌సైట్] * [https://web.archive.org/web/20141222114352/http://www.telegraphindia.com/1121027/jsp/northeast/story_16125557.jsp#.VJfqUyAFoGA చుతియా చరిత్ర ప్రణాళిక] {{అస్సాం}} [[వర్గం:అస్సామీలు]] [[వర్గం:చుతియా సమాజం]] [[వర్గం:బోడో-కాచారీ]] [[వర్గం:అస్సాం తెగలు]] [[వర్గం:ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు]] ieunuk7zoctoes2sdwsz96131f3scu7 4936790 4936789 2026-08-17T00:36:02Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* పేర్లు */ 4936790 wikitext text/x-wiki {{short description|ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జాతి సమూహం}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{Infobox ethnic group | group = చుతియా ప్రజలు | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg | caption = బిహు/బిసు పండుగ సమయంలో పిఠాలు తయారు చేస్తున్న చుతియా మహిళలు. | population = | popplace = ప్రధానంగా [[ఎగువ అస్సాం]], [[మధ్య అస్సాం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] జిల్లాలలో; అస్సాం అంతటా పట్టణ ప్రాంతాలు | languages = [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] | religions = [[హిందూమతం]] (ముఖ్యంగా [[ఏకశరణ ధర్మం]])<ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=182}}</ref><ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=403, 406–7}}</ref> | related = {{hlist|[[దిమాసా ప్రజలు|దిమాసా]], [[దేవోరీ ప్రజలు|దేవోరీలు]], [[సోనోవాల్ కాచారీలు]], [[మోరాన్ ప్రజలు|మోరాన్లు]]}} | footnotes = }} '''చుతియా ప్రజలు''' (లేదా ''సుతియా'') భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అస్సాం]]కు చెందిన ఒక జాతి సమూహం. వీరు చారిత్రకంగా చుతియా రాజ్యంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="ReferenceA">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 1523–24లో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం]] ఆక్రమించిన తర్వాత, చుతియా జనాభా ఎగువ అస్సాం<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287) Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"}}</ref> అలాగే మధ్య అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదురై స్థిరపడింది.<ref>"(T)he outer limit of Darrang district, in the western-most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century."{{harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> అస్సామీ ప్రజలు ఏర్పడటంలో ఉన్న ముఖ్య సమూహాలలో వీరు ఒకరు.<ref>"They [Chutias] posed a formidable barrier to Ahom expansion and growth as such, their annihilation and absorption by the Ahoms was the natural outcome. In the Ahomisation process, some of them became Ahom-chutiyas who were admitted into the higher offices in the Ahom government. The conquest and absorption of the Chutiyas were a shot in the arm in the Ahom state building process."{{harvcol|Buragohain|1988|p=70}}</ref><ref>"Many were the people throughout Assam who considered themselves “Chutiyas”, especially in Upper Assam, but they were considered to be an Assamese 'caste' since they were (and still are) quite indistinguishable from common Assamese people; actually, they were (and still are) one of those traditional groups of Assam that came to form the Assamese people." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 2004 జన్యు అధ్యయనంలో, "తెగ", "కుల" క్రమంలో చుతియా ప్రజలు అహోంలు, రాజ్‌బంషీలతో పాటు మధ్యస్థ స్థానంలో ఉన్నారని తేలింది.<ref>"The process of assimilation of some of the tribes in the caste hierarchy is probably reflected in the broad constellation of populations in the multidimensional plot (Fig. 3); on the one end it is the constellation of populations subscribing to the caste system, while the other end of the plot is the constellation of tribal groups. In between lie groups like the Rajbanshi, Chutiya, and Ahom, which were supposed to have undergone the process discussed above." {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=339}}</ref><ref>"The Chutia, Ahom, and Rajbanshis constitute a separate and compact cluster positioned in the center of MDS plot."{{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=341}}</ref> చారిత్రక చుతియాలు మొదట బోడో-కాచారీ సమూహానికి చెందినవారు.<ref name=":1">(M)embers of the Mataks like the Morans, Barahis, Kacharis and Chutiyas, being members of the great Bodo family, had allied religious beliefs and customs. All of them worshipped a Primodial male deity and a Primodial female deity, and all of them were animist.{{harvcol|Dutta|1985|pp=48}}</ref> వీరిలో కొంత షాన్ మిశ్రమం ఉన్నట్లు భావిస్తారు;<ref>"From the physical appearance of the Chutiyas, Gait opinies "they have in their frames a considerable infusion of Shan blood...." This may be possible because the Chutiyas were the next neighbours of the Shans of southeast Asia"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref> అయినప్పటికీ, వీరి పాలక కుటుంబాలు ప్రారంభంలో [[మాతృస్వామ్యం|మాతృస్వామ్య]] వ్యవస్థకు చెందినవని లేదా పూర్తిగా పితృస్వామ్య వ్యవస్థ కాదని అంచనా వేశారు.<ref>"The epigraphic record of Satyanārāyaṇa, whose lineage is named in reference to his maternal uncle, is therefore significant. It may constitute evidence of matrilineality of the Sadiya-based Chutiya ruling family, or that their system was not exclusively patrilineal."{{harvcol|Shin|2020|p=54}}</ref> చుతియా ప్రజలు చుతియా రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు,<ref>"The frequent appearance of Vaiṣṇava brahmins in the Chutiya royal grants shows their enhanced presence in the court and rural society" {{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref><ref>{{harv|Dutta|1985|p=29}}</ref> అలాగే ఆ తర్వాత ఏకశరణ ధర్మం ద్వారా [[సంస్కృతీకరణ]] చెందారు.<ref>"(A)fter the sixteenth century with the advent of the neo-Vaiṣṇava movement of Śankaradeva which brought about a profound change in the cultural and historical consciousness of the local population, including the Chutiyas."{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> వీరు ఇతర సమూహాలతో, ముఖ్యంగా అహోంలతో కలిసిపోయారు.<ref>" While the Ahom has a subdivision called "Chutia", the Chutia have a section known as "Ahom". {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=337}}</ref> చుతియా సమాజాన్ని భారత ప్రభుత్వం ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (OBC) గా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI/925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|title=Central List of OBCs |date=9 Jan 2015 |website=National Commission for Backward Classes |access-date=23 June 2021|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226204126/http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI%2f925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|url-status=dead }}</ref> ప్రస్తుతం చుతియా సమాజాన్ని భారత షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితాలో చేర్చడానికి ఒక రాజకీయ ఉద్యమం జరుగుతోంది.<ref>"Modern Chutiyas, who would be very pleased to be registered as a schedule tribe, have now and then used Brown's book (or at least its title) as a political weapon. The Deoris, on the contrary, are not happy with this unfortunate misunderstanding, because they hope their smaller tribe will not be merged into the much larger Chutiya group." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> బ్రిటీష్ పాలనా కాలంలో, ఎగువ అస్సాంలో (కాళియాబోర్ తూర్పున) చుతియా సమాజం రెండవ అతిపెద్ద జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>"In the parts east from Kaliabor, the tribe next most numerous is called Chutiya."{{harv|Hamilton|1940|p=53}}</ref> నేడు, వీరిలో ఎక్కువ మంది ఎగువ అస్సాం ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, అలాగే దర్రాంగ్, నాగావ్, ఉత్తర గువహాటి (ముఖ్యంగా చాంగ్సారీ, రంగ్మహల్), బరాక్ వ్యాలీలలో గణనీయమైన జనాభా ఉన్నారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=42}}</ref> == పేర్లు == ''చుతియా'' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో కచ్చితంగా తెలియదు: చుతియా రాజ్యాన్ని అహోం భాషలోని బురంజీలలో ''తియోరా'' అని పిలిచారు, కాగా [[అస్సామీ భాష]] బురంజీలలో ''చుతియా'' అని ఉపయోగించారు.<ref name="ReferenceA"/> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === చుతియా ప్రజల నమోదు చేయబడిన చరిత్ర తూర్పు [[బ్రహ్మపుత్ర లోయ]], ముఖ్యంగా [[సదియా]] ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తరువాతి కాలంలో చుతియా రాజ్యానికి రాజకీయ కేంద్రంగా మారింది. సదియా ప్రాంతంలో ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలోనే ఇటుక నిర్మాణాలు జరిగాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి: 2024 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, [[ప్రతీమగఢ్]], [[పదుమ్ పుఖురీ, సదియా|పదుమ్ పుఖురీ]] వద్ద లభించిన ఇటుకలు 7వ నుండి 10వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందినవని తేలింది.<ref name="Saikia2024">{{cite journal |last1=Saikia |first1=Raktim Ranjan |last2=Taye |first2=Chaitra Dhar |last3=Amin |first3=Nurul |last4=Konwar |first4=Sorat |last5=Panzeri |first5=Laura |last6=Galli |first6=Anna |title=Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History |journal=Applied Sciences |volume=14 |issue=14 |year=2024 |page=6271 |doi=10.3390/app14146271 |doi-access=free}}</ref> ఇది చుతియా పాలకుల కాలానికి కంటే ముందటిది కాబట్టి, ఇది ఈ ప్రాంతంలోని ప్రారంభ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ''[[కాళికా పురాణం]]''లో చెప్పబడిన పవిత్ర భౌగోళికంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. సదియాలోని [[తామ్రేశ్వరి ఆలయం|తామ్రేశ్వరి]]తో గుర్తుపట్టబడిన [[తామ్రేశ్వరి ఆలయం|దిక్కరవాసిని]], [[కామరూప]] తూర్పు సరిహద్దుగా ఉంది. జై-ఈన్ షిన్ పేర్కొన్న ప్రకారం, ప్రస్తుత గువహాటి సమీపంలోని లలితాకంత నుండి తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాన్ని ''[[కిరాతులు|కిరాతుల]]'' భూమిగా వర్ణించారు. ఇది బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] ప్రజలతో అనుబంధం కలిగి ఉంది. లలితాకంత నుండి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతం బ్రాహ్మణ సమూహాల సమాజంగా చిత్రీకరించబడింది.<ref name="Shin2018Kamarupa">{{cite book |last=Shin |first=Jae-Eun |chapter=Region Formed and Imagined: Reconsidering Temporal, Spatial and Social Context of Kāmarūpa |editor1-last=Dzüvichü |editor1-first=Lipokmar |editor2-last=Baruah |editor2-first=Manjeet |title=Modern Practices in North East India: History, Culture, Representation |publisher=Routledge |location=London and New York |year=2018 |pages=39–40}}</ref>{{sfn|Dutta|1985|pp=29–31}} === చుతియా రాజ్యం === {{Main|చుతియా రాజ్యం}} ఈ తూర్పు ప్రాంతీయ పరిసరాలలో చుతియా రాజ్యం రూపుదిద్దుకుంది. 14వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సధయాపురం లేదా స్వధయాపురం (ప్రస్తుత సదియా) కేంద్రంగా పాలించిన పాలకుల తామ్రశాసనాలు లభించాయి.{{sfn|Shin|2020|pp=52–53}} చుతియా రాజ్యం తదనంతరం ఈశాన్య భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది; అమలేందు గుహా వివరణ ప్రకారం, 15వ శతాబ్దానికి గిరిజన రాజకీయ వ్యవస్థలలో చుతియాలు అత్యంత అభివృద్ధి చెందినవారు.<ref>"The period from 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutia, the Tai-ahom, the Koch, the Dimasa, the Tripuri, the Meithei, the Khasi and the Pamar- all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century....The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutias." {{harvcol|Guha|1983|p=5}}</ref> ఈ రాజ్యం ఉన్న వ్యూహాత్మక ప్రాంతం వలన అస్సాం, టిబెట్, దక్షిణ చైనాల మధ్య జరిగే వ్యాపారాన్ని వీరు నియంత్రించగలిగారు.<ref>{{harvcol|Saikia|2004|p=8}}</ref> శాసనాల ద్వారా తెలిసిన తొలి పాలకులలో నందిన్ (నంది లేదా నందీశ్వర) ఒకరు. ధేనుఖాన తామ్రశాసనంలో ఈయన్ని సధయాపురం ప్రభువుగా వర్ణించారు. ఈయన భార్య దైవకి, వారి కుమారుడు ''సత్యనారాయణ''.{{sfn|Shin|2020|pp=53–54}} సత్యనారాయణ తల్లితరఫు సంబంధాలకు ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా చుతియా పాలక కుటుంబం మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను అనుసరించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Shin|2020|p=54}} ఈ శాసనాలు స్థానిక పాలకులు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో హిందూమతాన్ని స్వీకరించారని సూచిస్తున్నాయి.<ref>"Given these Puranic traditions, the rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa. Their worship of Kṛṣṇa was evident in the invocation of Vāsudeva (the son of Vasudeva, namely Kṛṣṇa) at the beginning of the Dhenukhana inscription. This attempt, however, had its own limitations due to their autochthonous background." {{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> ఈ రాజ్యం సదియా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో విస్తరించింది. దీని ప్రాంతం ప్రస్తుతం [[లఖింపూర్ జిల్లా]], [[ధేమాజీ జిల్లా]], [[తిన్సుకియా జిల్లా]], [[దిబ్రూగఢ్ జిల్లా]], [[విశ్వనాథ్ జిల్లా]]ల పరిధిలో ఉంది.<ref>"N.N Acharyya, are of the opinion that the Chutiya kingdom extended up to Viswanath in the present Darrang district of Assam." {{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref><ref>"If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers extended as far as the outer limit of Darrang district, to the westernmost extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century." {{harvcol|Shin|2020|pp=52–53}}</ref> అలాగే [[శివసాగర్ జిల్లా]]లోని కొన్ని భాగాలు ఇందులో ఉండేవి.<ref>"..the Chutiya kingdom was bound by the Himalayas on the north, river Burhi Dihing on the south, Patkai ranges on the east and Bharali river in the west"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>"About 250 years ago the Dihing (present Burhi-Dihing) flowed westerly through Sivsagar district to meet the Brahmaputra at the extreme western point of Majuli island (Sarma and Goswami, 2007). Over the centuries, the river Dihing has changed its courses many times...We find the earliest historical records of the valley after the coming of the Ahoms as the Buranjis or the Ahom chronicles mention about the conflict between the Ahoms and the Chutiyas on the bank of the river Dihing. The Satsari Asom Buranji refers to the Ahom-Chutiya conflict over the matter of fishing rights in the river Dihing which ultimately led to the annexation of the entire Chutiya territory upto Sadiya by the Ahoms during the reign of Suhungmung (p.56). However, it was only in the second decade of the sixteenth century, the area was brought under the control of the Ahoms and before that the whole territory of present-day Dibrugarh was under the Chutiyas."{{harvcol|Bhuyan|2023|p=532}}</ref> [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని మైదాన, కొండ ప్రాంతాలు కూడా ఇందులో భాగమే.<ref>{{harvcol|Shin|2020|p=57}}</ref><ref>"In the main, however, their territory was confined to the river valleys of the Suvansiri, Brahmaputra, Lohit, and the Dihing and hardly extended to the hills at its zenith."{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref> 1524 లో [[సుహుంగ్ముంగ్]] పాలనా కాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం|అహోంలు]] ఆక్రమించారు. ఆ సమయానికే గణనీయమైన హిందూకరణ జరిగింది. భీష్మక్ నగర్ వద్ద శ్రీశ్రీ లక్ష్మీనారాయణ పేరుతో ఉన్న ఇటుక లభించింది.<ref>"Based on an inscribed brick with the name of Śrīśrī-Lakṣmīnārāyaṇa, discovered from the ruins of the forts in Bhismaknagar, it is assumed that Chutiya king Lakṣmīnārāyaṇa of the early fifteenth century had his capital in the area. The paleographical analysis of the inscription supports this dating." {{harvcol|Shin|2020|p=56}}</ref> === విలీన తదనంతర కాలం === విలీనం తరువాత, మాజీ రాజధాని ప్రాంతమైన సధయాపురం అహోం రాజ్యంలో 'సదియా-ఖోవా గోహైన్' పరిపాలన కింద ఒక సరిహద్దు ప్రాంతంగా మారింది. అహోం రాజులు తిరుగుబాట్లను నిరోధించడానికి చుతియా ప్రభువులను రాజ్యం నలుమూలలా చెల్లాచెదురుగా స్థిరపరిచారు.<ref>"Suhunmung scattered the Chutiya nobles in different parts of the kingdom, so as to prevent an organised rebellion from them"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> అలాగే కళాకారులు, సాధారణ ప్రజలను ఎగువ అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించారు.{{efn|The chronicles record, for example, that after the conquest blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital and other settlements.<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287}} Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"</ref>}} తరువాతి కాలంలో చుతియాలు అస్సామీ సమాజంలో విలీనమవుతూనే తమ ప్రత్యేక గుర్తింపును నిలబెట్టుకున్నారు. ఆనాటికే హిందూమతాన్ని స్వీకరించిన వారిని 'హిందూ చుతియాలు'గా పిలిచేవారు.<ref name="ReferenceB">"A section of Chutias who came identified as Hindu-Chutiyas was Aryanised at a very early period"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–30}}</ref><ref name="ReferenceC">"(The) Hindu Chutia finally lost almost all tribal identities" {{harvcol|Nath|2013|p=34}}</ref> ఆ ప్రక్రియకు దూరంగా ఉన్నవారు 17వ శతాబ్దం నుండి మైయామర సత్రం ద్వారా [[ఏకశరణ ధర్మం]]లో చేరారు.<ref name="ReferenceD">"Those Chutias, who were not Hinduised and lived in the neighbourhood of the Mayamara Satra, accepted initiation from its Mahanta"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–31}}</ref> అహోం పరిపాలనా వ్యవస్థలో చేరి, వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్న వారిని 'అహోం చుతియాలు' అని పిలిచేవారు. == భాష == {{Infobox language | name = చుతియా | familycolor = sino-tibetan | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | extinct = ? | ethnicity = చుతియా | states = [[భారతదేశం]] | region = [[అస్సాం]] | iso3 = none }} చుతియా ప్రజలు నేడు [[అస్సామీ భాష]] మాట్లాడతారు. వారు పూర్వం మాట్లాడిన [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] భాష కాలక్రమేణా కనుమరుగైంది.{{sfn|Shin|2020|p=51}}{{sfn|Jacquesson|van Breugel|2017|p=100}} 19వ, 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ పరిశోధకులు డేవోరీ భాషను చుతియా మూల భాషగా భావించారు.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|p=516}} అయితే ఆధునిక భాషాశాస్త్ర అధ్యయనాల ప్రకారం, నేటి డేవోరీ భాష మాట్లాడే డేవోరీ సమాజం, అస్సామీ మాట్లాడే చుతియా సమాజం విభిన్నమైనవి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} చారిత్రకంగా డేవోరీలు చుతియాల పూజారి వర్గానికి చెంది ఉండవచ్చని, తరువాత వేర్వేరు ప్రాంతాలలో నివసించడం వల్ల భాష, సంస్కృతులు వేరయ్యాయని భావిస్తున్నారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 44–47.</ref> డేవోరీలలో 'దిబోంగియా' వర్గం మాత్రమే తమ స్వంత భాషను నిలబెట్టుకుంది. బర్గోయాన్, తెంగాపనియా వర్గాలు అస్సామీ భాషకు మారాయి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} == సమాజం == === సామాజిక జీవితం === చుతియా ప్రజలు సాధారణంగా ఉమ్మడి కుటుంబాలలో నివసిస్తారు. కొన్ని ఉమ్మడి కుటుంబాలలో వంద మంది కంటే ఎక్కువ మంది సభ్యులు ఉండేవారు. తండ్రి కుటుంబ పెద్దగా ఉంటాడు; ఆయన లేని పక్షంలో తల్లి కుటుంబ బాధ్యతలు చేపడుతుంది.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', p. 52.</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వివాహాలు, ఇతర కార్యక్రమాలలో పరస్పర సహకారం అందించుకునే పద్ధతి ఉండేది. దీనిని 'హేజారీ' లేదా 'హౌరీ' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=144}}</ref> [[File:Faces of Chutia, Kachari and Ahom men, 1900.jpg|thumb|1900 నాటి ఫోటో: మధ్యలో చుతియా వ్యక్తి ముఖచిత్రం.]] === వంశాలు (ఖెల్‌లు) === చుతియా సమాజం అనేక వంశాలు లేదా 'ఖెల్'లుగా విభజించబడింది. వీటిలో కొన్ని: 'బురుక్', 'బిహియా', 'బెబెజియా', 'లోఫాయ్', 'బోరాహి', 'లహావాల్', 'ఫెసువాల్', 'ఉతా', 'హార్', 'మేలెంగ్', 'లావో-పియా', 'సేసా-ఘరియా', 'కాంతోక్', 'దోయ్‌చుంగ్', 'దిహా', 'సాలికి', 'బారువాతి', 'బాఘ్సువా', 'దిహింగ్-గోయా'.<ref name="Richa-clans">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 49–51.</ref> ఈ వంశాలలో కొన్ని ప్రత్యేక వృత్తులతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవి. ఉదాహరణకు బిహియా వంశస్తులు విషప్రయోగాలు, వేటతో; సాలికి వంశస్తులు గోరింకలకు శిక్షణ ఇవ్వడంతో; బురుక్ వంశస్తులు తాళ్ల తయారీతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు.<ref name="Richa-clans"/> బురుక్ వంశస్తులు మేక మాంసం, సొరకాయ తినడం నిషేధంగా భావించేవారు.<ref>{{cite book |editor-last1=Barua |editor-first1=Swarnalata |editor-last2=Nath |editor-first2=Damburudhar |title=চুতীয়া জাতিৰ বুৰঞ্জী |trans-title=History of the Chutia Community |year=2007 |page=260 |language=as |url=https://archive.org/details/chutiaburanji |quote=বুৰুক খেলৰ মানুহে ছাগলী আৰু জাতিলাও নেখায়।}}</ref> వృత్తిపరమైన సంఘాలను కూడా ఖెల్ అని పిలిచేవారు. సోనారీ (స్వర్ణకారులు), తాంతి (నేత కార్మికులు), కమార్ (కమ్మరులు), ఖనికర్ (శిల్పులు) వంటి వృత్తి ఖెల్‌లలో పరస్పర వివాహాలపై ఆంక్షలు ఉండేవి కావు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=148}}</ref> === చారిత్రక వర్గాలు === చుతియా రాజ్యాధిపత్యం అంతరించిన తరువాత, మతం, ఆచారాలు, వివాహ సంబంధాల ఆధారంగా వివిధ వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి.{{Harvcol|Pathak|2008|p=82}} '''''హిందూ చుతియాలు.''''' వీరు వైష్ణవ మతాన్ని స్వీకరించిన పెద్ద సమూహం. వీరిలో తీవ్రమైన నియమాలు పాటించే వారిని 'కేసా-పంథి' అని, పాత గిరిజన ఆచారాలను కూడా కొనసాగించే వారిని 'పోకా-పంథి' అని పిలుస్తారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=215}}</ref> '''''అహోం చుతియాలు.''''' అహోంలతో వివాహ సంబంధాలు కలిగి ఉండి, అహోం పరిపాలన, సామాజిక జీవనంలో విలీనమైన వారిని అహోం చుతియాలు అంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924071145522|title=Census of India, 1901|date=23 June 1901|publisher=Bombay : Govt. Central Press|via=Internet Archive}}</ref> అహోం పరిపాలనలో వీరు అనేక ముఖ్య పదవులను నిర్వహించారు.{{efn|Examples recorded in historical sources include Langi Panisiya Borphukan,<ref>"Langi Panisiya, the first Borphukan, was a Chutiya by caste"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> Rupchandra Borbarua,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32.</ref> Kirtichandra Borbarua, Piyoli Borphukan, Badanchandra Borphukan, Piksai Chetia Borphukan,<ref>Barbarua, Hiteswar, ''Ahomar Din'', p.579.</ref> Phrasenmung Borgohain under Suhungmung,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.31, "Phrasenmung con tun cham pai luk Tiura"</ref> Thumlung Borgohain under Rudra Singha,<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=''Chao-Thumlung Borgohain of a Tiura (Tai word for Chutia) family.'' |access-date=11 June 2020 |archive-date=11 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> Banrukia Gohain under Susenpha and Banlungia Gohain under Rudra Singha<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32, "Thaomung Banlung cham pai luk Tiora"</ref> and many more.}} '''''బోరాహి చుతియాలు.''''' బోరాహి చుతియాలు కొన్ని ప్రత్యేక ఆచారాలు కలిగిన వర్గం. చుతియాలు మృతదేహాలను ఆరు పొరల కట్టెలతో దహనం చేస్తే, బోరాహీలు ఏడు పొరలు ఉపయోగించేవారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=38}}</ref> '''''మిరి చుతియాలు.''''' అహోం దండయాత్రల సమయంలో మిరి కొండల వైపు వెళ్ళి, మిసింగ్ ప్రజలతో కలిసిపోయిన వారిని మిరి చుతియాలు అంటారు.<ref>Medak, Katiram, “মেদক বংশৰ পৰিচয় আৰু পৰম্পৰা”, p.11.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&q=Miri+Chutiya&pg=PA6|title=Contemporary Political Leadership in India: Sharad Pawar, the Maratha legacy|first1=Shiri Ram|last1=Bakshi|first2=Sita Ram|last2=Sharma|first3=S.|last3=Gajrani|date=23 June 1998|publisher=APH Publishing|isbn=9788176480086|via=Google Books|access-date=16 August 2019|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125051/https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=chutiya+tribe+customs&source=bl&ots=wgEjVgb9Lw&sig=ACfU3U31PYmJoCwH4pVRyh5-B2uIzm4QhQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjT0ZHI_cPgAhXbfX0KHbx3CEM4ChDoATAEegQICRAB#v=onepage&q=chutiya+tribe+customs&f=false|url-status=live}}</ref> === సాంప్రదాయ వృత్తులు === చుతియా సమాజంలో శ్రమ విభజన చక్కగా ఉండేది. స్వర్ణకారులను 'సోనారీ', ఉప్పు సేకరించేవారిని 'లోన్‌పురియా', నేత కార్మికులను 'తాంతి', తోలు పని చేసేవారిని 'సోమార్' అని పిలిచేవారు.<ref name="Mahanta-occupations">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=144–146}}</ref> ఇవే కాకుండా వెండి పని చేసే 'రూపావాల్', పడవల తయారీదారులు 'ఖనికర్', కంచు పాత్రల తయారీదారులు 'కోహార్', కమ్మరులు 'కమార్', కుమ్మరులు 'కుమార్', రాతి పని చేసే 'శిల్-కటియా', జాపీల తయారీదారులు 'జాపీ-హాజియా' వంటి వృత్తి సమూహాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-occupations">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 40–42.</ref> నదుల ఇసుక నుండి బంగారాన్ని సేకరించే సోనోవాల్ వర్గం కూడా ఉండేది.<ref name="Mahanta-occupations"/> == మతం == [[File:Dharma Husori.jpg|thumb|తిన్సుకియా జిల్లా బోర్గావ్‌లో చుతియా ధర్మ హుసోరీ ప్రదర్శన]] === సాంప్రదాయ మతం === చుతియాలు ఆది పురుష దేవత, ఆది శక్తి దేవతలను పూజించేవారు. పురుష దేవతను 'కుండిమామ', 'బాలియా-బాబా' లేదా 'పిషా-దేమా' అని పిలిచేవారు. ఇది కాచారీలలో 'బాతౌ' దేవుడితో సమానం.<ref>"The male deity was called by the Kacharis as Bathou, Bathou Brai, and by the Chutiyas as Kundimama, Balia-Baba or Pisha-dema"{{harvcol|Dutta|1985|pp=48–49}}</ref> స్త్రీ దేవతను 'కేచైఖాతి' లేదా 'పిషా-సి' అని పిలిచేవారు.<ref>"The Primordial female deity was called by Kacharis as Ai-Deo, Kamakhi Kamlakhi, etc., and by the Chutiyas as Pisha-si, Kechaikhati etc."{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> కేచైఖాతి దేవి ఆరాధన ఇతర బోడో-కాచారీ సమూహాలలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |title=Kechai Khati worshipped by Bodo-kacharis |access-date=18 September 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019223301/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |url-status=live }}</ref> ఈ దేవి ఆరాధన కార్యక్రమాలను డేవోరీ పూజారులు నిర్వహించేవారు.<ref>"All these Bodo tribes had their own respective priests called Deoris"{{harvcol|Dutta|1985|p=50}}</ref> మరొక దివ్య జంట 'బురా', 'బురీ' (ముసలి దంపతులు). తరువాతి కాలంలో వీరు శివుడు, పార్వతులుగా హిందూకరణ చెందారు.<ref>"The Chutiyas, for example worshipped the Primordial parents Gira-Girasi or Bura Buri, which were later Hinduised as Siva and Sakti"{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> చుతియాల సాంప్రదాయ పూజా స్థలాలను 'సాల్' అంటారు. సదియా ప్రాంతంలో నాలుగు ప్రధాన సాల్‌లు ఉన్నాయి: బుర్హా-బుర్హీ సాల్, బాలియా బాబా సాల్, పాతార్ సాల్, తామ్రేశ్వరి లేదా కేచైఖాతి సాల్. పూజల సమయంలో డేవోరీ పూజారులు మాత్రమే గర్భగుడిలోకి వెళతారు. 'తంగ్లతి' ఆకులను పవిత్రంగా భావించి భక్తులకు తిలకంగా పెడతారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 213–214.</ref> === సంస్కృతీకరణ === రాజ్యంలో బ్రాహ్మణుల రాకతో రాజుల హిందూకరణ జరిగింది. చుతియా పాలకులు తమను అసురుల వంశస్థులుగా చెప్పుకున్నారు.<ref>"(T)he rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa."{{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182">{{harvcol|Baruah|1986|p=182}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో శ్రీమంత శంకరదేవుడు ప్రారంభించిన [[ఏకశరణ ధర్మం]] వ్యాప్తితో, సదియా ప్రాంతం రుక్మిణి, భీష్మకుల కథతో ముడిపడింది. శంకరదేవుని 'రుక్మిణీ హరణ' కావ్యం వల్ల స్థానిక ప్రాంతాలు భీష్మకుని విదర్భ రాజ్యంతో అనుసంధానించబడ్డాయి.<ref>"Among many works of Śaṅkaradeva, the Rukmiṇiharaṇa, the poem of Rukmimi and Krishna, gained considerable popularity in the Sadiya area and influenced its regional identity construction. Rukmiṇī, in this poem, was a daughter of king Bhīṣmaka"{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> మైయామర సత్రం ద్వారా అనిరుద్ధదేవుని ఆధ్వర్యంలో 17వ శతాబ్దంలో చాలామంది చుతియాలు ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD"/><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182"/> === మతపరమైన ఆచారాలు === చుతియా మత ఆచారాలలో సాంప్రదాయ జానపద ఆచారాలు, తంత్ర విధానాలు, వైష్ణవ ప్రభావాలు కలసి ఉంటాయి. 'కేసా-పంథి' వర్గం వారు జంతు బలులు, మద్యం నైవేద్యాలను వర్జిస్తారు; 'పోకా-పంథి' వర్గం వారు పాత బలి ఆచారాలను కొనసాగిస్తున్నారు. వివిధ రకాల సభాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు: దేవు-కుబేర్, డాంగోరియా సభ, అపేశ్వరి సభ, సువాసని పూజ మొదలైనవి.<ref name="auto"/> '''''దేవు-కుబేర్.''''' ఇది పితృదేవతల ఆరాధనతో కూడిన తంత్ర ఆచారం. కుబేరుడు, కుండి దేవుళ్ల పేరు మీద ప్రమిదలు వెలిగిస్తారు. ఇందులో బాతు మాంసం, సురా (చుజే), పిండి వంటలు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.<ref name="auto"/> '''''డాంగోరియా సభ.''''' గ్రామ దేవత అయిన 'డాంగోరియా' కోసం ఈ పూజ చేస్తారు. చెట్టు కింద ప్రమిదలు వెలిగించి తమలపాకులు, వక్కలు, పిండి వంటలు నైవేద్యంగా పెడతారు.<ref name="auto"/> '''''అపేశ్వరి సభ.''''' కేచైఖాతి స్వరూపమైన 'అపేశ్వరి ఐ' గౌరవార్థం ఈ పూజ చేస్తారు. గ్రామంలోని మహిళలు (గోపిణులు) గుండ్రంగా కూర్చుని అపేశ్వరి నామాలు పాడుతూ పిల్లల శ్రేయస్సు కోసం ప్రార్థిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/chutiaburanji|title=Chutia Buranji|date=23 June 2007|via=Internet Archive}}</ref> '''''సువాసని.''''' ఇంటి సంక్షేమం కోసం ఏప్రిల్-మే నెలల్లో రాత్రి వేళ ఈ పూజ చేస్తారు. పూజారి ద్వారా సువాసని దేవిని ఆవాహన చేసి, బాతు బలి ఇస్తారు. వైష్ణవ ప్రభావంతో చాలామంది బాతుకు బదులుగా బూడిద గుమ్మడికాయను ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref name="auto"/> == సంస్కృతి == === జీవిత చక్ర ఆచారాలు === చుతియాలు జననం, వివాహం, మరణం సంబంధిత అనేక ఆచారాలను పాటిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 106–124.</ref> గర్భధారణ సమయంలో 'పంచామృతం' నిర్వహించడం, శిశు జననం తర్వాత శుద్ధి కార్యక్రమాలు చేయడం పరిపాటి. వివాహాలలో 'బార్ బియా' (పెద్దలు కుదిర్చిన వివాహం), ప్రేమ వివాహాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. మరణించిన వారిని సాధారణంగా దహనం చేస్తారు; కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులలో ఖననం కూడా చేస్తారు. మరణాంతరం 11వ లేదా 13వ రోజున శ్రాద్ధ కర్మలు (కాజ్) నిర్వహిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle"/> === వ్యవసాయ ఆచారాలు === వ్యవసాయ చక్రంతో అనేక ఆచారాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వర్షాలు, మంచి దిగుబడి కోసం జేష్ఠ మాసంలో 'పానీ తులా బోర్సభ' చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture">{{cite journal |last1=Bharali |first1=Gitanjali |last2=Choudhury |first2=Gitanjali |title=A Study of the Cultural Heritage of Chutia: An Ethnic Tribe of Assam With special reference to Rituals related to Agriculture |journal=Journal of Emerging Technologies and Innovative Research |volume=11 |issue=12 |year=2024 |pages=h322–h327 |id=JETIR2412737}}</ref> వరి నాట్లు ప్రారంభించే రోజు 'నా భుయీ' జరుపుకుంటారు. కోతలు పూర్తయ్యాక 'నా ఖువా' పండుగ చేసుకుంటారు. ధాన్యాగారంలో ధాన్యం భద్రపరిచాక 'భరాలోత్ పిఠా దియా' ఆచారం నిర్వహిస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> తీవ్రమైన కరువు కాలంలో 'భేకులీర్ బియా' (కప్పల పెళ్లి) చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> === పండుగలు, బిహూ సంప్రదాయాలు === చుతియాలు అస్సాం యొక్క మూడు ప్రధాన బిహూ పండుగలను (బోహాగ్ బిహూ, కాటి బిహూ, మాఘ్ బిహూ) ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Richa-Bihu">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 146–154.</ref> బోహాగ్ బిహూ ఏడు రోజుల పాటు జరుగుతుంది: గరు బిహూ, మనుహ్ బిహూ, గొహాయిన్ బిహూ, డాంగోరియా/ఓజా బిహూ, లఖిమి/కుటుం బిహూ, దేవు/మేలా బిహూ, సాత్/చేరా బిహూ.<ref name="Richa-Bihu"/> ఇవే కాక చొతోర్ రాతి బిహూ, తోకా బిహూ, ధర్మ హుసోరీ, బార్ బిహూ వంటి ప్రత్యేక రకాలు ఉన్నాయి.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 197–212.</ref> === సాంప్రదాయ దుస్తులు === ==== పురుషుల దుస్తులు ==== [[File:Chutia men attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులలో చుతియా పురుషుడు]] పురుషుల దుస్తులలో 'చుతియా పగురి' (తలపాగా), 'చుతియా సులా' (చొక్కా), 'చురియా' (ధోతి), 'గమూసా' లేదా 'బిసువాన్' (కండువా), 'చేలేంగ్ చాదర్' (షాలువా), 'తంగాలి' (నడుము గుడ్డ) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Mahanta-attire">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=64–66}}</ref><ref name="Richa-attire">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 156–161.</ref> '''''చుతియా పగురి''''' రకాలు: క్సాత్ఫుల్ (సర్ప పాగ్), రోణువా (జుంగా పాగ్), ఏనాజోరి (బిహువాన్ పాగ్). పాతకాలపు భీష్మక్ నగర్, తామ్రేశ్వరి టెర్రకోట బింబాలలో ఈ తలపాగాలు కనిపిస్తాయి.<ref name="auto"/> '''''చురియా''''' మోకాళ్ల వరకు మాత్రమే ఉండే ధోతి. '''''తంగాలి''''' అనేది నడుముకు కట్టుకునే రంగుల పట్టీ.<ref name="auto"/> '''''బిసువాన్''''' అనేది పూల డిజైన్లు కలిగిన ప్రత్యేక గమూసా. ==== స్త్రీల దుస్తులు ==== [[File:A chutia girl in her traditional attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులు, ఆభరణాలలో చుతియా యువతి]] మహిళల దుస్తులు వయస్సు, వైవాహిక హోదాను బట్టి మారుతాయి. చిన్న పిల్లలు 'బైగా', 'మేఖెలా' ధరిస్తారు. రజస్వల అయిన తర్వాత నుండి పెళ్లి వరకు 'రిహా' (రొమ్ము చుట్టూ కట్టుకునే వస్త్రం) ధరిస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I0JJqJ761E4C&q=riha+breast+cloth&pg=PA55|title=Learning Geography By Stages Iv|first1=Late J.|last1=Fuste|first2=V. N.|last2=Nigam|date=23 June 2006|publisher=Pitambar Publishing|isbn=9788120906051|via=Google Books|access-date=19 June 2020|archive-date=19 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619204637/https://books.google.co.in/books?id=I0JJqJ761E4C&pg=PA55&lpg=PA55&dq=riha+breast+cloth&source=bl&ots=SelXgmJh0eW1Zik9Fh_S5VjuvdQsjnHqpFw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvmbiGho3qAhVaeX0KHQ0EC1MQ6AEwAXoECAcQAQ#v=onepage&q=riha+breast+cloth&f=false|url-status=live}}</ref> వివాహిత మహిళలు రొమ్ముల నుండి మోకాళ్ల కింద వరకు పొడవైన 'మేఖెలా' (మెథోని) కట్టుకుంటారు. తలకు 'గాథిగి' (కండువా) కట్టుకుంటారు. ఆభరణాలలో మదోలి, దుగ్దుగి, జున్‌బిరి, థురియా, గామ్-ఖారూ ముఖ్యమైనవి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=egG0RQ6JTRQC&q=dimasa+khadu&pg=PA111|title=Life Style, Indian Tribes: Locational Practice|first=Shiva Tosh|last=Das|date=23 June 1987|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788121200585|via=Google Books|access-date=17 June 2020|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617093339/https://books.google.co.in/books?id=egG0RQ6JTRQC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=dimasa+khadu&source=bl&ots=cpFFAELXrD&sig=ACfU3U2n_NZYom9ZGOv6tCHsW5E6AJxdNg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiZ6c_unYjqAhUIzDgGHXkdB84Q6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=dimasa+khadu&f=false|url-status=live}}</ref> పెళ్లిళ్ల సమయంలో వధువులు విశేషంగా అలంకరించిన 'సరుదొయ్ జాపీ' (సాంప్రదాయ గొడుగు/టోపీ) ధరిస్తారు.<ref name="Khanikar"/> === మౌఖిక సాహిత్యం === చుతియా సమాజంలో జానపద కథలు, గాథలు, జోలపాటలు, సామెతలు, పొడుపుకథలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. జపరా-జగధా, దేవోలారా మణి కొన్వార్ కథలు; రుక్మిణి, సతీ సాధని గాథలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.<ref name="Richa-oral">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 54–104.</ref> 'ఢోలోర్ మాలితా' అనేది డ్రమ్ వాయిద్యంతో పాడే ఒక రకమైన జానపద గేయం.<ref name="Richa-oral"/> === సంగీతం, నృత్యం === సాంప్రదాయ నృత్య రూపాలలో 'కుల బుర్హీ నాస్' (వివాహ సమయంలో వేసే హాస్య నృత్యం), 'పానీ తులా నాస్' (నీళ్లు తెచ్చేటప్పుడు చేసే నృత్యం) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-dance">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 187–212.</ref> మతపరమైన, రుతుపవన నృత్యాలలో 'ధర్మ హుసోరీ', 'చొతోర్ రాతి బిహూ', 'తోకా బిహూ', 'జాజా నృత్యం', 'రోణువా నృత్యం' (యుద్ధ నృత్యం) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-dance"/> వాయిద్యాలలో ఢోల్, పీపా, గగనా, సుతులీ, తోకా, బాహీ, దబా, తాళ్ ముఖ్యమైనవి. === భౌతిక సంస్కృతి, హస్తకళలు === వెదురు, ప్రబ్బలి, కలప, లోహాలతో వివిధ గృహోపకరణాలు తయారుచేస్తారు. చేపల వేటకు జకాయ్, ఖలాయ్, పోలో, సెపా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Richa-material">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 161–165.</ref> లోహ పాత్రలలో సొరాయ్, బన్బాతి, దేక్సీ, బాంకాహి ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-material"/> చేనేత మగ్గం (తాత్సాల్) పై దుస్తులు నేస్తారు. === నివాసాలు === చుతియా గ్రామాలు సాధారణంగా నదీ తీరాల్లో, వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. ఒక గ్రామంలో 60 నుండి 140 కుటుంబాలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Dutta, Sristidhar,''The Mataks and their kingdom'', p.45 |access-date=15 April 2020}}</ref> ఇంటి ఆవరణలో అతిథుల కోసం 'చోరా ఘర్', ముఖ్యమైన హాలు 'బార్ ఘర్', వంటగది 'మజియా ఘర్', ధాన్యాగారం 'భారాల్', పశువుల పాక 'గొహాలీ' ఉంటాయి.<ref name="Richa-housing">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 185–186.</ref> యువకులకు నైపుణ్యాలు నేర్పడానికి 'ఎలెంగ్ ఘర్' లేదా 'మరాంగ్ ఘర్' అనే సామాజిక భవనాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-housing"/> === ఆహార సంస్కృతి === వరి అన్నం ప్రధాన ఆహారం. పైతా భాత్ (చద్దన్నం), కోర్కోరా భాత్, చొరవ చేసిన అన్నం తింటారు. పిఠాలు, చిరుతిండిగా చిరా (అటుకులు), సందోహ్ (పేలాలు) తీసుకుంటారు.<ref name="Richa-food">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 177–184.</ref> వెదురు మొలకలు (బాహ్ గాజ్), పితికా (మాష్ చేసిన ఆహారం), ఖార్ (క్షార వంటకం), చేపల వంటకాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.<ref name="Richa-food"/> === సాంప్రదాయ ఆటలు === ప్రసిద్ధ ఆటలలో ఘిలా ఖేల్, ధోప్ ఖేల్ (హేతాలీ ఖేల్), మల్లా యోధ (కుస్తీ), నావో ఖేల్ (పడవల పోటీలు) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-games">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 170–176.</ref> == ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు == * సోనారామ్ చుతియా, వైష్ణవ పండితుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. * [[జయంతి చుతియా]], ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్త. * [[గుణరామ్ ఖనికార్]], ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మూలికా వైద్య నిపుణుడు. * సోనేశ్వర్ బోరా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ అస్సాం మంత్రి. * [[హేమోప్రభా చుతియా]], ప్రసిద్ధ చేనేత కళాకారిణి. * [[బిస్వజీత్ బోరా]], భారతీయ చలనచిత్ర దర్శకుడు. * [[అతుల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు, మంత్రి. * [[అజంతా నియోగ్]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యురాలు, ఆర్థిక మంత్రి. * [[బిమల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు. * సరత్ సైకియా, మాజీ శాసనసభ సభ్యుడు. * కృష్ణమణి చుతియా, ప్రసిద్ధ అస్సామీ గాయకుడు. * [[నోమల్ చంద్ర బోరా]], ప్రముఖ నరాల వైద్యుడు, GNRC ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు. * [[ఉద్ధబ్ భరాలీ]], ప్రసిద్ధ ఆవిష్కర్త. * [[నయన్మొణి సైకియా]], భారతీయ అంతర్జాతీయ లాన్ బౌల్స్ క్రీడాకారిణి. == మూలాలు == {{Reflist}} == గమనికలు == {{notelist}} == గ్రంథసూచి == {{refbegin}} * {{citation |first=S L |last=Baruah |title=A Comprehensive History of Assam |year=1986 |publisher=Munshiram Manoharlal}} * {{cite book |last=Khanikar |first=Surjyakanta |title=చుతియా జాతిర్ ఇతిహాస్ అరు లోక్-సంస్కృతి |year=1991 |language=as}} * {{cite journal |last=Prinsep |first=James |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1838 |volume=7}} * {{cite journal |last=Hannay |first=S.F |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1848}} * {{cite book |last=Baruah |first=Swarnalata |title=Chutia Jatir Buranji |date=2007}} * {{Citation |last=Bhattacharjee |first=J. B. |title=The Comprehensive History of Assam |volume=2 |pages=391–397 |year=1992}} * {{Cite thesis |last=Buragohain |first=Romesh |date=1988 |title=Ahom State Formation in Assam |degree=PhD}} * {{cite journal |last1=Acharyya |first1=Prarthana |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |year=2019 |title=Language vitality assessment of Deori |journal=Language Documentation & Conservation |volume=13 |pages=514–544}} * {{cite book |last=Gogoi |first=Jahnavi |title=Agrarian System of Medieval Assam |year=2002}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |title=The Ahom Political System |journal=Social Scientist |volume=11 |pages=3–34 |year=1983}} * {{Cite journal |last=Jacquesson |first=François |date=2008 |title=Discovering Boro-Garo |journal=History of an Analytical and Descriptive Linguistic Category}} * {{cite journal |last1=Jacquesson |first1=François |last2=van Breugel |first2=Seino |title=The linguistic reconstruction of the past: The case of the Boro-Garo languages |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |date=2017 |volume=40 |pages=90–122}} * {{Cite journal |last1=Kumar |first1=Vikrant |last2=Basu |first2=Debashis |last3=Reddy |first3=B Mohan |year=2004 |title=Genetic Heterogeneity in Northeastern India |journal=American Journal of Human Biology |volume=16 |pages=334–345}} * {{citation |first=Guptajit |last=Pathak |title=Assam's history and its graphics |year=2008}} * {{Cite book |last=Dalton |first=Edward Tuite |title=Descriptive Ethnology of Bengal |date=1872}} * {{cite journal |last1=Shin |first1=Jae-Eun |year=2020 |title=Descending from demons, ascending to kshatriyas |journal=The Indian Economic and Social History Review |volume=57 |pages=49–75}} * {{Citation |last=Dutta |first=Sristidhar |title=The Mataks and their Kingdom |year=1985}} * {{Citation |last=Nath |first=D |year=2013 |title=Early States in North East India |pages=24–49}} * {{Citation |last=Sarma |first=Benudhar |title=Maniram Dewan |year=1993}} * {{Citation |last=Hamilton |first=Francis |title=An Account of Assam |year=1940}} {{refend}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20141222114719/http://chutiajati.com/ చుతియా జాతి వెబ్‌సైట్] * [https://web.archive.org/web/20141222114352/http://www.telegraphindia.com/1121027/jsp/northeast/story_16125557.jsp#.VJfqUyAFoGA చుతియా చరిత్ర ప్రణాళిక] {{అస్సాం}} [[వర్గం:అస్సామీలు]] [[వర్గం:చుతియా సమాజం]] [[వర్గం:బోడో-కాచారీ]] [[వర్గం:అస్సాం తెగలు]] [[వర్గం:ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు]] ba02ulyrwu5z2xe08h7ytm4b99zi623 4936791 4936790 2026-08-17T00:36:43Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* చరిత్ర */ 4936791 wikitext text/x-wiki {{short description|ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జాతి సమూహం}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{Infobox ethnic group | group = చుతియా ప్రజలు | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg | caption = బిహు/బిసు పండుగ సమయంలో పిఠాలు తయారు చేస్తున్న చుతియా మహిళలు. | population = | popplace = ప్రధానంగా [[ఎగువ అస్సాం]], [[మధ్య అస్సాం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] జిల్లాలలో; అస్సాం అంతటా పట్టణ ప్రాంతాలు | languages = [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] | religions = [[హిందూమతం]] (ముఖ్యంగా [[ఏకశరణ ధర్మం]])<ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=182}}</ref><ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=403, 406–7}}</ref> | related = {{hlist|[[దిమాసా ప్రజలు|దిమాసా]], [[దేవోరీ ప్రజలు|దేవోరీలు]], [[సోనోవాల్ కాచారీలు]], [[మోరాన్ ప్రజలు|మోరాన్లు]]}} | footnotes = }} '''చుతియా ప్రజలు''' (లేదా ''సుతియా'') భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అస్సాం]]కు చెందిన ఒక జాతి సమూహం. వీరు చారిత్రకంగా చుతియా రాజ్యంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="ReferenceA">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 1523–24లో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం]] ఆక్రమించిన తర్వాత, చుతియా జనాభా ఎగువ అస్సాం<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287) Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"}}</ref> అలాగే మధ్య అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదురై స్థిరపడింది.<ref>"(T)he outer limit of Darrang district, in the western-most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century."{{harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> అస్సామీ ప్రజలు ఏర్పడటంలో ఉన్న ముఖ్య సమూహాలలో వీరు ఒకరు.<ref>"They [Chutias] posed a formidable barrier to Ahom expansion and growth as such, their annihilation and absorption by the Ahoms was the natural outcome. In the Ahomisation process, some of them became Ahom-chutiyas who were admitted into the higher offices in the Ahom government. The conquest and absorption of the Chutiyas were a shot in the arm in the Ahom state building process."{{harvcol|Buragohain|1988|p=70}}</ref><ref>"Many were the people throughout Assam who considered themselves “Chutiyas”, especially in Upper Assam, but they were considered to be an Assamese 'caste' since they were (and still are) quite indistinguishable from common Assamese people; actually, they were (and still are) one of those traditional groups of Assam that came to form the Assamese people." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 2004 జన్యు అధ్యయనంలో, "తెగ", "కుల" క్రమంలో చుతియా ప్రజలు అహోంలు, రాజ్‌బంషీలతో పాటు మధ్యస్థ స్థానంలో ఉన్నారని తేలింది.<ref>"The process of assimilation of some of the tribes in the caste hierarchy is probably reflected in the broad constellation of populations in the multidimensional plot (Fig. 3); on the one end it is the constellation of populations subscribing to the caste system, while the other end of the plot is the constellation of tribal groups. In between lie groups like the Rajbanshi, Chutiya, and Ahom, which were supposed to have undergone the process discussed above." {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=339}}</ref><ref>"The Chutia, Ahom, and Rajbanshis constitute a separate and compact cluster positioned in the center of MDS plot."{{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=341}}</ref> చారిత్రక చుతియాలు మొదట బోడో-కాచారీ సమూహానికి చెందినవారు.<ref name=":1">(M)embers of the Mataks like the Morans, Barahis, Kacharis and Chutiyas, being members of the great Bodo family, had allied religious beliefs and customs. All of them worshipped a Primodial male deity and a Primodial female deity, and all of them were animist.{{harvcol|Dutta|1985|pp=48}}</ref> వీరిలో కొంత షాన్ మిశ్రమం ఉన్నట్లు భావిస్తారు;<ref>"From the physical appearance of the Chutiyas, Gait opinies "they have in their frames a considerable infusion of Shan blood...." This may be possible because the Chutiyas were the next neighbours of the Shans of southeast Asia"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref> అయినప్పటికీ, వీరి పాలక కుటుంబాలు ప్రారంభంలో [[మాతృస్వామ్యం|మాతృస్వామ్య]] వ్యవస్థకు చెందినవని లేదా పూర్తిగా పితృస్వామ్య వ్యవస్థ కాదని అంచనా వేశారు.<ref>"The epigraphic record of Satyanārāyaṇa, whose lineage is named in reference to his maternal uncle, is therefore significant. It may constitute evidence of matrilineality of the Sadiya-based Chutiya ruling family, or that their system was not exclusively patrilineal."{{harvcol|Shin|2020|p=54}}</ref> చుతియా ప్రజలు చుతియా రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు,<ref>"The frequent appearance of Vaiṣṇava brahmins in the Chutiya royal grants shows their enhanced presence in the court and rural society" {{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref><ref>{{harv|Dutta|1985|p=29}}</ref> అలాగే ఆ తర్వాత ఏకశరణ ధర్మం ద్వారా [[సంస్కృతీకరణ]] చెందారు.<ref>"(A)fter the sixteenth century with the advent of the neo-Vaiṣṇava movement of Śankaradeva which brought about a profound change in the cultural and historical consciousness of the local population, including the Chutiyas."{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> వీరు ఇతర సమూహాలతో, ముఖ్యంగా అహోంలతో కలిసిపోయారు.<ref>" While the Ahom has a subdivision called "Chutia", the Chutia have a section known as "Ahom". {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=337}}</ref> చుతియా సమాజాన్ని భారత ప్రభుత్వం ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (OBC) గా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI/925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|title=Central List of OBCs |date=9 Jan 2015 |website=National Commission for Backward Classes |access-date=23 June 2021|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226204126/http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI%2f925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|url-status=dead }}</ref> ప్రస్తుతం చుతియా సమాజాన్ని భారత షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితాలో చేర్చడానికి ఒక రాజకీయ ఉద్యమం జరుగుతోంది.<ref>"Modern Chutiyas, who would be very pleased to be registered as a schedule tribe, have now and then used Brown's book (or at least its title) as a political weapon. The Deoris, on the contrary, are not happy with this unfortunate misunderstanding, because they hope their smaller tribe will not be merged into the much larger Chutiya group." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> బ్రిటీష్ పాలనా కాలంలో, ఎగువ అస్సాంలో (కాళియాబోర్ తూర్పున) చుతియా సమాజం రెండవ అతిపెద్ద జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>"In the parts east from Kaliabor, the tribe next most numerous is called Chutiya."{{harv|Hamilton|1940|p=53}}</ref> నేడు, వీరిలో ఎక్కువ మంది ఎగువ అస్సాం ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, అలాగే దర్రాంగ్, నాగావ్, ఉత్తర గువహాటి (ముఖ్యంగా చాంగ్సారీ, రంగ్మహల్), బరాక్ వ్యాలీలలో గణనీయమైన జనాభా ఉన్నారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=42}}</ref> == పేర్లు == ''చుతియా'' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో కచ్చితంగా తెలియదు: చుతియా రాజ్యాన్ని అహోం భాషలోని బురంజీలలో ''తియోరా'' అని పిలిచారు, కాగా [[అస్సామీ భాష]] బురంజీలలో ''చుతియా'' అని ఉపయోగించారు.<ref name="ReferenceA"/> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === చుతియా ప్రజల నమోదు చేయబడిన చరిత్ర తూర్పు [[బ్రహ్మపుత్ర లోయ]], ముఖ్యంగా సదియా ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తరువాతి కాలంలో చుతియా రాజ్యానికి రాజకీయ కేంద్రంగా మారింది. సదియా ప్రాంతంలో ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలోనే ఇటుక నిర్మాణాలు జరిగాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి: 2024 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, ప్రతీమగఢ్, పదుమ్ పుఖురీ వద్ద లభించిన ఇటుకలు 7వ నుండి 10వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందినవని తేలింది.<ref name="Saikia2024">{{cite journal |last1=Saikia |first1=Raktim Ranjan |last2=Taye |first2=Chaitra Dhar |last3=Amin |first3=Nurul |last4=Konwar |first4=Sorat |last5=Panzeri |first5=Laura |last6=Galli |first6=Anna |title=Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History |journal=Applied Sciences |volume=14 |issue=14 |year=2024 |page=6271 |doi=10.3390/app14146271 |doi-access=free}}</ref> ఇది చుతియా పాలకుల కాలానికి కంటే ముందటిది కాబట్టి, ఇది ఈ ప్రాంతంలోని ప్రారంభ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ''[[కాళికా పురాణం]]''లో చెప్పబడిన పవిత్ర భౌగోళికంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. సదియాలోని తామ్రేశ్వరితో గుర్తుపట్టబడిన దిక్కరవాసిని, [[కామరూప]] తూర్పు సరిహద్దుగా ఉంది. జై-ఈన్ షిన్ పేర్కొన్న ప్రకారం, ప్రస్తుత గువహాటి సమీపంలోని లలితాకంత నుండి తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాన్ని ''[[కిరాతులు|కిరాతుల]]'' భూమిగా వర్ణించారు. ఇది బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని టిబెటో-బర్మన్ ప్రజలతో అనుబంధం కలిగి ఉంది. లలితాకంత నుండి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతం బ్రాహ్మణ సమూహాల సమాజంగా చిత్రీకరించబడింది.<ref name="Shin2018Kamarupa">{{cite book |last=Shin |first=Jae-Eun |chapter=Region Formed and Imagined: Reconsidering Temporal, Spatial and Social Context of Kāmarūpa |editor1-last=Dzüvichü |editor1-first=Lipokmar |editor2-last=Baruah |editor2-first=Manjeet |title=Modern Practices in North East India: History, Culture, Representation |publisher=Routledge |location=London and New York |year=2018 |pages=39–40}}</ref>{{sfn|Dutta|1985|pp=29–31}} === చుతియా రాజ్యం === ఈ తూర్పు ప్రాంతీయ పరిసరాలలో చుతియా రాజ్యం రూపుదిద్దుకుంది. 14వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సధయాపురం లేదా స్వధయాపురం (ప్రస్తుత సదియా) కేంద్రంగా పాలించిన పాలకుల తామ్రశాసనాలు లభించాయి.{{sfn|Shin|2020|pp=52–53}} చుతియా రాజ్యం తదనంతరం ఈశాన్య భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది; అమలేందు గుహా వివరణ ప్రకారం, 15వ శతాబ్దానికి గిరిజన రాజకీయ వ్యవస్థలలో చుతియాలు అత్యంత అభివృద్ధి చెందినవారు.<ref>"The period from 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutia, the Tai-ahom, the Koch, the Dimasa, the Tripuri, the Meithei, the Khasi and the Pamar- all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century....The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutias." {{harvcol|Guha|1983|p=5}}</ref> ఈ రాజ్యం ఉన్న వ్యూహాత్మక ప్రాంతం వలన అస్సాం, టిబెట్, దక్షిణ చైనాల మధ్య జరిగే వ్యాపారాన్ని వీరు నియంత్రించగలిగారు.<ref>{{harvcol|Saikia|2004|p=8}}</ref> శాసనాల ద్వారా తెలిసిన తొలి పాలకులలో నందిన్ (నంది లేదా నందీశ్వర) ఒకరు. ధేనుఖాన తామ్రశాసనంలో ఈయన్ని సధయాపురం ప్రభువుగా వర్ణించారు. ఈయన భార్య దైవకి, వారి కుమారుడు ''సత్యనారాయణ''.{{sfn|Shin|2020|pp=53–54}} సత్యనారాయణ తల్లితరఫు సంబంధాలకు ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా చుతియా పాలక కుటుంబం మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను అనుసరించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Shin|2020|p=54}} ఈ శాసనాలు స్థానిక పాలకులు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో హిందూమతాన్ని స్వీకరించారని సూచిస్తున్నాయి.<ref>"Given these Puranic traditions, the rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa. Their worship of Kṛṣṇa was evident in the invocation of Vāsudeva (the son of Vasudeva, namely Kṛṣṇa) at the beginning of the Dhenukhana inscription. This attempt, however, had its own limitations due to their autochthonous background." {{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> ఈ రాజ్యం సదియా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో విస్తరించింది. దీని ప్రాంతం ప్రస్తుతం [[లఖింపూర్ జిల్లా]], [[ధేమాజీ జిల్లా]], తిన్సుకియా జిల్లా, దిబ్రూగఢ్ జిల్లా, [[విశ్వనాథ్ జిల్లా]]ల పరిధిలో ఉంది.<ref>"N.N Acharyya, are of the opinion that the Chutiya kingdom extended up to Viswanath in the present Darrang district of Assam." {{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref><ref>"If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers extended as far as the outer limit of Darrang district, to the westernmost extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century." {{harvcol|Shin|2020|pp=52–53}}</ref> అలాగే [[శివసాగర్ జిల్లా]]లోని కొన్ని భాగాలు ఇందులో ఉండేవి.<ref>"..the Chutiya kingdom was bound by the Himalayas on the north, river Burhi Dihing on the south, Patkai ranges on the east and Bharali river in the west"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>"About 250 years ago the Dihing (present Burhi-Dihing) flowed westerly through Sivsagar district to meet the Brahmaputra at the extreme western point of Majuli island (Sarma and Goswami, 2007). Over the centuries, the river Dihing has changed its courses many times...We find the earliest historical records of the valley after the coming of the Ahoms as the Buranjis or the Ahom chronicles mention about the conflict between the Ahoms and the Chutiyas on the bank of the river Dihing. The Satsari Asom Buranji refers to the Ahom-Chutiya conflict over the matter of fishing rights in the river Dihing which ultimately led to the annexation of the entire Chutiya territory upto Sadiya by the Ahoms during the reign of Suhungmung (p.56). However, it was only in the second decade of the sixteenth century, the area was brought under the control of the Ahoms and before that the whole territory of present-day Dibrugarh was under the Chutiyas."{{harvcol|Bhuyan|2023|p=532}}</ref> [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని మైదాన, కొండ ప్రాంతాలు కూడా ఇందులో భాగమే.<ref>{{harvcol|Shin|2020|p=57}}</ref><ref>"In the main, however, their territory was confined to the river valleys of the Suvansiri, Brahmaputra, Lohit, and the Dihing and hardly extended to the hills at its zenith."{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref> 1524 లో సుహుంగ్ముంగ్ పాలనా కాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం|అహోంలు]] ఆక్రమించారు. ఆ సమయానికే గణనీయమైన హిందూకరణ జరిగింది. భీష్మక్ నగర్ వద్ద శ్రీశ్రీ లక్ష్మీనారాయణ పేరుతో ఉన్న ఇటుక లభించింది.<ref>"Based on an inscribed brick with the name of Śrīśrī-Lakṣmīnārāyaṇa, discovered from the ruins of the forts in Bhismaknagar, it is assumed that Chutiya king Lakṣmīnārāyaṇa of the early fifteenth century had his capital in the area. The paleographical analysis of the inscription supports this dating." {{harvcol|Shin|2020|p=56}}</ref> === విలీన తదనంతర కాలం === విలీనం తరువాత, మాజీ రాజధాని ప్రాంతమైన సధయాపురం అహోం రాజ్యంలో 'సదియా-ఖోవా గోహైన్' పరిపాలన కింద ఒక సరిహద్దు ప్రాంతంగా మారింది. అహోం రాజులు తిరుగుబాట్లను నిరోధించడానికి చుతియా ప్రభువులను రాజ్యం నలుమూలలా చెల్లాచెదురుగా స్థిరపరిచారు.<ref>"Suhunmung scattered the Chutiya nobles in different parts of the kingdom, so as to prevent an organised rebellion from them"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> అలాగే కళాకారులు, సాధారణ ప్రజలను ఎగువ అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించారు.{{efn|The chronicles record, for example, that after the conquest blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital and other settlements.<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287}} Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"</ref>}} తరువాతి కాలంలో చుతియాలు అస్సామీ సమాజంలో విలీనమవుతూనే తమ ప్రత్యేక గుర్తింపును నిలబెట్టుకున్నారు. ఆనాటికే హిందూమతాన్ని స్వీకరించిన వారిని 'హిందూ చుతియాలు'గా పిలిచేవారు.<ref name="ReferenceB">"A section of Chutias who came identified as Hindu-Chutiyas was Aryanised at a very early period"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–30}}</ref><ref name="ReferenceC">"(The) Hindu Chutia finally lost almost all tribal identities" {{harvcol|Nath|2013|p=34}}</ref> ఆ ప్రక్రియకు దూరంగా ఉన్నవారు 17వ శతాబ్దం నుండి మైయామర సత్రం ద్వారా ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD">"Those Chutias, who were not Hinduised and lived in the neighbourhood of the Mayamara Satra, accepted initiation from its Mahanta"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–31}}</ref> అహోం పరిపాలనా వ్యవస్థలో చేరి, వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్న వారిని 'అహోం చుతియాలు' అని పిలిచేవారు. == భాష == {{Infobox language | name = చుతియా | familycolor = sino-tibetan | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | extinct = ? | ethnicity = చుతియా | states = [[భారతదేశం]] | region = [[అస్సాం]] | iso3 = none }} చుతియా ప్రజలు నేడు [[అస్సామీ భాష]] మాట్లాడతారు. వారు పూర్వం మాట్లాడిన [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] భాష కాలక్రమేణా కనుమరుగైంది.{{sfn|Shin|2020|p=51}}{{sfn|Jacquesson|van Breugel|2017|p=100}} 19వ, 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ పరిశోధకులు డేవోరీ భాషను చుతియా మూల భాషగా భావించారు.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|p=516}} అయితే ఆధునిక భాషాశాస్త్ర అధ్యయనాల ప్రకారం, నేటి డేవోరీ భాష మాట్లాడే డేవోరీ సమాజం, అస్సామీ మాట్లాడే చుతియా సమాజం విభిన్నమైనవి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} చారిత్రకంగా డేవోరీలు చుతియాల పూజారి వర్గానికి చెంది ఉండవచ్చని, తరువాత వేర్వేరు ప్రాంతాలలో నివసించడం వల్ల భాష, సంస్కృతులు వేరయ్యాయని భావిస్తున్నారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 44–47.</ref> డేవోరీలలో 'దిబోంగియా' వర్గం మాత్రమే తమ స్వంత భాషను నిలబెట్టుకుంది. బర్గోయాన్, తెంగాపనియా వర్గాలు అస్సామీ భాషకు మారాయి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} == సమాజం == === సామాజిక జీవితం === చుతియా ప్రజలు సాధారణంగా ఉమ్మడి కుటుంబాలలో నివసిస్తారు. కొన్ని ఉమ్మడి కుటుంబాలలో వంద మంది కంటే ఎక్కువ మంది సభ్యులు ఉండేవారు. తండ్రి కుటుంబ పెద్దగా ఉంటాడు; ఆయన లేని పక్షంలో తల్లి కుటుంబ బాధ్యతలు చేపడుతుంది.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', p. 52.</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వివాహాలు, ఇతర కార్యక్రమాలలో పరస్పర సహకారం అందించుకునే పద్ధతి ఉండేది. దీనిని 'హేజారీ' లేదా 'హౌరీ' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=144}}</ref> [[File:Faces of Chutia, Kachari and Ahom men, 1900.jpg|thumb|1900 నాటి ఫోటో: మధ్యలో చుతియా వ్యక్తి ముఖచిత్రం.]] === వంశాలు (ఖెల్‌లు) === చుతియా సమాజం అనేక వంశాలు లేదా 'ఖెల్'లుగా విభజించబడింది. వీటిలో కొన్ని: 'బురుక్', 'బిహియా', 'బెబెజియా', 'లోఫాయ్', 'బోరాహి', 'లహావాల్', 'ఫెసువాల్', 'ఉతా', 'హార్', 'మేలెంగ్', 'లావో-పియా', 'సేసా-ఘరియా', 'కాంతోక్', 'దోయ్‌చుంగ్', 'దిహా', 'సాలికి', 'బారువాతి', 'బాఘ్సువా', 'దిహింగ్-గోయా'.<ref name="Richa-clans">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 49–51.</ref> ఈ వంశాలలో కొన్ని ప్రత్యేక వృత్తులతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవి. ఉదాహరణకు బిహియా వంశస్తులు విషప్రయోగాలు, వేటతో; సాలికి వంశస్తులు గోరింకలకు శిక్షణ ఇవ్వడంతో; బురుక్ వంశస్తులు తాళ్ల తయారీతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు.<ref name="Richa-clans"/> బురుక్ వంశస్తులు మేక మాంసం, సొరకాయ తినడం నిషేధంగా భావించేవారు.<ref>{{cite book |editor-last1=Barua |editor-first1=Swarnalata |editor-last2=Nath |editor-first2=Damburudhar |title=চুতীয়া জাতিৰ বুৰঞ্জী |trans-title=History of the Chutia Community |year=2007 |page=260 |language=as |url=https://archive.org/details/chutiaburanji |quote=বুৰুক খেলৰ মানুহে ছাগলী আৰু জাতিলাও নেখায়।}}</ref> వృత్తిపరమైన సంఘాలను కూడా ఖెల్ అని పిలిచేవారు. సోనారీ (స్వర్ణకారులు), తాంతి (నేత కార్మికులు), కమార్ (కమ్మరులు), ఖనికర్ (శిల్పులు) వంటి వృత్తి ఖెల్‌లలో పరస్పర వివాహాలపై ఆంక్షలు ఉండేవి కావు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=148}}</ref> === చారిత్రక వర్గాలు === చుతియా రాజ్యాధిపత్యం అంతరించిన తరువాత, మతం, ఆచారాలు, వివాహ సంబంధాల ఆధారంగా వివిధ వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి.{{Harvcol|Pathak|2008|p=82}} '''''హిందూ చుతియాలు.''''' వీరు వైష్ణవ మతాన్ని స్వీకరించిన పెద్ద సమూహం. వీరిలో తీవ్రమైన నియమాలు పాటించే వారిని 'కేసా-పంథి' అని, పాత గిరిజన ఆచారాలను కూడా కొనసాగించే వారిని 'పోకా-పంథి' అని పిలుస్తారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=215}}</ref> '''''అహోం చుతియాలు.''''' అహోంలతో వివాహ సంబంధాలు కలిగి ఉండి, అహోం పరిపాలన, సామాజిక జీవనంలో విలీనమైన వారిని అహోం చుతియాలు అంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924071145522|title=Census of India, 1901|date=23 June 1901|publisher=Bombay : Govt. Central Press|via=Internet Archive}}</ref> అహోం పరిపాలనలో వీరు అనేక ముఖ్య పదవులను నిర్వహించారు.{{efn|Examples recorded in historical sources include Langi Panisiya Borphukan,<ref>"Langi Panisiya, the first Borphukan, was a Chutiya by caste"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> Rupchandra Borbarua,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32.</ref> Kirtichandra Borbarua, Piyoli Borphukan, Badanchandra Borphukan, Piksai Chetia Borphukan,<ref>Barbarua, Hiteswar, ''Ahomar Din'', p.579.</ref> Phrasenmung Borgohain under Suhungmung,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.31, "Phrasenmung con tun cham pai luk Tiura"</ref> Thumlung Borgohain under Rudra Singha,<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=''Chao-Thumlung Borgohain of a Tiura (Tai word for Chutia) family.'' |access-date=11 June 2020 |archive-date=11 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> Banrukia Gohain under Susenpha and Banlungia Gohain under Rudra Singha<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32, "Thaomung Banlung cham pai luk Tiora"</ref> and many more.}} '''''బోరాహి చుతియాలు.''''' బోరాహి చుతియాలు కొన్ని ప్రత్యేక ఆచారాలు కలిగిన వర్గం. చుతియాలు మృతదేహాలను ఆరు పొరల కట్టెలతో దహనం చేస్తే, బోరాహీలు ఏడు పొరలు ఉపయోగించేవారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=38}}</ref> '''''మిరి చుతియాలు.''''' అహోం దండయాత్రల సమయంలో మిరి కొండల వైపు వెళ్ళి, మిసింగ్ ప్రజలతో కలిసిపోయిన వారిని మిరి చుతియాలు అంటారు.<ref>Medak, Katiram, “মেদক বংশৰ পৰিচয় আৰু পৰম্পৰা”, p.11.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&q=Miri+Chutiya&pg=PA6|title=Contemporary Political Leadership in India: Sharad Pawar, the Maratha legacy|first1=Shiri Ram|last1=Bakshi|first2=Sita Ram|last2=Sharma|first3=S.|last3=Gajrani|date=23 June 1998|publisher=APH Publishing|isbn=9788176480086|via=Google Books|access-date=16 August 2019|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125051/https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=chutiya+tribe+customs&source=bl&ots=wgEjVgb9Lw&sig=ACfU3U31PYmJoCwH4pVRyh5-B2uIzm4QhQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjT0ZHI_cPgAhXbfX0KHbx3CEM4ChDoATAEegQICRAB#v=onepage&q=chutiya+tribe+customs&f=false|url-status=live}}</ref> === సాంప్రదాయ వృత్తులు === చుతియా సమాజంలో శ్రమ విభజన చక్కగా ఉండేది. స్వర్ణకారులను 'సోనారీ', ఉప్పు సేకరించేవారిని 'లోన్‌పురియా', నేత కార్మికులను 'తాంతి', తోలు పని చేసేవారిని 'సోమార్' అని పిలిచేవారు.<ref name="Mahanta-occupations">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=144–146}}</ref> ఇవే కాకుండా వెండి పని చేసే 'రూపావాల్', పడవల తయారీదారులు 'ఖనికర్', కంచు పాత్రల తయారీదారులు 'కోహార్', కమ్మరులు 'కమార్', కుమ్మరులు 'కుమార్', రాతి పని చేసే 'శిల్-కటియా', జాపీల తయారీదారులు 'జాపీ-హాజియా' వంటి వృత్తి సమూహాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-occupations">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 40–42.</ref> నదుల ఇసుక నుండి బంగారాన్ని సేకరించే సోనోవాల్ వర్గం కూడా ఉండేది.<ref name="Mahanta-occupations"/> == మతం == [[File:Dharma Husori.jpg|thumb|తిన్సుకియా జిల్లా బోర్గావ్‌లో చుతియా ధర్మ హుసోరీ ప్రదర్శన]] === సాంప్రదాయ మతం === చుతియాలు ఆది పురుష దేవత, ఆది శక్తి దేవతలను పూజించేవారు. పురుష దేవతను 'కుండిమామ', 'బాలియా-బాబా' లేదా 'పిషా-దేమా' అని పిలిచేవారు. ఇది కాచారీలలో 'బాతౌ' దేవుడితో సమానం.<ref>"The male deity was called by the Kacharis as Bathou, Bathou Brai, and by the Chutiyas as Kundimama, Balia-Baba or Pisha-dema"{{harvcol|Dutta|1985|pp=48–49}}</ref> స్త్రీ దేవతను 'కేచైఖాతి' లేదా 'పిషా-సి' అని పిలిచేవారు.<ref>"The Primordial female deity was called by Kacharis as Ai-Deo, Kamakhi Kamlakhi, etc., and by the Chutiyas as Pisha-si, Kechaikhati etc."{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> కేచైఖాతి దేవి ఆరాధన ఇతర బోడో-కాచారీ సమూహాలలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |title=Kechai Khati worshipped by Bodo-kacharis |access-date=18 September 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019223301/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |url-status=live }}</ref> ఈ దేవి ఆరాధన కార్యక్రమాలను డేవోరీ పూజారులు నిర్వహించేవారు.<ref>"All these Bodo tribes had their own respective priests called Deoris"{{harvcol|Dutta|1985|p=50}}</ref> మరొక దివ్య జంట 'బురా', 'బురీ' (ముసలి దంపతులు). తరువాతి కాలంలో వీరు శివుడు, పార్వతులుగా హిందూకరణ చెందారు.<ref>"The Chutiyas, for example worshipped the Primordial parents Gira-Girasi or Bura Buri, which were later Hinduised as Siva and Sakti"{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> చుతియాల సాంప్రదాయ పూజా స్థలాలను 'సాల్' అంటారు. సదియా ప్రాంతంలో నాలుగు ప్రధాన సాల్‌లు ఉన్నాయి: బుర్హా-బుర్హీ సాల్, బాలియా బాబా సాల్, పాతార్ సాల్, తామ్రేశ్వరి లేదా కేచైఖాతి సాల్. పూజల సమయంలో డేవోరీ పూజారులు మాత్రమే గర్భగుడిలోకి వెళతారు. 'తంగ్లతి' ఆకులను పవిత్రంగా భావించి భక్తులకు తిలకంగా పెడతారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 213–214.</ref> === సంస్కృతీకరణ === రాజ్యంలో బ్రాహ్మణుల రాకతో రాజుల హిందూకరణ జరిగింది. చుతియా పాలకులు తమను అసురుల వంశస్థులుగా చెప్పుకున్నారు.<ref>"(T)he rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa."{{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182">{{harvcol|Baruah|1986|p=182}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో శ్రీమంత శంకరదేవుడు ప్రారంభించిన [[ఏకశరణ ధర్మం]] వ్యాప్తితో, సదియా ప్రాంతం రుక్మిణి, భీష్మకుల కథతో ముడిపడింది. శంకరదేవుని 'రుక్మిణీ హరణ' కావ్యం వల్ల స్థానిక ప్రాంతాలు భీష్మకుని విదర్భ రాజ్యంతో అనుసంధానించబడ్డాయి.<ref>"Among many works of Śaṅkaradeva, the Rukmiṇiharaṇa, the poem of Rukmimi and Krishna, gained considerable popularity in the Sadiya area and influenced its regional identity construction. Rukmiṇī, in this poem, was a daughter of king Bhīṣmaka"{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> మైయామర సత్రం ద్వారా అనిరుద్ధదేవుని ఆధ్వర్యంలో 17వ శతాబ్దంలో చాలామంది చుతియాలు ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD"/><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182"/> === మతపరమైన ఆచారాలు === చుతియా మత ఆచారాలలో సాంప్రదాయ జానపద ఆచారాలు, తంత్ర విధానాలు, వైష్ణవ ప్రభావాలు కలసి ఉంటాయి. 'కేసా-పంథి' వర్గం వారు జంతు బలులు, మద్యం నైవేద్యాలను వర్జిస్తారు; 'పోకా-పంథి' వర్గం వారు పాత బలి ఆచారాలను కొనసాగిస్తున్నారు. వివిధ రకాల సభాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు: దేవు-కుబేర్, డాంగోరియా సభ, అపేశ్వరి సభ, సువాసని పూజ మొదలైనవి.<ref name="auto"/> '''''దేవు-కుబేర్.''''' ఇది పితృదేవతల ఆరాధనతో కూడిన తంత్ర ఆచారం. కుబేరుడు, కుండి దేవుళ్ల పేరు మీద ప్రమిదలు వెలిగిస్తారు. ఇందులో బాతు మాంసం, సురా (చుజే), పిండి వంటలు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.<ref name="auto"/> '''''డాంగోరియా సభ.''''' గ్రామ దేవత అయిన 'డాంగోరియా' కోసం ఈ పూజ చేస్తారు. చెట్టు కింద ప్రమిదలు వెలిగించి తమలపాకులు, వక్కలు, పిండి వంటలు నైవేద్యంగా పెడతారు.<ref name="auto"/> '''''అపేశ్వరి సభ.''''' కేచైఖాతి స్వరూపమైన 'అపేశ్వరి ఐ' గౌరవార్థం ఈ పూజ చేస్తారు. గ్రామంలోని మహిళలు (గోపిణులు) గుండ్రంగా కూర్చుని అపేశ్వరి నామాలు పాడుతూ పిల్లల శ్రేయస్సు కోసం ప్రార్థిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/chutiaburanji|title=Chutia Buranji|date=23 June 2007|via=Internet Archive}}</ref> '''''సువాసని.''''' ఇంటి సంక్షేమం కోసం ఏప్రిల్-మే నెలల్లో రాత్రి వేళ ఈ పూజ చేస్తారు. పూజారి ద్వారా సువాసని దేవిని ఆవాహన చేసి, బాతు బలి ఇస్తారు. వైష్ణవ ప్రభావంతో చాలామంది బాతుకు బదులుగా బూడిద గుమ్మడికాయను ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref name="auto"/> == సంస్కృతి == === జీవిత చక్ర ఆచారాలు === చుతియాలు జననం, వివాహం, మరణం సంబంధిత అనేక ఆచారాలను పాటిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 106–124.</ref> గర్భధారణ సమయంలో 'పంచామృతం' నిర్వహించడం, శిశు జననం తర్వాత శుద్ధి కార్యక్రమాలు చేయడం పరిపాటి. వివాహాలలో 'బార్ బియా' (పెద్దలు కుదిర్చిన వివాహం), ప్రేమ వివాహాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. మరణించిన వారిని సాధారణంగా దహనం చేస్తారు; కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులలో ఖననం కూడా చేస్తారు. మరణాంతరం 11వ లేదా 13వ రోజున శ్రాద్ధ కర్మలు (కాజ్) నిర్వహిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle"/> === వ్యవసాయ ఆచారాలు === వ్యవసాయ చక్రంతో అనేక ఆచారాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వర్షాలు, మంచి దిగుబడి కోసం జేష్ఠ మాసంలో 'పానీ తులా బోర్సభ' చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture">{{cite journal |last1=Bharali |first1=Gitanjali |last2=Choudhury |first2=Gitanjali |title=A Study of the Cultural Heritage of Chutia: An Ethnic Tribe of Assam With special reference to Rituals related to Agriculture |journal=Journal of Emerging Technologies and Innovative Research |volume=11 |issue=12 |year=2024 |pages=h322–h327 |id=JETIR2412737}}</ref> వరి నాట్లు ప్రారంభించే రోజు 'నా భుయీ' జరుపుకుంటారు. కోతలు పూర్తయ్యాక 'నా ఖువా' పండుగ చేసుకుంటారు. ధాన్యాగారంలో ధాన్యం భద్రపరిచాక 'భరాలోత్ పిఠా దియా' ఆచారం నిర్వహిస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> తీవ్రమైన కరువు కాలంలో 'భేకులీర్ బియా' (కప్పల పెళ్లి) చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> === పండుగలు, బిహూ సంప్రదాయాలు === చుతియాలు అస్సాం యొక్క మూడు ప్రధాన బిహూ పండుగలను (బోహాగ్ బిహూ, కాటి బిహూ, మాఘ్ బిహూ) ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Richa-Bihu">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 146–154.</ref> బోహాగ్ బిహూ ఏడు రోజుల పాటు జరుగుతుంది: గరు బిహూ, మనుహ్ బిహూ, గొహాయిన్ బిహూ, డాంగోరియా/ఓజా బిహూ, లఖిమి/కుటుం బిహూ, దేవు/మేలా బిహూ, సాత్/చేరా బిహూ.<ref name="Richa-Bihu"/> ఇవే కాక చొతోర్ రాతి బిహూ, తోకా బిహూ, ధర్మ హుసోరీ, బార్ బిహూ వంటి ప్రత్యేక రకాలు ఉన్నాయి.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 197–212.</ref> === సాంప్రదాయ దుస్తులు === ==== పురుషుల దుస్తులు ==== [[File:Chutia men attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులలో చుతియా పురుషుడు]] పురుషుల దుస్తులలో 'చుతియా పగురి' (తలపాగా), 'చుతియా సులా' (చొక్కా), 'చురియా' (ధోతి), 'గమూసా' లేదా 'బిసువాన్' (కండువా), 'చేలేంగ్ చాదర్' (షాలువా), 'తంగాలి' (నడుము గుడ్డ) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Mahanta-attire">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=64–66}}</ref><ref name="Richa-attire">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 156–161.</ref> '''''చుతియా పగురి''''' రకాలు: క్సాత్ఫుల్ (సర్ప పాగ్), రోణువా (జుంగా పాగ్), ఏనాజోరి (బిహువాన్ పాగ్). పాతకాలపు భీష్మక్ నగర్, తామ్రేశ్వరి టెర్రకోట బింబాలలో ఈ తలపాగాలు కనిపిస్తాయి.<ref name="auto"/> '''''చురియా''''' మోకాళ్ల వరకు మాత్రమే ఉండే ధోతి. '''''తంగాలి''''' అనేది నడుముకు కట్టుకునే రంగుల పట్టీ.<ref name="auto"/> '''''బిసువాన్''''' అనేది పూల డిజైన్లు కలిగిన ప్రత్యేక గమూసా. ==== స్త్రీల దుస్తులు ==== [[File:A chutia girl in her traditional attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులు, ఆభరణాలలో చుతియా యువతి]] మహిళల దుస్తులు వయస్సు, వైవాహిక హోదాను బట్టి మారుతాయి. చిన్న పిల్లలు 'బైగా', 'మేఖెలా' ధరిస్తారు. రజస్వల అయిన తర్వాత నుండి పెళ్లి వరకు 'రిహా' (రొమ్ము చుట్టూ కట్టుకునే వస్త్రం) ధరిస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I0JJqJ761E4C&q=riha+breast+cloth&pg=PA55|title=Learning Geography By Stages Iv|first1=Late J.|last1=Fuste|first2=V. N.|last2=Nigam|date=23 June 2006|publisher=Pitambar Publishing|isbn=9788120906051|via=Google Books|access-date=19 June 2020|archive-date=19 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619204637/https://books.google.co.in/books?id=I0JJqJ761E4C&pg=PA55&lpg=PA55&dq=riha+breast+cloth&source=bl&ots=SelXgmJh0eW1Zik9Fh_S5VjuvdQsjnHqpFw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvmbiGho3qAhVaeX0KHQ0EC1MQ6AEwAXoECAcQAQ#v=onepage&q=riha+breast+cloth&f=false|url-status=live}}</ref> వివాహిత మహిళలు రొమ్ముల నుండి మోకాళ్ల కింద వరకు పొడవైన 'మేఖెలా' (మెథోని) కట్టుకుంటారు. తలకు 'గాథిగి' (కండువా) కట్టుకుంటారు. ఆభరణాలలో మదోలి, దుగ్దుగి, జున్‌బిరి, థురియా, గామ్-ఖారూ ముఖ్యమైనవి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=egG0RQ6JTRQC&q=dimasa+khadu&pg=PA111|title=Life Style, Indian Tribes: Locational Practice|first=Shiva Tosh|last=Das|date=23 June 1987|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788121200585|via=Google Books|access-date=17 June 2020|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617093339/https://books.google.co.in/books?id=egG0RQ6JTRQC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=dimasa+khadu&source=bl&ots=cpFFAELXrD&sig=ACfU3U2n_NZYom9ZGOv6tCHsW5E6AJxdNg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiZ6c_unYjqAhUIzDgGHXkdB84Q6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=dimasa+khadu&f=false|url-status=live}}</ref> పెళ్లిళ్ల సమయంలో వధువులు విశేషంగా అలంకరించిన 'సరుదొయ్ జాపీ' (సాంప్రదాయ గొడుగు/టోపీ) ధరిస్తారు.<ref name="Khanikar"/> === మౌఖిక సాహిత్యం === చుతియా సమాజంలో జానపద కథలు, గాథలు, జోలపాటలు, సామెతలు, పొడుపుకథలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. జపరా-జగధా, దేవోలారా మణి కొన్వార్ కథలు; రుక్మిణి, సతీ సాధని గాథలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.<ref name="Richa-oral">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 54–104.</ref> 'ఢోలోర్ మాలితా' అనేది డ్రమ్ వాయిద్యంతో పాడే ఒక రకమైన జానపద గేయం.<ref name="Richa-oral"/> === సంగీతం, నృత్యం === సాంప్రదాయ నృత్య రూపాలలో 'కుల బుర్హీ నాస్' (వివాహ సమయంలో వేసే హాస్య నృత్యం), 'పానీ తులా నాస్' (నీళ్లు తెచ్చేటప్పుడు చేసే నృత్యం) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-dance">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 187–212.</ref> మతపరమైన, రుతుపవన నృత్యాలలో 'ధర్మ హుసోరీ', 'చొతోర్ రాతి బిహూ', 'తోకా బిహూ', 'జాజా నృత్యం', 'రోణువా నృత్యం' (యుద్ధ నృత్యం) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-dance"/> వాయిద్యాలలో ఢోల్, పీపా, గగనా, సుతులీ, తోకా, బాహీ, దబా, తాళ్ ముఖ్యమైనవి. === భౌతిక సంస్కృతి, హస్తకళలు === వెదురు, ప్రబ్బలి, కలప, లోహాలతో వివిధ గృహోపకరణాలు తయారుచేస్తారు. చేపల వేటకు జకాయ్, ఖలాయ్, పోలో, సెపా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Richa-material">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 161–165.</ref> లోహ పాత్రలలో సొరాయ్, బన్బాతి, దేక్సీ, బాంకాహి ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-material"/> చేనేత మగ్గం (తాత్సాల్) పై దుస్తులు నేస్తారు. === నివాసాలు === చుతియా గ్రామాలు సాధారణంగా నదీ తీరాల్లో, వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. ఒక గ్రామంలో 60 నుండి 140 కుటుంబాలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Dutta, Sristidhar,''The Mataks and their kingdom'', p.45 |access-date=15 April 2020}}</ref> ఇంటి ఆవరణలో అతిథుల కోసం 'చోరా ఘర్', ముఖ్యమైన హాలు 'బార్ ఘర్', వంటగది 'మజియా ఘర్', ధాన్యాగారం 'భారాల్', పశువుల పాక 'గొహాలీ' ఉంటాయి.<ref name="Richa-housing">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 185–186.</ref> యువకులకు నైపుణ్యాలు నేర్పడానికి 'ఎలెంగ్ ఘర్' లేదా 'మరాంగ్ ఘర్' అనే సామాజిక భవనాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-housing"/> === ఆహార సంస్కృతి === వరి అన్నం ప్రధాన ఆహారం. పైతా భాత్ (చద్దన్నం), కోర్కోరా భాత్, చొరవ చేసిన అన్నం తింటారు. పిఠాలు, చిరుతిండిగా చిరా (అటుకులు), సందోహ్ (పేలాలు) తీసుకుంటారు.<ref name="Richa-food">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 177–184.</ref> వెదురు మొలకలు (బాహ్ గాజ్), పితికా (మాష్ చేసిన ఆహారం), ఖార్ (క్షార వంటకం), చేపల వంటకాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.<ref name="Richa-food"/> === సాంప్రదాయ ఆటలు === ప్రసిద్ధ ఆటలలో ఘిలా ఖేల్, ధోప్ ఖేల్ (హేతాలీ ఖేల్), మల్లా యోధ (కుస్తీ), నావో ఖేల్ (పడవల పోటీలు) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-games">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 170–176.</ref> == ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు == * సోనారామ్ చుతియా, వైష్ణవ పండితుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. * [[జయంతి చుతియా]], ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్త. * [[గుణరామ్ ఖనికార్]], ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మూలికా వైద్య నిపుణుడు. * సోనేశ్వర్ బోరా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ అస్సాం మంత్రి. * [[హేమోప్రభా చుతియా]], ప్రసిద్ధ చేనేత కళాకారిణి. * [[బిస్వజీత్ బోరా]], భారతీయ చలనచిత్ర దర్శకుడు. * [[అతుల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు, మంత్రి. * [[అజంతా నియోగ్]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యురాలు, ఆర్థిక మంత్రి. * [[బిమల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు. * సరత్ సైకియా, మాజీ శాసనసభ సభ్యుడు. * కృష్ణమణి చుతియా, ప్రసిద్ధ అస్సామీ గాయకుడు. * [[నోమల్ చంద్ర బోరా]], ప్రముఖ నరాల వైద్యుడు, GNRC ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు. * [[ఉద్ధబ్ భరాలీ]], ప్రసిద్ధ ఆవిష్కర్త. * [[నయన్మొణి సైకియా]], భారతీయ అంతర్జాతీయ లాన్ బౌల్స్ క్రీడాకారిణి. == మూలాలు == {{Reflist}} == గమనికలు == {{notelist}} == గ్రంథసూచి == {{refbegin}} * {{citation |first=S L |last=Baruah |title=A Comprehensive History of Assam |year=1986 |publisher=Munshiram Manoharlal}} * {{cite book |last=Khanikar |first=Surjyakanta |title=చుతియా జాతిర్ ఇతిహాస్ అరు లోక్-సంస్కృతి |year=1991 |language=as}} * {{cite journal |last=Prinsep |first=James |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1838 |volume=7}} * {{cite journal |last=Hannay |first=S.F |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1848}} * {{cite book |last=Baruah |first=Swarnalata |title=Chutia Jatir Buranji |date=2007}} * {{Citation |last=Bhattacharjee |first=J. B. |title=The Comprehensive History of Assam |volume=2 |pages=391–397 |year=1992}} * {{Cite thesis |last=Buragohain |first=Romesh |date=1988 |title=Ahom State Formation in Assam |degree=PhD}} * {{cite journal |last1=Acharyya |first1=Prarthana |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |year=2019 |title=Language vitality assessment of Deori |journal=Language Documentation & Conservation |volume=13 |pages=514–544}} * {{cite book |last=Gogoi |first=Jahnavi |title=Agrarian System of Medieval Assam |year=2002}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |title=The Ahom Political System |journal=Social Scientist |volume=11 |pages=3–34 |year=1983}} * {{Cite journal |last=Jacquesson |first=François |date=2008 |title=Discovering Boro-Garo |journal=History of an Analytical and Descriptive Linguistic Category}} * {{cite journal |last1=Jacquesson |first1=François |last2=van Breugel |first2=Seino |title=The linguistic reconstruction of the past: The case of the Boro-Garo languages |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |date=2017 |volume=40 |pages=90–122}} * {{Cite journal |last1=Kumar |first1=Vikrant |last2=Basu |first2=Debashis |last3=Reddy |first3=B Mohan |year=2004 |title=Genetic Heterogeneity in Northeastern India |journal=American Journal of Human Biology |volume=16 |pages=334–345}} * {{citation |first=Guptajit |last=Pathak |title=Assam's history and its graphics |year=2008}} * {{Cite book |last=Dalton |first=Edward Tuite |title=Descriptive Ethnology of Bengal |date=1872}} * {{cite journal |last1=Shin |first1=Jae-Eun |year=2020 |title=Descending from demons, ascending to kshatriyas |journal=The Indian Economic and Social History Review |volume=57 |pages=49–75}} * {{Citation |last=Dutta |first=Sristidhar |title=The Mataks and their Kingdom |year=1985}} * {{Citation |last=Nath |first=D |year=2013 |title=Early States in North East India |pages=24–49}} * {{Citation |last=Sarma |first=Benudhar |title=Maniram Dewan |year=1993}} * {{Citation |last=Hamilton |first=Francis |title=An Account of Assam |year=1940}} {{refend}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20141222114719/http://chutiajati.com/ చుతియా జాతి వెబ్‌సైట్] * [https://web.archive.org/web/20141222114352/http://www.telegraphindia.com/1121027/jsp/northeast/story_16125557.jsp#.VJfqUyAFoGA చుతియా చరిత్ర ప్రణాళిక] {{అస్సాం}} [[వర్గం:అస్సామీలు]] [[వర్గం:చుతియా సమాజం]] [[వర్గం:బోడో-కాచారీ]] [[వర్గం:అస్సాం తెగలు]] [[వర్గం:ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు]] 73t4c4d0w27ltflrzkysaw4fpqkut9x 4936792 4936791 2026-08-17T00:37:02Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* భాష */ 4936792 wikitext text/x-wiki {{short description|ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జాతి సమూహం}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{Infobox ethnic group | group = చుతియా ప్రజలు | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg | caption = బిహు/బిసు పండుగ సమయంలో పిఠాలు తయారు చేస్తున్న చుతియా మహిళలు. | population = | popplace = ప్రధానంగా [[ఎగువ అస్సాం]], [[మధ్య అస్సాం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] జిల్లాలలో; అస్సాం అంతటా పట్టణ ప్రాంతాలు | languages = [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] | religions = [[హిందూమతం]] (ముఖ్యంగా [[ఏకశరణ ధర్మం]])<ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=182}}</ref><ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=403, 406–7}}</ref> | related = {{hlist|[[దిమాసా ప్రజలు|దిమాసా]], [[దేవోరీ ప్రజలు|దేవోరీలు]], [[సోనోవాల్ కాచారీలు]], [[మోరాన్ ప్రజలు|మోరాన్లు]]}} | footnotes = }} '''చుతియా ప్రజలు''' (లేదా ''సుతియా'') భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అస్సాం]]కు చెందిన ఒక జాతి సమూహం. వీరు చారిత్రకంగా చుతియా రాజ్యంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="ReferenceA">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 1523–24లో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం]] ఆక్రమించిన తర్వాత, చుతియా జనాభా ఎగువ అస్సాం<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287) Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"}}</ref> అలాగే మధ్య అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదురై స్థిరపడింది.<ref>"(T)he outer limit of Darrang district, in the western-most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century."{{harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> అస్సామీ ప్రజలు ఏర్పడటంలో ఉన్న ముఖ్య సమూహాలలో వీరు ఒకరు.<ref>"They [Chutias] posed a formidable barrier to Ahom expansion and growth as such, their annihilation and absorption by the Ahoms was the natural outcome. In the Ahomisation process, some of them became Ahom-chutiyas who were admitted into the higher offices in the Ahom government. The conquest and absorption of the Chutiyas were a shot in the arm in the Ahom state building process."{{harvcol|Buragohain|1988|p=70}}</ref><ref>"Many were the people throughout Assam who considered themselves “Chutiyas”, especially in Upper Assam, but they were considered to be an Assamese 'caste' since they were (and still are) quite indistinguishable from common Assamese people; actually, they were (and still are) one of those traditional groups of Assam that came to form the Assamese people." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 2004 జన్యు అధ్యయనంలో, "తెగ", "కుల" క్రమంలో చుతియా ప్రజలు అహోంలు, రాజ్‌బంషీలతో పాటు మధ్యస్థ స్థానంలో ఉన్నారని తేలింది.<ref>"The process of assimilation of some of the tribes in the caste hierarchy is probably reflected in the broad constellation of populations in the multidimensional plot (Fig. 3); on the one end it is the constellation of populations subscribing to the caste system, while the other end of the plot is the constellation of tribal groups. In between lie groups like the Rajbanshi, Chutiya, and Ahom, which were supposed to have undergone the process discussed above." {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=339}}</ref><ref>"The Chutia, Ahom, and Rajbanshis constitute a separate and compact cluster positioned in the center of MDS plot."{{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=341}}</ref> చారిత్రక చుతియాలు మొదట బోడో-కాచారీ సమూహానికి చెందినవారు.<ref name=":1">(M)embers of the Mataks like the Morans, Barahis, Kacharis and Chutiyas, being members of the great Bodo family, had allied religious beliefs and customs. All of them worshipped a Primodial male deity and a Primodial female deity, and all of them were animist.{{harvcol|Dutta|1985|pp=48}}</ref> వీరిలో కొంత షాన్ మిశ్రమం ఉన్నట్లు భావిస్తారు;<ref>"From the physical appearance of the Chutiyas, Gait opinies "they have in their frames a considerable infusion of Shan blood...." This may be possible because the Chutiyas were the next neighbours of the Shans of southeast Asia"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref> అయినప్పటికీ, వీరి పాలక కుటుంబాలు ప్రారంభంలో [[మాతృస్వామ్యం|మాతృస్వామ్య]] వ్యవస్థకు చెందినవని లేదా పూర్తిగా పితృస్వామ్య వ్యవస్థ కాదని అంచనా వేశారు.<ref>"The epigraphic record of Satyanārāyaṇa, whose lineage is named in reference to his maternal uncle, is therefore significant. It may constitute evidence of matrilineality of the Sadiya-based Chutiya ruling family, or that their system was not exclusively patrilineal."{{harvcol|Shin|2020|p=54}}</ref> చుతియా ప్రజలు చుతియా రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు,<ref>"The frequent appearance of Vaiṣṇava brahmins in the Chutiya royal grants shows their enhanced presence in the court and rural society" {{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref><ref>{{harv|Dutta|1985|p=29}}</ref> అలాగే ఆ తర్వాత ఏకశరణ ధర్మం ద్వారా [[సంస్కృతీకరణ]] చెందారు.<ref>"(A)fter the sixteenth century with the advent of the neo-Vaiṣṇava movement of Śankaradeva which brought about a profound change in the cultural and historical consciousness of the local population, including the Chutiyas."{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> వీరు ఇతర సమూహాలతో, ముఖ్యంగా అహోంలతో కలిసిపోయారు.<ref>" While the Ahom has a subdivision called "Chutia", the Chutia have a section known as "Ahom". {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=337}}</ref> చుతియా సమాజాన్ని భారత ప్రభుత్వం ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (OBC) గా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI/925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|title=Central List of OBCs |date=9 Jan 2015 |website=National Commission for Backward Classes |access-date=23 June 2021|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226204126/http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI%2f925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|url-status=dead }}</ref> ప్రస్తుతం చుతియా సమాజాన్ని భారత షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితాలో చేర్చడానికి ఒక రాజకీయ ఉద్యమం జరుగుతోంది.<ref>"Modern Chutiyas, who would be very pleased to be registered as a schedule tribe, have now and then used Brown's book (or at least its title) as a political weapon. The Deoris, on the contrary, are not happy with this unfortunate misunderstanding, because they hope their smaller tribe will not be merged into the much larger Chutiya group." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> బ్రిటీష్ పాలనా కాలంలో, ఎగువ అస్సాంలో (కాళియాబోర్ తూర్పున) చుతియా సమాజం రెండవ అతిపెద్ద జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>"In the parts east from Kaliabor, the tribe next most numerous is called Chutiya."{{harv|Hamilton|1940|p=53}}</ref> నేడు, వీరిలో ఎక్కువ మంది ఎగువ అస్సాం ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, అలాగే దర్రాంగ్, నాగావ్, ఉత్తర గువహాటి (ముఖ్యంగా చాంగ్సారీ, రంగ్మహల్), బరాక్ వ్యాలీలలో గణనీయమైన జనాభా ఉన్నారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=42}}</ref> == పేర్లు == ''చుతియా'' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో కచ్చితంగా తెలియదు: చుతియా రాజ్యాన్ని అహోం భాషలోని బురంజీలలో ''తియోరా'' అని పిలిచారు, కాగా [[అస్సామీ భాష]] బురంజీలలో ''చుతియా'' అని ఉపయోగించారు.<ref name="ReferenceA"/> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === చుతియా ప్రజల నమోదు చేయబడిన చరిత్ర తూర్పు [[బ్రహ్మపుత్ర లోయ]], ముఖ్యంగా సదియా ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తరువాతి కాలంలో చుతియా రాజ్యానికి రాజకీయ కేంద్రంగా మారింది. సదియా ప్రాంతంలో ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలోనే ఇటుక నిర్మాణాలు జరిగాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి: 2024 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, ప్రతీమగఢ్, పదుమ్ పుఖురీ వద్ద లభించిన ఇటుకలు 7వ నుండి 10వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందినవని తేలింది.<ref name="Saikia2024">{{cite journal |last1=Saikia |first1=Raktim Ranjan |last2=Taye |first2=Chaitra Dhar |last3=Amin |first3=Nurul |last4=Konwar |first4=Sorat |last5=Panzeri |first5=Laura |last6=Galli |first6=Anna |title=Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History |journal=Applied Sciences |volume=14 |issue=14 |year=2024 |page=6271 |doi=10.3390/app14146271 |doi-access=free}}</ref> ఇది చుతియా పాలకుల కాలానికి కంటే ముందటిది కాబట్టి, ఇది ఈ ప్రాంతంలోని ప్రారంభ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ''[[కాళికా పురాణం]]''లో చెప్పబడిన పవిత్ర భౌగోళికంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. సదియాలోని తామ్రేశ్వరితో గుర్తుపట్టబడిన దిక్కరవాసిని, [[కామరూప]] తూర్పు సరిహద్దుగా ఉంది. జై-ఈన్ షిన్ పేర్కొన్న ప్రకారం, ప్రస్తుత గువహాటి సమీపంలోని లలితాకంత నుండి తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాన్ని ''[[కిరాతులు|కిరాతుల]]'' భూమిగా వర్ణించారు. ఇది బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని టిబెటో-బర్మన్ ప్రజలతో అనుబంధం కలిగి ఉంది. లలితాకంత నుండి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతం బ్రాహ్మణ సమూహాల సమాజంగా చిత్రీకరించబడింది.<ref name="Shin2018Kamarupa">{{cite book |last=Shin |first=Jae-Eun |chapter=Region Formed and Imagined: Reconsidering Temporal, Spatial and Social Context of Kāmarūpa |editor1-last=Dzüvichü |editor1-first=Lipokmar |editor2-last=Baruah |editor2-first=Manjeet |title=Modern Practices in North East India: History, Culture, Representation |publisher=Routledge |location=London and New York |year=2018 |pages=39–40}}</ref>{{sfn|Dutta|1985|pp=29–31}} === చుతియా రాజ్యం === ఈ తూర్పు ప్రాంతీయ పరిసరాలలో చుతియా రాజ్యం రూపుదిద్దుకుంది. 14వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సధయాపురం లేదా స్వధయాపురం (ప్రస్తుత సదియా) కేంద్రంగా పాలించిన పాలకుల తామ్రశాసనాలు లభించాయి.{{sfn|Shin|2020|pp=52–53}} చుతియా రాజ్యం తదనంతరం ఈశాన్య భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది; అమలేందు గుహా వివరణ ప్రకారం, 15వ శతాబ్దానికి గిరిజన రాజకీయ వ్యవస్థలలో చుతియాలు అత్యంత అభివృద్ధి చెందినవారు.<ref>"The period from 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutia, the Tai-ahom, the Koch, the Dimasa, the Tripuri, the Meithei, the Khasi and the Pamar- all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century....The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutias." {{harvcol|Guha|1983|p=5}}</ref> ఈ రాజ్యం ఉన్న వ్యూహాత్మక ప్రాంతం వలన అస్సాం, టిబెట్, దక్షిణ చైనాల మధ్య జరిగే వ్యాపారాన్ని వీరు నియంత్రించగలిగారు.<ref>{{harvcol|Saikia|2004|p=8}}</ref> శాసనాల ద్వారా తెలిసిన తొలి పాలకులలో నందిన్ (నంది లేదా నందీశ్వర) ఒకరు. ధేనుఖాన తామ్రశాసనంలో ఈయన్ని సధయాపురం ప్రభువుగా వర్ణించారు. ఈయన భార్య దైవకి, వారి కుమారుడు ''సత్యనారాయణ''.{{sfn|Shin|2020|pp=53–54}} సత్యనారాయణ తల్లితరఫు సంబంధాలకు ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా చుతియా పాలక కుటుంబం మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను అనుసరించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Shin|2020|p=54}} ఈ శాసనాలు స్థానిక పాలకులు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో హిందూమతాన్ని స్వీకరించారని సూచిస్తున్నాయి.<ref>"Given these Puranic traditions, the rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa. Their worship of Kṛṣṇa was evident in the invocation of Vāsudeva (the son of Vasudeva, namely Kṛṣṇa) at the beginning of the Dhenukhana inscription. This attempt, however, had its own limitations due to their autochthonous background." {{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> ఈ రాజ్యం సదియా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో విస్తరించింది. దీని ప్రాంతం ప్రస్తుతం [[లఖింపూర్ జిల్లా]], [[ధేమాజీ జిల్లా]], తిన్సుకియా జిల్లా, దిబ్రూగఢ్ జిల్లా, [[విశ్వనాథ్ జిల్లా]]ల పరిధిలో ఉంది.<ref>"N.N Acharyya, are of the opinion that the Chutiya kingdom extended up to Viswanath in the present Darrang district of Assam." {{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref><ref>"If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers extended as far as the outer limit of Darrang district, to the westernmost extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century." {{harvcol|Shin|2020|pp=52–53}}</ref> అలాగే [[శివసాగర్ జిల్లా]]లోని కొన్ని భాగాలు ఇందులో ఉండేవి.<ref>"..the Chutiya kingdom was bound by the Himalayas on the north, river Burhi Dihing on the south, Patkai ranges on the east and Bharali river in the west"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>"About 250 years ago the Dihing (present Burhi-Dihing) flowed westerly through Sivsagar district to meet the Brahmaputra at the extreme western point of Majuli island (Sarma and Goswami, 2007). Over the centuries, the river Dihing has changed its courses many times...We find the earliest historical records of the valley after the coming of the Ahoms as the Buranjis or the Ahom chronicles mention about the conflict between the Ahoms and the Chutiyas on the bank of the river Dihing. The Satsari Asom Buranji refers to the Ahom-Chutiya conflict over the matter of fishing rights in the river Dihing which ultimately led to the annexation of the entire Chutiya territory upto Sadiya by the Ahoms during the reign of Suhungmung (p.56). However, it was only in the second decade of the sixteenth century, the area was brought under the control of the Ahoms and before that the whole territory of present-day Dibrugarh was under the Chutiyas."{{harvcol|Bhuyan|2023|p=532}}</ref> [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని మైదాన, కొండ ప్రాంతాలు కూడా ఇందులో భాగమే.<ref>{{harvcol|Shin|2020|p=57}}</ref><ref>"In the main, however, their territory was confined to the river valleys of the Suvansiri, Brahmaputra, Lohit, and the Dihing and hardly extended to the hills at its zenith."{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref> 1524 లో సుహుంగ్ముంగ్ పాలనా కాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం|అహోంలు]] ఆక్రమించారు. ఆ సమయానికే గణనీయమైన హిందూకరణ జరిగింది. భీష్మక్ నగర్ వద్ద శ్రీశ్రీ లక్ష్మీనారాయణ పేరుతో ఉన్న ఇటుక లభించింది.<ref>"Based on an inscribed brick with the name of Śrīśrī-Lakṣmīnārāyaṇa, discovered from the ruins of the forts in Bhismaknagar, it is assumed that Chutiya king Lakṣmīnārāyaṇa of the early fifteenth century had his capital in the area. The paleographical analysis of the inscription supports this dating." {{harvcol|Shin|2020|p=56}}</ref> === విలీన తదనంతర కాలం === విలీనం తరువాత, మాజీ రాజధాని ప్రాంతమైన సధయాపురం అహోం రాజ్యంలో 'సదియా-ఖోవా గోహైన్' పరిపాలన కింద ఒక సరిహద్దు ప్రాంతంగా మారింది. అహోం రాజులు తిరుగుబాట్లను నిరోధించడానికి చుతియా ప్రభువులను రాజ్యం నలుమూలలా చెల్లాచెదురుగా స్థిరపరిచారు.<ref>"Suhunmung scattered the Chutiya nobles in different parts of the kingdom, so as to prevent an organised rebellion from them"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> అలాగే కళాకారులు, సాధారణ ప్రజలను ఎగువ అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించారు.{{efn|The chronicles record, for example, that after the conquest blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital and other settlements.<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287}} Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"</ref>}} తరువాతి కాలంలో చుతియాలు అస్సామీ సమాజంలో విలీనమవుతూనే తమ ప్రత్యేక గుర్తింపును నిలబెట్టుకున్నారు. ఆనాటికే హిందూమతాన్ని స్వీకరించిన వారిని 'హిందూ చుతియాలు'గా పిలిచేవారు.<ref name="ReferenceB">"A section of Chutias who came identified as Hindu-Chutiyas was Aryanised at a very early period"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–30}}</ref><ref name="ReferenceC">"(The) Hindu Chutia finally lost almost all tribal identities" {{harvcol|Nath|2013|p=34}}</ref> ఆ ప్రక్రియకు దూరంగా ఉన్నవారు 17వ శతాబ్దం నుండి మైయామర సత్రం ద్వారా ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD">"Those Chutias, who were not Hinduised and lived in the neighbourhood of the Mayamara Satra, accepted initiation from its Mahanta"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–31}}</ref> అహోం పరిపాలనా వ్యవస్థలో చేరి, వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్న వారిని 'అహోం చుతియాలు' అని పిలిచేవారు. == భాష == {{Infobox language | name = చుతియా | familycolor = sino-tibetan | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | extinct = ? | ethnicity = చుతియా | states = [[భారతదేశం]] | region = [[అస్సాం]] | iso3 = none }} చుతియా ప్రజలు నేడు [[అస్సామీ భాష]] మాట్లాడతారు. వారు పూర్వం మాట్లాడిన టిబెటో-బర్మన్ భాష కాలక్రమేణా కనుమరుగైంది.{{sfn|Shin|2020|p=51}}{{sfn|Jacquesson|van Breugel|2017|p=100}} 19వ, 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ పరిశోధకులు డేవోరీ భాషను చుతియా మూల భాషగా భావించారు.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|p=516}} అయితే ఆధునిక భాషాశాస్త్ర అధ్యయనాల ప్రకారం, నేటి డేవోరీ భాష మాట్లాడే డేవోరీ సమాజం, అస్సామీ మాట్లాడే చుతియా సమాజం విభిన్నమైనవి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} చారిత్రకంగా డేవోరీలు చుతియాల పూజారి వర్గానికి చెంది ఉండవచ్చని, తరువాత వేర్వేరు ప్రాంతాలలో నివసించడం వల్ల భాష, సంస్కృతులు వేరయ్యాయని భావిస్తున్నారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 44–47.</ref> డేవోరీలలో 'దిబోంగియా' వర్గం మాత్రమే తమ స్వంత భాషను నిలబెట్టుకుంది. బర్గోయాన్, తెంగాపనియా వర్గాలు అస్సామీ భాషకు మారాయి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} == సమాజం == === సామాజిక జీవితం === చుతియా ప్రజలు సాధారణంగా ఉమ్మడి కుటుంబాలలో నివసిస్తారు. కొన్ని ఉమ్మడి కుటుంబాలలో వంద మంది కంటే ఎక్కువ మంది సభ్యులు ఉండేవారు. తండ్రి కుటుంబ పెద్దగా ఉంటాడు; ఆయన లేని పక్షంలో తల్లి కుటుంబ బాధ్యతలు చేపడుతుంది.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', p. 52.</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వివాహాలు, ఇతర కార్యక్రమాలలో పరస్పర సహకారం అందించుకునే పద్ధతి ఉండేది. దీనిని 'హేజారీ' లేదా 'హౌరీ' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=144}}</ref> [[File:Faces of Chutia, Kachari and Ahom men, 1900.jpg|thumb|1900 నాటి ఫోటో: మధ్యలో చుతియా వ్యక్తి ముఖచిత్రం.]] === వంశాలు (ఖెల్‌లు) === చుతియా సమాజం అనేక వంశాలు లేదా 'ఖెల్'లుగా విభజించబడింది. వీటిలో కొన్ని: 'బురుక్', 'బిహియా', 'బెబెజియా', 'లోఫాయ్', 'బోరాహి', 'లహావాల్', 'ఫెసువాల్', 'ఉతా', 'హార్', 'మేలెంగ్', 'లావో-పియా', 'సేసా-ఘరియా', 'కాంతోక్', 'దోయ్‌చుంగ్', 'దిహా', 'సాలికి', 'బారువాతి', 'బాఘ్సువా', 'దిహింగ్-గోయా'.<ref name="Richa-clans">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 49–51.</ref> ఈ వంశాలలో కొన్ని ప్రత్యేక వృత్తులతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవి. ఉదాహరణకు బిహియా వంశస్తులు విషప్రయోగాలు, వేటతో; సాలికి వంశస్తులు గోరింకలకు శిక్షణ ఇవ్వడంతో; బురుక్ వంశస్తులు తాళ్ల తయారీతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు.<ref name="Richa-clans"/> బురుక్ వంశస్తులు మేక మాంసం, సొరకాయ తినడం నిషేధంగా భావించేవారు.<ref>{{cite book |editor-last1=Barua |editor-first1=Swarnalata |editor-last2=Nath |editor-first2=Damburudhar |title=চুতীয়া জাতিৰ বুৰঞ্জী |trans-title=History of the Chutia Community |year=2007 |page=260 |language=as |url=https://archive.org/details/chutiaburanji |quote=বুৰুক খেলৰ মানুহে ছাগলী আৰু জাতিলাও নেখায়।}}</ref> వృత్తిపరమైన సంఘాలను కూడా ఖెల్ అని పిలిచేవారు. సోనారీ (స్వర్ణకారులు), తాంతి (నేత కార్మికులు), కమార్ (కమ్మరులు), ఖనికర్ (శిల్పులు) వంటి వృత్తి ఖెల్‌లలో పరస్పర వివాహాలపై ఆంక్షలు ఉండేవి కావు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=148}}</ref> === చారిత్రక వర్గాలు === చుతియా రాజ్యాధిపత్యం అంతరించిన తరువాత, మతం, ఆచారాలు, వివాహ సంబంధాల ఆధారంగా వివిధ వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి.{{Harvcol|Pathak|2008|p=82}} '''''హిందూ చుతియాలు.''''' వీరు వైష్ణవ మతాన్ని స్వీకరించిన పెద్ద సమూహం. వీరిలో తీవ్రమైన నియమాలు పాటించే వారిని 'కేసా-పంథి' అని, పాత గిరిజన ఆచారాలను కూడా కొనసాగించే వారిని 'పోకా-పంథి' అని పిలుస్తారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=215}}</ref> '''''అహోం చుతియాలు.''''' అహోంలతో వివాహ సంబంధాలు కలిగి ఉండి, అహోం పరిపాలన, సామాజిక జీవనంలో విలీనమైన వారిని అహోం చుతియాలు అంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924071145522|title=Census of India, 1901|date=23 June 1901|publisher=Bombay : Govt. Central Press|via=Internet Archive}}</ref> అహోం పరిపాలనలో వీరు అనేక ముఖ్య పదవులను నిర్వహించారు.{{efn|Examples recorded in historical sources include Langi Panisiya Borphukan,<ref>"Langi Panisiya, the first Borphukan, was a Chutiya by caste"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> Rupchandra Borbarua,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32.</ref> Kirtichandra Borbarua, Piyoli Borphukan, Badanchandra Borphukan, Piksai Chetia Borphukan,<ref>Barbarua, Hiteswar, ''Ahomar Din'', p.579.</ref> Phrasenmung Borgohain under Suhungmung,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.31, "Phrasenmung con tun cham pai luk Tiura"</ref> Thumlung Borgohain under Rudra Singha,<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=''Chao-Thumlung Borgohain of a Tiura (Tai word for Chutia) family.'' |access-date=11 June 2020 |archive-date=11 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> Banrukia Gohain under Susenpha and Banlungia Gohain under Rudra Singha<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32, "Thaomung Banlung cham pai luk Tiora"</ref> and many more.}} '''''బోరాహి చుతియాలు.''''' బోరాహి చుతియాలు కొన్ని ప్రత్యేక ఆచారాలు కలిగిన వర్గం. చుతియాలు మృతదేహాలను ఆరు పొరల కట్టెలతో దహనం చేస్తే, బోరాహీలు ఏడు పొరలు ఉపయోగించేవారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=38}}</ref> '''''మిరి చుతియాలు.''''' అహోం దండయాత్రల సమయంలో మిరి కొండల వైపు వెళ్ళి, మిసింగ్ ప్రజలతో కలిసిపోయిన వారిని మిరి చుతియాలు అంటారు.<ref>Medak, Katiram, “মেদক বংশৰ পৰিচয় আৰু পৰম্পৰা”, p.11.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&q=Miri+Chutiya&pg=PA6|title=Contemporary Political Leadership in India: Sharad Pawar, the Maratha legacy|first1=Shiri Ram|last1=Bakshi|first2=Sita Ram|last2=Sharma|first3=S.|last3=Gajrani|date=23 June 1998|publisher=APH Publishing|isbn=9788176480086|via=Google Books|access-date=16 August 2019|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125051/https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=chutiya+tribe+customs&source=bl&ots=wgEjVgb9Lw&sig=ACfU3U31PYmJoCwH4pVRyh5-B2uIzm4QhQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjT0ZHI_cPgAhXbfX0KHbx3CEM4ChDoATAEegQICRAB#v=onepage&q=chutiya+tribe+customs&f=false|url-status=live}}</ref> === సాంప్రదాయ వృత్తులు === చుతియా సమాజంలో శ్రమ విభజన చక్కగా ఉండేది. స్వర్ణకారులను 'సోనారీ', ఉప్పు సేకరించేవారిని 'లోన్‌పురియా', నేత కార్మికులను 'తాంతి', తోలు పని చేసేవారిని 'సోమార్' అని పిలిచేవారు.<ref name="Mahanta-occupations">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=144–146}}</ref> ఇవే కాకుండా వెండి పని చేసే 'రూపావాల్', పడవల తయారీదారులు 'ఖనికర్', కంచు పాత్రల తయారీదారులు 'కోహార్', కమ్మరులు 'కమార్', కుమ్మరులు 'కుమార్', రాతి పని చేసే 'శిల్-కటియా', జాపీల తయారీదారులు 'జాపీ-హాజియా' వంటి వృత్తి సమూహాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-occupations">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 40–42.</ref> నదుల ఇసుక నుండి బంగారాన్ని సేకరించే సోనోవాల్ వర్గం కూడా ఉండేది.<ref name="Mahanta-occupations"/> == మతం == [[File:Dharma Husori.jpg|thumb|తిన్సుకియా జిల్లా బోర్గావ్‌లో చుతియా ధర్మ హుసోరీ ప్రదర్శన]] === సాంప్రదాయ మతం === చుతియాలు ఆది పురుష దేవత, ఆది శక్తి దేవతలను పూజించేవారు. పురుష దేవతను 'కుండిమామ', 'బాలియా-బాబా' లేదా 'పిషా-దేమా' అని పిలిచేవారు. ఇది కాచారీలలో 'బాతౌ' దేవుడితో సమానం.<ref>"The male deity was called by the Kacharis as Bathou, Bathou Brai, and by the Chutiyas as Kundimama, Balia-Baba or Pisha-dema"{{harvcol|Dutta|1985|pp=48–49}}</ref> స్త్రీ దేవతను 'కేచైఖాతి' లేదా 'పిషా-సి' అని పిలిచేవారు.<ref>"The Primordial female deity was called by Kacharis as Ai-Deo, Kamakhi Kamlakhi, etc., and by the Chutiyas as Pisha-si, Kechaikhati etc."{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> కేచైఖాతి దేవి ఆరాధన ఇతర బోడో-కాచారీ సమూహాలలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |title=Kechai Khati worshipped by Bodo-kacharis |access-date=18 September 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019223301/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |url-status=live }}</ref> ఈ దేవి ఆరాధన కార్యక్రమాలను డేవోరీ పూజారులు నిర్వహించేవారు.<ref>"All these Bodo tribes had their own respective priests called Deoris"{{harvcol|Dutta|1985|p=50}}</ref> మరొక దివ్య జంట 'బురా', 'బురీ' (ముసలి దంపతులు). తరువాతి కాలంలో వీరు శివుడు, పార్వతులుగా హిందూకరణ చెందారు.<ref>"The Chutiyas, for example worshipped the Primordial parents Gira-Girasi or Bura Buri, which were later Hinduised as Siva and Sakti"{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> చుతియాల సాంప్రదాయ పూజా స్థలాలను 'సాల్' అంటారు. సదియా ప్రాంతంలో నాలుగు ప్రధాన సాల్‌లు ఉన్నాయి: బుర్హా-బుర్హీ సాల్, బాలియా బాబా సాల్, పాతార్ సాల్, తామ్రేశ్వరి లేదా కేచైఖాతి సాల్. పూజల సమయంలో డేవోరీ పూజారులు మాత్రమే గర్భగుడిలోకి వెళతారు. 'తంగ్లతి' ఆకులను పవిత్రంగా భావించి భక్తులకు తిలకంగా పెడతారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 213–214.</ref> === సంస్కృతీకరణ === రాజ్యంలో బ్రాహ్మణుల రాకతో రాజుల హిందూకరణ జరిగింది. చుతియా పాలకులు తమను అసురుల వంశస్థులుగా చెప్పుకున్నారు.<ref>"(T)he rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa."{{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182">{{harvcol|Baruah|1986|p=182}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో శ్రీమంత శంకరదేవుడు ప్రారంభించిన [[ఏకశరణ ధర్మం]] వ్యాప్తితో, సదియా ప్రాంతం రుక్మిణి, భీష్మకుల కథతో ముడిపడింది. శంకరదేవుని 'రుక్మిణీ హరణ' కావ్యం వల్ల స్థానిక ప్రాంతాలు భీష్మకుని విదర్భ రాజ్యంతో అనుసంధానించబడ్డాయి.<ref>"Among many works of Śaṅkaradeva, the Rukmiṇiharaṇa, the poem of Rukmimi and Krishna, gained considerable popularity in the Sadiya area and influenced its regional identity construction. Rukmiṇī, in this poem, was a daughter of king Bhīṣmaka"{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> మైయామర సత్రం ద్వారా అనిరుద్ధదేవుని ఆధ్వర్యంలో 17వ శతాబ్దంలో చాలామంది చుతియాలు ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD"/><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182"/> === మతపరమైన ఆచారాలు === చుతియా మత ఆచారాలలో సాంప్రదాయ జానపద ఆచారాలు, తంత్ర విధానాలు, వైష్ణవ ప్రభావాలు కలసి ఉంటాయి. 'కేసా-పంథి' వర్గం వారు జంతు బలులు, మద్యం నైవేద్యాలను వర్జిస్తారు; 'పోకా-పంథి' వర్గం వారు పాత బలి ఆచారాలను కొనసాగిస్తున్నారు. వివిధ రకాల సభాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు: దేవు-కుబేర్, డాంగోరియా సభ, అపేశ్వరి సభ, సువాసని పూజ మొదలైనవి.<ref name="auto"/> '''''దేవు-కుబేర్.''''' ఇది పితృదేవతల ఆరాధనతో కూడిన తంత్ర ఆచారం. కుబేరుడు, కుండి దేవుళ్ల పేరు మీద ప్రమిదలు వెలిగిస్తారు. ఇందులో బాతు మాంసం, సురా (చుజే), పిండి వంటలు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.<ref name="auto"/> '''''డాంగోరియా సభ.''''' గ్రామ దేవత అయిన 'డాంగోరియా' కోసం ఈ పూజ చేస్తారు. చెట్టు కింద ప్రమిదలు వెలిగించి తమలపాకులు, వక్కలు, పిండి వంటలు నైవేద్యంగా పెడతారు.<ref name="auto"/> '''''అపేశ్వరి సభ.''''' కేచైఖాతి స్వరూపమైన 'అపేశ్వరి ఐ' గౌరవార్థం ఈ పూజ చేస్తారు. గ్రామంలోని మహిళలు (గోపిణులు) గుండ్రంగా కూర్చుని అపేశ్వరి నామాలు పాడుతూ పిల్లల శ్రేయస్సు కోసం ప్రార్థిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/chutiaburanji|title=Chutia Buranji|date=23 June 2007|via=Internet Archive}}</ref> '''''సువాసని.''''' ఇంటి సంక్షేమం కోసం ఏప్రిల్-మే నెలల్లో రాత్రి వేళ ఈ పూజ చేస్తారు. పూజారి ద్వారా సువాసని దేవిని ఆవాహన చేసి, బాతు బలి ఇస్తారు. వైష్ణవ ప్రభావంతో చాలామంది బాతుకు బదులుగా బూడిద గుమ్మడికాయను ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref name="auto"/> == సంస్కృతి == === జీవిత చక్ర ఆచారాలు === చుతియాలు జననం, వివాహం, మరణం సంబంధిత అనేక ఆచారాలను పాటిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 106–124.</ref> గర్భధారణ సమయంలో 'పంచామృతం' నిర్వహించడం, శిశు జననం తర్వాత శుద్ధి కార్యక్రమాలు చేయడం పరిపాటి. వివాహాలలో 'బార్ బియా' (పెద్దలు కుదిర్చిన వివాహం), ప్రేమ వివాహాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. మరణించిన వారిని సాధారణంగా దహనం చేస్తారు; కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులలో ఖననం కూడా చేస్తారు. మరణాంతరం 11వ లేదా 13వ రోజున శ్రాద్ధ కర్మలు (కాజ్) నిర్వహిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle"/> === వ్యవసాయ ఆచారాలు === వ్యవసాయ చక్రంతో అనేక ఆచారాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వర్షాలు, మంచి దిగుబడి కోసం జేష్ఠ మాసంలో 'పానీ తులా బోర్సభ' చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture">{{cite journal |last1=Bharali |first1=Gitanjali |last2=Choudhury |first2=Gitanjali |title=A Study of the Cultural Heritage of Chutia: An Ethnic Tribe of Assam With special reference to Rituals related to Agriculture |journal=Journal of Emerging Technologies and Innovative Research |volume=11 |issue=12 |year=2024 |pages=h322–h327 |id=JETIR2412737}}</ref> వరి నాట్లు ప్రారంభించే రోజు 'నా భుయీ' జరుపుకుంటారు. కోతలు పూర్తయ్యాక 'నా ఖువా' పండుగ చేసుకుంటారు. ధాన్యాగారంలో ధాన్యం భద్రపరిచాక 'భరాలోత్ పిఠా దియా' ఆచారం నిర్వహిస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> తీవ్రమైన కరువు కాలంలో 'భేకులీర్ బియా' (కప్పల పెళ్లి) చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> === పండుగలు, బిహూ సంప్రదాయాలు === చుతియాలు అస్సాం యొక్క మూడు ప్రధాన బిహూ పండుగలను (బోహాగ్ బిహూ, కాటి బిహూ, మాఘ్ బిహూ) ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Richa-Bihu">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 146–154.</ref> బోహాగ్ బిహూ ఏడు రోజుల పాటు జరుగుతుంది: గరు బిహూ, మనుహ్ బిహూ, గొహాయిన్ బిహూ, డాంగోరియా/ఓజా బిహూ, లఖిమి/కుటుం బిహూ, దేవు/మేలా బిహూ, సాత్/చేరా బిహూ.<ref name="Richa-Bihu"/> ఇవే కాక చొతోర్ రాతి బిహూ, తోకా బిహూ, ధర్మ హుసోరీ, బార్ బిహూ వంటి ప్రత్యేక రకాలు ఉన్నాయి.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 197–212.</ref> === సాంప్రదాయ దుస్తులు === ==== పురుషుల దుస్తులు ==== [[File:Chutia men attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులలో చుతియా పురుషుడు]] పురుషుల దుస్తులలో 'చుతియా పగురి' (తలపాగా), 'చుతియా సులా' (చొక్కా), 'చురియా' (ధోతి), 'గమూసా' లేదా 'బిసువాన్' (కండువా), 'చేలేంగ్ చాదర్' (షాలువా), 'తంగాలి' (నడుము గుడ్డ) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Mahanta-attire">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=64–66}}</ref><ref name="Richa-attire">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 156–161.</ref> '''''చుతియా పగురి''''' రకాలు: క్సాత్ఫుల్ (సర్ప పాగ్), రోణువా (జుంగా పాగ్), ఏనాజోరి (బిహువాన్ పాగ్). పాతకాలపు భీష్మక్ నగర్, తామ్రేశ్వరి టెర్రకోట బింబాలలో ఈ తలపాగాలు కనిపిస్తాయి.<ref name="auto"/> '''''చురియా''''' మోకాళ్ల వరకు మాత్రమే ఉండే ధోతి. '''''తంగాలి''''' అనేది నడుముకు కట్టుకునే రంగుల పట్టీ.<ref name="auto"/> '''''బిసువాన్''''' అనేది పూల డిజైన్లు కలిగిన ప్రత్యేక గమూసా. ==== స్త్రీల దుస్తులు ==== [[File:A chutia girl in her traditional attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులు, ఆభరణాలలో చుతియా యువతి]] మహిళల దుస్తులు వయస్సు, వైవాహిక హోదాను బట్టి మారుతాయి. చిన్న పిల్లలు 'బైగా', 'మేఖెలా' ధరిస్తారు. రజస్వల అయిన తర్వాత నుండి పెళ్లి వరకు 'రిహా' (రొమ్ము చుట్టూ కట్టుకునే వస్త్రం) ధరిస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I0JJqJ761E4C&q=riha+breast+cloth&pg=PA55|title=Learning Geography By Stages Iv|first1=Late J.|last1=Fuste|first2=V. N.|last2=Nigam|date=23 June 2006|publisher=Pitambar Publishing|isbn=9788120906051|via=Google Books|access-date=19 June 2020|archive-date=19 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619204637/https://books.google.co.in/books?id=I0JJqJ761E4C&pg=PA55&lpg=PA55&dq=riha+breast+cloth&source=bl&ots=SelXgmJh0eW1Zik9Fh_S5VjuvdQsjnHqpFw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvmbiGho3qAhVaeX0KHQ0EC1MQ6AEwAXoECAcQAQ#v=onepage&q=riha+breast+cloth&f=false|url-status=live}}</ref> వివాహిత మహిళలు రొమ్ముల నుండి మోకాళ్ల కింద వరకు పొడవైన 'మేఖెలా' (మెథోని) కట్టుకుంటారు. తలకు 'గాథిగి' (కండువా) కట్టుకుంటారు. ఆభరణాలలో మదోలి, దుగ్దుగి, జున్‌బిరి, థురియా, గామ్-ఖారూ ముఖ్యమైనవి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=egG0RQ6JTRQC&q=dimasa+khadu&pg=PA111|title=Life Style, Indian Tribes: Locational Practice|first=Shiva Tosh|last=Das|date=23 June 1987|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788121200585|via=Google Books|access-date=17 June 2020|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617093339/https://books.google.co.in/books?id=egG0RQ6JTRQC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=dimasa+khadu&source=bl&ots=cpFFAELXrD&sig=ACfU3U2n_NZYom9ZGOv6tCHsW5E6AJxdNg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiZ6c_unYjqAhUIzDgGHXkdB84Q6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=dimasa+khadu&f=false|url-status=live}}</ref> పెళ్లిళ్ల సమయంలో వధువులు విశేషంగా అలంకరించిన 'సరుదొయ్ జాపీ' (సాంప్రదాయ గొడుగు/టోపీ) ధరిస్తారు.<ref name="Khanikar"/> === మౌఖిక సాహిత్యం === చుతియా సమాజంలో జానపద కథలు, గాథలు, జోలపాటలు, సామెతలు, పొడుపుకథలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. జపరా-జగధా, దేవోలారా మణి కొన్వార్ కథలు; రుక్మిణి, సతీ సాధని గాథలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.<ref name="Richa-oral">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 54–104.</ref> 'ఢోలోర్ మాలితా' అనేది డ్రమ్ వాయిద్యంతో పాడే ఒక రకమైన జానపద గేయం.<ref name="Richa-oral"/> === సంగీతం, నృత్యం === సాంప్రదాయ నృత్య రూపాలలో 'కుల బుర్హీ నాస్' (వివాహ సమయంలో వేసే హాస్య నృత్యం), 'పానీ తులా నాస్' (నీళ్లు తెచ్చేటప్పుడు చేసే నృత్యం) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-dance">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 187–212.</ref> మతపరమైన, రుతుపవన నృత్యాలలో 'ధర్మ హుసోరీ', 'చొతోర్ రాతి బిహూ', 'తోకా బిహూ', 'జాజా నృత్యం', 'రోణువా నృత్యం' (యుద్ధ నృత్యం) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-dance"/> వాయిద్యాలలో ఢోల్, పీపా, గగనా, సుతులీ, తోకా, బాహీ, దబా, తాళ్ ముఖ్యమైనవి. === భౌతిక సంస్కృతి, హస్తకళలు === వెదురు, ప్రబ్బలి, కలప, లోహాలతో వివిధ గృహోపకరణాలు తయారుచేస్తారు. చేపల వేటకు జకాయ్, ఖలాయ్, పోలో, సెపా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Richa-material">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 161–165.</ref> లోహ పాత్రలలో సొరాయ్, బన్బాతి, దేక్సీ, బాంకాహి ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-material"/> చేనేత మగ్గం (తాత్సాల్) పై దుస్తులు నేస్తారు. === నివాసాలు === చుతియా గ్రామాలు సాధారణంగా నదీ తీరాల్లో, వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. ఒక గ్రామంలో 60 నుండి 140 కుటుంబాలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Dutta, Sristidhar,''The Mataks and their kingdom'', p.45 |access-date=15 April 2020}}</ref> ఇంటి ఆవరణలో అతిథుల కోసం 'చోరా ఘర్', ముఖ్యమైన హాలు 'బార్ ఘర్', వంటగది 'మజియా ఘర్', ధాన్యాగారం 'భారాల్', పశువుల పాక 'గొహాలీ' ఉంటాయి.<ref name="Richa-housing">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 185–186.</ref> యువకులకు నైపుణ్యాలు నేర్పడానికి 'ఎలెంగ్ ఘర్' లేదా 'మరాంగ్ ఘర్' అనే సామాజిక భవనాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-housing"/> === ఆహార సంస్కృతి === వరి అన్నం ప్రధాన ఆహారం. పైతా భాత్ (చద్దన్నం), కోర్కోరా భాత్, చొరవ చేసిన అన్నం తింటారు. పిఠాలు, చిరుతిండిగా చిరా (అటుకులు), సందోహ్ (పేలాలు) తీసుకుంటారు.<ref name="Richa-food">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 177–184.</ref> వెదురు మొలకలు (బాహ్ గాజ్), పితికా (మాష్ చేసిన ఆహారం), ఖార్ (క్షార వంటకం), చేపల వంటకాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.<ref name="Richa-food"/> === సాంప్రదాయ ఆటలు === ప్రసిద్ధ ఆటలలో ఘిలా ఖేల్, ధోప్ ఖేల్ (హేతాలీ ఖేల్), మల్లా యోధ (కుస్తీ), నావో ఖేల్ (పడవల పోటీలు) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-games">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 170–176.</ref> == ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు == * సోనారామ్ చుతియా, వైష్ణవ పండితుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. * [[జయంతి చుతియా]], ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్త. * [[గుణరామ్ ఖనికార్]], ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మూలికా వైద్య నిపుణుడు. * సోనేశ్వర్ బోరా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ అస్సాం మంత్రి. * [[హేమోప్రభా చుతియా]], ప్రసిద్ధ చేనేత కళాకారిణి. * [[బిస్వజీత్ బోరా]], భారతీయ చలనచిత్ర దర్శకుడు. * [[అతుల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు, మంత్రి. * [[అజంతా నియోగ్]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యురాలు, ఆర్థిక మంత్రి. * [[బిమల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు. * సరత్ సైకియా, మాజీ శాసనసభ సభ్యుడు. * కృష్ణమణి చుతియా, ప్రసిద్ధ అస్సామీ గాయకుడు. * [[నోమల్ చంద్ర బోరా]], ప్రముఖ నరాల వైద్యుడు, GNRC ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు. * [[ఉద్ధబ్ భరాలీ]], ప్రసిద్ధ ఆవిష్కర్త. * [[నయన్మొణి సైకియా]], భారతీయ అంతర్జాతీయ లాన్ బౌల్స్ క్రీడాకారిణి. == మూలాలు == {{Reflist}} == గమనికలు == {{notelist}} == గ్రంథసూచి == {{refbegin}} * {{citation |first=S L |last=Baruah |title=A Comprehensive History of Assam |year=1986 |publisher=Munshiram Manoharlal}} * {{cite book |last=Khanikar |first=Surjyakanta |title=చుతియా జాతిర్ ఇతిహాస్ అరు లోక్-సంస్కృతి |year=1991 |language=as}} * {{cite journal |last=Prinsep |first=James |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1838 |volume=7}} * {{cite journal |last=Hannay |first=S.F |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1848}} * {{cite book |last=Baruah |first=Swarnalata |title=Chutia Jatir Buranji |date=2007}} * {{Citation |last=Bhattacharjee |first=J. B. |title=The Comprehensive History of Assam |volume=2 |pages=391–397 |year=1992}} * {{Cite thesis |last=Buragohain |first=Romesh |date=1988 |title=Ahom State Formation in Assam |degree=PhD}} * {{cite journal |last1=Acharyya |first1=Prarthana |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |year=2019 |title=Language vitality assessment of Deori |journal=Language Documentation & Conservation |volume=13 |pages=514–544}} * {{cite book |last=Gogoi |first=Jahnavi |title=Agrarian System of Medieval Assam |year=2002}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |title=The Ahom Political System |journal=Social Scientist |volume=11 |pages=3–34 |year=1983}} * {{Cite journal |last=Jacquesson |first=François |date=2008 |title=Discovering Boro-Garo |journal=History of an Analytical and Descriptive Linguistic Category}} * {{cite journal |last1=Jacquesson |first1=François |last2=van Breugel |first2=Seino |title=The linguistic reconstruction of the past: The case of the Boro-Garo languages |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |date=2017 |volume=40 |pages=90–122}} * {{Cite journal |last1=Kumar |first1=Vikrant |last2=Basu |first2=Debashis |last3=Reddy |first3=B Mohan |year=2004 |title=Genetic Heterogeneity in Northeastern India |journal=American Journal of Human Biology |volume=16 |pages=334–345}} * {{citation |first=Guptajit |last=Pathak |title=Assam's history and its graphics |year=2008}} * {{Cite book |last=Dalton |first=Edward Tuite |title=Descriptive Ethnology of Bengal |date=1872}} * {{cite journal |last1=Shin |first1=Jae-Eun |year=2020 |title=Descending from demons, ascending to kshatriyas |journal=The Indian Economic and Social History Review |volume=57 |pages=49–75}} * {{Citation |last=Dutta |first=Sristidhar |title=The Mataks and their Kingdom |year=1985}} * {{Citation |last=Nath |first=D |year=2013 |title=Early States in North East India |pages=24–49}} * {{Citation |last=Sarma |first=Benudhar |title=Maniram Dewan |year=1993}} * {{Citation |last=Hamilton |first=Francis |title=An Account of Assam |year=1940}} {{refend}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20141222114719/http://chutiajati.com/ చుతియా జాతి వెబ్‌సైట్] * [https://web.archive.org/web/20141222114352/http://www.telegraphindia.com/1121027/jsp/northeast/story_16125557.jsp#.VJfqUyAFoGA చుతియా చరిత్ర ప్రణాళిక] {{అస్సాం}} [[వర్గం:అస్సామీలు]] [[వర్గం:చుతియా సమాజం]] [[వర్గం:బోడో-కాచారీ]] [[వర్గం:అస్సాం తెగలు]] [[వర్గం:ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు]] ajirxq1vq7c28gomwosqgubs5smaa6l 4936793 4936792 2026-08-17T00:37:49Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు */ 4936793 wikitext text/x-wiki {{short description|ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జాతి సమూహం}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{Infobox ethnic group | group = చుతియా ప్రజలు | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg | caption = బిహు/బిసు పండుగ సమయంలో పిఠాలు తయారు చేస్తున్న చుతియా మహిళలు. | population = | popplace = ప్రధానంగా [[ఎగువ అస్సాం]], [[మధ్య అస్సాం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] జిల్లాలలో; అస్సాం అంతటా పట్టణ ప్రాంతాలు | languages = [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] | religions = [[హిందూమతం]] (ముఖ్యంగా [[ఏకశరణ ధర్మం]])<ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=182}}</ref><ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=403, 406–7}}</ref> | related = {{hlist|[[దిమాసా ప్రజలు|దిమాసా]], [[దేవోరీ ప్రజలు|దేవోరీలు]], [[సోనోవాల్ కాచారీలు]], [[మోరాన్ ప్రజలు|మోరాన్లు]]}} | footnotes = }} '''చుతియా ప్రజలు''' (లేదా ''సుతియా'') భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అస్సాం]]కు చెందిన ఒక జాతి సమూహం. వీరు చారిత్రకంగా చుతియా రాజ్యంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="ReferenceA">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 1523–24లో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం]] ఆక్రమించిన తర్వాత, చుతియా జనాభా ఎగువ అస్సాం<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287) Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"}}</ref> అలాగే మధ్య అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదురై స్థిరపడింది.<ref>"(T)he outer limit of Darrang district, in the western-most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century."{{harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> అస్సామీ ప్రజలు ఏర్పడటంలో ఉన్న ముఖ్య సమూహాలలో వీరు ఒకరు.<ref>"They [Chutias] posed a formidable barrier to Ahom expansion and growth as such, their annihilation and absorption by the Ahoms was the natural outcome. In the Ahomisation process, some of them became Ahom-chutiyas who were admitted into the higher offices in the Ahom government. The conquest and absorption of the Chutiyas were a shot in the arm in the Ahom state building process."{{harvcol|Buragohain|1988|p=70}}</ref><ref>"Many were the people throughout Assam who considered themselves “Chutiyas”, especially in Upper Assam, but they were considered to be an Assamese 'caste' since they were (and still are) quite indistinguishable from common Assamese people; actually, they were (and still are) one of those traditional groups of Assam that came to form the Assamese people." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 2004 జన్యు అధ్యయనంలో, "తెగ", "కుల" క్రమంలో చుతియా ప్రజలు అహోంలు, రాజ్‌బంషీలతో పాటు మధ్యస్థ స్థానంలో ఉన్నారని తేలింది.<ref>"The process of assimilation of some of the tribes in the caste hierarchy is probably reflected in the broad constellation of populations in the multidimensional plot (Fig. 3); on the one end it is the constellation of populations subscribing to the caste system, while the other end of the plot is the constellation of tribal groups. In between lie groups like the Rajbanshi, Chutiya, and Ahom, which were supposed to have undergone the process discussed above." {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=339}}</ref><ref>"The Chutia, Ahom, and Rajbanshis constitute a separate and compact cluster positioned in the center of MDS plot."{{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=341}}</ref> చారిత్రక చుతియాలు మొదట బోడో-కాచారీ సమూహానికి చెందినవారు.<ref name=":1">(M)embers of the Mataks like the Morans, Barahis, Kacharis and Chutiyas, being members of the great Bodo family, had allied religious beliefs and customs. All of them worshipped a Primodial male deity and a Primodial female deity, and all of them were animist.{{harvcol|Dutta|1985|pp=48}}</ref> వీరిలో కొంత షాన్ మిశ్రమం ఉన్నట్లు భావిస్తారు;<ref>"From the physical appearance of the Chutiyas, Gait opinies "they have in their frames a considerable infusion of Shan blood...." This may be possible because the Chutiyas were the next neighbours of the Shans of southeast Asia"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref> అయినప్పటికీ, వీరి పాలక కుటుంబాలు ప్రారంభంలో [[మాతృస్వామ్యం|మాతృస్వామ్య]] వ్యవస్థకు చెందినవని లేదా పూర్తిగా పితృస్వామ్య వ్యవస్థ కాదని అంచనా వేశారు.<ref>"The epigraphic record of Satyanārāyaṇa, whose lineage is named in reference to his maternal uncle, is therefore significant. It may constitute evidence of matrilineality of the Sadiya-based Chutiya ruling family, or that their system was not exclusively patrilineal."{{harvcol|Shin|2020|p=54}}</ref> చుతియా ప్రజలు చుతియా రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు,<ref>"The frequent appearance of Vaiṣṇava brahmins in the Chutiya royal grants shows their enhanced presence in the court and rural society" {{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref><ref>{{harv|Dutta|1985|p=29}}</ref> అలాగే ఆ తర్వాత ఏకశరణ ధర్మం ద్వారా [[సంస్కృతీకరణ]] చెందారు.<ref>"(A)fter the sixteenth century with the advent of the neo-Vaiṣṇava movement of Śankaradeva which brought about a profound change in the cultural and historical consciousness of the local population, including the Chutiyas."{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> వీరు ఇతర సమూహాలతో, ముఖ్యంగా అహోంలతో కలిసిపోయారు.<ref>" While the Ahom has a subdivision called "Chutia", the Chutia have a section known as "Ahom". {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=337}}</ref> చుతియా సమాజాన్ని భారత ప్రభుత్వం ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (OBC) గా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI/925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|title=Central List of OBCs |date=9 Jan 2015 |website=National Commission for Backward Classes |access-date=23 June 2021|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226204126/http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI%2f925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|url-status=dead }}</ref> ప్రస్తుతం చుతియా సమాజాన్ని భారత షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితాలో చేర్చడానికి ఒక రాజకీయ ఉద్యమం జరుగుతోంది.<ref>"Modern Chutiyas, who would be very pleased to be registered as a schedule tribe, have now and then used Brown's book (or at least its title) as a political weapon. The Deoris, on the contrary, are not happy with this unfortunate misunderstanding, because they hope their smaller tribe will not be merged into the much larger Chutiya group." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> బ్రిటీష్ పాలనా కాలంలో, ఎగువ అస్సాంలో (కాళియాబోర్ తూర్పున) చుతియా సమాజం రెండవ అతిపెద్ద జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>"In the parts east from Kaliabor, the tribe next most numerous is called Chutiya."{{harv|Hamilton|1940|p=53}}</ref> నేడు, వీరిలో ఎక్కువ మంది ఎగువ అస్సాం ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, అలాగే దర్రాంగ్, నాగావ్, ఉత్తర గువహాటి (ముఖ్యంగా చాంగ్సారీ, రంగ్మహల్), బరాక్ వ్యాలీలలో గణనీయమైన జనాభా ఉన్నారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=42}}</ref> == పేర్లు == ''చుతియా'' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో కచ్చితంగా తెలియదు: చుతియా రాజ్యాన్ని అహోం భాషలోని బురంజీలలో ''తియోరా'' అని పిలిచారు, కాగా [[అస్సామీ భాష]] బురంజీలలో ''చుతియా'' అని ఉపయోగించారు.<ref name="ReferenceA"/> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === చుతియా ప్రజల నమోదు చేయబడిన చరిత్ర తూర్పు [[బ్రహ్మపుత్ర లోయ]], ముఖ్యంగా సదియా ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తరువాతి కాలంలో చుతియా రాజ్యానికి రాజకీయ కేంద్రంగా మారింది. సదియా ప్రాంతంలో ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలోనే ఇటుక నిర్మాణాలు జరిగాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి: 2024 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, ప్రతీమగఢ్, పదుమ్ పుఖురీ వద్ద లభించిన ఇటుకలు 7వ నుండి 10వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందినవని తేలింది.<ref name="Saikia2024">{{cite journal |last1=Saikia |first1=Raktim Ranjan |last2=Taye |first2=Chaitra Dhar |last3=Amin |first3=Nurul |last4=Konwar |first4=Sorat |last5=Panzeri |first5=Laura |last6=Galli |first6=Anna |title=Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History |journal=Applied Sciences |volume=14 |issue=14 |year=2024 |page=6271 |doi=10.3390/app14146271 |doi-access=free}}</ref> ఇది చుతియా పాలకుల కాలానికి కంటే ముందటిది కాబట్టి, ఇది ఈ ప్రాంతంలోని ప్రారంభ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ''[[కాళికా పురాణం]]''లో చెప్పబడిన పవిత్ర భౌగోళికంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. సదియాలోని తామ్రేశ్వరితో గుర్తుపట్టబడిన దిక్కరవాసిని, [[కామరూప]] తూర్పు సరిహద్దుగా ఉంది. జై-ఈన్ షిన్ పేర్కొన్న ప్రకారం, ప్రస్తుత గువహాటి సమీపంలోని లలితాకంత నుండి తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాన్ని ''[[కిరాతులు|కిరాతుల]]'' భూమిగా వర్ణించారు. ఇది బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని టిబెటో-బర్మన్ ప్రజలతో అనుబంధం కలిగి ఉంది. లలితాకంత నుండి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతం బ్రాహ్మణ సమూహాల సమాజంగా చిత్రీకరించబడింది.<ref name="Shin2018Kamarupa">{{cite book |last=Shin |first=Jae-Eun |chapter=Region Formed and Imagined: Reconsidering Temporal, Spatial and Social Context of Kāmarūpa |editor1-last=Dzüvichü |editor1-first=Lipokmar |editor2-last=Baruah |editor2-first=Manjeet |title=Modern Practices in North East India: History, Culture, Representation |publisher=Routledge |location=London and New York |year=2018 |pages=39–40}}</ref>{{sfn|Dutta|1985|pp=29–31}} === చుతియా రాజ్యం === ఈ తూర్పు ప్రాంతీయ పరిసరాలలో చుతియా రాజ్యం రూపుదిద్దుకుంది. 14వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సధయాపురం లేదా స్వధయాపురం (ప్రస్తుత సదియా) కేంద్రంగా పాలించిన పాలకుల తామ్రశాసనాలు లభించాయి.{{sfn|Shin|2020|pp=52–53}} చుతియా రాజ్యం తదనంతరం ఈశాన్య భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది; అమలేందు గుహా వివరణ ప్రకారం, 15వ శతాబ్దానికి గిరిజన రాజకీయ వ్యవస్థలలో చుతియాలు అత్యంత అభివృద్ధి చెందినవారు.<ref>"The period from 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutia, the Tai-ahom, the Koch, the Dimasa, the Tripuri, the Meithei, the Khasi and the Pamar- all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century....The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutias." {{harvcol|Guha|1983|p=5}}</ref> ఈ రాజ్యం ఉన్న వ్యూహాత్మక ప్రాంతం వలన అస్సాం, టిబెట్, దక్షిణ చైనాల మధ్య జరిగే వ్యాపారాన్ని వీరు నియంత్రించగలిగారు.<ref>{{harvcol|Saikia|2004|p=8}}</ref> శాసనాల ద్వారా తెలిసిన తొలి పాలకులలో నందిన్ (నంది లేదా నందీశ్వర) ఒకరు. ధేనుఖాన తామ్రశాసనంలో ఈయన్ని సధయాపురం ప్రభువుగా వర్ణించారు. ఈయన భార్య దైవకి, వారి కుమారుడు ''సత్యనారాయణ''.{{sfn|Shin|2020|pp=53–54}} సత్యనారాయణ తల్లితరఫు సంబంధాలకు ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా చుతియా పాలక కుటుంబం మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను అనుసరించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Shin|2020|p=54}} ఈ శాసనాలు స్థానిక పాలకులు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో హిందూమతాన్ని స్వీకరించారని సూచిస్తున్నాయి.<ref>"Given these Puranic traditions, the rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa. Their worship of Kṛṣṇa was evident in the invocation of Vāsudeva (the son of Vasudeva, namely Kṛṣṇa) at the beginning of the Dhenukhana inscription. This attempt, however, had its own limitations due to their autochthonous background." {{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> ఈ రాజ్యం సదియా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో విస్తరించింది. దీని ప్రాంతం ప్రస్తుతం [[లఖింపూర్ జిల్లా]], [[ధేమాజీ జిల్లా]], తిన్సుకియా జిల్లా, దిబ్రూగఢ్ జిల్లా, [[విశ్వనాథ్ జిల్లా]]ల పరిధిలో ఉంది.<ref>"N.N Acharyya, are of the opinion that the Chutiya kingdom extended up to Viswanath in the present Darrang district of Assam." {{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref><ref>"If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers extended as far as the outer limit of Darrang district, to the westernmost extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century." {{harvcol|Shin|2020|pp=52–53}}</ref> అలాగే [[శివసాగర్ జిల్లా]]లోని కొన్ని భాగాలు ఇందులో ఉండేవి.<ref>"..the Chutiya kingdom was bound by the Himalayas on the north, river Burhi Dihing on the south, Patkai ranges on the east and Bharali river in the west"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>"About 250 years ago the Dihing (present Burhi-Dihing) flowed westerly through Sivsagar district to meet the Brahmaputra at the extreme western point of Majuli island (Sarma and Goswami, 2007). Over the centuries, the river Dihing has changed its courses many times...We find the earliest historical records of the valley after the coming of the Ahoms as the Buranjis or the Ahom chronicles mention about the conflict between the Ahoms and the Chutiyas on the bank of the river Dihing. The Satsari Asom Buranji refers to the Ahom-Chutiya conflict over the matter of fishing rights in the river Dihing which ultimately led to the annexation of the entire Chutiya territory upto Sadiya by the Ahoms during the reign of Suhungmung (p.56). However, it was only in the second decade of the sixteenth century, the area was brought under the control of the Ahoms and before that the whole territory of present-day Dibrugarh was under the Chutiyas."{{harvcol|Bhuyan|2023|p=532}}</ref> [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని మైదాన, కొండ ప్రాంతాలు కూడా ఇందులో భాగమే.<ref>{{harvcol|Shin|2020|p=57}}</ref><ref>"In the main, however, their territory was confined to the river valleys of the Suvansiri, Brahmaputra, Lohit, and the Dihing and hardly extended to the hills at its zenith."{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref> 1524 లో సుహుంగ్ముంగ్ పాలనా కాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం|అహోంలు]] ఆక్రమించారు. ఆ సమయానికే గణనీయమైన హిందూకరణ జరిగింది. భీష్మక్ నగర్ వద్ద శ్రీశ్రీ లక్ష్మీనారాయణ పేరుతో ఉన్న ఇటుక లభించింది.<ref>"Based on an inscribed brick with the name of Śrīśrī-Lakṣmīnārāyaṇa, discovered from the ruins of the forts in Bhismaknagar, it is assumed that Chutiya king Lakṣmīnārāyaṇa of the early fifteenth century had his capital in the area. The paleographical analysis of the inscription supports this dating." {{harvcol|Shin|2020|p=56}}</ref> === విలీన తదనంతర కాలం === విలీనం తరువాత, మాజీ రాజధాని ప్రాంతమైన సధయాపురం అహోం రాజ్యంలో 'సదియా-ఖోవా గోహైన్' పరిపాలన కింద ఒక సరిహద్దు ప్రాంతంగా మారింది. అహోం రాజులు తిరుగుబాట్లను నిరోధించడానికి చుతియా ప్రభువులను రాజ్యం నలుమూలలా చెల్లాచెదురుగా స్థిరపరిచారు.<ref>"Suhunmung scattered the Chutiya nobles in different parts of the kingdom, so as to prevent an organised rebellion from them"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> అలాగే కళాకారులు, సాధారణ ప్రజలను ఎగువ అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించారు.{{efn|The chronicles record, for example, that after the conquest blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital and other settlements.<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287}} Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"</ref>}} తరువాతి కాలంలో చుతియాలు అస్సామీ సమాజంలో విలీనమవుతూనే తమ ప్రత్యేక గుర్తింపును నిలబెట్టుకున్నారు. ఆనాటికే హిందూమతాన్ని స్వీకరించిన వారిని 'హిందూ చుతియాలు'గా పిలిచేవారు.<ref name="ReferenceB">"A section of Chutias who came identified as Hindu-Chutiyas was Aryanised at a very early period"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–30}}</ref><ref name="ReferenceC">"(The) Hindu Chutia finally lost almost all tribal identities" {{harvcol|Nath|2013|p=34}}</ref> ఆ ప్రక్రియకు దూరంగా ఉన్నవారు 17వ శతాబ్దం నుండి మైయామర సత్రం ద్వారా ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD">"Those Chutias, who were not Hinduised and lived in the neighbourhood of the Mayamara Satra, accepted initiation from its Mahanta"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–31}}</ref> అహోం పరిపాలనా వ్యవస్థలో చేరి, వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్న వారిని 'అహోం చుతియాలు' అని పిలిచేవారు. == భాష == {{Infobox language | name = చుతియా | familycolor = sino-tibetan | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | extinct = ? | ethnicity = చుతియా | states = [[భారతదేశం]] | region = [[అస్సాం]] | iso3 = none }} చుతియా ప్రజలు నేడు [[అస్సామీ భాష]] మాట్లాడతారు. వారు పూర్వం మాట్లాడిన టిబెటో-బర్మన్ భాష కాలక్రమేణా కనుమరుగైంది.{{sfn|Shin|2020|p=51}}{{sfn|Jacquesson|van Breugel|2017|p=100}} 19వ, 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ పరిశోధకులు డేవోరీ భాషను చుతియా మూల భాషగా భావించారు.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|p=516}} అయితే ఆధునిక భాషాశాస్త్ర అధ్యయనాల ప్రకారం, నేటి డేవోరీ భాష మాట్లాడే డేవోరీ సమాజం, అస్సామీ మాట్లాడే చుతియా సమాజం విభిన్నమైనవి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} చారిత్రకంగా డేవోరీలు చుతియాల పూజారి వర్గానికి చెంది ఉండవచ్చని, తరువాత వేర్వేరు ప్రాంతాలలో నివసించడం వల్ల భాష, సంస్కృతులు వేరయ్యాయని భావిస్తున్నారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 44–47.</ref> డేవోరీలలో 'దిబోంగియా' వర్గం మాత్రమే తమ స్వంత భాషను నిలబెట్టుకుంది. బర్గోయాన్, తెంగాపనియా వర్గాలు అస్సామీ భాషకు మారాయి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} == సమాజం == === సామాజిక జీవితం === చుతియా ప్రజలు సాధారణంగా ఉమ్మడి కుటుంబాలలో నివసిస్తారు. కొన్ని ఉమ్మడి కుటుంబాలలో వంద మంది కంటే ఎక్కువ మంది సభ్యులు ఉండేవారు. తండ్రి కుటుంబ పెద్దగా ఉంటాడు; ఆయన లేని పక్షంలో తల్లి కుటుంబ బాధ్యతలు చేపడుతుంది.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', p. 52.</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వివాహాలు, ఇతర కార్యక్రమాలలో పరస్పర సహకారం అందించుకునే పద్ధతి ఉండేది. దీనిని 'హేజారీ' లేదా 'హౌరీ' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=144}}</ref> [[File:Faces of Chutia, Kachari and Ahom men, 1900.jpg|thumb|1900 నాటి ఫోటో: మధ్యలో చుతియా వ్యక్తి ముఖచిత్రం.]] === వంశాలు (ఖెల్‌లు) === చుతియా సమాజం అనేక వంశాలు లేదా 'ఖెల్'లుగా విభజించబడింది. వీటిలో కొన్ని: 'బురుక్', 'బిహియా', 'బెబెజియా', 'లోఫాయ్', 'బోరాహి', 'లహావాల్', 'ఫెసువాల్', 'ఉతా', 'హార్', 'మేలెంగ్', 'లావో-పియా', 'సేసా-ఘరియా', 'కాంతోక్', 'దోయ్‌చుంగ్', 'దిహా', 'సాలికి', 'బారువాతి', 'బాఘ్సువా', 'దిహింగ్-గోయా'.<ref name="Richa-clans">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 49–51.</ref> ఈ వంశాలలో కొన్ని ప్రత్యేక వృత్తులతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవి. ఉదాహరణకు బిహియా వంశస్తులు విషప్రయోగాలు, వేటతో; సాలికి వంశస్తులు గోరింకలకు శిక్షణ ఇవ్వడంతో; బురుక్ వంశస్తులు తాళ్ల తయారీతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు.<ref name="Richa-clans"/> బురుక్ వంశస్తులు మేక మాంసం, సొరకాయ తినడం నిషేధంగా భావించేవారు.<ref>{{cite book |editor-last1=Barua |editor-first1=Swarnalata |editor-last2=Nath |editor-first2=Damburudhar |title=চুতীয়া জাতিৰ বুৰঞ্জী |trans-title=History of the Chutia Community |year=2007 |page=260 |language=as |url=https://archive.org/details/chutiaburanji |quote=বুৰুক খেলৰ মানুহে ছাগলী আৰু জাতিলাও নেখায়।}}</ref> వృత్తిపరమైన సంఘాలను కూడా ఖెల్ అని పిలిచేవారు. సోనారీ (స్వర్ణకారులు), తాంతి (నేత కార్మికులు), కమార్ (కమ్మరులు), ఖనికర్ (శిల్పులు) వంటి వృత్తి ఖెల్‌లలో పరస్పర వివాహాలపై ఆంక్షలు ఉండేవి కావు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=148}}</ref> === చారిత్రక వర్గాలు === చుతియా రాజ్యాధిపత్యం అంతరించిన తరువాత, మతం, ఆచారాలు, వివాహ సంబంధాల ఆధారంగా వివిధ వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి.{{Harvcol|Pathak|2008|p=82}} '''''హిందూ చుతియాలు.''''' వీరు వైష్ణవ మతాన్ని స్వీకరించిన పెద్ద సమూహం. వీరిలో తీవ్రమైన నియమాలు పాటించే వారిని 'కేసా-పంథి' అని, పాత గిరిజన ఆచారాలను కూడా కొనసాగించే వారిని 'పోకా-పంథి' అని పిలుస్తారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=215}}</ref> '''''అహోం చుతియాలు.''''' అహోంలతో వివాహ సంబంధాలు కలిగి ఉండి, అహోం పరిపాలన, సామాజిక జీవనంలో విలీనమైన వారిని అహోం చుతియాలు అంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924071145522|title=Census of India, 1901|date=23 June 1901|publisher=Bombay : Govt. Central Press|via=Internet Archive}}</ref> అహోం పరిపాలనలో వీరు అనేక ముఖ్య పదవులను నిర్వహించారు.{{efn|Examples recorded in historical sources include Langi Panisiya Borphukan,<ref>"Langi Panisiya, the first Borphukan, was a Chutiya by caste"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> Rupchandra Borbarua,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32.</ref> Kirtichandra Borbarua, Piyoli Borphukan, Badanchandra Borphukan, Piksai Chetia Borphukan,<ref>Barbarua, Hiteswar, ''Ahomar Din'', p.579.</ref> Phrasenmung Borgohain under Suhungmung,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.31, "Phrasenmung con tun cham pai luk Tiura"</ref> Thumlung Borgohain under Rudra Singha,<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=''Chao-Thumlung Borgohain of a Tiura (Tai word for Chutia) family.'' |access-date=11 June 2020 |archive-date=11 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> Banrukia Gohain under Susenpha and Banlungia Gohain under Rudra Singha<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32, "Thaomung Banlung cham pai luk Tiora"</ref> and many more.}} '''''బోరాహి చుతియాలు.''''' బోరాహి చుతియాలు కొన్ని ప్రత్యేక ఆచారాలు కలిగిన వర్గం. చుతియాలు మృతదేహాలను ఆరు పొరల కట్టెలతో దహనం చేస్తే, బోరాహీలు ఏడు పొరలు ఉపయోగించేవారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=38}}</ref> '''''మిరి చుతియాలు.''''' అహోం దండయాత్రల సమయంలో మిరి కొండల వైపు వెళ్ళి, మిసింగ్ ప్రజలతో కలిసిపోయిన వారిని మిరి చుతియాలు అంటారు.<ref>Medak, Katiram, “মেদক বংশৰ পৰিচয় আৰু পৰম্পৰা”, p.11.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&q=Miri+Chutiya&pg=PA6|title=Contemporary Political Leadership in India: Sharad Pawar, the Maratha legacy|first1=Shiri Ram|last1=Bakshi|first2=Sita Ram|last2=Sharma|first3=S.|last3=Gajrani|date=23 June 1998|publisher=APH Publishing|isbn=9788176480086|via=Google Books|access-date=16 August 2019|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125051/https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=chutiya+tribe+customs&source=bl&ots=wgEjVgb9Lw&sig=ACfU3U31PYmJoCwH4pVRyh5-B2uIzm4QhQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjT0ZHI_cPgAhXbfX0KHbx3CEM4ChDoATAEegQICRAB#v=onepage&q=chutiya+tribe+customs&f=false|url-status=live}}</ref> === సాంప్రదాయ వృత్తులు === చుతియా సమాజంలో శ్రమ విభజన చక్కగా ఉండేది. స్వర్ణకారులను 'సోనారీ', ఉప్పు సేకరించేవారిని 'లోన్‌పురియా', నేత కార్మికులను 'తాంతి', తోలు పని చేసేవారిని 'సోమార్' అని పిలిచేవారు.<ref name="Mahanta-occupations">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=144–146}}</ref> ఇవే కాకుండా వెండి పని చేసే 'రూపావాల్', పడవల తయారీదారులు 'ఖనికర్', కంచు పాత్రల తయారీదారులు 'కోహార్', కమ్మరులు 'కమార్', కుమ్మరులు 'కుమార్', రాతి పని చేసే 'శిల్-కటియా', జాపీల తయారీదారులు 'జాపీ-హాజియా' వంటి వృత్తి సమూహాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-occupations">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 40–42.</ref> నదుల ఇసుక నుండి బంగారాన్ని సేకరించే సోనోవాల్ వర్గం కూడా ఉండేది.<ref name="Mahanta-occupations"/> == మతం == [[File:Dharma Husori.jpg|thumb|తిన్సుకియా జిల్లా బోర్గావ్‌లో చుతియా ధర్మ హుసోరీ ప్రదర్శన]] === సాంప్రదాయ మతం === చుతియాలు ఆది పురుష దేవత, ఆది శక్తి దేవతలను పూజించేవారు. పురుష దేవతను 'కుండిమామ', 'బాలియా-బాబా' లేదా 'పిషా-దేమా' అని పిలిచేవారు. ఇది కాచారీలలో 'బాతౌ' దేవుడితో సమానం.<ref>"The male deity was called by the Kacharis as Bathou, Bathou Brai, and by the Chutiyas as Kundimama, Balia-Baba or Pisha-dema"{{harvcol|Dutta|1985|pp=48–49}}</ref> స్త్రీ దేవతను 'కేచైఖాతి' లేదా 'పిషా-సి' అని పిలిచేవారు.<ref>"The Primordial female deity was called by Kacharis as Ai-Deo, Kamakhi Kamlakhi, etc., and by the Chutiyas as Pisha-si, Kechaikhati etc."{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> కేచైఖాతి దేవి ఆరాధన ఇతర బోడో-కాచారీ సమూహాలలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |title=Kechai Khati worshipped by Bodo-kacharis |access-date=18 September 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019223301/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |url-status=live }}</ref> ఈ దేవి ఆరాధన కార్యక్రమాలను డేవోరీ పూజారులు నిర్వహించేవారు.<ref>"All these Bodo tribes had their own respective priests called Deoris"{{harvcol|Dutta|1985|p=50}}</ref> మరొక దివ్య జంట 'బురా', 'బురీ' (ముసలి దంపతులు). తరువాతి కాలంలో వీరు శివుడు, పార్వతులుగా హిందూకరణ చెందారు.<ref>"The Chutiyas, for example worshipped the Primordial parents Gira-Girasi or Bura Buri, which were later Hinduised as Siva and Sakti"{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> చుతియాల సాంప్రదాయ పూజా స్థలాలను 'సాల్' అంటారు. సదియా ప్రాంతంలో నాలుగు ప్రధాన సాల్‌లు ఉన్నాయి: బుర్హా-బుర్హీ సాల్, బాలియా బాబా సాల్, పాతార్ సాల్, తామ్రేశ్వరి లేదా కేచైఖాతి సాల్. పూజల సమయంలో డేవోరీ పూజారులు మాత్రమే గర్భగుడిలోకి వెళతారు. 'తంగ్లతి' ఆకులను పవిత్రంగా భావించి భక్తులకు తిలకంగా పెడతారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 213–214.</ref> === సంస్కృతీకరణ === రాజ్యంలో బ్రాహ్మణుల రాకతో రాజుల హిందూకరణ జరిగింది. చుతియా పాలకులు తమను అసురుల వంశస్థులుగా చెప్పుకున్నారు.<ref>"(T)he rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa."{{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182">{{harvcol|Baruah|1986|p=182}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో శ్రీమంత శంకరదేవుడు ప్రారంభించిన [[ఏకశరణ ధర్మం]] వ్యాప్తితో, సదియా ప్రాంతం రుక్మిణి, భీష్మకుల కథతో ముడిపడింది. శంకరదేవుని 'రుక్మిణీ హరణ' కావ్యం వల్ల స్థానిక ప్రాంతాలు భీష్మకుని విదర్భ రాజ్యంతో అనుసంధానించబడ్డాయి.<ref>"Among many works of Śaṅkaradeva, the Rukmiṇiharaṇa, the poem of Rukmimi and Krishna, gained considerable popularity in the Sadiya area and influenced its regional identity construction. Rukmiṇī, in this poem, was a daughter of king Bhīṣmaka"{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> మైయామర సత్రం ద్వారా అనిరుద్ధదేవుని ఆధ్వర్యంలో 17వ శతాబ్దంలో చాలామంది చుతియాలు ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD"/><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182"/> === మతపరమైన ఆచారాలు === చుతియా మత ఆచారాలలో సాంప్రదాయ జానపద ఆచారాలు, తంత్ర విధానాలు, వైష్ణవ ప్రభావాలు కలసి ఉంటాయి. 'కేసా-పంథి' వర్గం వారు జంతు బలులు, మద్యం నైవేద్యాలను వర్జిస్తారు; 'పోకా-పంథి' వర్గం వారు పాత బలి ఆచారాలను కొనసాగిస్తున్నారు. వివిధ రకాల సభాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు: దేవు-కుబేర్, డాంగోరియా సభ, అపేశ్వరి సభ, సువాసని పూజ మొదలైనవి.<ref name="auto"/> '''''దేవు-కుబేర్.''''' ఇది పితృదేవతల ఆరాధనతో కూడిన తంత్ర ఆచారం. కుబేరుడు, కుండి దేవుళ్ల పేరు మీద ప్రమిదలు వెలిగిస్తారు. ఇందులో బాతు మాంసం, సురా (చుజే), పిండి వంటలు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.<ref name="auto"/> '''''డాంగోరియా సభ.''''' గ్రామ దేవత అయిన 'డాంగోరియా' కోసం ఈ పూజ చేస్తారు. చెట్టు కింద ప్రమిదలు వెలిగించి తమలపాకులు, వక్కలు, పిండి వంటలు నైవేద్యంగా పెడతారు.<ref name="auto"/> '''''అపేశ్వరి సభ.''''' కేచైఖాతి స్వరూపమైన 'అపేశ్వరి ఐ' గౌరవార్థం ఈ పూజ చేస్తారు. గ్రామంలోని మహిళలు (గోపిణులు) గుండ్రంగా కూర్చుని అపేశ్వరి నామాలు పాడుతూ పిల్లల శ్రేయస్సు కోసం ప్రార్థిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/chutiaburanji|title=Chutia Buranji|date=23 June 2007|via=Internet Archive}}</ref> '''''సువాసని.''''' ఇంటి సంక్షేమం కోసం ఏప్రిల్-మే నెలల్లో రాత్రి వేళ ఈ పూజ చేస్తారు. పూజారి ద్వారా సువాసని దేవిని ఆవాహన చేసి, బాతు బలి ఇస్తారు. వైష్ణవ ప్రభావంతో చాలామంది బాతుకు బదులుగా బూడిద గుమ్మడికాయను ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref name="auto"/> == సంస్కృతి == === జీవిత చక్ర ఆచారాలు === చుతియాలు జననం, వివాహం, మరణం సంబంధిత అనేక ఆచారాలను పాటిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 106–124.</ref> గర్భధారణ సమయంలో 'పంచామృతం' నిర్వహించడం, శిశు జననం తర్వాత శుద్ధి కార్యక్రమాలు చేయడం పరిపాటి. వివాహాలలో 'బార్ బియా' (పెద్దలు కుదిర్చిన వివాహం), ప్రేమ వివాహాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. మరణించిన వారిని సాధారణంగా దహనం చేస్తారు; కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులలో ఖననం కూడా చేస్తారు. మరణాంతరం 11వ లేదా 13వ రోజున శ్రాద్ధ కర్మలు (కాజ్) నిర్వహిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle"/> === వ్యవసాయ ఆచారాలు === వ్యవసాయ చక్రంతో అనేక ఆచారాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వర్షాలు, మంచి దిగుబడి కోసం జేష్ఠ మాసంలో 'పానీ తులా బోర్సభ' చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture">{{cite journal |last1=Bharali |first1=Gitanjali |last2=Choudhury |first2=Gitanjali |title=A Study of the Cultural Heritage of Chutia: An Ethnic Tribe of Assam With special reference to Rituals related to Agriculture |journal=Journal of Emerging Technologies and Innovative Research |volume=11 |issue=12 |year=2024 |pages=h322–h327 |id=JETIR2412737}}</ref> వరి నాట్లు ప్రారంభించే రోజు 'నా భుయీ' జరుపుకుంటారు. కోతలు పూర్తయ్యాక 'నా ఖువా' పండుగ చేసుకుంటారు. ధాన్యాగారంలో ధాన్యం భద్రపరిచాక 'భరాలోత్ పిఠా దియా' ఆచారం నిర్వహిస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> తీవ్రమైన కరువు కాలంలో 'భేకులీర్ బియా' (కప్పల పెళ్లి) చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> === పండుగలు, బిహూ సంప్రదాయాలు === చుతియాలు అస్సాం యొక్క మూడు ప్రధాన బిహూ పండుగలను (బోహాగ్ బిహూ, కాటి బిహూ, మాఘ్ బిహూ) ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Richa-Bihu">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 146–154.</ref> బోహాగ్ బిహూ ఏడు రోజుల పాటు జరుగుతుంది: గరు బిహూ, మనుహ్ బిహూ, గొహాయిన్ బిహూ, డాంగోరియా/ఓజా బిహూ, లఖిమి/కుటుం బిహూ, దేవు/మేలా బిహూ, సాత్/చేరా బిహూ.<ref name="Richa-Bihu"/> ఇవే కాక చొతోర్ రాతి బిహూ, తోకా బిహూ, ధర్మ హుసోరీ, బార్ బిహూ వంటి ప్రత్యేక రకాలు ఉన్నాయి.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 197–212.</ref> === సాంప్రదాయ దుస్తులు === ==== పురుషుల దుస్తులు ==== [[File:Chutia men attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులలో చుతియా పురుషుడు]] పురుషుల దుస్తులలో 'చుతియా పగురి' (తలపాగా), 'చుతియా సులా' (చొక్కా), 'చురియా' (ధోతి), 'గమూసా' లేదా 'బిసువాన్' (కండువా), 'చేలేంగ్ చాదర్' (షాలువా), 'తంగాలి' (నడుము గుడ్డ) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Mahanta-attire">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=64–66}}</ref><ref name="Richa-attire">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 156–161.</ref> '''''చుతియా పగురి''''' రకాలు: క్సాత్ఫుల్ (సర్ప పాగ్), రోణువా (జుంగా పాగ్), ఏనాజోరి (బిహువాన్ పాగ్). పాతకాలపు భీష్మక్ నగర్, తామ్రేశ్వరి టెర్రకోట బింబాలలో ఈ తలపాగాలు కనిపిస్తాయి.<ref name="auto"/> '''''చురియా''''' మోకాళ్ల వరకు మాత్రమే ఉండే ధోతి. '''''తంగాలి''''' అనేది నడుముకు కట్టుకునే రంగుల పట్టీ.<ref name="auto"/> '''''బిసువాన్''''' అనేది పూల డిజైన్లు కలిగిన ప్రత్యేక గమూసా. ==== స్త్రీల దుస్తులు ==== [[File:A chutia girl in her traditional attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులు, ఆభరణాలలో చుతియా యువతి]] మహిళల దుస్తులు వయస్సు, వైవాహిక హోదాను బట్టి మారుతాయి. చిన్న పిల్లలు 'బైగా', 'మేఖెలా' ధరిస్తారు. రజస్వల అయిన తర్వాత నుండి పెళ్లి వరకు 'రిహా' (రొమ్ము చుట్టూ కట్టుకునే వస్త్రం) ధరిస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I0JJqJ761E4C&q=riha+breast+cloth&pg=PA55|title=Learning Geography By Stages Iv|first1=Late J.|last1=Fuste|first2=V. N.|last2=Nigam|date=23 June 2006|publisher=Pitambar Publishing|isbn=9788120906051|via=Google Books|access-date=19 June 2020|archive-date=19 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619204637/https://books.google.co.in/books?id=I0JJqJ761E4C&pg=PA55&lpg=PA55&dq=riha+breast+cloth&source=bl&ots=SelXgmJh0eW1Zik9Fh_S5VjuvdQsjnHqpFw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvmbiGho3qAhVaeX0KHQ0EC1MQ6AEwAXoECAcQAQ#v=onepage&q=riha+breast+cloth&f=false|url-status=live}}</ref> వివాహిత మహిళలు రొమ్ముల నుండి మోకాళ్ల కింద వరకు పొడవైన 'మేఖెలా' (మెథోని) కట్టుకుంటారు. తలకు 'గాథిగి' (కండువా) కట్టుకుంటారు. ఆభరణాలలో మదోలి, దుగ్దుగి, జున్‌బిరి, థురియా, గామ్-ఖారూ ముఖ్యమైనవి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=egG0RQ6JTRQC&q=dimasa+khadu&pg=PA111|title=Life Style, Indian Tribes: Locational Practice|first=Shiva Tosh|last=Das|date=23 June 1987|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788121200585|via=Google Books|access-date=17 June 2020|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617093339/https://books.google.co.in/books?id=egG0RQ6JTRQC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=dimasa+khadu&source=bl&ots=cpFFAELXrD&sig=ACfU3U2n_NZYom9ZGOv6tCHsW5E6AJxdNg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiZ6c_unYjqAhUIzDgGHXkdB84Q6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=dimasa+khadu&f=false|url-status=live}}</ref> పెళ్లిళ్ల సమయంలో వధువులు విశేషంగా అలంకరించిన 'సరుదొయ్ జాపీ' (సాంప్రదాయ గొడుగు/టోపీ) ధరిస్తారు.<ref name="Khanikar"/> === మౌఖిక సాహిత్యం === చుతియా సమాజంలో జానపద కథలు, గాథలు, జోలపాటలు, సామెతలు, పొడుపుకథలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. జపరా-జగధా, దేవోలారా మణి కొన్వార్ కథలు; రుక్మిణి, సతీ సాధని గాథలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.<ref name="Richa-oral">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 54–104.</ref> 'ఢోలోర్ మాలితా' అనేది డ్రమ్ వాయిద్యంతో పాడే ఒక రకమైన జానపద గేయం.<ref name="Richa-oral"/> === సంగీతం, నృత్యం === సాంప్రదాయ నృత్య రూపాలలో 'కుల బుర్హీ నాస్' (వివాహ సమయంలో వేసే హాస్య నృత్యం), 'పానీ తులా నాస్' (నీళ్లు తెచ్చేటప్పుడు చేసే నృత్యం) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-dance">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 187–212.</ref> మతపరమైన, రుతుపవన నృత్యాలలో 'ధర్మ హుసోరీ', 'చొతోర్ రాతి బిహూ', 'తోకా బిహూ', 'జాజా నృత్యం', 'రోణువా నృత్యం' (యుద్ధ నృత్యం) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-dance"/> వాయిద్యాలలో ఢోల్, పీపా, గగనా, సుతులీ, తోకా, బాహీ, దబా, తాళ్ ముఖ్యమైనవి. === భౌతిక సంస్కృతి, హస్తకళలు === వెదురు, ప్రబ్బలి, కలప, లోహాలతో వివిధ గృహోపకరణాలు తయారుచేస్తారు. చేపల వేటకు జకాయ్, ఖలాయ్, పోలో, సెపా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Richa-material">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 161–165.</ref> లోహ పాత్రలలో సొరాయ్, బన్బాతి, దేక్సీ, బాంకాహి ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-material"/> చేనేత మగ్గం (తాత్సాల్) పై దుస్తులు నేస్తారు. === నివాసాలు === చుతియా గ్రామాలు సాధారణంగా నదీ తీరాల్లో, వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. ఒక గ్రామంలో 60 నుండి 140 కుటుంబాలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Dutta, Sristidhar,''The Mataks and their kingdom'', p.45 |access-date=15 April 2020}}</ref> ఇంటి ఆవరణలో అతిథుల కోసం 'చోరా ఘర్', ముఖ్యమైన హాలు 'బార్ ఘర్', వంటగది 'మజియా ఘర్', ధాన్యాగారం 'భారాల్', పశువుల పాక 'గొహాలీ' ఉంటాయి.<ref name="Richa-housing">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 185–186.</ref> యువకులకు నైపుణ్యాలు నేర్పడానికి 'ఎలెంగ్ ఘర్' లేదా 'మరాంగ్ ఘర్' అనే సామాజిక భవనాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-housing"/> === ఆహార సంస్కృతి === వరి అన్నం ప్రధాన ఆహారం. పైతా భాత్ (చద్దన్నం), కోర్కోరా భాత్, చొరవ చేసిన అన్నం తింటారు. పిఠాలు, చిరుతిండిగా చిరా (అటుకులు), సందోహ్ (పేలాలు) తీసుకుంటారు.<ref name="Richa-food">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 177–184.</ref> వెదురు మొలకలు (బాహ్ గాజ్), పితికా (మాష్ చేసిన ఆహారం), ఖార్ (క్షార వంటకం), చేపల వంటకాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.<ref name="Richa-food"/> === సాంప్రదాయ ఆటలు === ప్రసిద్ధ ఆటలలో ఘిలా ఖేల్, ధోప్ ఖేల్ (హేతాలీ ఖేల్), మల్లా యోధ (కుస్తీ), నావో ఖేల్ (పడవల పోటీలు) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-games">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 170–176.</ref> == ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు == * సోనారామ్ చుతియా, వైష్ణవ పండితుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. * జయంతి చుతియా, ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్త. * గుణరామ్ ఖనికార్, ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మూలికా వైద్య నిపుణుడు. * సోనేశ్వర్ బోరా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ అస్సాం మంత్రి. * హేమోప్రభా చుతియా, ప్రసిద్ధ చేనేత కళాకారిణి. * బిస్వజీత్ బోరా, భారతీయ చలనచిత్ర దర్శకుడు. * [[అతుల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు, మంత్రి. * [[అజంతా నియోగ్]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యురాలు, ఆర్థిక మంత్రి. * [[బిమల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు. * సరత్ సైకియా, మాజీ శాసనసభ సభ్యుడు. * కృష్ణమణి చుతియా, ప్రసిద్ధ అస్సామీ గాయకుడు. * నోమల్ చంద్ర బోరా, ప్రముఖ నరాల వైద్యుడు, GNRC ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు. * ఉద్ధబ్ భరాలీ, ప్రసిద్ధ ఆవిష్కర్త. * నయన్మొణి సైకియా, భారతీయ అంతర్జాతీయ లాన్ బౌల్స్ క్రీడాకారిణి. == మూలాలు == {{Reflist}} == గమనికలు == {{notelist}} == గ్రంథసూచి == {{refbegin}} * {{citation |first=S L |last=Baruah |title=A Comprehensive History of Assam |year=1986 |publisher=Munshiram Manoharlal}} * {{cite book |last=Khanikar |first=Surjyakanta |title=చుతియా జాతిర్ ఇతిహాస్ అరు లోక్-సంస్కృతి |year=1991 |language=as}} * {{cite journal |last=Prinsep |first=James |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1838 |volume=7}} * {{cite journal |last=Hannay |first=S.F |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1848}} * {{cite book |last=Baruah |first=Swarnalata |title=Chutia Jatir Buranji |date=2007}} * {{Citation |last=Bhattacharjee |first=J. B. |title=The Comprehensive History of Assam |volume=2 |pages=391–397 |year=1992}} * {{Cite thesis |last=Buragohain |first=Romesh |date=1988 |title=Ahom State Formation in Assam |degree=PhD}} * {{cite journal |last1=Acharyya |first1=Prarthana |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |year=2019 |title=Language vitality assessment of Deori |journal=Language Documentation & Conservation |volume=13 |pages=514–544}} * {{cite book |last=Gogoi |first=Jahnavi |title=Agrarian System of Medieval Assam |year=2002}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |title=The Ahom Political System |journal=Social Scientist |volume=11 |pages=3–34 |year=1983}} * {{Cite journal |last=Jacquesson |first=François |date=2008 |title=Discovering Boro-Garo |journal=History of an Analytical and Descriptive Linguistic Category}} * {{cite journal |last1=Jacquesson |first1=François |last2=van Breugel |first2=Seino |title=The linguistic reconstruction of the past: The case of the Boro-Garo languages |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |date=2017 |volume=40 |pages=90–122}} * {{Cite journal |last1=Kumar |first1=Vikrant |last2=Basu |first2=Debashis |last3=Reddy |first3=B Mohan |year=2004 |title=Genetic Heterogeneity in Northeastern India |journal=American Journal of Human Biology |volume=16 |pages=334–345}} * {{citation |first=Guptajit |last=Pathak |title=Assam's history and its graphics |year=2008}} * {{Cite book |last=Dalton |first=Edward Tuite |title=Descriptive Ethnology of Bengal |date=1872}} * {{cite journal |last1=Shin |first1=Jae-Eun |year=2020 |title=Descending from demons, ascending to kshatriyas |journal=The Indian Economic and Social History Review |volume=57 |pages=49–75}} * {{Citation |last=Dutta |first=Sristidhar |title=The Mataks and their Kingdom |year=1985}} * {{Citation |last=Nath |first=D |year=2013 |title=Early States in North East India |pages=24–49}} * {{Citation |last=Sarma |first=Benudhar |title=Maniram Dewan |year=1993}} * {{Citation |last=Hamilton |first=Francis |title=An Account of Assam |year=1940}} {{refend}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20141222114719/http://chutiajati.com/ చుతియా జాతి వెబ్‌సైట్] * [https://web.archive.org/web/20141222114352/http://www.telegraphindia.com/1121027/jsp/northeast/story_16125557.jsp#.VJfqUyAFoGA చుతియా చరిత్ర ప్రణాళిక] {{అస్సాం}} [[వర్గం:అస్సామీలు]] [[వర్గం:చుతియా సమాజం]] [[వర్గం:బోడో-కాచారీ]] [[వర్గం:అస్సాం తెగలు]] [[వర్గం:ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు]] q047akfok3596sc01ur22jzgruhljm8 4936836 4936793 2026-08-17T05:44:48Z యర్రా రామారావు 28161 [[వర్గం:అస్సాం తెగలు]] ను తీసివేసారు; [[వర్గం:అసోం తెగలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936836 wikitext text/x-wiki {{short description|ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జాతి సమూహం}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{Infobox ethnic group | group = చుతియా ప్రజలు | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg | caption = బిహు/బిసు పండుగ సమయంలో పిఠాలు తయారు చేస్తున్న చుతియా మహిళలు. | population = | popplace = ప్రధానంగా [[ఎగువ అస్సాం]], [[మధ్య అస్సాం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] జిల్లాలలో; అస్సాం అంతటా పట్టణ ప్రాంతాలు | languages = [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] | religions = [[హిందూమతం]] (ముఖ్యంగా [[ఏకశరణ ధర్మం]])<ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=182}}</ref><ref>{{cite book |title=Comprehensive history of Assam, SL Baruah |pages=403, 406–7}}</ref> | related = {{hlist|[[దిమాసా ప్రజలు|దిమాసా]], [[దేవోరీ ప్రజలు|దేవోరీలు]], [[సోనోవాల్ కాచారీలు]], [[మోరాన్ ప్రజలు|మోరాన్లు]]}} | footnotes = }} '''చుతియా ప్రజలు''' (లేదా ''సుతియా'') భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అస్సాం]]కు చెందిన ఒక జాతి సమూహం. వీరు చారిత్రకంగా చుతియా రాజ్యంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="ReferenceA">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 1523–24లో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం]] ఆక్రమించిన తర్వాత, చుతియా జనాభా ఎగువ అస్సాం<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287) Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"}}</ref> అలాగే మధ్య అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదురై స్థిరపడింది.<ref>"(T)he outer limit of Darrang district, in the western-most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century."{{harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> అస్సామీ ప్రజలు ఏర్పడటంలో ఉన్న ముఖ్య సమూహాలలో వీరు ఒకరు.<ref>"They [Chutias] posed a formidable barrier to Ahom expansion and growth as such, their annihilation and absorption by the Ahoms was the natural outcome. In the Ahomisation process, some of them became Ahom-chutiyas who were admitted into the higher offices in the Ahom government. The conquest and absorption of the Chutiyas were a shot in the arm in the Ahom state building process."{{harvcol|Buragohain|1988|p=70}}</ref><ref>"Many were the people throughout Assam who considered themselves “Chutiyas”, especially in Upper Assam, but they were considered to be an Assamese 'caste' since they were (and still are) quite indistinguishable from common Assamese people; actually, they were (and still are) one of those traditional groups of Assam that came to form the Assamese people." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> 2004 జన్యు అధ్యయనంలో, "తెగ", "కుల" క్రమంలో చుతియా ప్రజలు అహోంలు, రాజ్‌బంషీలతో పాటు మధ్యస్థ స్థానంలో ఉన్నారని తేలింది.<ref>"The process of assimilation of some of the tribes in the caste hierarchy is probably reflected in the broad constellation of populations in the multidimensional plot (Fig. 3); on the one end it is the constellation of populations subscribing to the caste system, while the other end of the plot is the constellation of tribal groups. In between lie groups like the Rajbanshi, Chutiya, and Ahom, which were supposed to have undergone the process discussed above." {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=339}}</ref><ref>"The Chutia, Ahom, and Rajbanshis constitute a separate and compact cluster positioned in the center of MDS plot."{{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=341}}</ref> చారిత్రక చుతియాలు మొదట బోడో-కాచారీ సమూహానికి చెందినవారు.<ref name=":1">(M)embers of the Mataks like the Morans, Barahis, Kacharis and Chutiyas, being members of the great Bodo family, had allied religious beliefs and customs. All of them worshipped a Primodial male deity and a Primodial female deity, and all of them were animist.{{harvcol|Dutta|1985|pp=48}}</ref> వీరిలో కొంత షాన్ మిశ్రమం ఉన్నట్లు భావిస్తారు;<ref>"From the physical appearance of the Chutiyas, Gait opinies "they have in their frames a considerable infusion of Shan blood...." This may be possible because the Chutiyas were the next neighbours of the Shans of southeast Asia"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref> అయినప్పటికీ, వీరి పాలక కుటుంబాలు ప్రారంభంలో [[మాతృస్వామ్యం|మాతృస్వామ్య]] వ్యవస్థకు చెందినవని లేదా పూర్తిగా పితృస్వామ్య వ్యవస్థ కాదని అంచనా వేశారు.<ref>"The epigraphic record of Satyanārāyaṇa, whose lineage is named in reference to his maternal uncle, is therefore significant. It may constitute evidence of matrilineality of the Sadiya-based Chutiya ruling family, or that their system was not exclusively patrilineal."{{harvcol|Shin|2020|p=54}}</ref> చుతియా ప్రజలు చుతియా రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు,<ref>"The frequent appearance of Vaiṣṇava brahmins in the Chutiya royal grants shows their enhanced presence in the court and rural society" {{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref><ref>{{harv|Dutta|1985|p=29}}</ref> అలాగే ఆ తర్వాత ఏకశరణ ధర్మం ద్వారా [[సంస్కృతీకరణ]] చెందారు.<ref>"(A)fter the sixteenth century with the advent of the neo-Vaiṣṇava movement of Śankaradeva which brought about a profound change in the cultural and historical consciousness of the local population, including the Chutiyas."{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> వీరు ఇతర సమూహాలతో, ముఖ్యంగా అహోంలతో కలిసిపోయారు.<ref>" While the Ahom has a subdivision called "Chutia", the Chutia have a section known as "Ahom". {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=337}}</ref> చుతియా సమాజాన్ని భారత ప్రభుత్వం ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (OBC) గా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI/925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|title=Central List of OBCs |date=9 Jan 2015 |website=National Commission for Backward Classes |access-date=23 June 2021|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226204126/http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI%2f925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|url-status=dead }}</ref> ప్రస్తుతం చుతియా సమాజాన్ని భారత షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితాలో చేర్చడానికి ఒక రాజకీయ ఉద్యమం జరుగుతోంది.<ref>"Modern Chutiyas, who would be very pleased to be registered as a schedule tribe, have now and then used Brown's book (or at least its title) as a political weapon. The Deoris, on the contrary, are not happy with this unfortunate misunderstanding, because they hope their smaller tribe will not be merged into the much larger Chutiya group." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> బ్రిటీష్ పాలనా కాలంలో, ఎగువ అస్సాంలో (కాళియాబోర్ తూర్పున) చుతియా సమాజం రెండవ అతిపెద్ద జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>"In the parts east from Kaliabor, the tribe next most numerous is called Chutiya."{{harv|Hamilton|1940|p=53}}</ref> నేడు, వీరిలో ఎక్కువ మంది ఎగువ అస్సాం ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, అలాగే దర్రాంగ్, నాగావ్, ఉత్తర గువహాటి (ముఖ్యంగా చాంగ్సారీ, రంగ్మహల్), బరాక్ వ్యాలీలలో గణనీయమైన జనాభా ఉన్నారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=42}}</ref> == పేర్లు == ''చుతియా'' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో కచ్చితంగా తెలియదు: చుతియా రాజ్యాన్ని అహోం భాషలోని బురంజీలలో ''తియోరా'' అని పిలిచారు, కాగా [[అస్సామీ భాష]] బురంజీలలో ''చుతియా'' అని ఉపయోగించారు.<ref name="ReferenceA"/> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === చుతియా ప్రజల నమోదు చేయబడిన చరిత్ర తూర్పు [[బ్రహ్మపుత్ర లోయ]], ముఖ్యంగా సదియా ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తరువాతి కాలంలో చుతియా రాజ్యానికి రాజకీయ కేంద్రంగా మారింది. సదియా ప్రాంతంలో ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలోనే ఇటుక నిర్మాణాలు జరిగాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి: 2024 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, ప్రతీమగఢ్, పదుమ్ పుఖురీ వద్ద లభించిన ఇటుకలు 7వ నుండి 10వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందినవని తేలింది.<ref name="Saikia2024">{{cite journal |last1=Saikia |first1=Raktim Ranjan |last2=Taye |first2=Chaitra Dhar |last3=Amin |first3=Nurul |last4=Konwar |first4=Sorat |last5=Panzeri |first5=Laura |last6=Galli |first6=Anna |title=Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History |journal=Applied Sciences |volume=14 |issue=14 |year=2024 |page=6271 |doi=10.3390/app14146271 |doi-access=free}}</ref> ఇది చుతియా పాలకుల కాలానికి కంటే ముందటిది కాబట్టి, ఇది ఈ ప్రాంతంలోని ప్రారంభ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ''[[కాళికా పురాణం]]''లో చెప్పబడిన పవిత్ర భౌగోళికంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. సదియాలోని తామ్రేశ్వరితో గుర్తుపట్టబడిన దిక్కరవాసిని, [[కామరూప]] తూర్పు సరిహద్దుగా ఉంది. జై-ఈన్ షిన్ పేర్కొన్న ప్రకారం, ప్రస్తుత గువహాటి సమీపంలోని లలితాకంత నుండి తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాన్ని ''[[కిరాతులు|కిరాతుల]]'' భూమిగా వర్ణించారు. ఇది బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని టిబెటో-బర్మన్ ప్రజలతో అనుబంధం కలిగి ఉంది. లలితాకంత నుండి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతం బ్రాహ్మణ సమూహాల సమాజంగా చిత్రీకరించబడింది.<ref name="Shin2018Kamarupa">{{cite book |last=Shin |first=Jae-Eun |chapter=Region Formed and Imagined: Reconsidering Temporal, Spatial and Social Context of Kāmarūpa |editor1-last=Dzüvichü |editor1-first=Lipokmar |editor2-last=Baruah |editor2-first=Manjeet |title=Modern Practices in North East India: History, Culture, Representation |publisher=Routledge |location=London and New York |year=2018 |pages=39–40}}</ref>{{sfn|Dutta|1985|pp=29–31}} === చుతియా రాజ్యం === ఈ తూర్పు ప్రాంతీయ పరిసరాలలో చుతియా రాజ్యం రూపుదిద్దుకుంది. 14వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సధయాపురం లేదా స్వధయాపురం (ప్రస్తుత సదియా) కేంద్రంగా పాలించిన పాలకుల తామ్రశాసనాలు లభించాయి.{{sfn|Shin|2020|pp=52–53}} చుతియా రాజ్యం తదనంతరం ఈశాన్య భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది; అమలేందు గుహా వివరణ ప్రకారం, 15వ శతాబ్దానికి గిరిజన రాజకీయ వ్యవస్థలలో చుతియాలు అత్యంత అభివృద్ధి చెందినవారు.<ref>"The period from 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutia, the Tai-ahom, the Koch, the Dimasa, the Tripuri, the Meithei, the Khasi and the Pamar- all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century....The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutias." {{harvcol|Guha|1983|p=5}}</ref> ఈ రాజ్యం ఉన్న వ్యూహాత్మక ప్రాంతం వలన అస్సాం, టిబెట్, దక్షిణ చైనాల మధ్య జరిగే వ్యాపారాన్ని వీరు నియంత్రించగలిగారు.<ref>{{harvcol|Saikia|2004|p=8}}</ref> శాసనాల ద్వారా తెలిసిన తొలి పాలకులలో నందిన్ (నంది లేదా నందీశ్వర) ఒకరు. ధేనుఖాన తామ్రశాసనంలో ఈయన్ని సధయాపురం ప్రభువుగా వర్ణించారు. ఈయన భార్య దైవకి, వారి కుమారుడు ''సత్యనారాయణ''.{{sfn|Shin|2020|pp=53–54}} సత్యనారాయణ తల్లితరఫు సంబంధాలకు ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా చుతియా పాలక కుటుంబం మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను అనుసరించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Shin|2020|p=54}} ఈ శాసనాలు స్థానిక పాలకులు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో హిందూమతాన్ని స్వీకరించారని సూచిస్తున్నాయి.<ref>"Given these Puranic traditions, the rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa. Their worship of Kṛṣṇa was evident in the invocation of Vāsudeva (the son of Vasudeva, namely Kṛṣṇa) at the beginning of the Dhenukhana inscription. This attempt, however, had its own limitations due to their autochthonous background." {{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref> ఈ రాజ్యం సదియా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో విస్తరించింది. దీని ప్రాంతం ప్రస్తుతం [[లఖింపూర్ జిల్లా]], [[ధేమాజీ జిల్లా]], తిన్సుకియా జిల్లా, దిబ్రూగఢ్ జిల్లా, [[విశ్వనాథ్ జిల్లా]]ల పరిధిలో ఉంది.<ref>"N.N Acharyya, are of the opinion that the Chutiya kingdom extended up to Viswanath in the present Darrang district of Assam." {{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref><ref>"If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers extended as far as the outer limit of Darrang district, to the westernmost extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutiyas in the early part of the sixteenth century." {{harvcol|Shin|2020|pp=52–53}}</ref> అలాగే [[శివసాగర్ జిల్లా]]లోని కొన్ని భాగాలు ఇందులో ఉండేవి.<ref>"..the Chutiya kingdom was bound by the Himalayas on the north, river Burhi Dihing on the south, Patkai ranges on the east and Bharali river in the west"{{harvcol|Dutta|1985|p=28}}</ref><ref>"About 250 years ago the Dihing (present Burhi-Dihing) flowed westerly through Sivsagar district to meet the Brahmaputra at the extreme western point of Majuli island (Sarma and Goswami, 2007). Over the centuries, the river Dihing has changed its courses many times...We find the earliest historical records of the valley after the coming of the Ahoms as the Buranjis or the Ahom chronicles mention about the conflict between the Ahoms and the Chutiyas on the bank of the river Dihing. The Satsari Asom Buranji refers to the Ahom-Chutiya conflict over the matter of fishing rights in the river Dihing which ultimately led to the annexation of the entire Chutiya territory upto Sadiya by the Ahoms during the reign of Suhungmung (p.56). However, it was only in the second decade of the sixteenth century, the area was brought under the control of the Ahoms and before that the whole territory of present-day Dibrugarh was under the Chutiyas."{{harvcol|Bhuyan|2023|p=532}}</ref> [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని మైదాన, కొండ ప్రాంతాలు కూడా ఇందులో భాగమే.<ref>{{harvcol|Shin|2020|p=57}}</ref><ref>"In the main, however, their territory was confined to the river valleys of the Suvansiri, Brahmaputra, Lohit, and the Dihing and hardly extended to the hills at its zenith."{{harvcol|Nath|2013|p=27}}</ref> 1524 లో సుహుంగ్ముంగ్ పాలనా కాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని [[అహోం రాజ్యం|అహోంలు]] ఆక్రమించారు. ఆ సమయానికే గణనీయమైన హిందూకరణ జరిగింది. భీష్మక్ నగర్ వద్ద శ్రీశ్రీ లక్ష్మీనారాయణ పేరుతో ఉన్న ఇటుక లభించింది.<ref>"Based on an inscribed brick with the name of Śrīśrī-Lakṣmīnārāyaṇa, discovered from the ruins of the forts in Bhismaknagar, it is assumed that Chutiya king Lakṣmīnārāyaṇa of the early fifteenth century had his capital in the area. The paleographical analysis of the inscription supports this dating." {{harvcol|Shin|2020|p=56}}</ref> === విలీన తదనంతర కాలం === విలీనం తరువాత, మాజీ రాజధాని ప్రాంతమైన సధయాపురం అహోం రాజ్యంలో 'సదియా-ఖోవా గోహైన్' పరిపాలన కింద ఒక సరిహద్దు ప్రాంతంగా మారింది. అహోం రాజులు తిరుగుబాట్లను నిరోధించడానికి చుతియా ప్రభువులను రాజ్యం నలుమూలలా చెల్లాచెదురుగా స్థిరపరిచారు.<ref>"Suhunmung scattered the Chutiya nobles in different parts of the kingdom, so as to prevent an organised rebellion from them"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> అలాగే కళాకారులు, సాధారణ ప్రజలను ఎగువ అస్సాంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించారు.{{efn|The chronicles record, for example, that after the conquest blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital and other settlements.<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287}} Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"</ref>}} తరువాతి కాలంలో చుతియాలు అస్సామీ సమాజంలో విలీనమవుతూనే తమ ప్రత్యేక గుర్తింపును నిలబెట్టుకున్నారు. ఆనాటికే హిందూమతాన్ని స్వీకరించిన వారిని 'హిందూ చుతియాలు'గా పిలిచేవారు.<ref name="ReferenceB">"A section of Chutias who came identified as Hindu-Chutiyas was Aryanised at a very early period"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–30}}</ref><ref name="ReferenceC">"(The) Hindu Chutia finally lost almost all tribal identities" {{harvcol|Nath|2013|p=34}}</ref> ఆ ప్రక్రియకు దూరంగా ఉన్నవారు 17వ శతాబ్దం నుండి మైయామర సత్రం ద్వారా ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD">"Those Chutias, who were not Hinduised and lived in the neighbourhood of the Mayamara Satra, accepted initiation from its Mahanta"{{harvcol|Dutta|1985|pp=29–31}}</ref> అహోం పరిపాలనా వ్యవస్థలో చేరి, వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్న వారిని 'అహోం చుతియాలు' అని పిలిచేవారు. == భాష == {{Infobox language | name = చుతియా | familycolor = sino-tibetan | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | extinct = ? | ethnicity = చుతియా | states = [[భారతదేశం]] | region = [[అస్సాం]] | iso3 = none }} చుతియా ప్రజలు నేడు [[అస్సామీ భాష]] మాట్లాడతారు. వారు పూర్వం మాట్లాడిన టిబెటో-బర్మన్ భాష కాలక్రమేణా కనుమరుగైంది.{{sfn|Shin|2020|p=51}}{{sfn|Jacquesson|van Breugel|2017|p=100}} 19వ, 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ పరిశోధకులు డేవోరీ భాషను చుతియా మూల భాషగా భావించారు.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|p=516}} అయితే ఆధునిక భాషాశాస్త్ర అధ్యయనాల ప్రకారం, నేటి డేవోరీ భాష మాట్లాడే డేవోరీ సమాజం, అస్సామీ మాట్లాడే చుతియా సమాజం విభిన్నమైనవి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} చారిత్రకంగా డేవోరీలు చుతియాల పూజారి వర్గానికి చెంది ఉండవచ్చని, తరువాత వేర్వేరు ప్రాంతాలలో నివసించడం వల్ల భాష, సంస్కృతులు వేరయ్యాయని భావిస్తున్నారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 44–47.</ref> డేవోరీలలో 'దిబోంగియా' వర్గం మాత్రమే తమ స్వంత భాషను నిలబెట్టుకుంది. బర్గోయాన్, తెంగాపనియా వర్గాలు అస్సామీ భాషకు మారాయి.{{sfn|Acharyya|Mahanta|2019|pp=516–517}} == సమాజం == === సామాజిక జీవితం === చుతియా ప్రజలు సాధారణంగా ఉమ్మడి కుటుంబాలలో నివసిస్తారు. కొన్ని ఉమ్మడి కుటుంబాలలో వంద మంది కంటే ఎక్కువ మంది సభ్యులు ఉండేవారు. తండ్రి కుటుంబ పెద్దగా ఉంటాడు; ఆయన లేని పక్షంలో తల్లి కుటుంబ బాధ్యతలు చేపడుతుంది.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', p. 52.</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వివాహాలు, ఇతర కార్యక్రమాలలో పరస్పర సహకారం అందించుకునే పద్ధతి ఉండేది. దీనిని 'హేజారీ' లేదా 'హౌరీ' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=144}}</ref> [[File:Faces of Chutia, Kachari and Ahom men, 1900.jpg|thumb|1900 నాటి ఫోటో: మధ్యలో చుతియా వ్యక్తి ముఖచిత్రం.]] === వంశాలు (ఖెల్‌లు) === చుతియా సమాజం అనేక వంశాలు లేదా 'ఖెల్'లుగా విభజించబడింది. వీటిలో కొన్ని: 'బురుక్', 'బిహియా', 'బెబెజియా', 'లోఫాయ్', 'బోరాహి', 'లహావాల్', 'ఫెసువాల్', 'ఉతా', 'హార్', 'మేలెంగ్', 'లావో-పియా', 'సేసా-ఘరియా', 'కాంతోక్', 'దోయ్‌చుంగ్', 'దిహా', 'సాలికి', 'బారువాతి', 'బాఘ్సువా', 'దిహింగ్-గోయా'.<ref name="Richa-clans">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 49–51.</ref> ఈ వంశాలలో కొన్ని ప్రత్యేక వృత్తులతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవి. ఉదాహరణకు బిహియా వంశస్తులు విషప్రయోగాలు, వేటతో; సాలికి వంశస్తులు గోరింకలకు శిక్షణ ఇవ్వడంతో; బురుక్ వంశస్తులు తాళ్ల తయారీతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు.<ref name="Richa-clans"/> బురుక్ వంశస్తులు మేక మాంసం, సొరకాయ తినడం నిషేధంగా భావించేవారు.<ref>{{cite book |editor-last1=Barua |editor-first1=Swarnalata |editor-last2=Nath |editor-first2=Damburudhar |title=চুতীয়া জাতিৰ বুৰঞ্জী |trans-title=History of the Chutia Community |year=2007 |page=260 |language=as |url=https://archive.org/details/chutiaburanji |quote=বুৰুক খেলৰ মানুহে ছাগলী আৰু জাতিলাও নেখায়।}}</ref> వృత్తిపరమైన సంఘాలను కూడా ఖెల్ అని పిలిచేవారు. సోనారీ (స్వర్ణకారులు), తాంతి (నేత కార్మికులు), కమార్ (కమ్మరులు), ఖనికర్ (శిల్పులు) వంటి వృత్తి ఖెల్‌లలో పరస్పర వివాహాలపై ఆంక్షలు ఉండేవి కావు.<ref>{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |page=148}}</ref> === చారిత్రక వర్గాలు === చుతియా రాజ్యాధిపత్యం అంతరించిన తరువాత, మతం, ఆచారాలు, వివాహ సంబంధాల ఆధారంగా వివిధ వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి.{{Harvcol|Pathak|2008|p=82}} '''''హిందూ చుతియాలు.''''' వీరు వైష్ణవ మతాన్ని స్వీకరించిన పెద్ద సమూహం. వీరిలో తీవ్రమైన నియమాలు పాటించే వారిని 'కేసా-పంథి' అని, పాత గిరిజన ఆచారాలను కూడా కొనసాగించే వారిని 'పోకా-పంథి' అని పిలుస్తారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=215}}</ref> '''''అహోం చుతియాలు.''''' అహోంలతో వివాహ సంబంధాలు కలిగి ఉండి, అహోం పరిపాలన, సామాజిక జీవనంలో విలీనమైన వారిని అహోం చుతియాలు అంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924071145522|title=Census of India, 1901|date=23 June 1901|publisher=Bombay : Govt. Central Press|via=Internet Archive}}</ref> అహోం పరిపాలనలో వీరు అనేక ముఖ్య పదవులను నిర్వహించారు.{{efn|Examples recorded in historical sources include Langi Panisiya Borphukan,<ref>"Langi Panisiya, the first Borphukan, was a Chutiya by caste"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> Rupchandra Borbarua,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32.</ref> Kirtichandra Borbarua, Piyoli Borphukan, Badanchandra Borphukan, Piksai Chetia Borphukan,<ref>Barbarua, Hiteswar, ''Ahomar Din'', p.579.</ref> Phrasenmung Borgohain under Suhungmung,<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.31, "Phrasenmung con tun cham pai luk Tiura"</ref> Thumlung Borgohain under Rudra Singha,<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=''Chao-Thumlung Borgohain of a Tiura (Tai word for Chutia) family.'' |access-date=11 June 2020 |archive-date=11 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> Banrukia Gohain under Susenpha and Banlungia Gohain under Rudra Singha<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.32, "Thaomung Banlung cham pai luk Tiora"</ref> and many more.}} '''''బోరాహి చుతియాలు.''''' బోరాహి చుతియాలు కొన్ని ప్రత్యేక ఆచారాలు కలిగిన వర్గం. చుతియాలు మృతదేహాలను ఆరు పొరల కట్టెలతో దహనం చేస్తే, బోరాహీలు ఏడు పొరలు ఉపయోగించేవారు.<ref>{{harvcol|Khanikar|1991|p=38}}</ref> '''''మిరి చుతియాలు.''''' అహోం దండయాత్రల సమయంలో మిరి కొండల వైపు వెళ్ళి, మిసింగ్ ప్రజలతో కలిసిపోయిన వారిని మిరి చుతియాలు అంటారు.<ref>Medak, Katiram, “মেদক বংশৰ পৰিচয় আৰু পৰম্পৰা”, p.11.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&q=Miri+Chutiya&pg=PA6|title=Contemporary Political Leadership in India: Sharad Pawar, the Maratha legacy|first1=Shiri Ram|last1=Bakshi|first2=Sita Ram|last2=Sharma|first3=S.|last3=Gajrani|date=23 June 1998|publisher=APH Publishing|isbn=9788176480086|via=Google Books|access-date=16 August 2019|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125051/https://books.google.com/books?id=L1i51KFUyzIC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=chutiya+tribe+customs&source=bl&ots=wgEjVgb9Lw&sig=ACfU3U31PYmJoCwH4pVRyh5-B2uIzm4QhQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjT0ZHI_cPgAhXbfX0KHbx3CEM4ChDoATAEegQICRAB#v=onepage&q=chutiya+tribe+customs&f=false|url-status=live}}</ref> === సాంప్రదాయ వృత్తులు === చుతియా సమాజంలో శ్రమ విభజన చక్కగా ఉండేది. స్వర్ణకారులను 'సోనారీ', ఉప్పు సేకరించేవారిని 'లోన్‌పురియా', నేత కార్మికులను 'తాంతి', తోలు పని చేసేవారిని 'సోమార్' అని పిలిచేవారు.<ref name="Mahanta-occupations">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=144–146}}</ref> ఇవే కాకుండా వెండి పని చేసే 'రూపావాల్', పడవల తయారీదారులు 'ఖనికర్', కంచు పాత్రల తయారీదారులు 'కోహార్', కమ్మరులు 'కమార్', కుమ్మరులు 'కుమార్', రాతి పని చేసే 'శిల్-కటియా', జాపీల తయారీదారులు 'జాపీ-హాజియా' వంటి వృత్తి సమూహాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-occupations">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 40–42.</ref> నదుల ఇసుక నుండి బంగారాన్ని సేకరించే సోనోవాల్ వర్గం కూడా ఉండేది.<ref name="Mahanta-occupations"/> == మతం == [[File:Dharma Husori.jpg|thumb|తిన్సుకియా జిల్లా బోర్గావ్‌లో చుతియా ధర్మ హుసోరీ ప్రదర్శన]] === సాంప్రదాయ మతం === చుతియాలు ఆది పురుష దేవత, ఆది శక్తి దేవతలను పూజించేవారు. పురుష దేవతను 'కుండిమామ', 'బాలియా-బాబా' లేదా 'పిషా-దేమా' అని పిలిచేవారు. ఇది కాచారీలలో 'బాతౌ' దేవుడితో సమానం.<ref>"The male deity was called by the Kacharis as Bathou, Bathou Brai, and by the Chutiyas as Kundimama, Balia-Baba or Pisha-dema"{{harvcol|Dutta|1985|pp=48–49}}</ref> స్త్రీ దేవతను 'కేచైఖాతి' లేదా 'పిషా-సి' అని పిలిచేవారు.<ref>"The Primordial female deity was called by Kacharis as Ai-Deo, Kamakhi Kamlakhi, etc., and by the Chutiyas as Pisha-si, Kechaikhati etc."{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> కేచైఖాతి దేవి ఆరాధన ఇతర బోడో-కాచారీ సమూహాలలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |title=Kechai Khati worshipped by Bodo-kacharis |access-date=18 September 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019223301/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/66509/5/05_chapter%201.pdf |url-status=live }}</ref> ఈ దేవి ఆరాధన కార్యక్రమాలను డేవోరీ పూజారులు నిర్వహించేవారు.<ref>"All these Bodo tribes had their own respective priests called Deoris"{{harvcol|Dutta|1985|p=50}}</ref> మరొక దివ్య జంట 'బురా', 'బురీ' (ముసలి దంపతులు). తరువాతి కాలంలో వీరు శివుడు, పార్వతులుగా హిందూకరణ చెందారు.<ref>"The Chutiyas, for example worshipped the Primordial parents Gira-Girasi or Bura Buri, which were later Hinduised as Siva and Sakti"{{harvcol|Dutta|1985|p=49}}</ref> చుతియాల సాంప్రదాయ పూజా స్థలాలను 'సాల్' అంటారు. సదియా ప్రాంతంలో నాలుగు ప్రధాన సాల్‌లు ఉన్నాయి: బుర్హా-బుర్హీ సాల్, బాలియా బాబా సాల్, పాతార్ సాల్, తామ్రేశ్వరి లేదా కేచైఖాతి సాల్. పూజల సమయంలో డేవోరీ పూజారులు మాత్రమే గర్భగుడిలోకి వెళతారు. 'తంగ్లతి' ఆకులను పవిత్రంగా భావించి భక్తులకు తిలకంగా పెడతారు.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 213–214.</ref> === సంస్కృతీకరణ === రాజ్యంలో బ్రాహ్మణుల రాకతో రాజుల హిందూకరణ జరిగింది. చుతియా పాలకులు తమను అసురుల వంశస్థులుగా చెప్పుకున్నారు.<ref>"(T)he rulers of Sadiya, with help of Vaiṣṇava brahmins, seem to have sought legitimacy by projecting themselves as the descendants of Kṛṣṇa."{{Harvcol|Shin|2020|p=53}}</ref><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182">{{harvcol|Baruah|1986|p=182}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో శ్రీమంత శంకరదేవుడు ప్రారంభించిన [[ఏకశరణ ధర్మం]] వ్యాప్తితో, సదియా ప్రాంతం రుక్మిణి, భీష్మకుల కథతో ముడిపడింది. శంకరదేవుని 'రుక్మిణీ హరణ' కావ్యం వల్ల స్థానిక ప్రాంతాలు భీష్మకుని విదర్భ రాజ్యంతో అనుసంధానించబడ్డాయి.<ref>"Among many works of Śaṅkaradeva, the Rukmiṇiharaṇa, the poem of Rukmimi and Krishna, gained considerable popularity in the Sadiya area and influenced its regional identity construction. Rukmiṇī, in this poem, was a daughter of king Bhīṣmaka"{{harvcol|Shin|2020|p=55}}</ref> మైయామర సత్రం ద్వారా అనిరుద్ధదేవుని ఆధ్వర్యంలో 17వ శతాబ్దంలో చాలామంది చుతియాలు ఏకశరణ ధర్మంలో చేరారు.<ref name="ReferenceD"/><ref name="harvcol|Baruah|1986|p=182"/> === మతపరమైన ఆచారాలు === చుతియా మత ఆచారాలలో సాంప్రదాయ జానపద ఆచారాలు, తంత్ర విధానాలు, వైష్ణవ ప్రభావాలు కలసి ఉంటాయి. 'కేసా-పంథి' వర్గం వారు జంతు బలులు, మద్యం నైవేద్యాలను వర్జిస్తారు; 'పోకా-పంథి' వర్గం వారు పాత బలి ఆచారాలను కొనసాగిస్తున్నారు. వివిధ రకాల సభాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు: దేవు-కుబేర్, డాంగోరియా సభ, అపేశ్వరి సభ, సువాసని పూజ మొదలైనవి.<ref name="auto"/> '''''దేవు-కుబేర్.''''' ఇది పితృదేవతల ఆరాధనతో కూడిన తంత్ర ఆచారం. కుబేరుడు, కుండి దేవుళ్ల పేరు మీద ప్రమిదలు వెలిగిస్తారు. ఇందులో బాతు మాంసం, సురా (చుజే), పిండి వంటలు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.<ref name="auto"/> '''''డాంగోరియా సభ.''''' గ్రామ దేవత అయిన 'డాంగోరియా' కోసం ఈ పూజ చేస్తారు. చెట్టు కింద ప్రమిదలు వెలిగించి తమలపాకులు, వక్కలు, పిండి వంటలు నైవేద్యంగా పెడతారు.<ref name="auto"/> '''''అపేశ్వరి సభ.''''' కేచైఖాతి స్వరూపమైన 'అపేశ్వరి ఐ' గౌరవార్థం ఈ పూజ చేస్తారు. గ్రామంలోని మహిళలు (గోపిణులు) గుండ్రంగా కూర్చుని అపేశ్వరి నామాలు పాడుతూ పిల్లల శ్రేయస్సు కోసం ప్రార్థిస్తారు.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/chutiaburanji|title=Chutia Buranji|date=23 June 2007|via=Internet Archive}}</ref> '''''సువాసని.''''' ఇంటి సంక్షేమం కోసం ఏప్రిల్-మే నెలల్లో రాత్రి వేళ ఈ పూజ చేస్తారు. పూజారి ద్వారా సువాసని దేవిని ఆవాహన చేసి, బాతు బలి ఇస్తారు. వైష్ణవ ప్రభావంతో చాలామంది బాతుకు బదులుగా బూడిద గుమ్మడికాయను ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref name="auto"/> == సంస్కృతి == === జీవిత చక్ర ఆచారాలు === చుతియాలు జననం, వివాహం, మరణం సంబంధిత అనేక ఆచారాలను పాటిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 106–124.</ref> గర్భధారణ సమయంలో 'పంచామృతం' నిర్వహించడం, శిశు జననం తర్వాత శుద్ధి కార్యక్రమాలు చేయడం పరిపాటి. వివాహాలలో 'బార్ బియా' (పెద్దలు కుదిర్చిన వివాహం), ప్రేమ వివాహాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. మరణించిన వారిని సాధారణంగా దహనం చేస్తారు; కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులలో ఖననం కూడా చేస్తారు. మరణాంతరం 11వ లేదా 13వ రోజున శ్రాద్ధ కర్మలు (కాజ్) నిర్వహిస్తారు.<ref name="Richa-life-cycle"/> === వ్యవసాయ ఆచారాలు === వ్యవసాయ చక్రంతో అనేక ఆచారాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వర్షాలు, మంచి దిగుబడి కోసం జేష్ఠ మాసంలో 'పానీ తులా బోర్సభ' చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture">{{cite journal |last1=Bharali |first1=Gitanjali |last2=Choudhury |first2=Gitanjali |title=A Study of the Cultural Heritage of Chutia: An Ethnic Tribe of Assam With special reference to Rituals related to Agriculture |journal=Journal of Emerging Technologies and Innovative Research |volume=11 |issue=12 |year=2024 |pages=h322–h327 |id=JETIR2412737}}</ref> వరి నాట్లు ప్రారంభించే రోజు 'నా భుయీ' జరుపుకుంటారు. కోతలు పూర్తయ్యాక 'నా ఖువా' పండుగ చేసుకుంటారు. ధాన్యాగారంలో ధాన్యం భద్రపరిచాక 'భరాలోత్ పిఠా దియా' ఆచారం నిర్వహిస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> తీవ్రమైన కరువు కాలంలో 'భేకులీర్ బియా' (కప్పల పెళ్లి) చేస్తారు.<ref name="Bharali-agriculture"/> === పండుగలు, బిహూ సంప్రదాయాలు === చుతియాలు అస్సాం యొక్క మూడు ప్రధాన బిహూ పండుగలను (బోహాగ్ బిహూ, కాటి బిహూ, మాఘ్ బిహూ) ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Richa-Bihu">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 146–154.</ref> బోహాగ్ బిహూ ఏడు రోజుల పాటు జరుగుతుంది: గరు బిహూ, మనుహ్ బిహూ, గొహాయిన్ బిహూ, డాంగోరియా/ఓజా బిహూ, లఖిమి/కుటుం బిహూ, దేవు/మేలా బిహూ, సాత్/చేరా బిహూ.<ref name="Richa-Bihu"/> ఇవే కాక చొతోర్ రాతి బిహూ, తోకా బిహూ, ధర్మ హుసోరీ, బార్ బిహూ వంటి ప్రత్యేక రకాలు ఉన్నాయి.<ref>Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 197–212.</ref> === సాంప్రదాయ దుస్తులు === ==== పురుషుల దుస్తులు ==== [[File:Chutia men attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులలో చుతియా పురుషుడు]] పురుషుల దుస్తులలో 'చుతియా పగురి' (తలపాగా), 'చుతియా సులా' (చొక్కా), 'చురియా' (ధోతి), 'గమూసా' లేదా 'బిసువాన్' (కండువా), 'చేలేంగ్ చాదర్' (షాలువా), 'తంగాలి' (నడుము గుడ్డ) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Mahanta-attire">{{cite thesis |last=Mahanta |first=Mamoni |title=Social Rites and Rituals of the Chutiyas in Assam: A Study |degree=PhD |publisher=Gauhati University |year=2018 |pages=64–66}}</ref><ref name="Richa-attire">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 156–161.</ref> '''''చుతియా పగురి''''' రకాలు: క్సాత్ఫుల్ (సర్ప పాగ్), రోణువా (జుంగా పాగ్), ఏనాజోరి (బిహువాన్ పాగ్). పాతకాలపు భీష్మక్ నగర్, తామ్రేశ్వరి టెర్రకోట బింబాలలో ఈ తలపాగాలు కనిపిస్తాయి.<ref name="auto"/> '''''చురియా''''' మోకాళ్ల వరకు మాత్రమే ఉండే ధోతి. '''''తంగాలి''''' అనేది నడుముకు కట్టుకునే రంగుల పట్టీ.<ref name="auto"/> '''''బిసువాన్''''' అనేది పూల డిజైన్లు కలిగిన ప్రత్యేక గమూసా. ==== స్త్రీల దుస్తులు ==== [[File:A chutia girl in her traditional attire.jpg|thumb|సాంప్రదాయ దుస్తులు, ఆభరణాలలో చుతియా యువతి]] మహిళల దుస్తులు వయస్సు, వైవాహిక హోదాను బట్టి మారుతాయి. చిన్న పిల్లలు 'బైగా', 'మేఖెలా' ధరిస్తారు. రజస్వల అయిన తర్వాత నుండి పెళ్లి వరకు 'రిహా' (రొమ్ము చుట్టూ కట్టుకునే వస్త్రం) ధరిస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I0JJqJ761E4C&q=riha+breast+cloth&pg=PA55|title=Learning Geography By Stages Iv|first1=Late J.|last1=Fuste|first2=V. N.|last2=Nigam|date=23 June 2006|publisher=Pitambar Publishing|isbn=9788120906051|via=Google Books|access-date=19 June 2020|archive-date=19 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619204637/https://books.google.co.in/books?id=I0JJqJ761E4C&pg=PA55&lpg=PA55&dq=riha+breast+cloth&source=bl&ots=SelXgmJh0eW1Zik9Fh_S5VjuvdQsjnHqpFw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvmbiGho3qAhVaeX0KHQ0EC1MQ6AEwAXoECAcQAQ#v=onepage&q=riha+breast+cloth&f=false|url-status=live}}</ref> వివాహిత మహిళలు రొమ్ముల నుండి మోకాళ్ల కింద వరకు పొడవైన 'మేఖెలా' (మెథోని) కట్టుకుంటారు. తలకు 'గాథిగి' (కండువా) కట్టుకుంటారు. ఆభరణాలలో మదోలి, దుగ్దుగి, జున్‌బిరి, థురియా, గామ్-ఖారూ ముఖ్యమైనవి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=egG0RQ6JTRQC&q=dimasa+khadu&pg=PA111|title=Life Style, Indian Tribes: Locational Practice|first=Shiva Tosh|last=Das|date=23 June 1987|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788121200585|via=Google Books|access-date=17 June 2020|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617093339/https://books.google.co.in/books?id=egG0RQ6JTRQC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=dimasa+khadu&source=bl&ots=cpFFAELXrD&sig=ACfU3U2n_NZYom9ZGOv6tCHsW5E6AJxdNg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiZ6c_unYjqAhUIzDgGHXkdB84Q6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=dimasa+khadu&f=false|url-status=live}}</ref> పెళ్లిళ్ల సమయంలో వధువులు విశేషంగా అలంకరించిన 'సరుదొయ్ జాపీ' (సాంప్రదాయ గొడుగు/టోపీ) ధరిస్తారు.<ref name="Khanikar"/> === మౌఖిక సాహిత్యం === చుతియా సమాజంలో జానపద కథలు, గాథలు, జోలపాటలు, సామెతలు, పొడుపుకథలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. జపరా-జగధా, దేవోలారా మణి కొన్వార్ కథలు; రుక్మిణి, సతీ సాధని గాథలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.<ref name="Richa-oral">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 54–104.</ref> 'ఢోలోర్ మాలితా' అనేది డ్రమ్ వాయిద్యంతో పాడే ఒక రకమైన జానపద గేయం.<ref name="Richa-oral"/> === సంగీతం, నృత్యం === సాంప్రదాయ నృత్య రూపాలలో 'కుల బుర్హీ నాస్' (వివాహ సమయంలో వేసే హాస్య నృత్యం), 'పానీ తులా నాస్' (నీళ్లు తెచ్చేటప్పుడు చేసే నృత్యం) ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-dance">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 187–212.</ref> మతపరమైన, రుతుపవన నృత్యాలలో 'ధర్మ హుసోరీ', 'చొతోర్ రాతి బిహూ', 'తోకా బిహూ', 'జాజా నృత్యం', 'రోణువా నృత్యం' (యుద్ధ నృత్యం) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-dance"/> వాయిద్యాలలో ఢోల్, పీపా, గగనా, సుతులీ, తోకా, బాహీ, దబా, తాళ్ ముఖ్యమైనవి. === భౌతిక సంస్కృతి, హస్తకళలు === వెదురు, ప్రబ్బలి, కలప, లోహాలతో వివిధ గృహోపకరణాలు తయారుచేస్తారు. చేపల వేటకు జకాయ్, ఖలాయ్, పోలో, సెపా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Richa-material">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 161–165.</ref> లోహ పాత్రలలో సొరాయ్, బన్బాతి, దేక్సీ, బాంకాహి ముఖ్యమైనవి.<ref name="Richa-material"/> చేనేత మగ్గం (తాత్సాల్) పై దుస్తులు నేస్తారు. === నివాసాలు === చుతియా గ్రామాలు సాధారణంగా నదీ తీరాల్లో, వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. ఒక గ్రామంలో 60 నుండి 140 కుటుంబాలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Dutta, Sristidhar,''The Mataks and their kingdom'', p.45 |access-date=15 April 2020}}</ref> ఇంటి ఆవరణలో అతిథుల కోసం 'చోరా ఘర్', ముఖ్యమైన హాలు 'బార్ ఘర్', వంటగది 'మజియా ఘర్', ధాన్యాగారం 'భారాల్', పశువుల పాక 'గొహాలీ' ఉంటాయి.<ref name="Richa-housing">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 185–186.</ref> యువకులకు నైపుణ్యాలు నేర్పడానికి 'ఎలెంగ్ ఘర్' లేదా 'మరాంగ్ ఘర్' అనే సామాజిక భవనాలు ఉండేవి.<ref name="Richa-housing"/> === ఆహార సంస్కృతి === వరి అన్నం ప్రధాన ఆహారం. పైతా భాత్ (చద్దన్నం), కోర్కోరా భాత్, చొరవ చేసిన అన్నం తింటారు. పిఠాలు, చిరుతిండిగా చిరా (అటుకులు), సందోహ్ (పేలాలు) తీసుకుంటారు.<ref name="Richa-food">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 177–184.</ref> వెదురు మొలకలు (బాహ్ గాజ్), పితికా (మాష్ చేసిన ఆహారం), ఖార్ (క్షార వంటకం), చేపల వంటకాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.<ref name="Richa-food"/> === సాంప్రదాయ ఆటలు === ప్రసిద్ధ ఆటలలో ఘిలా ఖేల్, ధోప్ ఖేల్ (హేతాలీ ఖేల్), మల్లా యోధ (కుస్తీ), నావో ఖేల్ (పడవల పోటీలు) ఉన్నాయి.<ref name="Richa-games">Chutia, Richa. ''The Chutiyas of Assam: A Socio-Cultural Study'', pp. 170–176.</ref> == ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు == * సోనారామ్ చుతియా, వైష్ణవ పండితుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. * జయంతి చుతియా, ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్త. * గుణరామ్ ఖనికార్, ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మూలికా వైద్య నిపుణుడు. * సోనేశ్వర్ బోరా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ అస్సాం మంత్రి. * హేమోప్రభా చుతియా, ప్రసిద్ధ చేనేత కళాకారిణి. * బిస్వజీత్ బోరా, భారతీయ చలనచిత్ర దర్శకుడు. * [[అతుల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు, మంత్రి. * [[అజంతా నియోగ్]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యురాలు, ఆర్థిక మంత్రి. * [[బిమల్ బోరా]], అస్సాం శాసనసభ సభ్యుడు. * సరత్ సైకియా, మాజీ శాసనసభ సభ్యుడు. * కృష్ణమణి చుతియా, ప్రసిద్ధ అస్సామీ గాయకుడు. * నోమల్ చంద్ర బోరా, ప్రముఖ నరాల వైద్యుడు, GNRC ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు. * ఉద్ధబ్ భరాలీ, ప్రసిద్ధ ఆవిష్కర్త. * నయన్మొణి సైకియా, భారతీయ అంతర్జాతీయ లాన్ బౌల్స్ క్రీడాకారిణి. == మూలాలు == {{Reflist}} == గమనికలు == {{notelist}} == గ్రంథసూచి == {{refbegin}} * {{citation |first=S L |last=Baruah |title=A Comprehensive History of Assam |year=1986 |publisher=Munshiram Manoharlal}} * {{cite book |last=Khanikar |first=Surjyakanta |title=చుతియా జాతిర్ ఇతిహాస్ అరు లోక్-సంస్కృతి |year=1991 |language=as}} * {{cite journal |last=Prinsep |first=James |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1838 |volume=7}} * {{cite journal |last=Hannay |first=S.F |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1848}} * {{cite book |last=Baruah |first=Swarnalata |title=Chutia Jatir Buranji |date=2007}} * {{Citation |last=Bhattacharjee |first=J. B. |title=The Comprehensive History of Assam |volume=2 |pages=391–397 |year=1992}} * {{Cite thesis |last=Buragohain |first=Romesh |date=1988 |title=Ahom State Formation in Assam |degree=PhD}} * {{cite journal |last1=Acharyya |first1=Prarthana |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |year=2019 |title=Language vitality assessment of Deori |journal=Language Documentation & Conservation |volume=13 |pages=514–544}} * {{cite book |last=Gogoi |first=Jahnavi |title=Agrarian System of Medieval Assam |year=2002}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |title=The Ahom Political System |journal=Social Scientist |volume=11 |pages=3–34 |year=1983}} * {{Cite journal |last=Jacquesson |first=François |date=2008 |title=Discovering Boro-Garo |journal=History of an Analytical and Descriptive Linguistic Category}} * {{cite journal |last1=Jacquesson |first1=François |last2=van Breugel |first2=Seino |title=The linguistic reconstruction of the past: The case of the Boro-Garo languages |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |date=2017 |volume=40 |pages=90–122}} * {{Cite journal |last1=Kumar |first1=Vikrant |last2=Basu |first2=Debashis |last3=Reddy |first3=B Mohan |year=2004 |title=Genetic Heterogeneity in Northeastern India |journal=American Journal of Human Biology |volume=16 |pages=334–345}} * {{citation |first=Guptajit |last=Pathak |title=Assam's history and its graphics |year=2008}} * {{Cite book |last=Dalton |first=Edward Tuite |title=Descriptive Ethnology of Bengal |date=1872}} * {{cite journal |last1=Shin |first1=Jae-Eun |year=2020 |title=Descending from demons, ascending to kshatriyas |journal=The Indian Economic and Social History Review |volume=57 |pages=49–75}} * {{Citation |last=Dutta |first=Sristidhar |title=The Mataks and their Kingdom |year=1985}} * {{Citation |last=Nath |first=D |year=2013 |title=Early States in North East India |pages=24–49}} * {{Citation |last=Sarma |first=Benudhar |title=Maniram Dewan |year=1993}} * {{Citation |last=Hamilton |first=Francis |title=An Account of Assam |year=1940}} {{refend}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20141222114719/http://chutiajati.com/ చుతియా జాతి వెబ్‌సైట్] * [https://web.archive.org/web/20141222114352/http://www.telegraphindia.com/1121027/jsp/northeast/story_16125557.jsp#.VJfqUyAFoGA చుతియా చరిత్ర ప్రణాళిక] {{అస్సాం}} [[వర్గం:అస్సామీలు]] [[వర్గం:చుతియా సమాజం]] [[వర్గం:బోడో-కాచారీ]] [[వర్గం:అసోం తెగలు]] [[వర్గం:ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు]] tddbm8ti2egqezj3nm3a7x71u5u1jfk వాడుకరి చర్చ:08162504349Aaa 3 506958 4936794 2026-08-17T00:45:08Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936794 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">08162504349Aaa గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> 08162504349Aaa గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:45, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) 45ycue47202i365kmyfcmw6zcf7anhs వాడుకరి చర్చ:AMGOTH BHASKAR NAIK 3 506959 4936795 2026-08-17T00:45:44Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936795 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">AMGOTH BHASKAR NAIK గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> AMGOTH BHASKAR NAIK గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:45, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) 0yokrya07tlykc4t25nzw8dhjr3p3q1 వాడుకరి చర్చ:Leela sai krishna 3 506960 4936796 2026-08-17T00:46:16Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936796 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Leela sai krishna గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Leela sai krishna గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:46, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) b7brex9dlvicbgkta7ru3kehudpnkzo వాడుకరి చర్చ:Saidapetrojamani 3 506961 4936797 2026-08-17T00:46:46Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936797 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Saidapetrojamani గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Saidapetrojamani గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:46, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) 6jyk5ngcygu1rh2x1s96tnp4f9sczu4 వాడుకరి చర్చ:DEEPAKMUSTHYALA 3 506962 4936798 2026-08-17T00:47:19Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936798 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">DEEPAKMUSTHYALA గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> DEEPAKMUSTHYALA గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:47, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) 551w2zg4q57a74w7b0avbehn1o86nah వాడుకరి చర్చ:Kumaripreeti234 3 506963 4936799 2026-08-17T00:47:40Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936799 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Kumaripreeti234 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Kumaripreeti234 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:47, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) e8t8sutqi47md3txd5yp4lie6tbqezw వాడుకరి చర్చ:కాతేటి కృపావతి 3 506964 4936800 2026-08-17T00:48:03Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936800 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">కాతేటి కృపావతి గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> కాతేటి కృపావతి గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:48, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) foa20sf57gko5nk5pzyjuugo4uzzny2 వాడుకరి చర్చ:KAPPAKADA 3 506965 4936801 2026-08-17T00:48:24Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936801 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">KAPPAKADA గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> KAPPAKADA గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:48, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) ezbxwnzqs211rvwwdewim1q1wualek9 వాడుకరి చర్చ:Ashwini Rai K 3 506966 4936802 2026-08-17T00:48:45Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936802 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Ashwini Rai K గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Ashwini Rai K గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:48, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) e0451nei7xzla8jmqlh5upz54z1rt5o వాడుకరి చర్చ:Sai Ranganadh G 3 506967 4936803 2026-08-17T00:49:06Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936803 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Sai Ranganadh G గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Sai Ranganadh G గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:49, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) 161r479huj4j08nn440s8462wx7965m వాడుకరి చర్చ:Mostlyharamless 3 506968 4936804 2026-08-17T00:49:33Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936804 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Mostlyharamless గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Mostlyharamless గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:49, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) ivgb2w9yfgyzpb8tlm14msypyce84vm వాడుకరి చర్చ:Dileep kumar 9347 3 506969 4936805 2026-08-17T00:49:54Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936805 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Dileep kumar 9347 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Dileep kumar 9347 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 00:49, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) iu5ikwyvi6oi5r9ks56pnz3eqy4iu5i శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్ 0 506970 4936806 2026-08-17T01:50:11Z Hemakrishna aruva 118480 శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్ సంస్థకు సంబంధించిన సమాచారంతో కొత్త వ్యాసం సృష్టించడం. 4936806 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్ | native_name = Sri Venkateshwara Info Technologies | trade_name = SV Info Technologies | type = కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ | industry = విద్య, కంప్యూటర్ శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి | founded = 2022 | founder = అరువ రామతేజ | key_people = అరువ రామతేజ (స్థాపకుడు మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్) | headquarters = మహబూబ్‌నగర్, తెలంగాణ, భారతదేశం | services = కంప్యూటర్ విద్య, స్వీయ అభ్యసనం, ప్రాక్టికల్ శిక్షణ, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, విద్యా మార్గదర్శకత్వం | website = https://www.svinfotech.org.in/ }} '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్''' (Sri Venkateshwara Info Technologies), సాధారణంగా '''SV Info Technologies''' లేదా '''SVIT'''గా పిలువబడే కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ. ఇది తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ కేంద్రంగా కంప్యూటర్ విద్య, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, స్వీయ అభ్యసనం, ఆచరణాత్మక శిక్షణ మరియు విద్యా మార్గదర్శకత్వానికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. == చరిత్ర == సంస్థ వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, SV Info Technologies 2022లో ప్రారంభమైంది. ప్రారంభం నుంచే సంస్థ కంప్యూటర్ విద్యను స్వీయ అభ్యసన విధానంతో అనుసంధానించే విధానాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. తరువాత మహబూబ్‌నగర్‌లో భౌతిక శిక్షణా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసి కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను కొనసాగించింది. సంస్థ యొక్క పూర్తి పేరు '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్'''. ప్రజా ఉపయోగంలో '''SV Info Technologies''' అనే పేరు ఎక్కువగా ఉపయోగించబడుతుండగా, '''SVIT''' అనే సంక్షిప్త పేరును కూడా ఉపయోగిస్తారు. == స్వీయ అభ్యసన విధానం == SV Info Technologies తన విద్యా విధానాన్ని '''Self-Learning Computer Education System'''గా వివరిస్తుంది. ఈ విధానంలో విద్యార్థులు ఉపాధ్యాయుల మార్గదర్శకత్వంతో పాటు స్వయంగా చదవడం, అభ్యసన సామగ్రిని ఉపయోగించడం, కంప్యూటర్‌పై సాధన చేయడం మరియు నేర్చుకున్న విషయాలను ఆచరణలో ఉపయోగించడం వంటి పద్ధతులను అనుసరిస్తారు. సంస్థ వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, విద్యార్థులు తమకు అనుకూలమైన వేగంలో నేర్చుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు పునరావృతంగా సాధన చేయడం మరియు స్వతంత్రంగా నైపుణ్యాలను అభివృద్ధి చేసుకోవడం ఈ విధానంలోని ముఖ్యమైన అంశాలు. సంస్థ తనను మహబూబ్‌నగర్‌లోని తొలి పూర్తి స్థాయి Self-Learning Computer Education Platformగా పేర్కొంటుంది. తెలంగాణలో తొలి Self-Learning Computer Educational Institute అనే పదబంధాన్ని కూడా సంస్థ తన ప్రచారంలో ఉపయోగిస్తోంది. ఈ హోదాకు స్వతంత్ర ఆధారాలు లభించినప్పుడు మాత్రమే దీనిని ధృవీకరించబడిన వాస్తవంగా పేర్కొనడం సముచితం. == విద్యా విధానం == సంస్థ విద్యా విధానంలో స్వీయ అభ్యసనం, ఆచరణాత్మక శిక్షణ మరియు కెరీర్‌కు ఉపయోగపడే కంప్యూటర్ నైపుణ్యాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. విద్యార్థులు కేవలం సర్టిఫికెట్ పొందడమే కాకుండా, నేర్చుకున్న సాఫ్ట్‌వేర్ మరియు కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లను ఆచరణలో ఉపయోగించగలిగే స్థాయికి చేరుకోవడం సంస్థ విద్యా విధానంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశంగా పేర్కొనబడింది. == కోర్సులు == SV Info Technologies వివిధ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లు మరియు సాంకేతిక అంశాల్లో శిక్షణ అందిస్తుంది. ప్రధాన కోర్సులు: * MS Package * Tally with GST * Photoshop * HTML మరియు Web Designing * PageMaker * AutoCAD * Adobe InDesign * CorelDRAW * 3D Printing MS Packageలో కార్యాలయ అవసరాలకు ఉపయోగించే కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లు, Tally with GSTలో కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ మరియు GST సంబంధిత అంశాలు, Photoshop, CorelDRAW మరియు InDesign వంటి కోర్సుల్లో గ్రాఫిక్ మరియు డిజైన్ నైపుణ్యాలు, HTMLలో వెబ్ డిజైన్, AutoCADలో కంప్యూటర్ ఆధారిత డిజైన్ మరియు 3D Printingలో ఆధునిక తయారీ సాంకేతికతకు సంబంధించిన అంశాలను బోధిస్తారు. == ప్రాక్టికల్ లెర్నింగ్ == సంస్థ తన విద్యా విధానంలో ప్రాక్టికల్ లెర్నింగ్‌కు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. విద్యార్థులు నేర్చుకున్న విషయాలను కంప్యూటర్‌పై స్వయంగా సాధన చేయడం, వ్యాయామాలు చేయడం మరియు వాస్తవ జీవితంలో ఉపయోగపడే పనులను చేయడం ద్వారా నైపుణ్యాన్ని పెంపొందించుకునే విధానాన్ని సంస్థ అనుసరిస్తున్నట్లు తన వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొంది. == విద్యార్థి కేంద్రిత విధానం == SV Info Technologies విద్యార్థి కేంద్రిత అభ్యసన విధానాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు పేర్కొంటుంది. విద్యార్థులు తమ స్థాయికి అనుగుణంగా నేర్చుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు పునరావృతంగా సాధన చేయడం మరియు స్వతంత్రంగా కొత్త విషయాలను నేర్చుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచుకోవడం ఈ విధానంలో భాగంగా ఉన్నాయి. == అందుబాటు ధరల్లో కంప్యూటర్ విద్య == కంప్యూటర్ విద్యను వివిధ ఆర్థిక నేపథ్యాల విద్యార్థులకు అందుబాటులోకి తీసుకురావడం సంస్థ ప్రకటించిన లక్ష్యాల్లో ఒకటి. ప్రత్యేకంగా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు ప్రభుత్వ కళాశాలల్లో చదివే విద్యార్థులకు కంప్యూటర్ విద్యను అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి సంస్థ ప్రత్యేక విద్యా కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. ఫీజు నిర్మాణం మరియు విద్యార్థి వర్గాల ఆధారంగా అందించే రాయితీలకు సంబంధించిన వివరాలు కాలానుగుణంగా మారవచ్చు. == ప్రభుత్వ విద్యార్థుల సహాయ కార్యక్రమం == SV Info Technologies తన కార్యకలాపాల్లో '''Government Student Education Support Program'''ను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు ప్రభుత్వ కళాశాలలకు చెందిన విద్యార్థులకు విద్యా మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి అవకాశాలను అందించడంపై దృష్టి పెట్టినట్లు సంస్థ పేర్కొంది. == ఓపెన్ స్కూల్ మరియు విద్యా మార్గదర్శకత్వం == కంప్యూటర్ శిక్షణతో పాటు విద్యార్థులకు ప్రత్యామ్నాయ విద్యా మార్గాలపై కూడా మార్గదర్శకత్వం అందించే కార్యక్రమాలు సంస్థలో ఉన్నాయి. ఇందులో Open School Education, Distance Education, Graduation మరియు Degree Admissions వంటి అంశాలకు సంబంధించిన సమాచారం మరియు మార్గదర్శకత్వం ఉన్నాయి. చదువును మధ్యలో నిలిపివేసిన విద్యార్థులు లేదా సాంప్రదాయ విద్యా విధానానికి ప్రత్యామ్నాయంగా చదువు కొనసాగించాలనుకునే వారికి అందుబాటులో ఉన్న విద్యా అవకాశాలపై సమాచారం అందించడం ఈ కార్యక్రమాల్లో ఒక భాగం. == డిగ్రీ ప్రవేశాల మార్గదర్శకత్వం == ఉన్నత విద్యను కొనసాగించాలనుకునే విద్యార్థులకు గ్రాడ్యుయేషన్ మరియు డిగ్రీ ప్రవేశాలకు సంబంధించిన సమాచారం మరియు మార్గదర్శకత్వాన్ని కూడా సంస్థ అందిస్తోంది. విద్యార్థుల విద్యా అర్హతలకు అనుగుణంగా వివిధ కోర్సులు మరియు విద్యా మార్గాల గురించి సమాచారం అందించడం ఇందులో భాగంగా ఉంటుంది. == విద్యార్థి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు == SV Info Technologies కంప్యూటర్ శిక్షణతో పాటు విద్యార్థుల అభివృద్ధికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. విద్యా మార్గదర్శకత్వం, నైపుణ్యాభివృద్ధి, స్వీయ అభ్యసనం, డిజిటల్ అక్షరాస్యత మరియు భవిష్యత్ విద్యా అవకాశాలపై అవగాహన కల్పించడం వంటి అంశాలు ఈ కార్యక్రమాల్లో ఉన్నాయి. == మినీ లైబ్రరీ == విద్యార్థుల్లో పఠన అలవాటు మరియు స్వీయ అభ్యసనాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు సంస్థలో మినీ లైబ్రరీ ఏర్పాటు చేయబడింది. విద్యా పుస్తకాలు, పోటీ పరీక్షలకు సంబంధించిన పుస్తకాలు మరియు ఇతర అభ్యసన సామగ్రిని విద్యార్థులకు అందుబాటులో ఉంచడం దీని ఉద్దేశంగా పేర్కొనబడింది. == ఉచిత ప్రీ-SSC సమ్మర్ క్యాంప్ == 2026లో SV Info Technologies ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ పాఠశాల విద్యార్థుల కోసం 45 రోజుల ఉచిత Pre-SSC Summer Camp నిర్వహించబడింది. ఈ కార్యక్రమం 10వ తరగతి విద్యకు ముందు విద్యార్థుల ప్రాథమిక అవగాహనను బలోపేతం చేయడం మరియు పరీక్షలకు సిద్ధం చేయడం లక్ష్యంగా నిర్వహించబడింది. క్యాంప్‌లో గణితం, భౌతిక శాస్త్రం, రసాయన శాస్త్రం, తెలుగు, సామాజిక శాస్త్రం మరియు జీవశాస్త్రం వంటి అంశాల్లో బోధన మరియు మార్గదర్శకత్వం అందించబడింది. == సమ్మర్ క్యాంప్ మెంటర్లు == ఈ కార్యక్రమంలో వివిధ సబ్జెక్టులకు మెంటర్లు విద్యార్థులకు బోధన మరియు మార్గదర్శకత్వం అందించారు. జస్వంత్ గణిత బోధనలో పాల్గొనగా, తరుణ్ గణితం, భౌతిక శాస్త్రం మరియు రసాయన శాస్త్రానికి సంబంధించిన బోధనలో పాల్గొన్నారు. పుష్పలత జీవశాస్త్ర బోధనలో పాల్గొన్నారు. == విద్యావేత్తల భాగస్వామ్యం == సమ్మర్ క్యాంప్ ముగింపు కార్యక్రమంలో శేషగుట్ట పాఠశాల గణిత ఉపాధ్యాయురాలు కృష్ణవేణి మరియు పాలమూరు విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన డాక్టర్ ప్రదీప్ కుమార్ పాల్గొన్నట్లు సంస్థకు సంబంధించిన సమాచారం పేర్కొంటుంది. క్యాంప్‌ను పూర్తి చేసిన విద్యార్థులకు కార్యక్రమం ముగింపులో సర్టిఫికెట్లు అందించారు. == సామాజిక సేవ == విద్యా రంగానికి సంబంధించిన సామాజిక సేవా కార్యక్రమాలు కూడా సంస్థ కార్యకలాపాల్లో భాగంగా ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ పాఠశాల విద్యార్థులకు ఉచిత విద్యా కార్యక్రమాలు, కంప్యూటర్ నైపుణ్యాలపై అవగాహన, విద్యా మార్గదర్శకత్వం మరియు విద్యార్థి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నట్లు సంస్థ పేర్కొంది. == సర్టిఫికెట్ వ్యవస్థ == విద్యార్థులు పూర్తి చేసిన కోర్సులకు అనుగుణంగా కోర్సు ఆధారిత సర్టిఫికెట్లను అందించే విధానం సంస్థలో ఉంది. సంస్థ వెబ్‌సైట్‌లో Certificate Verification కోసం ప్రత్యేక విభాగాన్ని కూడా అందుబాటులో ఉంచింది. == గుర్తింపులు మరియు ధృవీకరణలు == SV Info Technologies తన అధికారిక సమాచారంలో ISO 9001:2015 ధృవీకరణను పేర్కొంటుంది. == స్థాపకుడు == SV Info Technologies స్థాపకుడు మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ '''అరువ రామతేజ'''. సంస్థ కార్యకలాపాల ప్రకారం ఆయన కంప్యూటర్ విద్య, స్వీయ అభ్యసనం, విద్యార్థి మార్గదర్శకత్వం మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధికి సంబంధించిన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటున్నారు. ఆయన వ్యక్తిగత జీవిత చరిత్రకు సంబంధించిన వివరాలను ఈ వ్యాసంలో చేర్చాలంటే స్వతంత్రంగా ప్రచురించబడిన విశ్వసనీయ వనరులను ఆధారంగా చేసుకోవడం అవసరం. == ప్రధాన కార్యాలయం == SV Info Technologies కార్యకలాపాలు తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ కేంద్రంగా కొనసాగుతున్నాయి. సంస్థ వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొన్న చిరునామా: 1-4-127/4/A, Second Floor, Arab Galli, Near New Town HDFC Bank, Government Hospital Road, Mahabubnagar, Telangana, India – 509001. == వెబ్‌సైట్ == {{Official website}} [[వర్గం:మహబూబ్‌నగర్]] [[వర్గం:తెలంగాణలోని విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:కంప్యూటర్ విద్య]] [[వర్గం:2022లో స్థాపించబడిన సంస్థలు]] 9jbbrdmj4xf473q8nxpa6fhubtakbdm 4936807 4936806 2026-08-17T01:51:11Z Hemakrishna aruva 118480 4936807 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్ | native_name = Sri Venkateshwara Info Technologies | trade_name = SV Info Technologies | type = కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ | industry = విద్య, కంప్యూటర్ శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి | founded = 2022 | founder = అరువ రామతేజ | key_people = అరువ రామతేజ (స్థాపకుడు మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్) | headquarters = మహబూబ్‌నగర్, తెలంగాణ, భారతదేశం | services = కంప్యూటర్ విద్య, స్వీయ అభ్యసనం, ప్రాక్టికల్ శిక్షణ, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, విద్యా మార్గదర్శకత్వం | website = https://www.svinfotech.org.in/ }} '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్''' (Sri Venkateshwara Info Technologies), సాధారణంగా '''SV Info Technologies''' లేదా '''SVIT'''గా పిలువబడే కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ. ఇది తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ కేంద్రంగా కంప్యూటర్ విద్య, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, స్వీయ అభ్యసనం, ఆచరణాత్మక శిక్షణ మరియు విద్యా మార్గదర్శకత్వానికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. == చరిత్ర == సంస్థ వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, SV Info Technologies 2022లో ప్రారంభమైంది. ప్రారంభం నుంచే సంస్థ కంప్యూటర్ విద్యను స్వీయ అభ్యసన విధానంతో అనుసంధానించే విధానాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. తరువాత మహబూబ్‌నగర్‌లో భౌతిక శిక్షణా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసి కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను కొనసాగించింది. సంస్థ యొక్క పూర్తి పేరు '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్'''. ప్రజా ఉపయోగంలో '''SV Info Technologies''' అనే పేరు ఎక్కువగా ఉపయోగించబడుతుండగా, '''SVIT''' అనే సంక్షిప్త పేరును కూడా ఉపయోగిస్తారు. == స్వీయ అభ్యసన విధానం == SV Info Technologies తన విద్యా విధానాన్ని '''Self-Learning Computer Education System'''గా వివరిస్తుంది. ఈ విధానంలో విద్యార్థులు ఉపాధ్యాయుల మార్గదర్శకత్వంతో పాటు స్వయంగా చదవడం, అభ్యసన సామగ్రిని ఉపయోగించడం, కంప్యూటర్‌పై సాధన చేయడం మరియు నేర్చుకున్న విషయాలను ఆచరణలో ఉపయోగించడం వంటి పద్ధతులను అనుసరిస్తారు. సంస్థ వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, విద్యార్థులు తమకు అనుకూలమైన వేగంలో నేర్చుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు పునరావృతంగా సాధన చేయడం మరియు స్వతంత్రంగా నైపుణ్యాలను అభివృద్ధి చేసుకోవడం ఈ విధానంలోని ముఖ్యమైన అంశాలు. సంస్థ తనను మహబూబ్‌నగర్‌లోని తొలి పూర్తి స్థాయి Self-Learning Computer Education Platformగా పేర్కొంటుంది. తెలంగాణలో తొలి Self-Learning Computer Educational Institute అనే పదబంధాన్ని కూడా సంస్థ తన ప్రచారంలో ఉపయోగిస్తోంది. ఈ హోదాకు స్వతంత్ర ఆధారాలు లభించినప్పుడు మాత్రమే దీనిని ధృవీకరించబడిన వాస్తవంగా పేర్కొనడం సముచితం. == విద్యా విధానం == సంస్థ విద్యా విధానంలో స్వీయ అభ్యసనం, ఆచరణాత్మక శిక్షణ మరియు కెరీర్‌కు ఉపయోగపడే కంప్యూటర్ నైపుణ్యాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. విద్యార్థులు కేవలం సర్టిఫికెట్ పొందడమే కాకుండా, నేర్చుకున్న సాఫ్ట్‌వేర్ మరియు కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లను ఆచరణలో ఉపయోగించగలిగే స్థాయికి చేరుకోవడం సంస్థ విద్యా విధానంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశంగా పేర్కొనబడింది. == కోర్సులు == SV Info Technologies వివిధ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లు మరియు సాంకేతిక అంశాల్లో శిక్షణ అందిస్తుంది. ప్రధాన కోర్సులు: * MS Package * Tally with GST * Photoshop * HTML మరియు Web Designing * PageMaker * AutoCAD * Adobe InDesign * CorelDRAW * 3D Printing MS Packageలో కార్యాలయ అవసరాలకు ఉపయోగించే కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లు, Tally with GSTలో కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ మరియు GST సంబంధిత అంశాలు, Photoshop, CorelDRAW మరియు InDesign వంటి కోర్సుల్లో గ్రాఫిక్ మరియు డిజైన్ నైపుణ్యాలు, HTMLలో వెబ్ డిజైన్, AutoCADలో కంప్యూటర్ ఆధారిత డిజైన్ మరియు 3D Printingలో ఆధునిక తయారీ సాంకేతికతకు సంబంధించిన అంశాలను బోధిస్తారు. == ప్రాక్టికల్ లెర్నింగ్ == సంస్థ తన విద్యా విధానంలో ప్రాక్టికల్ లెర్నింగ్‌కు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. విద్యార్థులు నేర్చుకున్న విషయాలను కంప్యూటర్‌పై స్వయంగా సాధన చేయడం, వ్యాయామాలు చేయడం మరియు వాస్తవ జీవితంలో ఉపయోగపడే పనులను చేయడం ద్వారా నైపుణ్యాన్ని పెంపొందించుకునే విధానాన్ని సంస్థ అనుసరిస్తున్నట్లు తన వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొంది. == విద్యార్థి కేంద్రిత విధానం == SV Info Technologies విద్యార్థి కేంద్రిత అభ్యసన విధానాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు పేర్కొంటుంది. విద్యార్థులు తమ స్థాయికి అనుగుణంగా నేర్చుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు పునరావృతంగా సాధన చేయడం మరియు స్వతంత్రంగా కొత్త విషయాలను నేర్చుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచుకోవడం ఈ విధానంలో భాగంగా ఉన్నాయి. == అందుబాటు ధరల్లో కంప్యూటర్ విద్య == కంప్యూటర్ విద్యను వివిధ ఆర్థిక నేపథ్యాల విద్యార్థులకు అందుబాటులోకి తీసుకురావడం సంస్థ ప్రకటించిన లక్ష్యాల్లో ఒకటి. ప్రత్యేకంగా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు ప్రభుత్వ కళాశాలల్లో చదివే విద్యార్థులకు కంప్యూటర్ విద్యను అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి సంస్థ ప్రత్యేక విద్యా కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. ఫీజు నిర్మాణం మరియు విద్యార్థి వర్గాల ఆధారంగా అందించే రాయితీలకు సంబంధించిన వివరాలు కాలానుగుణంగా మారవచ్చు. == ప్రభుత్వ విద్యార్థుల సహాయ కార్యక్రమం == SV Info Technologies తన కార్యకలాపాల్లో '''Government Student Education Support Program'''ను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు ప్రభుత్వ కళాశాలలకు చెందిన విద్యార్థులకు విద్యా మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి అవకాశాలను అందించడంపై దృష్టి పెట్టినట్లు సంస్థ పేర్కొంది. == ఓపెన్ స్కూల్ మరియు విద్యా మార్గదర్శకత్వం == కంప్యూటర్ శిక్షణతో పాటు విద్యార్థులకు ప్రత్యామ్నాయ విద్యా మార్గాలపై కూడా మార్గదర్శకత్వం అందించే కార్యక్రమాలు సంస్థలో ఉన్నాయి. ఇందులో Open School Education, Distance Education, Graduation మరియు Degree Admissions వంటి అంశాలకు సంబంధించిన సమాచారం మరియు మార్గదర్శకత్వం ఉన్నాయి. చదువును మధ్యలో నిలిపివేసిన విద్యార్థులు లేదా సాంప్రదాయ విద్యా విధానానికి ప్రత్యామ్నాయంగా చదువు కొనసాగించాలనుకునే వారికి అందుబాటులో ఉన్న విద్యా అవకాశాలపై సమాచారం అందించడం ఈ కార్యక్రమాల్లో ఒక భాగం. == డిగ్రీ ప్రవేశాల మార్గదర్శకత్వం == ఉన్నత విద్యను కొనసాగించాలనుకునే విద్యార్థులకు గ్రాడ్యుయేషన్ మరియు డిగ్రీ ప్రవేశాలకు సంబంధించిన సమాచారం మరియు మార్గదర్శకత్వాన్ని కూడా సంస్థ అందిస్తోంది. విద్యార్థుల విద్యా అర్హతలకు అనుగుణంగా వివిధ కోర్సులు మరియు విద్యా మార్గాల గురించి సమాచారం అందించడం ఇందులో భాగంగా ఉంటుంది. == విద్యార్థి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు == SV Info Technologies కంప్యూటర్ శిక్షణతో పాటు విద్యార్థుల అభివృద్ధికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. విద్యా మార్గదర్శకత్వం, నైపుణ్యాభివృద్ధి, స్వీయ అభ్యసనం, డిజిటల్ అక్షరాస్యత మరియు భవిష్యత్ విద్యా అవకాశాలపై అవగాహన కల్పించడం వంటి అంశాలు ఈ కార్యక్రమాల్లో ఉన్నాయి. == మినీ లైబ్రరీ == విద్యార్థుల్లో పఠన అలవాటు మరియు స్వీయ అభ్యసనాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు సంస్థలో మినీ లైబ్రరీ ఏర్పాటు చేయబడింది. విద్యా పుస్తకాలు, పోటీ పరీక్షలకు సంబంధించిన పుస్తకాలు మరియు ఇతర అభ్యసన సామగ్రిని విద్యార్థులకు అందుబాటులో ఉంచడం దీని ఉద్దేశంగా పేర్కొనబడింది. == ఉచిత ప్రీ-SSC సమ్మర్ క్యాంప్ == 2026లో SV Info Technologies ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ పాఠశాల విద్యార్థుల కోసం 45 రోజుల ఉచిత Pre-SSC Summer Camp నిర్వహించబడింది. ఈ కార్యక్రమం 10వ తరగతి విద్యకు ముందు విద్యార్థుల ప్రాథమిక అవగాహనను బలోపేతం చేయడం మరియు పరీక్షలకు సిద్ధం చేయడం లక్ష్యంగా నిర్వహించబడింది. క్యాంప్‌లో గణితం, భౌతిక శాస్త్రం, రసాయన శాస్త్రం, తెలుగు, సామాజిక శాస్త్రం మరియు జీవశాస్త్రం వంటి అంశాల్లో బోధన మరియు మార్గదర్శకత్వం అందించబడింది. == సమ్మర్ క్యాంప్ మెంటర్లు == ఈ కార్యక్రమంలో వివిధ సబ్జెక్టులకు మెంటర్లు విద్యార్థులకు బోధన మరియు మార్గదర్శకత్వం అందించారు. జస్వంత్ గణిత బోధనలో పాల్గొనగా, తరుణ్ గణితం, భౌతిక శాస్త్రం మరియు రసాయన శాస్త్రానికి సంబంధించిన బోధనలో పాల్గొన్నారు. పుష్పలత జీవశాస్త్ర బోధనలో పాల్గొన్నారు. == విద్యావేత్తల భాగస్వామ్యం == సమ్మర్ క్యాంప్ ముగింపు కార్యక్రమంలో శేషగుట్ట పాఠశాల గణిత ఉపాధ్యాయురాలు కృష్ణవేణి మరియు పాలమూరు విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన డాక్టర్ ప్రదీప్ కుమార్ పాల్గొన్నట్లు సంస్థకు సంబంధించిన సమాచారం పేర్కొంటుంది. క్యాంప్‌ను పూర్తి చేసిన విద్యార్థులకు కార్యక్రమం ముగింపులో సర్టిఫికెట్లు అందించారు. == సామాజిక సేవ == విద్యా రంగానికి సంబంధించిన సామాజిక సేవా కార్యక్రమాలు కూడా సంస్థ కార్యకలాపాల్లో భాగంగా ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ పాఠశాల విద్యార్థులకు ఉచిత విద్యా కార్యక్రమాలు, కంప్యూటర్ నైపుణ్యాలపై అవగాహన, విద్యా మార్గదర్శకత్వం మరియు విద్యార్థి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నట్లు సంస్థ పేర్కొంది. == సర్టిఫికెట్ వ్యవస్థ == విద్యార్థులు పూర్తి చేసిన కోర్సులకు అనుగుణంగా కోర్సు ఆధారిత సర్టిఫికెట్లను అందించే విధానం సంస్థలో ఉంది. సంస్థ వెబ్‌సైట్‌లో Certificate Verification కోసం ప్రత్యేక విభాగాన్ని కూడా అందుబాటులో ఉంచింది. == గుర్తింపులు మరియు ధృవీకరణలు == SV Info Technologies తన అధికారిక సమాచారంలో ISO 9001:2015 ధృవీకరణను పేర్కొంటుంది. == స్థాపకుడు == SV Info Technologies స్థాపకుడు మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ '''అరువ రామతేజ'''. సంస్థ కార్యకలాపాల ప్రకారం ఆయన కంప్యూటర్ విద్య, స్వీయ అభ్యసనం, విద్యార్థి మార్గదర్శకత్వం మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధికి సంబంధించిన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటున్నారు. ఆయన వ్యక్తిగత జీవిత చరిత్రకు సంబంధించిన వివరాలను ఈ వ్యాసంలో చేర్చాలంటే స్వతంత్రంగా ప్రచురించబడిన విశ్వసనీయ వనరులను ఆధారంగా చేసుకోవడం అవసరం. == ప్రధాన కార్యాలయం == SV Info Technologies కార్యకలాపాలు తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ కేంద్రంగా కొనసాగుతున్నాయి. సంస్థ వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొన్న చిరునామా: 1-4-127/4/A, Second Floor, Arab Galli, Near New Town HDFC Bank, Government Hospital Road, Mahabubnagar, Telangana, India – 509001. == వెబ్‌సైట్ == {{https://www.svinfotech.org.in/}} [[వర్గం:మహబూబ్‌నగర్]] [[వర్గం:తెలంగాణలోని విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:కంప్యూటర్ విద్య]] [[వర్గం:2022లో స్థాపించబడిన సంస్థలు]] qaxlktc63lgcjvjdaoef5q0uz20iadf 4936808 4936807 2026-08-17T01:54:30Z Hemakrishna aruva 118480 4936808 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్ | native_name = Sri Venkateshwara Info Technologies | trade_name = SV Info Technologies | type = కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ | industry = విద్య, కంప్యూటర్ శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి | founded = 2022 | founder = అరువ రామతేజ | key_people = అరువ రామతేజ (స్థాపకుడు మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్) | headquarters = మహబూబ్‌నగర్, తెలంగాణ, భారతదేశం | services = కంప్యూటర్ విద్య, స్వీయ అభ్యసనం, ప్రాక్టికల్ శిక్షణ, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, విద్యా మార్గదర్శకత్వం | website = https://www.svinfotech.org.in/ }} '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్''' (Sri Venkateshwara Info Technologies), సాధారణంగా '''SV Info Technologies''' లేదా '''SVIT'''గా పిలువబడే కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ. ఇది తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ కేంద్రంగా కంప్యూటర్ విద్య, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, స్వీయ అభ్యసనం, ఆచరణాత్మక శిక్షణ మరియు విద్యా మార్గదర్శకత్వానికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. == చరిత్ర == సంస్థ వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, SV Info Technologies 2022లో ప్రారంభమైంది. ప్రారంభం నుంచే సంస్థ కంప్యూటర్ విద్యను స్వీయ అభ్యసన విధానంతో అనుసంధానించే విధానాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. తరువాత మహబూబ్‌నగర్‌లో భౌతిక శిక్షణా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసి కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను కొనసాగించింది. సంస్థ యొక్క పూర్తి పేరు '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్'''. ప్రజా ఉపయోగంలో '''SV Info Technologies''' అనే పేరు ఎక్కువగా ఉపయోగించబడుతుండగా, '''SVIT''' అనే సంక్షిప్త పేరును కూడా ఉపయోగిస్తారు. == స్వీయ అభ్యసన విధానం == SV Info Technologies తన విద్యా విధానాన్ని '''Self-Learning Computer Education System'''గా వివరిస్తుంది. ఈ విధానంలో విద్యార్థులు ఉపాధ్యాయుల మార్గదర్శకత్వంతో పాటు స్వయంగా చదవడం, అభ్యసన సామగ్రిని ఉపయోగించడం, కంప్యూటర్‌పై సాధన చేయడం మరియు నేర్చుకున్న విషయాలను ఆచరణలో ఉపయోగించడం వంటి పద్ధతులను అనుసరిస్తారు. సంస్థ వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, విద్యార్థులు తమకు అనుకూలమైన వేగంలో నేర్చుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు పునరావృతంగా సాధన చేయడం మరియు స్వతంత్రంగా నైపుణ్యాలను అభివృద్ధి చేసుకోవడం ఈ విధానంలోని ముఖ్యమైన అంశాలు. సంస్థ తనను మహబూబ్‌నగర్‌లోని తొలి పూర్తి స్థాయి Self-Learning Computer Education Platformగా పేర్కొంటుంది. తెలంగాణలో తొలి Self-Learning Computer Educational Institute అనే పదబంధాన్ని కూడా సంస్థ తన ప్రచారంలో ఉపయోగిస్తోంది. ఈ హోదాకు స్వతంత్ర ఆధారాలు లభించినప్పుడు మాత్రమే దీనిని ధృవీకరించబడిన వాస్తవంగా పేర్కొనడం సముచితం. == విద్యా విధానం == సంస్థ విద్యా విధానంలో స్వీయ అభ్యసనం, ఆచరణాత్మక శిక్షణ మరియు కెరీర్‌కు ఉపయోగపడే కంప్యూటర్ నైపుణ్యాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. విద్యార్థులు కేవలం సర్టిఫికెట్ పొందడమే కాకుండా, నేర్చుకున్న సాఫ్ట్‌వేర్ మరియు కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లను ఆచరణలో ఉపయోగించగలిగే స్థాయికి చేరుకోవడం సంస్థ విద్యా విధానంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశంగా పేర్కొనబడింది. == కోర్సులు == SV Info Technologies వివిధ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లు మరియు సాంకేతిక అంశాల్లో శిక్షణ అందిస్తుంది. ప్రధాన కోర్సులు: * MS Package * Tally with GST * Photoshop * HTML మరియు Web Designing * PageMaker * AutoCAD * Adobe InDesign * CorelDRAW * 3D Printing MS Packageలో కార్యాలయ అవసరాలకు ఉపయోగించే కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లు, Tally with GSTలో కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ మరియు GST సంబంధిత అంశాలు, Photoshop, CorelDRAW మరియు InDesign వంటి కోర్సుల్లో గ్రాఫిక్ మరియు డిజైన్ నైపుణ్యాలు, HTMLలో వెబ్ డిజైన్, AutoCADలో కంప్యూటర్ ఆధారిత డిజైన్ మరియు 3D Printingలో ఆధునిక తయారీ సాంకేతికతకు సంబంధించిన అంశాలను బోధిస్తారు. == ప్రాక్టికల్ లెర్నింగ్ == సంస్థ తన విద్యా విధానంలో ప్రాక్టికల్ లెర్నింగ్‌కు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. విద్యార్థులు నేర్చుకున్న విషయాలను కంప్యూటర్‌పై స్వయంగా సాధన చేయడం, వ్యాయామాలు చేయడం మరియు వాస్తవ జీవితంలో ఉపయోగపడే పనులను చేయడం ద్వారా నైపుణ్యాన్ని పెంపొందించుకునే విధానాన్ని సంస్థ అనుసరిస్తున్నట్లు తన వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొంది. == విద్యార్థి కేంద్రిత విధానం == SV Info Technologies విద్యార్థి కేంద్రిత అభ్యసన విధానాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు పేర్కొంటుంది. విద్యార్థులు తమ స్థాయికి అనుగుణంగా నేర్చుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు పునరావృతంగా సాధన చేయడం మరియు స్వతంత్రంగా కొత్త విషయాలను నేర్చుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచుకోవడం ఈ విధానంలో భాగంగా ఉన్నాయి. == అందుబాటు ధరల్లో కంప్యూటర్ విద్య == కంప్యూటర్ విద్యను వివిధ ఆర్థిక నేపథ్యాల విద్యార్థులకు అందుబాటులోకి తీసుకురావడం సంస్థ ప్రకటించిన లక్ష్యాల్లో ఒకటి. ప్రత్యేకంగా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు ప్రభుత్వ కళాశాలల్లో చదివే విద్యార్థులకు కంప్యూటర్ విద్యను అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి సంస్థ ప్రత్యేక విద్యా కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. ఫీజు నిర్మాణం మరియు విద్యార్థి వర్గాల ఆధారంగా అందించే రాయితీలకు సంబంధించిన వివరాలు కాలానుగుణంగా మారవచ్చు. == ప్రభుత్వ విద్యార్థుల సహాయ కార్యక్రమం == SV Info Technologies తన కార్యకలాపాల్లో '''Government Student Education Support Program'''ను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు ప్రభుత్వ కళాశాలలకు చెందిన విద్యార్థులకు విద్యా మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి అవకాశాలను అందించడంపై దృష్టి పెట్టినట్లు సంస్థ పేర్కొంది. == ఓపెన్ స్కూల్ మరియు విద్యా మార్గదర్శకత్వం == కంప్యూటర్ శిక్షణతో పాటు విద్యార్థులకు ప్రత్యామ్నాయ విద్యా మార్గాలపై కూడా మార్గదర్శకత్వం అందించే కార్యక్రమాలు సంస్థలో ఉన్నాయి. ఇందులో Open School Education, Distance Education, Graduation మరియు Degree Admissions వంటి అంశాలకు సంబంధించిన సమాచారం మరియు మార్గదర్శకత్వం ఉన్నాయి. చదువును మధ్యలో నిలిపివేసిన విద్యార్థులు లేదా సాంప్రదాయ విద్యా విధానానికి ప్రత్యామ్నాయంగా చదువు కొనసాగించాలనుకునే వారికి అందుబాటులో ఉన్న విద్యా అవకాశాలపై సమాచారం అందించడం ఈ కార్యక్రమాల్లో ఒక భాగం. == డిగ్రీ ప్రవేశాల మార్గదర్శకత్వం == ఉన్నత విద్యను కొనసాగించాలనుకునే విద్యార్థులకు గ్రాడ్యుయేషన్ మరియు డిగ్రీ ప్రవేశాలకు సంబంధించిన సమాచారం మరియు మార్గదర్శకత్వాన్ని కూడా సంస్థ అందిస్తోంది. విద్యార్థుల విద్యా అర్హతలకు అనుగుణంగా వివిధ కోర్సులు మరియు విద్యా మార్గాల గురించి సమాచారం అందించడం ఇందులో భాగంగా ఉంటుంది. == విద్యార్థి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు == SV Info Technologies కంప్యూటర్ శిక్షణతో పాటు విద్యార్థుల అభివృద్ధికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. విద్యా మార్గదర్శకత్వం, నైపుణ్యాభివృద్ధి, స్వీయ అభ్యసనం, డిజిటల్ అక్షరాస్యత మరియు భవిష్యత్ విద్యా అవకాశాలపై అవగాహన కల్పించడం వంటి అంశాలు ఈ కార్యక్రమాల్లో ఉన్నాయి. == మినీ లైబ్రరీ == విద్యార్థుల్లో పఠన అలవాటు మరియు స్వీయ అభ్యసనాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు సంస్థలో మినీ లైబ్రరీ ఏర్పాటు చేయబడింది. విద్యా పుస్తకాలు, పోటీ పరీక్షలకు సంబంధించిన పుస్తకాలు మరియు ఇతర అభ్యసన సామగ్రిని విద్యార్థులకు అందుబాటులో ఉంచడం దీని ఉద్దేశంగా పేర్కొనబడింది. == ఉచిత ప్రీ-SSC సమ్మర్ క్యాంప్ == 2026లో SV Info Technologies ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ పాఠశాల విద్యార్థుల కోసం 45 రోజుల ఉచిత Pre-SSC Summer Camp నిర్వహించబడింది. ఈ కార్యక్రమం 10వ తరగతి విద్యకు ముందు విద్యార్థుల ప్రాథమిక అవగాహనను బలోపేతం చేయడం మరియు పరీక్షలకు సిద్ధం చేయడం లక్ష్యంగా నిర్వహించబడింది. క్యాంప్‌లో గణితం, భౌతిక శాస్త్రం, రసాయన శాస్త్రం, తెలుగు, సామాజిక శాస్త్రం మరియు జీవశాస్త్రం వంటి అంశాల్లో బోధన మరియు మార్గదర్శకత్వం అందించబడింది. == సమ్మర్ క్యాంప్ మెంటర్లు == ఈ కార్యక్రమంలో వివిధ సబ్జెక్టులకు మెంటర్లు విద్యార్థులకు బోధన మరియు మార్గదర్శకత్వం అందించారు. జస్వంత్ గణిత బోధనలో పాల్గొనగా, తరుణ్ గణితం, భౌతిక శాస్త్రం మరియు రసాయన శాస్త్రానికి సంబంధించిన బోధనలో పాల్గొన్నారు. పుష్పలత జీవశాస్త్ర బోధనలో పాల్గొన్నారు. == విద్యావేత్తల భాగస్వామ్యం == సమ్మర్ క్యాంప్ ముగింపు కార్యక్రమంలో శేషగుట్ట పాఠశాల గణిత ఉపాధ్యాయురాలు కృష్ణవేణి మరియు పాలమూరు విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన డాక్టర్ ప్రదీప్ కుమార్ పాల్గొన్నట్లు సంస్థకు సంబంధించిన సమాచారం పేర్కొంటుంది. క్యాంప్‌ను పూర్తి చేసిన విద్యార్థులకు కార్యక్రమం ముగింపులో సర్టిఫికెట్లు అందించారు. == సామాజిక సేవ == విద్యా రంగానికి సంబంధించిన సామాజిక సేవా కార్యక్రమాలు కూడా సంస్థ కార్యకలాపాల్లో భాగంగా ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ పాఠశాల విద్యార్థులకు ఉచిత విద్యా కార్యక్రమాలు, కంప్యూటర్ నైపుణ్యాలపై అవగాహన, విద్యా మార్గదర్శకత్వం మరియు విద్యార్థి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నట్లు సంస్థ పేర్కొంది. == సర్టిఫికెట్ వ్యవస్థ == విద్యార్థులు పూర్తి చేసిన కోర్సులకు అనుగుణంగా కోర్సు ఆధారిత సర్టిఫికెట్లను అందించే విధానం సంస్థలో ఉంది. సంస్థ వెబ్‌సైట్‌లో Certificate Verification కోసం ప్రత్యేక విభాగాన్ని కూడా అందుబాటులో ఉంచింది. == గుర్తింపులు మరియు ధృవీకరణలు == SV Info Technologies తన అధికారిక సమాచారంలో ISO 9001:2015 ధృవీకరణను పేర్కొంటుంది. == స్థాపకుడు == SV Info Technologies స్థాపకుడు మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ '''అరువ రామతేజ'''. సంస్థ కార్యకలాపాల ప్రకారం ఆయన కంప్యూటర్ విద్య, స్వీయ అభ్యసనం, విద్యార్థి మార్గదర్శకత్వం మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధికి సంబంధించిన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటున్నారు. == ప్రధాన కార్యాలయం == SV Info Technologies కార్యకలాపాలు తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ కేంద్రంగా కొనసాగుతున్నాయి. సంస్థ వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొన్న చిరునామా: 1-4-127/4/A, Second Floor, Arab Galli, Near New Town HDFC Bank, Government Hospital Road, Mahabubnagar, Telangana, India – 509001. == వెబ్‌సైట్ == {{https://www.svinfotech.org.in/}} [[వర్గం:మహబూబ్‌నగర్]] [[వర్గం:తెలంగాణలోని విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:కంప్యూటర్ విద్య]] [[వర్గం:2022లో స్థాపించబడిన సంస్థలు]] pr7y8yek7h3big0el40s80v367evjhr 4936809 4936808 2026-08-17T02:25:55Z Hemakrishna aruva 118480 4936809 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్ | native_name = '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్''' | logo = SVInfoTechnologiesLogo.png | trade_name = '''ఎస్‌వీ ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్''' | type = కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ | industry = విద్య, కంప్యూటర్ శిక్షణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి | founded = 2022 | founder = అరువ రామతేజ | key_people = అరువ రామతేజ (స్థాపకుడు మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్) | headquarters = మహబూబ్‌నగర్, తెలంగాణ, భారతదేశం | services = కంప్యూటర్ విద్య, స్వీయ అభ్యసనం, ప్రాక్టికల్ శిక్షణ, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, విద్యా మార్గదర్శకత్వం | website = అధికారిక వెబ్‌సైట్ }} '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్''' (Sri Venkateshwara Info Technologies), సాధారణంగా '''ఎస్‌వీ ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్''' లేదా '''SVIT'''గా పిలువబడే కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ. ఇది తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ కేంద్రంగా కంప్యూటర్ విద్య, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, స్వీయ అభ్యసనం, ఆచరణాత్మక శిక్షణ మరియు విద్యా మార్గదర్శకత్వానికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. == చరిత్ర == సంస్థ వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, SV Info Technologies 2022లో ప్రారంభమైంది. ప్రారంభం నుంచే సంస్థ కంప్యూటర్ విద్యను స్వీయ అభ్యసన విధానంతో అనుసంధానించే విధానాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. తరువాత మహబూబ్‌నగర్‌లో భౌతిక శిక్షణా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసి కంప్యూటర్ విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను కొనసాగించింది. సంస్థ యొక్క పూర్తి పేరు '''శ్రీ వెంకటేశ్వర ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్'''. ప్రజా ఉపయోగంలో '''ఎస్‌వీ ఇన్ఫో టెక్నాలజీస్''' అనే పేరు ఎక్కువగా ఉపయోగించబడుతుండగా, '''SVIT''' అనే సంక్షిప్త పేరును కూడా ఉపయోగిస్తారు. == స్వీయ అభ్యసన విధానం == SV Info Technologies తన విద్యా విధానాన్ని '''Self-Learning Computer Education System'''గా వివరిస్తుంది. ఈ విధానంలో విద్యార్థులు ఉపాధ్యాయుల మార్గదర్శకత్వంతో పాటు స్వయంగా చదవడం, అభ్యసన సామగ్రిని ఉపయోగించడం, కంప్యూటర్‌పై సాధన చేయడం మరియు నేర్చుకున్న విషయాలను ఆచరణలో ఉపయోగించడం వంటి పద్ధతులను అనుసరిస్తారు. సంస్థ వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, విద్యార్థులు తమకు అనుకూలమైన వేగంలో నేర్చుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు పునరావృతంగా సాధన చేయడం మరియు స్వతంత్రంగా నైపుణ్యాలను అభివృద్ధి చేసుకోవడం ఈ విధానంలోని ముఖ్యమైన అంశాలు. సంస్థ తనను మహబూబ్‌నగర్‌లోని తొలి పూర్తి స్థాయి Self-Learning Computer Education Platformగా పేర్కొంటుంది. తెలంగాణలో తొలి Self-Learning Computer Educational Institute అనే పదబంధాన్ని కూడా సంస్థ తన ప్రచారంలో ఉపయోగిస్తోంది. ఈ హోదాకు స్వతంత్ర ఆధారాలు లభించినప్పుడు మాత్రమే దీనిని ధృవీకరించబడిన వాస్తవంగా పేర్కొనడం సముచితం. == విద్యా విధానం == సంస్థ విద్యా విధానంలో స్వీయ అభ్యసనం, ఆచరణాత్మక శిక్షణ మరియు కెరీర్‌కు ఉపయోగపడే కంప్యూటర్ నైపుణ్యాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. విద్యార్థులు కేవలం సర్టిఫికెట్ పొందడమే కాకుండా, నేర్చుకున్న సాఫ్ట్‌వేర్ మరియు కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లను ఆచరణలో ఉపయోగించగలిగే స్థాయికి చేరుకోవడం సంస్థ విద్యా విధానంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశంగా పేర్కొనబడింది. == కోర్సులు == SV Info Technologies వివిధ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లు మరియు సాంకేతిక అంశాల్లో శిక్షణ అందిస్తుంది. ప్రధాన కోర్సులు: * MS Package * Tally with GST * Photoshop * HTML మరియు Web Designing * PageMaker * AutoCAD * Adobe InDesign * CorelDRAW * 3D Printing MS Packageలో కార్యాలయ అవసరాలకు ఉపయోగించే కంప్యూటర్ అప్లికేషన్లు, Tally with GSTలో కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ మరియు GST సంబంధిత అంశాలు, Photoshop, CorelDRAW మరియు InDesign వంటి కోర్సుల్లో గ్రాఫిక్ మరియు డిజైన్ నైపుణ్యాలు, HTMLలో వెబ్ డిజైన్, AutoCADలో కంప్యూటర్ ఆధారిత డిజైన్ మరియు 3D Printingలో ఆధునిక తయారీ సాంకేతికతకు సంబంధించిన అంశాలను బోధిస్తారు. == ప్రాక్టికల్ లెర్నింగ్ == సంస్థ తన విద్యా విధానంలో ప్రాక్టికల్ లెర్నింగ్‌కు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. విద్యార్థులు నేర్చుకున్న విషయాలను కంప్యూటర్‌పై స్వయంగా సాధన చేయడం, వ్యాయామాలు చేయడం మరియు వాస్తవ జీవితంలో ఉపయోగపడే పనులను చేయడం ద్వారా నైపుణ్యాన్ని పెంపొందించుకునే విధానాన్ని సంస్థ అనుసరిస్తున్నట్లు తన వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొంది. == విద్యార్థి కేంద్రిత విధానం == SV Info Technologies విద్యార్థి కేంద్రిత అభ్యసన విధానాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు పేర్కొంటుంది. విద్యార్థులు తమ స్థాయికి అనుగుణంగా నేర్చుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు పునరావృతంగా సాధన చేయడం మరియు స్వతంత్రంగా కొత్త విషయాలను నేర్చుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచుకోవడం ఈ విధానంలో భాగంగా ఉన్నాయి. == అందుబాటు ధరల్లో కంప్యూటర్ విద్య == కంప్యూటర్ విద్యను వివిధ ఆర్థిక నేపథ్యాల విద్యార్థులకు అందుబాటులోకి తీసుకురావడం సంస్థ ప్రకటించిన లక్ష్యాల్లో ఒకటి. ప్రత్యేకంగా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు ప్రభుత్వ కళాశాలల్లో చదివే విద్యార్థులకు కంప్యూటర్ విద్యను అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి సంస్థ ప్రత్యేక విద్యా కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. ఫీజు నిర్మాణం మరియు విద్యార్థి వర్గాల ఆధారంగా అందించే రాయితీలకు సంబంధించిన వివరాలు కాలానుగుణంగా మారవచ్చు. == ప్రభుత్వ విద్యార్థుల సహాయ కార్యక్రమం == SV Info Technologies తన కార్యకలాపాల్లో '''Government Student Education Support Program'''ను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు ప్రభుత్వ కళాశాలలకు చెందిన విద్యార్థులకు విద్యా మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి అవకాశాలను అందించడంపై దృష్టి పెట్టినట్లు సంస్థ పేర్కొంది. == ఓపెన్ స్కూల్ మరియు విద్యా మార్గదర్శకత్వం == కంప్యూటర్ శిక్షణతో పాటు విద్యార్థులకు ప్రత్యామ్నాయ విద్యా మార్గాలపై కూడా మార్గదర్శకత్వం అందించే కార్యక్రమాలు సంస్థలో ఉన్నాయి. ఇందులో Open School Education, Distance Education, Graduation మరియు Degree Admissions వంటి అంశాలకు సంబంధించిన సమాచారం మరియు మార్గదర్శకత్వం ఉన్నాయి. చదువును మధ్యలో నిలిపివేసిన విద్యార్థులు లేదా సాంప్రదాయ విద్యా విధానానికి ప్రత్యామ్నాయంగా చదువు కొనసాగించాలనుకునే వారికి అందుబాటులో ఉన్న విద్యా అవకాశాలపై సమాచారం అందించడం ఈ కార్యక్రమాల్లో ఒక భాగం. == డిగ్రీ ప్రవేశాల మార్గదర్శకత్వం == ఉన్నత విద్యను కొనసాగించాలనుకునే విద్యార్థులకు గ్రాడ్యుయేషన్ మరియు డిగ్రీ ప్రవేశాలకు సంబంధించిన సమాచారం మరియు మార్గదర్శకత్వాన్ని కూడా సంస్థ అందిస్తోంది. విద్యార్థుల విద్యా అర్హతలకు అనుగుణంగా వివిధ కోర్సులు మరియు విద్యా మార్గాల గురించి సమాచారం అందించడం ఇందులో భాగంగా ఉంటుంది. == విద్యార్థి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు == SV Info Technologies కంప్యూటర్ శిక్షణతో పాటు విద్యార్థుల అభివృద్ధికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తోంది. విద్యా మార్గదర్శకత్వం, నైపుణ్యాభివృద్ధి, స్వీయ అభ్యసనం, డిజిటల్ అక్షరాస్యత మరియు భవిష్యత్ విద్యా అవకాశాలపై అవగాహన కల్పించడం వంటి అంశాలు ఈ కార్యక్రమాల్లో ఉన్నాయి. == మినీ లైబ్రరీ == విద్యార్థుల్లో పఠన అలవాటు మరియు స్వీయ అభ్యసనాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు సంస్థలో మినీ లైబ్రరీ ఏర్పాటు చేయబడింది. విద్యా పుస్తకాలు, పోటీ పరీక్షలకు సంబంధించిన పుస్తకాలు మరియు ఇతర అభ్యసన సామగ్రిని విద్యార్థులకు అందుబాటులో ఉంచడం దీని ఉద్దేశంగా పేర్కొనబడింది. == ఉచిత ప్రీ-SSC సమ్మర్ క్యాంప్ == 2026లో SV Info Technologies ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ పాఠశాల విద్యార్థుల కోసం 45 రోజుల ఉచిత Pre-SSC Summer Camp నిర్వహించబడింది. ఈ కార్యక్రమం 10వ తరగతి విద్యకు ముందు విద్యార్థుల ప్రాథమిక అవగాహనను బలోపేతం చేయడం మరియు పరీక్షలకు సిద్ధం చేయడం లక్ష్యంగా నిర్వహించబడింది. క్యాంప్‌లో గణితం, భౌతిక శాస్త్రం, రసాయన శాస్త్రం, తెలుగు, సామాజిక శాస్త్రం మరియు జీవశాస్త్రం వంటి అంశాల్లో బోధన మరియు మార్గదర్శకత్వం అందించబడింది. == సమ్మర్ క్యాంప్ మెంటర్లు == ఈ కార్యక్రమంలో వివిధ సబ్జెక్టులకు మెంటర్లు విద్యార్థులకు బోధన మరియు మార్గదర్శకత్వం అందించారు. జస్వంత్ గణిత బోధనలో పాల్గొనగా, తరుణ్ గణితం, భౌతిక శాస్త్రం మరియు రసాయన శాస్త్రానికి సంబంధించిన బోధనలో పాల్గొన్నారు. పుష్పలత జీవశాస్త్ర బోధనలో పాల్గొన్నారు. == విద్యావేత్తల భాగస్వామ్యం == సమ్మర్ క్యాంప్ ముగింపు కార్యక్రమంలో శేషగుట్ట పాఠశాల గణిత ఉపాధ్యాయురాలు కృష్ణవేణి మరియు పాలమూరు విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన డాక్టర్ ప్రదీప్ కుమార్ పాల్గొన్నట్లు సంస్థకు సంబంధించిన సమాచారం పేర్కొంటుంది. క్యాంప్‌ను పూర్తి చేసిన విద్యార్థులకు కార్యక్రమం ముగింపులో సర్టిఫికెట్లు అందించారు. == సామాజిక సేవ == విద్యా రంగానికి సంబంధించిన సామాజిక సేవా కార్యక్రమాలు కూడా సంస్థ కార్యకలాపాల్లో భాగంగా ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ పాఠశాల విద్యార్థులకు ఉచిత విద్యా కార్యక్రమాలు, కంప్యూటర్ నైపుణ్యాలపై అవగాహన, విద్యా మార్గదర్శకత్వం మరియు విద్యార్థి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నట్లు సంస్థ పేర్కొంది. == సర్టిఫికెట్ వ్యవస్థ == విద్యార్థులు పూర్తి చేసిన కోర్సులకు అనుగుణంగా కోర్సు ఆధారిత సర్టిఫికెట్లను అందించే విధానం సంస్థలో ఉంది. సంస్థ వెబ్‌సైట్‌లో Certificate Verification కోసం ప్రత్యేక విభాగాన్ని కూడా అందుబాటులో ఉంచింది. == గుర్తింపులు మరియు ధృవీకరణలు == SV Info Technologies తన అధికారిక సమాచారంలో ISO 9001:2015 ధృవీకరణను పేర్కొంటుంది. == స్థాపకుడు == SV Info Technologies స్థాపకుడు మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ '''అరువ రామతేజ'''. సంస్థ కార్యకలాపాల ప్రకారం ఆయన కంప్యూటర్ విద్య, స్వీయ అభ్యసనం, విద్యార్థి మార్గదర్శకత్వం మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధికి సంబంధించిన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటున్నారు. == ప్రధాన కార్యాలయం == SV Info Technologies కార్యకలాపాలు తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ కేంద్రంగా కొనసాగుతున్నాయి. సంస్థ వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొన్న చిరునామా: 1-4-127/4/A, Second Floor, Arab Galli, Near New Town HDFC Bank, Government Hospital Road, Mahabubnagar, Telangana, India – 509001. == వెబ్‌సైట్ == {{https://www.svinfotech.org.in/}} [[వర్గం:మహబూబ్‌నగర్]] [[వర్గం:తెలంగాణలోని విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:కంప్యూటర్ విద్య]] [[వర్గం:2022లో స్థాపించబడిన సంస్థలు]] okovi0hpgql9s8nxxc1vzu2hm34dxnf బ్లెస్డ్ వర్జిన్ మేరీ సినాక్సిస్ చర్చి, మాట్కివ్ 0 506971 4936816 2026-08-17T03:29:39Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox religious building | name = ఉక్రేనియన్ గ్రీక్ కాథలిక్ చర్చి | religious_affiliation = ఉక్రేనియన్ గ్రీక్ కాథలిక్ చర్చి | image = File:46-255-0017 Matkiv DSC 3600.jpg | alt = A wooden church with a metal roof | mapframe-id = 1424 | coordinates = {{coord|48|54|56|N|23|06...' 4936816 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ఉక్రేనియన్ గ్రీక్ కాథలిక్ చర్చి | religious_affiliation = ఉక్రేనియన్ గ్రీక్ కాథలిక్ చర్చి | image = File:46-255-0017 Matkiv DSC 3600.jpg | alt = A wooden church with a metal roof | mapframe-id = 1424 | coordinates = {{coord|48|54|56|N|23|06|32|E|display=title, inline|format=dms}} | location = మాట్కివ్ , ల్వివ్ ఒబ్లాస్ట్ | district = సంబీర్-ద్రోహోబిచ్ ఉక్రేనియన్ కాథలిక్ ఎపార్కీ | country = [[ఉక్రెయిన్]] | architect = ఇవాన్ మెల్నికోవిచ్ & వాసిల్ ఇవానికోవిచ్ | architecture_type = వుడెన్ చర్చి | architecture_style = బోయ్కో | completed = 1838 | nrhp = | designation1 = WHS | designation1_offname = బ్లెస్డ్ వర్జిన్ మేరీ సినాక్సిస్ సెర్క్వా | designation1_criteria = {{UNESCO WHS type|(iii), (iv)}}iii, iv | designation1_date = 2013 | designation1_parent = పోలాండ్ & ఉక్రెయిన్‌లోని కార్పాతియన్ ప్రాంతానికి చెందిన చెక్క సెర్క్వాలు | designation1_number = 1424-005 | designation2 =UKRAINE NATIONAL | designation2_offname = {{lang|uk|Богородицька церква та дзвіниця (дер.)}} థియోటోకోస్ జనన చర్చి & గంటల గోపురం (చెక్కతో చేసినది ) | designation2_type = ఆర్కిటెక్చర్ | designation2_number = 130164 | image_size = 300 }} బ్లెస్డ్ వర్జిన్ మేరీ సినాక్సిస్ చర్చి (ఉక్రేనియన్: Серква Собору Πресвятоя богородития бегорадитсия) అనేది 1838లో నిర్మించబడిన ఉక్రెయిన్లోని మట్కివ్లోని ఒక చెక్క చర్చి. ఇది బోయ్కో వాస్తుశిల్పం, కళకు అత్యుత్తమ స్మారక చిహ్నం. ఈ చర్చి, కార్పాతియన్ ప్రాంతంలోని ఇతర చెక్క చర్చిలతో కలిసి, 2013 జూన్ 21 న ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 37వ సమావేశంలో యునెస్కో [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం|ప్రపంచ వారసత్వ జాబితా]] చేర్చబడింది.<ref>{{Cite web|date=21 June 2013|title=|script-title=uk:Дерев'яні церкви Карпат внесли до Списку всесвітньої спадщини ЮНЕСКО|trans-title=Wooden churches of the Carpathians were inscribed on UNESCO World Heritage List|url=http://culture.unian.net/ukr/detail/194648|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624104445/http://culture.unian.net/ukr/detail/194648|archive-date=24 June 2013|access-date=24 June 2013|website=[[UNIAN]]|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 June 2013|title=|script-title=uk:Карпатські церкви стали спадщиною ЮНЕСКО|trans-title=Carpathian churches became UNESCO heritage|url=http://www.istpravda.com.ua/short/2013/06/21/126746/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626133105/http://www.istpravda.com.ua/short/2013/06/21/126746/|archive-date=26 June 2013|access-date=24 June 2013|website=[[Istorychna Pravda]]|language=uk}}</ref> == చరిత్ర == బ్లెస్డ్ వర్జిన్ మేరీ యొక్క సినాక్సిస్ చర్చిని 1838లో మాస్టర్ హస్తకళాకారులు ఇవాన్ మెల్నిక్కోవిచ్, వాసిల్ ఇవనీకోవిచ్ నిర్మించారు.<ref name=":0">{{Cite book|title=|last=Yurchenko|first=P. H.|year=1970|location=|publication-place=Kyiv|pages=161|language=uk|script-title=uk:Дерев'яна архітектура України|trans-title=Wooden architecture of Ukraine}}</ref> ఆ సమయంలో, గ్రామంలోని పురుష జనాభా ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ సైన్యానికి భారీగా నియమించబడినందున మహిళలు శ్రామికశక్తిలో ఎక్కువ మంది ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|date=2022-05-10|title=Дерев'яні церкви Карпатського регіону на Львівщині: що варто побачити - lviv-future.com.ua|url=https://lviv-future.com.ua/uk/articles-derevyani-czerkvy-karpatskogo-regionu-na-lvivshhyni-shho-varto-pobachyty|access-date=2022-05-18|language=uk}}</ref> 2010 జూన్ 14న చర్చి మెరుపు తాకింది. భవనం మంటలకు గురైంది, కానీ ఆటోమేటిక్ అగ్నిమాపక వ్యవస్థ ద్వారా విధ్వంసం నుండి రక్షించబడింది.<ref>{{Cite web|date=14 June 2010|title=|script-title=uk:У Турківському районі на Львівщині блискавка влучила у дерев'яну церкву|trans-title=A lightning struck a church in Turka Raion, Lviv Oblast|url=http://zik.ua/news/2010/06/14/u_turkivskomu_rayoni_na_lvivshchyni_blyskavka_vluchyla_u_derevyanu_tserkvu_232710|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220043859/http://zik.ua/news/2010/06/14/u_turkivskomu_rayoni_na_lvivshchyni_blyskavka_vluchyla_u_derevyanu_tserkvu_232710|archive-date=20 December 2016|access-date=4 December 2016|website=Zik|language=uk}}</ref> == వివరణ == [[దస్త్రం:Kazimierz_Moklowski_(01).jpg|ఎడమ|thumb|200x200px|1904 లో చర్చి]] ఈ చర్చి గ్రామం మధ్య భాగంలో ఒక కొండపై, సమీప రహదారి నుండి 250 మీటర్లు (820 అడుగులు) దూరంలో, స్ట్రీ నది లోయలో ఉంది. ఈ చర్చి మూడు భాగాల, మూడు గోపురాల నిర్మాణం, ఇది బోయ్కో నిర్మాణ శైలికి చెందినది. దీని చదరపు చట్రాలు (నాభి యొక్క వెడల్పు) పశ్చిమ-తూర్పు అక్షంలో ఉన్నాయి. రెండు వైపుల నుండి బలిపీఠం ప్రక్కనే చిన్న దీర్ఘచతురస్రాకార మతకర్మలు ఉన్నాయి. ప్రధాన నిర్మాణాలు అష్టభుజాకార పైకప్పులతో అగ్రస్థానంలో ఉన్నాయి, వాటి పైభాగంలో ఐదు చీలికలు ఉన్నాయి. బలిపీఠం, నార్తెక్స్ పైన, నాలుగు విరామాలు ఉన్నాయి, ఇవి శిరస్త్రాణం ఆకారంలో ఉన్న గోపురాలు, శిలువలతో కప్పబడి ఉంటాయి. [[దస్త్రం:Церква_Св._Дмитра_у_Маткові.webm|ఎడమ|thumb|200x200px|మే 2020 లో చర్చి (వీడియో)]] చర్చి చుట్టూ ఒక పైకప్పు ఉంది, దీనికి లాగ్ గోడల స్టెప్డ్ ప్రొజెక్షన్లు మద్దతు ఇస్తాయి, దీని కింద పశ్చిమ ముఖభాగంలో మెరుస్తున్న వాకిలి ఉంది. చర్చి ఈవ్స్ ఒక ప్రత్యేకమైన దీర్ఘచతురస్రాకార ఆకారం, పెద్ద ఓవర్హాంగ్ కలిగి ఉన్నాయి, దీని క్రింద చర్చి దిగువ భాగం ఉంది.<ref name=":0" /> దిగువ, ఎగువ ఈవ్స్, గేబుల్స్ గోడలు బోర్డులతో నిలువుగా కప్పబడి ఉంటాయి.<ref>{{Cite web|title=|script-title=uk:Матків. Церква Св. Дмитра 1838|trans-title=Matkiv. Church of St. Demetrius 1838|url=http://decerkva.org.ua/matkiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220050042/http://decerkva.org.ua/matkiv.html|archive-date=20 December 2016|access-date=4 December 2016|website=Wooden churches of Western Ukraine|language=uk}}</ref> == బెల్ టవర్ == బెల్ టవర్ చర్చికి నైరుతి దిశలో ఉంది. ఇది చెక్కతో, మూడు అంతస్తుల, చతురస్రాకారంలో ఉంటుంది, రెండవ అంతస్తులో ఒక బాల్కనీని కలిగి ఉంటుంది, ఇది చర్చి యొక్క దక్షిణ ముఖభాగం ముందు ఒక చిన్న చతురస్రానికి ఎదురుగా ఉంటుంది. దీని పైన ఒక హిప్ పైకప్పు, పైన ఒక జాలకపు గ్యాలరీ ఉన్నాయి. ఈ బెల్ టవర్ను 1924లో మాస్టర్ హస్తకళాకారుడు మైఖైలో వెక్లిచ్ నిర్మించారు.<ref name=":0" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైదానెట్స్కే]] * [[బోరిస్ అండ్ గ్లెబ్ కేథడ్రల్, చెర్నిహివ్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] ss0eynmjha8iksmpq1kyi8vym11epxh 4936818 4936816 2026-08-17T03:43:14Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4936818 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ఉక్రేనియన్ గ్రీక్ కాథలిక్ చర్చి | religious_affiliation = ఉక్రేనియన్ గ్రీక్ కాథలిక్ చర్చి | image = File:46-255-0017 Matkiv DSC 3600.jpg | alt = A wooden church with a metal roof | mapframe-id = 1424 | coordinates = {{coord|48|54|56|N|23|06|32|E|display=title, inline|format=dms}} | location = మాట్కివ్ , ల్వివ్ ఒబ్లాస్ట్ | district = సంబీర్-ద్రోహోబిచ్ ఉక్రేనియన్ కాథలిక్ ఎపార్కీ | country = [[ఉక్రెయిన్]] | architect = ఇవాన్ మెల్నికోవిచ్ & వాసిల్ ఇవానికోవిచ్ | architecture_type = వుడెన్ చర్చి | architecture_style = బోయ్కో | completed = 1838 | nrhp = | designation1 = WHS | designation1_offname = బ్లెస్డ్ వర్జిన్ మేరీ సినాక్సిస్ సెర్క్వా | designation1_criteria = {{UNESCO WHS type|(iii), (iv)}}iii, iv | designation1_date = 2013 | designation1_parent = పోలాండ్ & ఉక్రెయిన్‌లోని కార్పాతియన్ ప్రాంతానికి చెందిన చెక్క సెర్క్వాలు | designation1_number = 1424-005 | designation2 =UKRAINE NATIONAL | designation2_offname = {{lang|uk|Богородицька церква та дзвіниця (дер.)}} థియోటోకోస్ జనన చర్చి & గంటల గోపురం (చెక్కతో చేసినది ) | designation2_type = ఆర్కిటెక్చర్ | designation2_number = 130164 | image_size = 300 }} బ్లెస్డ్ వర్జిన్ మేరీ సినాక్సిస్ చర్చి (ఉక్రేనియన్: Серква Собору Πресвятоя богородития бегорадитсия) అనేది 1838లో నిర్మించబడిన ఉక్రెయిన్లోని మట్కివ్లోని ఒక చెక్క చర్చి. ఇది బోయ్కో వాస్తుశిల్పం, కళకు అత్యుత్తమ స్మారక చిహ్నం. ఈ చర్చి, కార్పాతియన్ ప్రాంతంలోని ఇతర చెక్క చర్చిలతో కలిసి, 2013 జూన్ 21 న ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 37వ సమావేశంలో యునెస్కో [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం|ప్రపంచ వారసత్వ జాబితా]] చేర్చబడింది.<ref>{{Cite web|date=21 June 2013|title=|script-title=uk:Дерев'яні церкви Карпат внесли до Списку всесвітньої спадщини ЮНЕСКО|trans-title=Wooden churches of the Carpathians were inscribed on UNESCO World Heritage List|url=http://culture.unian.net/ukr/detail/194648|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624104445/http://culture.unian.net/ukr/detail/194648|archive-date=24 June 2013|access-date=24 June 2013|website=[[UNIAN]]|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 June 2013|title=|script-title=uk:Карпатські церкви стали спадщиною ЮНЕСКО|trans-title=Carpathian churches became UNESCO heritage|url=http://www.istpravda.com.ua/short/2013/06/21/126746/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626133105/http://www.istpravda.com.ua/short/2013/06/21/126746/|archive-date=26 June 2013|access-date=24 June 2013|website=[[Istorychna Pravda]]|language=uk}}</ref> == చరిత్ర == బ్లెస్డ్ వర్జిన్ మేరీ యొక్క సినాక్సిస్ చర్చిని 1838లో మాస్టర్ హస్తకళాకారులు ఇవాన్ మెల్నిక్కోవిచ్, వాసిల్ ఇవనీకోవిచ్ నిర్మించారు.<ref name=":0">{{Cite book|title=|last=Yurchenko|first=P. H.|year=1970|location=|publication-place=Kyiv|pages=161|language=uk|script-title=uk:Дерев'яна архітектура України|trans-title=Wooden architecture of Ukraine}}</ref> ఆ సమయంలో, గ్రామంలోని పురుష జనాభా ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ సైన్యానికి భారీగా నియమించబడినందున మహిళలు శ్రామికశక్తిలో ఎక్కువ మంది ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|date=2022-05-10|title=Дерев'яні церкви Карпатського регіону на Львівщині: що варто побачити - lviv-future.com.ua|url=https://lviv-future.com.ua/uk/articles-derevyani-czerkvy-karpatskogo-regionu-na-lvivshhyni-shho-varto-pobachyty|access-date=2022-05-18|language=uk}}</ref> 2010 జూన్ 14న చర్చి మెరుపు తాకింది. భవనం మంటలకు గురైంది, కానీ ఆటోమేటిక్ అగ్నిమాపక వ్యవస్థ ద్వారా విధ్వంసం నుండి రక్షించబడింది.<ref>{{Cite web|date=14 June 2010|title=|script-title=uk:У Турківському районі на Львівщині блискавка влучила у дерев'яну церкву|trans-title=A lightning struck a church in Turka Raion, Lviv Oblast|url=http://zik.ua/news/2010/06/14/u_turkivskomu_rayoni_na_lvivshchyni_blyskavka_vluchyla_u_derevyanu_tserkvu_232710|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220043859/http://zik.ua/news/2010/06/14/u_turkivskomu_rayoni_na_lvivshchyni_blyskavka_vluchyla_u_derevyanu_tserkvu_232710|archive-date=20 December 2016|access-date=4 December 2016|website=Zik|language=uk}}</ref> == వివరణ == [[దస్త్రం:Kazimierz_Moklowski_(01).jpg|ఎడమ|thumb|200x200px|1904 లో చర్చి]] ఈ చర్చి గ్రామం మధ్య భాగంలో ఒక కొండపై, సమీప రహదారి నుండి 250 మీటర్లు (820 అడుగులు) దూరంలో, స్ట్రీ నది లోయలో ఉంది. ఈ చర్చి మూడు భాగాల, మూడు గోపురాల నిర్మాణం, ఇది బోయ్కో నిర్మాణ శైలికి చెందినది. దీని చదరపు చట్రాలు (నాభి యొక్క వెడల్పు) పశ్చిమ-తూర్పు అక్షంలో ఉన్నాయి. రెండు వైపుల నుండి బలిపీఠం ప్రక్కనే చిన్న దీర్ఘచతురస్రాకార మతకర్మలు ఉన్నాయి. ప్రధాన నిర్మాణాలు అష్టభుజాకార పైకప్పులతో అగ్రస్థానంలో ఉన్నాయి, వాటి పైభాగంలో ఐదు చీలికలు ఉన్నాయి. బలిపీఠం, నార్తెక్స్ పైన, నాలుగు విరామాలు ఉన్నాయి, ఇవి శిరస్త్రాణం ఆకారంలో ఉన్న గోపురాలు, శిలువలతో కప్పబడి ఉంటాయి. [[దస్త్రం:Церква_Св._Дмитра_у_Маткові.webm|ఎడమ|thumb|200x200px|మే 2020 లో చర్చి (వీడియో)]] చర్చి చుట్టూ ఒక పైకప్పు ఉంది, దీనికి లాగ్ గోడల స్టెప్డ్ ప్రొజెక్షన్లు మద్దతు ఇస్తాయి, దీని కింద పశ్చిమ ముఖభాగంలో మెరుస్తున్న వాకిలి ఉంది. చర్చి ఈవ్స్ ఒక ప్రత్యేకమైన దీర్ఘచతురస్రాకార ఆకారం, పెద్ద ఓవర్హాంగ్ కలిగి ఉన్నాయి, దీని క్రింద చర్చి దిగువ భాగం ఉంది.<ref name=":0" /> దిగువ, ఎగువ ఈవ్స్, గేబుల్స్ గోడలు బోర్డులతో నిలువుగా కప్పబడి ఉంటాయి.<ref>{{Cite web|title=|script-title=uk:Матків. Церква Св. Дмитра 1838|trans-title=Matkiv. Church of St. Demetrius 1838|url=http://decerkva.org.ua/matkiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220050042/http://decerkva.org.ua/matkiv.html|archive-date=20 December 2016|access-date=4 December 2016|website=Wooden churches of Western Ukraine|language=uk}}</ref> == బెల్ టవర్ == బెల్ టవర్ చర్చికి నైరుతి దిశలో ఉంది. ఇది చెక్కతో, మూడు అంతస్తుల, చతురస్రాకారంలో ఉంటుంది, రెండవ అంతస్తులో ఒక బాల్కనీని కలిగి ఉంటుంది, ఇది చర్చి యొక్క దక్షిణ ముఖభాగం ముందు ఒక చిన్న చతురస్రానికి ఎదురుగా ఉంటుంది. దీని పైన ఒక హిప్ పైకప్పు, పైన ఒక జాలకపు గ్యాలరీ ఉన్నాయి. ఈ బెల్ టవర్ను 1924లో మాస్టర్ హస్తకళాకారుడు మైఖైలో వెక్లిచ్ నిర్మించారు.<ref name=":0" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైదానెట్స్కే]] * [[బోరిస్ అండ్ గ్లెబ్ కేథడ్రల్, చెర్నిహివ్]] * [[ఆర్చ్ఏంజెల్ మైఖేల్ చర్చి, ఉజోక్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] ef39cr9sxhbhtbcjjcyp8jiqg5wp4yd ఆర్చ్ఏంజెల్ మైఖేల్ చర్చి, ఉజోక్ 0 506972 4936819 2026-08-17T03:50:16Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ఆర్చ్ఏంజెల్ మైఖేల్ చర్చి, ఉజోక్ | image = Wooden Church St. Michael of Ushok, Ukraine.jpg | image_upright = 1.2 | caption = | location = ఉజోక్ , ఉజ్హోరోడ్ రేయాన్ , జకర్పట్టియా ఒబ్లాస్ట్ , ఉక్రెయిన్ | part_of = పోలాం...' 4936819 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ఆర్చ్ఏంజెల్ మైఖేల్ చర్చి, ఉజోక్ | image = Wooden Church St. Michael of Ushok, Ukraine.jpg | image_upright = 1.2 | caption = | location = ఉజోక్ , ఉజ్హోరోడ్ రేయాన్ , జకర్పట్టియా ఒబ్లాస్ట్ , ఉక్రెయిన్ | part_of = పోలాండ్ & ఉక్రెయిన్‌లోని కార్పాతియన్ ప్రాంతానికి చెందిన వుడెన్ సెర్క్వాలు | criteria = {{UNESCO WHS type|(iii), (iv)}}(iii), (iv) | ID = 1424-014 | coordinates = {{coord|48|59|1.54|N|22|51|15.61|E|display=title, inline|format=dms}} | year = 2013 | area = 0.12 హెక్టార్లు (0.30 ఎకరాలు) | buffer_zone = 1.81 హెక్టార్లు (4.5 ఎకరాలు) | pushpin_map = Ukraine Zakarpattia Oblast#Ukraine | map_caption = | embedded = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = UKRAINE NATIONAL | designation1_offname = డెర్క్వా స్వ్యటోగో అర్హాంజెలా మిహైలా (చర్చ్ ఆఫ్ సెయింట్ ఆర్చ్ఏంజెల్ మైఖేల్) | designation1_number = 070022 | designation1_type = ఆర్కిటెక్చర్ }} }} '''సెయింట్ మైఖేల్ చర్చి''' 1745 లో [[ఉక్రెయిన్]] ఉజోక్ శివారులో నిర్మించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Wooden Churches of Ukraine|url=https://authenticukraine.com.ua/en/churches|access-date=2022-05-25|website=authenticukraine.com.ua|language=en-US}}</ref> ఈ నిర్మాణంలో మూడు చెక్క గుహలు, ఒక ఇటుక పవిత్రం ఉన్నాయి. 2013 జూన్ 21న [[యునెస్కో]] ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 37వ సమావేశంలో హోలీ ట్రినిటీ చర్చిని యునెస్కో వరల్డ్ హెరిటేజ్ సైట్గా చేర్చారు.<ref>{{Cite web|title=Route of UNESCO sites in Ukraine: 7 places to visit|url=https://rubryka.com/en/article/unesco-guide-ukraine/}}</ref> [[పోలాండ్]], ఉక్రెయిన్లోని కార్పాతియన్ ప్రాంతం 16 చెక్క సెర్కవాలలో ఇది చేర్చబడింది.<ref>[http://www.istpravda.com.ua/short/2013/06/21/126746// Карпатські церкви стали спадщиною ЮНЕСКО // Українська правда / Історична правда. - Неділя, 23 червня 2013]</ref><ref>{{Cite web|title=Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine|url=https://whc.unesco.org/en/list/1424}}</ref> == చరిత్ర == ఉజ్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలోని చర్చిలు బోయ్కో శైలికి చెందినవి, ల్వివ్ ఓబ్లాస్ట్‌లో అనేక సారూప్య చర్చిలను కలిగి ఉన్నాయి - స్కోలే, తుర్కా జిల్లాలలో సుమారు యాభై బోయ్కో చర్చిలు, ఇవానో-ఫ్రాంకివ్స్క్ ఓబ్లాస్ట్, పోలాండ్‌లో మరికొన్ని ఉన్నాయి, ఇది ఉజోక్ కనుమ నుండి సులభంగా చేరుకోవచ్చు. అయితే, ట్రాన్స్కార్పతియన్ చర్చిలు ఒక రకమైన ఉప-శైలిని సృష్టిస్తాయి-బోయ్కో చర్చిల లక్షణమైన ఆధిపత్య కేంద్రంతో మూడు గోపురాల సమరూపత ఇక్కడ విరిగిపోతుంది. పశ్చిమ భాగంలో ఉన్న పైభాగం ఒక గోపురంగా మారుతుంది, ఉజోక్ చర్చిలో టవర్ ఇంకా కేంద్ర గుడారాన్ని మించలేదు, ఇతరులలో ఇది ఇప్పటికే పెరుగుతుంది. ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ఇటువంటి చర్చిలు ఉజ్ ఎగువ ప్రాంతాలలో దాదాపు ప్రతి గ్రామంలో ఉన్నాయి. ఈ రోజుల్లో, వాటిలో ఐదు భద్రపరచబడ్డాయి, కానీ మూడు కనికరం లేకుండా టిన్ తో కప్పబడి ఉన్నాయి.<ref name="Сирохман">М.&nbsp;Сирохман. [[П'ятдесят п'ять дерев'яних храмів Закарпаття]].&nbsp;— К.: Грані-Т,&nbsp;— 2008.</ref> పురాణాల ప్రకారం, ప్రాచీన కాలంలో ఉఝోక్ ఒక పెద్ద నివాస ప్రాంతం, అక్కడ ఏడు మిల్లులు ఉండేవి. కానీ ఐరోపా అంతటా ప్లేగు వ్యాపించిన తరువాత, ఆ గ్రామంలో చర్చికి పైన నివసించే ఒకే ఒక్క వ్యక్తి మిగిలాడు. హ్నిలా, యావోరివ్, స్యాంకా అనే పొరుగు గలీషియన్ గ్రామాల నుండి కొత్త నివాసులు వచ్చారు. కార్పాతియన్ పర్వతాల ల్వివ్ వైపున ఉన్న పొరుగు బిట్లియా గ్రామానికి చెందిన శిల్పి పావ్లో టోనివ్, టైఖీ గ్రామానికి చెందిన శిల్పి ఇవాన్ త్సిహానిన్ ఈ చర్చిని నిర్మించారు. నిర్మాణదారులు జూన్ 11, 1745న ఈ పనిని పూర్తి చేశారు. ఆ కలప ఇంటిపై ఉన్న ఇతర శాసనాలు చర్చి చరిత్రకు మరిన్ని వివరాలను జోడిస్తాయి: "1895 హైరిచ్ పెట్రో క్యూరేటర్ తూకం వేశారు" (చర్చిని పైకి లేపుతున్నప్పుడు, కలప క్యాబిన్‌ల దిగువ దూలాలను మార్చారు) & "హవ్రిల్కో వాసిల్ క్యూరేటర్" - స్పష్టంగా, ఈ క్యూరేటర్ ఇంత బాధ్యతాయుతమైన మరమ్మతు పనిని నిర్వహించారు, దీనిని టైఖీకి చెందిన శిల్పి త్సిహానిన్ (బహుశా చర్చిని నిర్మించిన వారి వారసుడు) నిర్వహించారు. చర్చిని మొదట కొండపైన ఎత్తులో నిర్మించారని, అయితే వృద్ధులు అక్కడికి ఎక్కడం కష్టంగా భావించడంతో, చర్చిని వాలుగా కిందికి, దాదాపు రహదారి వరకు తరలించారని చెబుతారు. 1751 నాటి బిషప్ సందర్శన ఉజోక్‌లోని కొత్త చర్చిని, అన్ని పుస్తకాలు, రెండు గంటలతో అమర్చబడినట్లు సూచిస్తుంది.<ref name="Сирохман" /> సోవియట్ కాలంలో, ఈ చర్చి ఉక్రేనియన్ ఎస్ఎస్ఆర్ (#198) నిర్మాణ స్మారక చిహ్నంగా రక్షించబడింది. 2018 లో, చర్చి జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన సాంస్కృతిక వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది, ఇది ఉక్రెయిన్ యొక్క ఇమ్మొవబుల్ మాన్యుమెంట్స్ స్టేట్ రిజిస్టర్లో చేర్చబడింది (సంఖ్య 070022).<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Постанова Кабінету Міністрів України від 23 травня 2018 р. № 396 Про внесення об’єктів культурної спадщини національного значення до Державного реєстру нерухомих пам’яток України|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/396-2018-п#Text|access-date=2021-02-14|website=zakon.rada.gov.ua|publisher=|language=}}</ref> ఉజోక్ చర్చి సుమారు 100 సంవత్సరాలుగా అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందింది. దీని ఛాయాచిత్రాలు పత్రికలు, పుస్తకాలు, కరపత్రాలలో చాలాసార్లు ప్రచురించబడ్డాయి. చాలా మంది ట్రాన్స్‌కార్‌పాథియన్ కళాకారులు తమ చిత్రాలను ఈ విశిష్టమైన స్మారక చిహ్నానికి అంకితం చేశారు, దీని చిత్రం ఉజ్‌హోరోడ్‌లోని బిషప్ ప్రార్థనా మందిరాన్ని, ఉపాధ్యాయుల సెమినరీ ప్రార్థనా మందిరాన్ని అలంకరించింది. {{Image gallery|File:Uzsok1FotoThalerTamas.JPG|నేవ్|File:Uzsok Foto Thaler Tamas.JPG|ఐకనోస్టాసిస్|File:Uzhok. Wooden Church WDL10049.png|1919 ఫోటో}} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైదానెట్స్కే]] * [[బోరిస్ అండ్ గ్లెబ్ కేథడ్రల్, చెర్నిహివ్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{ఉక్రెయిన్ రక్షిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] 05e3wlvl7m3df62d7b7qn70s91bnv3a వర్గం:Pages using infobox UNESCO World Heritage Site with unknown parameters 14 506973 4936821 2026-08-17T04:07:58Z యర్రా రామారావు 28161 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4936821 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 4936822 4936821 2026-08-17T04:12:44Z యర్రా రామారావు 28161 4936822 wikitext text/x-wiki {{unknown parameters category|infobox UNESCO World Heritage Site}} jt5j67doftoe7ns9y7f1kyz0me62ytf 4936829 4936822 2026-08-17T04:56:03Z యర్రా రామారావు 28161 [[వర్గం:Unknown parameters]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936829 wikitext text/x-wiki {{unknown parameters category|infobox UNESCO World Heritage Site}} [[వర్గం:Unknown parameters]] 0hlev2k9y7boodlckx0ulut0hq4fh8l వాడుకరి చర్చ:Yrvsprasad 3 506974 4936826 2026-08-17T04:40:02Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936826 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Yrvsprasad గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Yrvsprasad గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 04:40, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) lw8nds2857q2iskoqounaxjmnme7cmt వాడుకరి చర్చ:YOintment 3 506975 4936827 2026-08-17T04:40:28Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4936827 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">YOintment గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> YOintment గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 04:40, 17 ఆగస్టు 2026 (UTC) 1z5x0h9lck66hvm7e60if9ngejgnze3 వర్గం:Pages using infobox airport with unknown parameters 14 506976 4936843 2026-08-17T06:43:44Z యర్రా రామారావు 28161 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4936843 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 4936844 4936843 2026-08-17T06:46:54Z యర్రా రామారావు 28161 4936844 wikitext text/x-wiki {{Unknown params category|infobox airport}} a3ngebkhfkw4nrv39e7h9l3jyqam77r మున్షీ 0 506977 4936856 2026-08-17T07:30:03Z రవిచంద్ర 3079 [[WP:AES|←]]Created page with ''''మున్షీ''' అనేది [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|భారతదేశాన్ని మొఘలులు పరిపాలిస్తున్న కాలం]]లో [[భాష]]పైన, [[రాజకీయాలు|రాజకీయాల]]పైన మంచి నైపుణ్యం చూపించిన వ్యక్తులను సూచించడానికి వాడే పదం.<ref...' 4936856 wikitext text/x-wiki '''మున్షీ''' అనేది [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|భారతదేశాన్ని మొఘలులు పరిపాలిస్తున్న కాలం]]లో [[భాష]]పైన, [[రాజకీయాలు|రాజకీయాల]]పైన మంచి నైపుణ్యం చూపించిన వ్యక్తులను సూచించడానికి వాడే పదం.<ref>{{Cite journal |last=Alam |first=Muzaffar |last2=Subrahmanyam |first2=Sanjay |date=1 August 2004 |title=The Making of a Munshi |url=https://read.dukeupress.edu/cssaame/article/24/2/61/106/The-Making-of-a-Munshi |journal=Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=61–72 |doi=10.1215/1089201X-24-2-61 |issn=1089-201X|url-access=subscription }}</ref> == బెంగాల్ లో వాడకం == భారతదేశంలో [[పశ్చిమ బెంగాల్]] లో, [[బంగ్లాదేశ్]] లోనూ ఈ పదాన్ని బెంగాలీ హిందువులు, ముస్లింలు ఇద్దరూ ఈ పదాన్ని ఇంటిపేరుగా వాడుతుంటారు. బెంగాల్ లో నవాబుల పరిపాలనా కాలం నుంచి 18వ శతాబ్దం మొదటి వరకు జమీందారు కుటుంబాలల్లో ఈ పేరును చేర్చేవారు.<ref>{{Cite news |date=26 October 2014 |title=Munshibari Estate: Quiet and isolated |url=https://www.daily-sun.com/index.php?view=details&archiev=yes&arch_date=02-04-2013&type=Munshibari-Estate:-Quiet-and-isolated&pub_no=456&cat_id=1&menu_id=45&news_type_id=1&index=2 |work=Daily Sun}}</ref><ref>{{Cite book |last=Motilal |first=Anup |title=Baranagar: Itihas O Samikshya |last2=Bandopadhyay |first2=Ranjankumar |date=1991}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wahed |first=Abdul |date=27 October 2007 |title=Visiting the Munshibari at Ulipur |url=http://www.thedailystar.net/starinsight/2007/10/02/journey.htm |work=The Daily Star}}</ref><ref>"Santanu Ghosh: মুন্সিয়ানায় চল্লিশ পুরুষ (in Bengali)">Santanu Ghosh. "Munshianay Chollis Purush" Publisher: Dey's Publishing</ref><ref>{{Cite book |last=Begum |first=Ayesha |title=পাবনার ঐতিহাসিক ইমারত |year=2002}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 2kdpwvptjikmapqsi3t9g3uxz0fiyha 4936857 4936856 2026-08-17T07:31:39Z రవిచంద్ర 3079 [[వర్గం:పేర్లు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4936857 wikitext text/x-wiki '''మున్షీ''' అనేది [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|భారతదేశాన్ని మొఘలులు పరిపాలిస్తున్న కాలం]]లో [[భాష]]పైన, [[రాజకీయాలు|రాజకీయాల]]పైన మంచి నైపుణ్యం చూపించిన వ్యక్తులను సూచించడానికి వాడే పదం.<ref>{{Cite journal |last=Alam |first=Muzaffar |last2=Subrahmanyam |first2=Sanjay |date=1 August 2004 |title=The Making of a Munshi |url=https://read.dukeupress.edu/cssaame/article/24/2/61/106/The-Making-of-a-Munshi |journal=Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=61–72 |doi=10.1215/1089201X-24-2-61 |issn=1089-201X|url-access=subscription }}</ref> == బెంగాల్ లో వాడకం == భారతదేశంలో [[పశ్చిమ బెంగాల్]] లో, [[బంగ్లాదేశ్]] లోనూ ఈ పదాన్ని బెంగాలీ హిందువులు, ముస్లింలు ఇద్దరూ ఈ పదాన్ని ఇంటిపేరుగా వాడుతుంటారు. బెంగాల్ లో నవాబుల పరిపాలనా కాలం నుంచి 18వ శతాబ్దం మొదటి వరకు జమీందారు కుటుంబాలల్లో ఈ పేరును చేర్చేవారు.<ref>{{Cite news |date=26 October 2014 |title=Munshibari Estate: Quiet and isolated |url=https://www.daily-sun.com/index.php?view=details&archiev=yes&arch_date=02-04-2013&type=Munshibari-Estate:-Quiet-and-isolated&pub_no=456&cat_id=1&menu_id=45&news_type_id=1&index=2 |work=Daily Sun}}</ref><ref>{{Cite book |last=Motilal |first=Anup |title=Baranagar: Itihas O Samikshya |last2=Bandopadhyay |first2=Ranjankumar |date=1991}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wahed |first=Abdul |date=27 October 2007 |title=Visiting the Munshibari at Ulipur |url=http://www.thedailystar.net/starinsight/2007/10/02/journey.htm |work=The Daily Star}}</ref><ref>"Santanu Ghosh: মুন্সিয়ানায় চল্লিশ পুরুষ (in Bengali)">Santanu Ghosh. "Munshianay Chollis Purush" Publisher: Dey's Publishing</ref><ref>{{Cite book |last=Begum |first=Ayesha |title=পাবনার ঐতিহাসিক ইমারত |year=2002}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:పేర్లు]] kjuefvij7rre630tqcs2xhc6c63vcn3 సాహిత్య ప్రక్రియ 0 506978 4936864 2026-08-17T07:49:18Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1353751321|Literary genre]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4936864 wikitext text/x-wiki '''సాహిత్య ప్రక్రియ''' అనేది [[సాహిత్యం|సాహిత్యంలోని]] ఒక వర్గం. సాహిత్య ప్రక్రియ, ప్రక్రియ, విషయం లేదా నిడివి (ముఖ్యంగా [[ఫిక్షన్|కల్పనా సాహిత్యం విషయంలో)]] ఆధారంగా ప్రక్రియలను నిర్ణయించవచ్చు. అవి సాధారణంగా మరింత నైరూప్య, సమగ్ర తరగతుల నుండి ప్రారంభమవుతాయి, అవి తరువాత మరింత స్పష్టమైన భేదాలుగా ఉపవిభజన చేయబడతాయి. <ref name=":2">{{Cite paper|date=1976|title=The Fantastic: A Structural Approach to a Literary Genre}}</ref> ప్రక్రియలు, వర్గాల మధ్య వ్యత్యాసాలు సరళమైనవి, అస్పష్టంగా నిర్వచించబడ్డాయి, ప్రక్రియలను నిర్దేశించే నియమాలు కూడా కాలక్రమేణా మారుతాయి, చాలా అస్థిరంగా ఉంటాయి. <ref name=":0">{{Cite paper|date=2003|title=Literary Genres as Norms and Good Habits}}</ref> ప్రక్రియలన్నీ వచనం లేదా [[కవిత్వం|పద్య]] రూపంలో ఉండవచ్చు. అదనంగా, వ్యంగ్యం, రూపకం లేదా గ్రామీణ ప్రక్రియ వంటి ఒక ప్రక్రియ పైన పేర్కొన్న వాటిలో దేనిలోనైనా, కేవలం ఒక ఉప-ప్రక్రియగా (క్రింద చూడండి) మాత్రమే కాకుండా, ప్రక్రియల మిశ్రమంగా కూడా కనిపించవచ్చు. అవి రూపొందించబడిన చారిత్రక కాలంలోని సాధారణ సాంస్కృతిక ఉద్యమం ద్వారా నిర్వచించబడతాయి. == ప్రక్రియల చరిత్ర == [[దస్త్రం:Allegories_of_literary_genre.jpg|thumb| "సాహిత్య ప్రక్రియ యొక్క రూపకాలు" కాన్స్టాంట్ మోంటాల్డ్ (1899)]] === అరిస్టాటిల్ === సాహిత్య ప్రక్రియల వర్గీకరణకు జీవశాస్త్ర భావనలను వర్తింపజేసిన [[అరిస్టాటిల్]] రచనలలో ప్రక్రియ అనే భావన ప్రారంభమైంది, లేదా అతను వాటిని "జాతులు" (eidē) అని పిలిచాడు. <ref>{{Cite paper|date=1999|title=The Birth of a genre}}</ref> ఈ వర్గీకరణలు ప్రధానంగా అతని గ్రంథాలైన <nowiki><i id="mwKw">రెటోరిక్</i></nowiki>, <nowiki><i id="mwLQ">పోయెటిక్స్‌లో</i></nowiki> చర్చించబడ్డాయి. సాహిత్య ప్రక్రియలు అనేవి వివిధ రకాల సాహిత్య రచనలను వర్గీకరించే విభాగాలు. అరిస్టాటిల్ చర్చించిన ప్రక్రియలలో ఇతిహాసం, విషాదాంతం, హాస్యాంశం, డిథిరాంబిక్ కవిత్వం, ఫాలిక్ పాటలు ఉన్నాయి. ప్రక్రియలను తరచుగా సంక్లిష్టమైన ఉప-వర్గాలుగా విభజిస్తారు. ఉదాహరణకు, నవల అనేది కథాత్మక కల్పన ఒక పెద్ద ప్రక్రియ; నవల వర్గంలో, డిటెక్టివ్ నవల ఒక ఉప-ప్రక్రియ, అయితే "హార్డ్-బాయిల్డ్" డిటెక్టివ్ నవల డిటెక్టివ్ నవల ఉప-ప్రక్రియ. <ref>{{Cite web|title=Aristotle: Poetics|url=https://www.english.hawaii.edu/criticalink/aristotle/terms/genre.html}}</ref> తన ''‘రెటోరిక్’ గ్రంథంలో'', అరిస్టాటిల్ వాక్చాతుర్య ప్రసంగకళలో మూడు సాహిత్య ప్రక్రియలను ప్రతిపాదించాడు: అవి చర్చాత్మక, న్యాయపరమైన, ప్రశంసాత్మక . వక్త ఉద్దేశ్యం ఆధారంగా వీటిని విభజిస్తారు: భవిష్యత్ విధానం లేదా చర్య కోసం వాదించడం (విచారపూర్వక), గత చర్యను చర్చించడం (న్యాయపరమైన), లేదా ఒక వేడుకలో ప్రశంస లేదా నిందను అందించడం (సంపాదకీయ). అరిస్టాటిల్ తన ''<nowiki/>'పొయెటిక్స్''' గ్రంథంలో కూడా కవిత్వాన్ని ఇతిహాసం, విషాదాంతం, హాస్యం అనే మూడు ప్రధాన ప్రక్రియలుగా విభజించాడు. కవిత్వం విషయంలో, ఈ భేదాలు అలంకారిక ప్రయోజనంపై కాకుండా, నిర్మాణం, విషయం, కథన రూపం కలయికపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ప్రతి రకానికి, అతను ఒక నిర్వచనాన్ని అలాగే దాని నిర్మాణానికి సంబంధించిన నియమాలను ప్రతిపాదించాడు. === ప్రక్రియ తదుపరి అభివృద్ధి === అరిస్టాటిల్ కాలం తర్వాత, సాహిత్య విమర్శ అభివృద్ధి చెందుతూ వచ్చింది. ఉదాహరణకు, మొదటి శతాబ్దపు గ్రీకు గ్రంథం " ఆన్ ది సబ్లైమ్ ", 50 కంటే ఎక్కువ మంది సాహిత్య రచయితల రచనలను, వారి ప్రేక్షకుల భావోద్వేగాలను, భావాలను ప్రభావితం చేయడానికి వారు ఉపయోగించిన పద్ధతులను చర్చించింది. <ref>{{Cite paper|date=February 1950|title=Translations and Commentaries of Longinus, "On the Sublime", to 1600: A Bibliography}}</ref> తన విస్తృతమైన సాహిత్య కృషిలో, రోమన్ రచయిత సిసిరో అరిస్టాటిల్ యొక్క సాహిత్య ప్రక్రియల భావనలను కేవలం స్వీకరించడమే కాకుండా, ప్లేటో యొక్క మునుపటి విధానాలను కూడా అనుసరించలేదు; దానికి బదులుగా, అతను భాష యొక్క వ్యక్తీకరణ శక్తి ఆధారంగా ప్రక్రియల గురించి ఒక కొత్త, అలంకారికంగా తెలియజేయబడిన అవగాహనను అభివృద్ధి చేశాడు. <ref>Chalkomatas, Dionysios (2007). ''Ciceros Dichtungstheorie. Ein Beitrag zur Geschichte der antiken Literaturästhetik'' [Cicero’s Theory of Poetry. A Contribution to the History of Ancient Literary Aesthetics]. Berlin: Frank & Timme, {{ISBN|978-3-86596-069-6}}.</ref> === శృంగార ప్రక్రియ సిద్ధాంతం === ఆధునిక పాశ్చాత్య ప్రక్రియ సిద్ధాంతం మూలాలు పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం చివరి, పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఐరోపా [[రొమాంటిసిజం|రొమాంటిక్ ఉద్యమంలో]] గుర్తించబడ్డాయి, ఆ సమయంలో ప్రక్రియ భావనను తీవ్రంగా పరిశీలించారు. <ref name=":3">{{Cite book|title=Modern Genre Theory|last=Duff|first=David|date=2000|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781315839257|location=London|doi=10.4324/9781315839257}}</ref> ప్రక్రియ పరిమితులను విస్మరించడం సాధ్యమనే ఆలోచన, ప్రతి సాహిత్య రచన "దానంతట అదే ఒక ప్రక్రియ" అనే ఆలోచన <ref name=":3">{{Cite book|title=Modern Genre Theory|last=Duff|first=David|date=2000|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781315839257|location=London|doi=10.4324/9781315839257}}</ref> ప్రాచుర్యం పొందింది. ప్రక్రియ నిర్వచనాలు "ప్రాచీనమైనవి, చిన్నపిల్లలవి" అని భావించబడ్డాయి. <ref name=":3" /> అదే సమయంలో, రొమాంటిక్ కాలంలో 'ఊహాత్మక' ప్రక్రియ అనే కొత్త ప్రక్రియ ఆవిర్భవించింది. <ref name=":4">{{Cite paper|date=July 1, 1986|title=Book Review: Literary Theory: An Introduction}}</ref> ఈ మార్పుకు కారణం పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో యుద్ధాలు, అంతర్గత కలహాలు, నాయకత్వ పతనం వంటి సామాజిక సంఘటనలే అని తరచుగా చెప్పబడుతుంది. <ref name=":4" /> ప్రజలు తమ తమ పరిస్థితుల నుండి బయటపడటానికి "పలాయనవాదం" అవసరాన్ని భావించారు. <ref name=":4" /> === నార్త్రోప్ ఫ్రై === 1957లో కెనడియన్ పండితుడు నార్త్రోప్ ఫ్రై "అనాటమీ ఆఫ్ క్రిటిసిజం" అనే గ్రంథాన్ని ప్రచురించారు, అందులో అతను ప్రక్రియల వ్యవస్థను, ప్రతి ప్రక్రియ పరిమితులను వివరించడానికి నియమాల సమితిని ప్రతిపాదించాడు. ఈ రచనలో, అతను "రచనలోని కథానాయకుడికి, మనకు లేదా ప్రకృతి నియమాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధం" నిర్మాణం ద్వారా పురాణం, [[లెజెండు|ఇతిహాసం]], ఉన్నత అనుకరణ ప్రక్రియ, తక్కువ అనుకరణ ప్రక్రియ, వ్యంగ్యం, హాస్యం, విషాదం అనే ప్రక్రియల పద్ధతిపరమైన వర్గీకరణలను నిర్వచించాడు. <ref name=":2" /> అతను శృంగారం (ఆదర్శం), వ్యంగ్యం (వాస్తవం), హాస్యం (వాస్తవం నుండి ఆదర్శానికి పరివర్తన), విషాదం (ఆదర్శం నుండి వాస్తవానికి పరివర్తన) వంటి ప్రక్రియలను వర్గీకరించడానికి "వాస్తవం", "ఆదర్శం"ల కలయికను కూడా ఉపయోగిస్తాడు. చివరగా, అతను ప్రక్రియలను అవి ఉద్దేశించిన ప్రేక్షకుల ఆధారంగా ఇలా విభజిస్తాడు: [[డ్రామా|నాటకం]] (ప్రదర్శించబడిన రచనలు), [[భావ కవిత్వం|గేయ కవిత్వం]] (గానం చేయబడిన రచనలు), ఇతిహాస కవిత్వం (పఠనం చేయబడిన రచనలు). <ref name=":2" /> === ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దంలో ప్రక్రియ === రొమాంటిక్ కాలం నుండి, ఆధునిక ప్రక్రియ సిద్ధాంతం శతాబ్దాలుగా ప్రక్రియల వర్గీకరణను సూచించిన సంప్రదాయాలను తొలగించడానికి తరచుగా ప్రయత్నించింది. అయితే, ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దం ఒక కొత్త శకాన్ని తీసుకువచ్చింది, దీనిలో ప్రక్రియ అనేది వ్యక్తిత్వం కోల్పోవడం లేదా అధిక అనుగుణ్యతతో ముడిపడి ఉన్న ప్రతికూల అర్థాలను చాలా వరకు కోల్పోయింది. <ref name=":3">{{Cite book|title=Modern Genre Theory|last=Duff|first=David|date=2000|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781315839257|location=London|doi=10.4324/9781315839257}}</ref> == ప్రక్రియలు == ప్రక్రియ, భావన, నిడివి, సంస్థాగత లక్షణాలతో సహా నిర్దిష్ట ఉమ్మడి సంప్రదాయాల ఆధారంగా సాహిత్య రచనలను జానర్ వర్గీకరిస్తుంది. <ref>{{Cite book|title=A New Handbook of Literary Term|last=David|first=Mikics|publisher=[[Yale University Press]]|year=2010|isbn=9780300164312|pages=132–133}}</ref> ఈ ప్రక్రియలు మళ్ళీ ఉపశైలుగా విభజించబడ్డాయి. పాశ్చాత్య [[సాహిత్యం|సాహిత్యాన్ని]] సాధారణంగా ప్రాచీన గ్రీకు [[కవిత్వం|సాహిత్యమైన కవిత్వం]], [[డ్రామా|నాటకం]], గద్యం అనే మూడు విశిష్ట రూపాలుగా విభజిస్తారు. కవిత్వాన్ని [[భావ కవిత్వం|గేయ]], ఇతిహాస, నాటక అనే ప్రక్రియలుగా ఉపవిభజన చేయవచ్చు. గేయంలో [[పాట]], స్తుతిగీతం, గేయం, శోకగీతం, సొనెట్ వంటి అన్ని చిన్న పద్య రూపాలు ఉంటాయి. <ref name="malani">{{Cite web|title=Genres|url=http://academic.brooklyn.cuny.edu/english/melani/cs6/genres.html|access-date=April 17, 2021|website=academic.brooklyn.cuny.edu}}</ref> నాటకీయ కవిత్వంలో హాస్యం, విషాదం, శోకనాటకం, ఇంకా విషాద హాస్యం వంటి మిశ్రమాలు ఉండవచ్చు. నాటకాన్ని విషాదాంతం, హాస్యంగా ప్రామాణికంగా విభజించడం గ్రీకు నాటకం నుండి ఉద్భవించింది. <ref name="malani" /> ఈ ఉప-ప్రక్రియల విభజన కొనసాగవచ్చు: ''హాస్యానికి'' దాని స్వంత ఉప-ప్రక్రియలు ఉన్నాయి, ఉదాహరణకు, మర్యాదల హాస్యం, భావోద్వేగ హాస్యం, విపరీత హాస్యం, వ్యంగ్య హాస్యం. సెమీ-ఫిక్షన్ అనే ప్రక్రియలో కల్పన, వాస్తవికత రెండింటి అంశాలను మిళితం చేసే రచనలు ఉంటాయి. ఒక నిజమైన కథను కేవలం పేర్లు మార్చి తిరిగి చెప్పడమే పాక్షిక కల్పిత రచన కావచ్చు; దీనికి పూర్తి విరుద్ధంగా, జెర్రీ సీన్‌ఫెల్డ్‌లో లాగా, అది కల్పిత సంఘటనలను పాక్షిక కల్పిత కథానాయకుడితో ప్రదర్శించవచ్చు. తరచుగా, రచనలను ప్రక్రియలుగా విభజించడానికి ఉపయోగించే ప్రమాణాలు స్థిరంగా ఉండవు, రచయితలు, విమర్శకులచే చర్చ, మార్పు, సవాలుకు లోబడి ఉంటాయి. అయితే, కొన్ని ప్రాథమిక వ్యత్యాసాలు విస్తృతంగా ఆమోదించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, [[ఫిక్షన్|కల్పన]] అనే ప్రక్రియ ("ఊహ నుండి సృష్టించబడిన సాహిత్యం, వాస్తవంగా ప్రదర్శించబడదు, అయినప్పటికీ అది ఒక నిజమైన కథ లేదా పరిస్థితిపై ఆధారపడి ఉండవచ్చు") అన్ని కల్పిత సాహిత్యానికి వర్తించదని, బదులుగా అది నీతి కథలను కాకుండా కేవలం గద్య రచనలను (నవలలు, నవలికలు, చిన్న కథలు) మాత్రమే కలిగి ఉంటుందని సాధారణంగా అంగీకరించబడింది. == పాశ్చాత్య సాహిత్యంలో సాధారణ ప్రక్రియలు == * కవిత్వ ప్రక్రియలో సొనెట్స్, [[హైకూ|హైకు]], లిమెరిక్ ఉపప్రక్రియ ఉన్నాయి. * గద్య ప్రక్రియలో నోట్బుక్, [[నవలిక|నవల]], నవల, [[తెలుగు కథ|చిన్న కథ]] ఉన్నాయి. == సాహిత్య వర్గీకరణకు సంబంధించిన పద్ధతులు == సాధారణంగా "జానర్"గా పరిగణించబడని పుస్తకాలను వర్గీకరించే ఇతర మార్గాలు కూడా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా, ఇందులో వయో విభాగాలు కూడా ఉంటాయి, దీని ద్వారా సాహిత్యాన్ని వయోజన, యువ వయోజన, లేదా [[బాల సాహిత్యం|బాలల సాహిత్యంగా]] వర్గీకరించవచ్చు. రచన యొక్క నిర్మాణాన్ని ఉపయోగించి, ఫార్మాట్ ఆధారంగా కూడా వర్గీకరణ ఉంటుంది: గ్రాఫిక్ నవలలు, చిత్ర పుస్తకాలు, రేడియో నాటకాలు మొదలైనవి. సాధారణంగా "జానర్"గా పరిగణించబడని పుస్తకాలను వర్గీకరించే ఇతర మార్గాలు కూడా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా, ఇందులో వయో విభాగాలు కూడా ఉంటాయి, దీని ద్వారా సాహిత్యాన్ని వయోజన, యువ వయోజన, లేదా [[బాల సాహిత్యం|బాలల సాహిత్యంగా]] వర్గీకరించవచ్చు. రచన యొక్క నిర్మాణాన్ని ఉపయోగించి, ఫార్మాట్ ఆధారంగా కూడా వర్గీకరణ ఉంటుంది: గ్రాఫిక్ నవలలు, చిత్ర పుస్తకాలు, రేడియో నాటకాలు మొదలైనవి. == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:సాహిత్యం]] [[వర్గం:సాహిత్య ప్రక్రియలు]] 2ze99u23zc6mjuqfweg0a8cxqsz4cd1 4936885 4936864 2026-08-17T10:55:58Z Pranayraj1985 29393 4936885 wikitext text/x-wiki '''సాహిత్య ప్రక్రియ''' అనేది [[సాహిత్యం|సాహిత్యంలోని]] ఒక వర్గం. సాహిత్య ప్రక్రియ, ప్రక్రియ, విషయం లేదా నిడివి (ముఖ్యంగా [[ఫిక్షన్|కల్పనా సాహిత్యం విషయంలో)]] ఆధారంగా ప్రక్రియలను నిర్ణయించవచ్చు. అవి సాధారణంగా మరింత నైరూప్య, సమగ్ర తరగతుల నుండి ప్రారంభమవుతాయి, అవి తరువాత మరింత స్పష్టమైన భేదాలుగా ఉపవిభజన చేయబడతాయి. <ref name=":2">{{Cite paper|date=1976|title=The Fantastic: A Structural Approach to a Literary Genre}}</ref> ప్రక్రియలు, వర్గాల మధ్య వ్యత్యాసాలు సరళమైనవి, అస్పష్టంగా నిర్వచించబడ్డాయి, ప్రక్రియలను నిర్దేశించే నియమాలు కూడా కాలక్రమేణా మారుతాయి, చాలా అస్థిరంగా ఉంటాయి. <ref name=":0">{{Cite paper|date=2003|title=Literary Genres as Norms and Good Habits}}</ref> ప్రక్రియలన్నీ వచనం లేదా [[కవిత్వం|పద్య]] రూపంలో ఉండవచ్చు. అదనంగా, వ్యంగ్యం, రూపకం లేదా గ్రామీణ ప్రక్రియ వంటి ఒక ప్రక్రియ పైన పేర్కొన్న వాటిలో దేనిలోనైనా, కేవలం ఒక ఉప-ప్రక్రియగా (క్రింద చూడండి) మాత్రమే కాకుండా, ప్రక్రియల మిశ్రమంగా కూడా కనిపించవచ్చు. అవి రూపొందించబడిన చారిత్రక కాలంలోని సాధారణ సాంస్కృతిక ఉద్యమం ద్వారా నిర్వచించబడతాయి. == ప్రక్రియల చరిత్ర == [[దస్త్రం:Allegories_of_literary_genre.jpg|thumb| "సాహిత్య ప్రక్రియ యొక్క రూపకాలు" కాన్స్టాంట్ మోంటాల్డ్ (1899)]] === అరిస్టాటిల్ === సాహిత్య ప్రక్రియల వర్గీకరణకు జీవశాస్త్ర భావనలను వర్తింపజేసిన [[అరిస్టాటిల్]] రచనలలో ప్రక్రియ అనే భావన ప్రారంభమైంది, లేదా అతను వాటిని "జాతులు" అని పిలిచాడు. <ref>{{Cite paper|date=1999|title=The Birth of a genre}}</ref> ఈ వర్గీకరణలు ప్రధానంగా అతని గ్రంథాలైన రెటోరిక్, పోయెటిక్స్‌లో చర్చించబడ్డాయి. సాహిత్య ప్రక్రియలు అనేవి వివిధ రకాల సాహిత్య రచనలను వర్గీకరించే విభాగాలు. అరిస్టాటిల్ చర్చించిన ప్రక్రియలలో ఇతిహాసం, విషాదాంతం, హాస్యాంశం, డిథిరాంబిక్ కవిత్వం, ఫాలిక్ పాటలు ఉన్నాయి. ప్రక్రియలను తరచుగా సంక్లిష్టమైన ఉప-వర్గాలుగా విభజిస్తారు. ఉదాహరణకు, నవల అనేది కథాత్మక కల్పన ఒక పెద్ద ప్రక్రియ; నవల వర్గంలో, డిటెక్టివ్ నవల ఒక ఉప-ప్రక్రియ, అయితే "హార్డ్-బాయిల్డ్" డిటెక్టివ్ నవల డిటెక్టివ్ నవల ఉప-ప్రక్రియ. <ref>{{Cite web|title=Aristotle: Poetics|url=https://www.english.hawaii.edu/criticalink/aristotle/terms/genre.html}}</ref> తన ''‘రెటోరిక్’ గ్రంథంలో'', అరిస్టాటిల్ వాక్చాతుర్య ప్రసంగకళలో మూడు సాహిత్య ప్రక్రియలను ప్రతిపాదించాడు: అవి చర్చాత్మక, న్యాయపరమైన, ప్రశంసాత్మక . వక్త ఉద్దేశ్యం ఆధారంగా వీటిని విభజిస్తారు: భవిష్యత్ విధానం లేదా చర్య కోసం వాదించడం (విచారపూర్వక), గత చర్యను చర్చించడం (న్యాయపరమైన), లేదా ఒక వేడుకలో ప్రశంస లేదా నిందను అందించడం (సంపాదకీయ). అరిస్టాటిల్ తన ''<nowiki/>'పొయెటిక్స్''' గ్రంథంలో కూడా కవిత్వాన్ని ఇతిహాసం, విషాదాంతం, హాస్యం అనే మూడు ప్రధాన ప్రక్రియలుగా విభజించాడు. కవిత్వం విషయంలో, ఈ భేదాలు అలంకారిక ప్రయోజనంపై కాకుండా, నిర్మాణం, విషయం, కథన రూపం కలయికపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ప్రతి రకానికి, అతను ఒక నిర్వచనాన్ని అలాగే దాని నిర్మాణానికి సంబంధించిన నియమాలను ప్రతిపాదించాడు. === ప్రక్రియ తదుపరి అభివృద్ధి === అరిస్టాటిల్ కాలం తర్వాత, సాహిత్య విమర్శ అభివృద్ధి చెందుతూ వచ్చింది. ఉదాహరణకు, మొదటి శతాబ్దపు గ్రీకు గ్రంథం " ఆన్ ది సబ్లైమ్ ", 50 కంటే ఎక్కువ మంది సాహిత్య రచయితల రచనలను, వారి ప్రేక్షకుల భావోద్వేగాలను, భావాలను ప్రభావితం చేయడానికి వారు ఉపయోగించిన పద్ధతులను చర్చించింది. <ref>{{Cite paper|date=February 1950|title=Translations and Commentaries of Longinus, "On the Sublime", to 1600: A Bibliography}}</ref> తన విస్తృతమైన సాహిత్య కృషిలో, రోమన్ రచయిత సిసిరో అరిస్టాటిల్ యొక్క సాహిత్య ప్రక్రియల భావనలను కేవలం స్వీకరించడమే కాకుండా, ప్లేటో యొక్క మునుపటి విధానాలను కూడా అనుసరించలేదు; దానికి బదులుగా, అతను భాష యొక్క వ్యక్తీకరణ శక్తి ఆధారంగా ప్రక్రియల గురించి ఒక కొత్త, అలంకారికంగా తెలియజేయబడిన అవగాహనను అభివృద్ధి చేశాడు. <ref>Chalkomatas, Dionysios (2007). ''Ciceros Dichtungstheorie. Ein Beitrag zur Geschichte der antiken Literaturästhetik'' [Cicero’s Theory of Poetry. A Contribution to the History of Ancient Literary Aesthetics]. Berlin: Frank & Timme, {{ISBN|978-3-86596-069-6}}.</ref> === శృంగార ప్రక్రియ సిద్ధాంతం === ఆధునిక పాశ్చాత్య ప్రక్రియ సిద్ధాంతం మూలాలు పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం చివరి, పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఐరోపా [[రొమాంటిసిజం|రొమాంటిక్ ఉద్యమంలో]] గుర్తించబడ్డాయి, ఆ సమయంలో ప్రక్రియ భావనను తీవ్రంగా పరిశీలించారు. <ref name=":3">{{Cite book|title=Modern Genre Theory|last=Duff|first=David|date=2000|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781315839257|location=London|doi=10.4324/9781315839257}}</ref> ప్రక్రియ పరిమితులను విస్మరించడం సాధ్యమనే ఆలోచన, ప్రతి సాహిత్య రచన "దానంతట అదే ఒక ప్రక్రియ" అనే ఆలోచన <ref name=":3">{{Cite book|title=Modern Genre Theory|last=Duff|first=David|date=2000|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781315839257|location=London|doi=10.4324/9781315839257}}</ref> ప్రాచుర్యం పొందింది. ప్రక్రియ నిర్వచనాలు "ప్రాచీనమైనవి, చిన్నపిల్లలవి" అని భావించబడ్డాయి. <ref name=":3" /> అదే సమయంలో, రొమాంటిక్ కాలంలో 'ఊహాత్మక' ప్రక్రియ అనే కొత్త ప్రక్రియ ఆవిర్భవించింది. <ref name=":4">{{Cite paper|date=July 1, 1986|title=Book Review: Literary Theory: An Introduction}}</ref> ఈ మార్పుకు కారణం పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో యుద్ధాలు, అంతర్గత కలహాలు, నాయకత్వ పతనం వంటి సామాజిక సంఘటనలే అని తరచుగా చెప్పబడుతుంది. <ref name=":4" /> ప్రజలు తమ తమ పరిస్థితుల నుండి బయటపడటానికి "పలాయనవాదం" అవసరాన్ని భావించారు. <ref name=":4" /> === నార్త్రోప్ ఫ్రై === 1957లో కెనడియన్ పండితుడు నార్త్రోప్ ఫ్రై "అనాటమీ ఆఫ్ క్రిటిసిజం" అనే గ్రంథాన్ని ప్రచురించారు, అందులో అతను ప్రక్రియల వ్యవస్థను, ప్రతి ప్రక్రియ పరిమితులను వివరించడానికి నియమాల సమితిని ప్రతిపాదించాడు. ఈ రచనలో, అతను "రచనలోని కథానాయకుడికి, మనకు లేదా ప్రకృతి నియమాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధం" నిర్మాణం ద్వారా పురాణం, [[లెజెండు|ఇతిహాసం]], ఉన్నత అనుకరణ ప్రక్రియ, తక్కువ అనుకరణ ప్రక్రియ, వ్యంగ్యం, హాస్యం, విషాదం అనే ప్రక్రియల పద్ధతిపరమైన వర్గీకరణలను నిర్వచించాడు. <ref name=":2" /> అతను శృంగారం (ఆదర్శం), వ్యంగ్యం (వాస్తవం), హాస్యం (వాస్తవం నుండి ఆదర్శానికి పరివర్తన), విషాదం (ఆదర్శం నుండి వాస్తవానికి పరివర్తన) వంటి ప్రక్రియలను వర్గీకరించడానికి "వాస్తవం", "ఆదర్శం"ల కలయికను కూడా ఉపయోగిస్తాడు. చివరగా, అతను ప్రక్రియలను అవి ఉద్దేశించిన ప్రేక్షకుల ఆధారంగా ఇలా విభజిస్తాడు: [[డ్రామా|నాటకం]] (ప్రదర్శించబడిన రచనలు), [[భావ కవిత్వం|గేయ కవిత్వం]] (గానం చేయబడిన రచనలు), ఇతిహాస కవిత్వం (పఠనం చేయబడిన రచనలు). <ref name=":2" /> === ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దంలో ప్రక్రియ === రొమాంటిక్ కాలం నుండి, ఆధునిక ప్రక్రియ సిద్ధాంతం శతాబ్దాలుగా ప్రక్రియల వర్గీకరణను సూచించిన సంప్రదాయాలను తొలగించడానికి తరచుగా ప్రయత్నించింది. అయితే, ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దం ఒక కొత్త శకాన్ని తీసుకువచ్చింది, దీనిలో ప్రక్రియ అనేది వ్యక్తిత్వం కోల్పోవడం లేదా అధిక అనుగుణ్యతతో ముడిపడి ఉన్న ప్రతికూల అర్థాలను చాలా వరకు కోల్పోయింది. <ref name=":3">{{Cite book|title=Modern Genre Theory|last=Duff|first=David|date=2000|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781315839257|location=London|doi=10.4324/9781315839257}}</ref> == ప్రక్రియలు == ప్రక్రియ, భావన, నిడివి, సంస్థాగత లక్షణాలతో సహా నిర్దిష్ట ఉమ్మడి సంప్రదాయాల ఆధారంగా సాహిత్య రచనలను జానర్ వర్గీకరిస్తుంది. <ref>{{Cite book|title=A New Handbook of Literary Term|last=David|first=Mikics|publisher=[[Yale University Press]]|year=2010|isbn=9780300164312|pages=132–133}}</ref> ఈ ప్రక్రియలు మళ్ళీ ఉపశైలుగా విభజించబడ్డాయి. పాశ్చాత్య [[సాహిత్యం|సాహిత్యాన్ని]] సాధారణంగా ప్రాచీన గ్రీకు [[కవిత్వం|సాహిత్యమైన కవిత్వం]], [[డ్రామా|నాటకం]], గద్యం అనే మూడు విశిష్ట రూపాలుగా విభజిస్తారు. కవిత్వాన్ని [[భావ కవిత్వం|గేయ]], ఇతిహాస, నాటక అనే ప్రక్రియలుగా ఉపవిభజన చేయవచ్చు. గేయంలో [[పాట]], స్తుతిగీతం, గేయం, శోకగీతం, సొనెట్ వంటి అన్ని చిన్న పద్య రూపాలు ఉంటాయి. <ref name="malani">{{Cite web|title=Genres|url=http://academic.brooklyn.cuny.edu/english/melani/cs6/genres.html|access-date=April 17, 2021|website=academic.brooklyn.cuny.edu}}</ref> నాటకీయ కవిత్వంలో హాస్యం, విషాదం, శోకనాటకం, ఇంకా విషాద హాస్యం వంటి మిశ్రమాలు ఉండవచ్చు. నాటకాన్ని విషాదాంతం, హాస్యంగా ప్రామాణికంగా విభజించడం గ్రీకు నాటకం నుండి ఉద్భవించింది. <ref name="malani" /> ఈ ఉప-ప్రక్రియల విభజన కొనసాగవచ్చు: ''హాస్యానికి'' దాని స్వంత ఉప-ప్రక్రియలు ఉన్నాయి, ఉదాహరణకు, మర్యాదల హాస్యం, భావోద్వేగ హాస్యం, విపరీత హాస్యం, వ్యంగ్య హాస్యం. సెమీ-ఫిక్షన్ అనే ప్రక్రియలో కల్పన, వాస్తవికత రెండింటి అంశాలను మిళితం చేసే రచనలు ఉంటాయి. ఒక నిజమైన కథను కేవలం పేర్లు మార్చి తిరిగి చెప్పడమే పాక్షిక కల్పిత రచన కావచ్చు; దీనికి పూర్తి విరుద్ధంగా, జెర్రీ సీన్‌ఫెల్డ్‌లో లాగా, అది కల్పిత సంఘటనలను పాక్షిక కల్పిత కథానాయకుడితో ప్రదర్శించవచ్చు. తరచుగా, రచనలను ప్రక్రియలుగా విభజించడానికి ఉపయోగించే ప్రమాణాలు స్థిరంగా ఉండవు, రచయితలు, విమర్శకులచే చర్చ, మార్పు, సవాలుకు లోబడి ఉంటాయి. అయితే, కొన్ని ప్రాథమిక వ్యత్యాసాలు విస్తృతంగా ఆమోదించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, [[ఫిక్షన్|కల్పన]] అనే ప్రక్రియ ("ఊహ నుండి సృష్టించబడిన సాహిత్యం, వాస్తవంగా ప్రదర్శించబడదు, అయినప్పటికీ అది ఒక నిజమైన కథ లేదా పరిస్థితిపై ఆధారపడి ఉండవచ్చు") అన్ని కల్పిత సాహిత్యానికి వర్తించదని, బదులుగా అది నీతి కథలను కాకుండా కేవలం గద్య రచనలను (నవలలు, నవలికలు, చిన్న కథలు) మాత్రమే కలిగి ఉంటుందని సాధారణంగా అంగీకరించబడింది. == పాశ్చాత్య సాహిత్యంలో సాధారణ ప్రక్రియలు == * కవిత్వ ప్రక్రియలో సొనెట్స్, [[హైకూ|హైకు]], లిమెరిక్ ఉపప్రక్రియ ఉన్నాయి. * గద్య ప్రక్రియలో నోట్బుక్, [[నవలిక|నవల]], నవల, [[తెలుగు కథ|చిన్న కథ]] ఉన్నాయి. == సాహిత్య వర్గీకరణకు సంబంధించిన పద్ధతులు == సాధారణంగా "జానర్"గా పరిగణించబడని పుస్తకాలను వర్గీకరించే ఇతర మార్గాలు కూడా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా, ఇందులో వయో విభాగాలు కూడా ఉంటాయి, దీని ద్వారా సాహిత్యాన్ని వయోజన, యువ వయోజన, లేదా [[బాల సాహిత్యం|బాలల సాహిత్యంగా]] వర్గీకరించవచ్చు. రచన యొక్క నిర్మాణాన్ని ఉపయోగించి, ఫార్మాట్ ఆధారంగా కూడా వర్గీకరణ ఉంటుంది: గ్రాఫిక్ నవలలు, చిత్ర పుస్తకాలు, రేడియో నాటకాలు మొదలైనవి. సాధారణంగా "జానర్"గా పరిగణించబడని పుస్తకాలను వర్గీకరించే ఇతర మార్గాలు కూడా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా, ఇందులో వయో విభాగాలు కూడా ఉంటాయి, దీని ద్వారా సాహిత్యాన్ని వయోజన, యువ వయోజన, లేదా [[బాల సాహిత్యం|బాలల సాహిత్యంగా]] వర్గీకరించవచ్చు. రచన యొక్క నిర్మాణాన్ని ఉపయోగించి, ఫార్మాట్ ఆధారంగా కూడా వర్గీకరణ ఉంటుంది: గ్రాఫిక్ నవలలు, చిత్ర పుస్తకాలు, రేడియో నాటకాలు మొదలైనవి. == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:సాహిత్యం]] [[వర్గం:సాహిత్య ప్రక్రియలు]] 46makwb791v65au5ear3osfvvfc0lg0 డెర్జ్‌ప్రోమ్ 0 506979 4936869 2026-08-17T08:09:07Z Kasyap 1606 [[WP:AES|←]]Created page with ''''డెర్జ్ప్రోమ్''' ({{langx|uk|Держпром}} Держпром) లేదా '''గోస్ప్రోమ్''' ({{langx|ru|Госпром}} Госпром) భవనం ఉక్రెయిన్లోని ఖార్కివ్ లోని ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్ లో ఉన్న ఒక కార్యాలయ భవనం. కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ శైలిల...' 4936869 wikitext text/x-wiki '''డెర్జ్ప్రోమ్''' ({{langx|uk|Держпром}} Держпром) లేదా '''గోస్ప్రోమ్''' ({{langx|ru|Госпром}} Госпром) భవనం ఉక్రెయిన్లోని ఖార్కివ్ లోని ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్ లో ఉన్న ఒక కార్యాలయ భవనం. కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ శైలిలో నిర్మించబడిన ఇది 1928 లో పూర్తయిన తరువాత సోవియట్ యూనియన్ లో మొదటి ఆధునిక ఆకాశహర్మ్యాల భవనం maiif04mt1rglen1x43ftg340nqbmz9 4936870 4936869 2026-08-17T08:21:16Z Kasyap 1606 సమాచార పెట్టె అనువాదం 4936870 wikitext text/x-wiki {{Short description|ఖార్కివ్, ఉక్రెయిన్లోని కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ భవనం}} {{Infobox building | name = డెర్జ్ప్రోమ్ | native_name = {{native name|uk|Держпром}}<br />{{native name|ru|Госпром}} | image = Derzhprom building.jpg | caption = 2020లో వైమానిక దృశ్యం | building_type = [[కార్యాలయ భవనం|కార్యాలయం]], [[సమావేశ కేంద్రం|సమావేశం]] | architectural_style = [[కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ ఆర్కిటెక్చర్|కన్స్ట్రక్టివిజం]] | address = [[ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్ (ఖార్కివ్)|మైదాన్ స్వోబోడీ]], 5, [[ఖార్కివ్]], [[ఖార్కివ్ ఒబ్లాస్ట్]], 61022 | location_town = | location_country = {{UKR}} | client = | owner = | current_tenants = | coordinates = {{coord|50|0|24|N|36|13|37.5|E|type:landmark_region:BE|display=inline}} | construction_start_date = 1925 | inauguration_date = 7 నవంబర్ 1928 | cost = 14,176,000 [[ఉక్రేనియన్ కార్బోవనెట్స్|UAK]] | height = | architectural = | antenna_spire = {{convert|108|m|ft|abbr=on}} | roof = {{convert|63|m|ft|abbr=on}} | floor_count = 13 | floor_area = {{convert|60,000|m2|sqft|abbr=on}} | elevator_count = 12 | architect = సెర్గీ సెరాఫిమోవ్, శామ్యూల్ క్రావెట్స్ మరియు మార్క్ ఫెల్గర్ | engineer = పావ్లో రోట్టెర్ట్ | developer = USSR ఆర్థిక మండలి | public_transit = | embedded = {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = {{Lang|uk|Будинок держпромисловості (ДЕРЖПРОМ)}}<br>('రాష్ట్ర పరిశ్రమ భవనం (DERZHPROM)') |designation1_type = నిర్మాణకళ, పట్టణ ప్రణాళిక |designation1_number = 200031 }} | website = https://www.derzhprom.kh.ua/ }} '''డెర్జ్ప్రోమ్''' ({{langx|uk|Держпром}}) లేదా '''గోస్ప్రోమ్''' ({{langx|ru|Госпром}}) భవనం [[ఉక్రెయిన్]] లోని [[ఖార్కివ్]] లోని [[ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్, ఖార్కివ్|ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్]] పై ఉన్న [[కార్యాలయ భవనం]]. [[కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ ఆర్కిటెక్చర్|కన్స్ట్రక్టివిస్ట్]] శైలిలో నిర్మించబడిన ఇది, 1928లో పూర్తయినప్పుడు [[సోవియట్ యూనియన్]]లో మొదటి ఆధునిక [[ఆకాశహర్మ్యం]] భవనం.<ref>{{Cite web|title=ది ఫస్ట్ సోవియట్ స్కైస్క్రాపర్|url=http://travel.uaportal.com/news/52616.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807173634/http://travel.uaportal.com:80/news/52616.html |archive-date=7 August 2007 }}</ref> దీని పేరు రెండు పదాల [[సంక్షిప్తీకరణ]], అవి కలిపి ''రాష్ట్ర పరిశ్రమ'' అని అర్థం. ఆంగ్లంలో ఈ నిర్మాణాన్ని స్టేట్ ఇండస్ట్రీ బిల్డింగ్ లేదా ప్యాలెస్ ఆఫ్ ఇండస్ట్రీ అని పిలుస్తారు. డెర్జ్ప్రోమ్, ఇప్పటికే [[UNESCO]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం|ప్రపంచ వారసత్వ జాబితా]]లో లేదా తాత్కాలిక జాబితాలోని 20వ శతాబ్దం ప్రారంభ నాటి ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న వివిధ నిర్మాణాలలో ఒక విశిష్టమైన ప్రపంచ వాస్తు దృగ్విషయం.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6249/|title = డెర్జ్ప్రోమ్ (ది స్టేట్ ఇండస్ట్రీ బిల్డింగ్)|access-date=30 April 2026|publisher=ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రం}}</ref> 2024 అక్టోబర్ 28న, రష్యా జరిపిన బాంబు దాడిలో డెర్జ్‌ప్రోమ్ తీవ్రంగా దెబ్బతింది. ==చరిత్ర== [[File:palace of industry.jpg|thumb|left|1920ల చివరలో డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం.]] [[File:Gosprom to Build 1925.jpg|thumb|left|డెర్జ్ప్రోమ్ భవన నిర్మాణం (సుమారు 1925).]] "మొదటి సోవియట్ ఆకాశహర్మ్యం" యొక్క ప్రారంభోత్సవం 7 నవంబర్ 1928న జరిగింది.<ref name="GUE" /> ఖార్కివ్ [[ఉక్రేనియన్ SSR]] రాజధానిగా ఉన్నప్పుడు రూపొందించబడిన కొన్ని ప్రదర్శన ప్రాజెక్టులలో ఈ భవనం ఒకటి. దీనిని [[వాస్తుశిల్పులు|వాస్తుశిల్పులు]] సెర్గీ సెరాఫిమోవ్, శామ్యూల్ క్రావెట్స్ మరియు మార్క్ ఫెల్గర్ కేవలం మూడు సంవత్సరాలలో నిర్మించారు.<ref name="EHU">{{Cite encyclopedia |year=2021 |script-title=uk:ДЕРЖПРОМ, Будинок державної промисловості |encyclopedia=[[Encyclopedia of History of Ukraine]] |publisher=[[Naukova Dumka]] |location=Kyiv |url=http://www.history.org.ua/?termin=derzhprom_budynok_derzhavnoji_promyslovosti |access-date=30 April 2026 |last=Shvydenko |first=O. O. |editor-last=Smoliy |editor-first=Valeriy |editor-link=Valeriy Smoliy |volume=1 (supplementary) |language=uk |trans-title=DERZHPROM, ది బిల్డింగ్ ఆఫ్ స్టేట్ ఇండస్ట్రీ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604023430/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=derzhprom_budynok_derzhavnoji_promyslovosti |archive-date=4 June 2025}}</ref> 1928లో దీని నిర్మాణం పూర్తయినప్పుడు, ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఏకైక కట్టడంగా ఉండేది మరియు 1930ల వరకు దీనిని మించినది ఏదీ నిర్మించబడలేదు. దీని ప్రత్యేక లక్షణం ఏమిటంటే, చతురస్రం యొక్క కేంద్ర బిందువు వద్ద మాత్రమే సౌష్టవం కనిపిస్తుంది.{{cn|date=January 2026}} దీని నిర్మాణంలో కాంక్రీటు వాడకం, పైకప్పు నడక మార్గాల వ్యవస్థ మరియు ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించబడిన టవర్లు ఈ భవనాన్ని అత్యంత వినూత్నంగా చేస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=ua_archi|date=13 November 2009|title=Госпром|url=https://ua-archi.livejournal.com/517.html|access-date=19 April 2021|website=Україна. Архітектура. Історія.}}</ref> డెర్జ్‌ప్రోమ్ కార్యాలయాలు మరియు ఇతర గదులలో ఎయిర్ కండిషనింగ్, విద్యుత్ దీపాలు, రేడియో పాయింట్లు వంటి అధునాతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఏర్పాటు చేశారు, మరియు ఈ భవనంలో ఉక్రెయిన్ యొక్క మొట్టమొదటి చెత్త డబ్బాల వ్యవస్థ కూడా ఉంది.<ref name="EHU" /> విమర్శకుడు [[రేనర్ బాన్హామ్]] తన ''థియరీ అండ్ డిజైన్ ఇన్ ది ఫస్ట్ మెషిన్ ఏజ్'' పుస్తకంలో ఈ భవనాన్ని 1920ల ప్రధాన నిర్మాణ విజయాలలో ఒకటిగా భావించారు, ఇది [[డెసావు]] [[బౌహౌస్]] మరియు [[రోటర్డామ్]] లోని [[వాన్ నెల్లే ఫ్యాక్టరీ]]తో పోల్చదగిన స్థాయిలో ఉంది.<ref>(ఆర్కిటెక్చరల్ ప్రెస్ 1972, p. 297).</ref> లోపలి భాగంలో జరిగిన పేలుళ్ల వల్ల దెబ్బతిన్నప్పటికీ ఇది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో జరిగిన ఎలాంటి విధ్వంసక ప్రయత్నాలనైనా తట్టుకుని నిలబడగలిగింది.<ref>{{Cite web |date=8 November 2024 |script-title=uk:Держпром — найвідоміша конструктивістська будівля та символ Харкова, що двічі був ушкоджений російською авіабомбою |trans-title=Derzhprom—అత్యంత ప్రసిద్ధ కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ భవనం మరియు ఖార్కివ్ చిహ్నం, ఇది రష్యన్ వైమానిక బాంబు దాడితో రెండుసార్లు దెబ్బతిన్నది |url=https://suspilne.media/culture/867919-derzprom-najvidomisa-konstruktivistska-budivla-ta-simvol-harkova-so-bula-uskodzena-rosijskou-raketou/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414112548/https://suspilne.media/culture/867919-derzprom-najvidomisa-konstruktivistska-budivla-ta-simvol-harkova-so-bula-uskodzena-rosijskou-raketou/ |archive-date=14 April 2026 |access-date=30 April 2026 |website=[[Suspilne Kultura]] |language=uk}}</ref> 1926 వసంతకాలంలో, ఆర్థిక ఇబ్బందుల కారణంగా నిర్మాణాన్ని నిలిపివేయాలని నిర్ణయించారు. అప్పుడు ప్రభుత్వ నిర్మాణ పరిశ్రమల అధిపతి, పావ్లో రోటెర్ట్, మాస్కోకు వెళ్లారు, అక్కడ ఆయన ఫెలిక్స్ జెర్జిన్స్కీ నుండి నిర్మాణానికి మద్దతు పొందగలిగారు. 1926 మార్చిలో, ఆయన ఆకాశహర్మ్యం నిర్మాణాన్ని తిరిగి ప్రారంభించారు, మరియు 1926 ఆగస్టులో నిర్మాణానికి అసాధారణ ప్రాతిపదికన నిధులు సమకూర్చాలని నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite book |last1=Shuvalova |first1=E.A. |last2=Nuriddinov |first2=K.K. |last3=Hovakimyan |first3=S.S. |title=Conference Materials |date=2019 |chapter=Waste wood-based building materials |chapter-url=http://dx.doi.org/10.18411/sr-10-06-2019-25 |publisher=LJournal |doi=10.18411/sr-10-06-2019-25}}</ref> డెర్జ్ప్రోమ్ సముదాయాన్ని [[డిజిగా వెర్టోవ్]] యొక్క ''త్రీ సాంగ్స్ అబౌట్ లెనిన్'' మరియు [[సెర్గీ ఐసెన్స్టీన్]] యొక్క ''[[ది జనరల్ లైన్]]'' వంటి చిత్రాలలో ఆధునికతకు చిహ్నంగా ఉపయోగించారు. 1934లో ఉక్రేనియన్ రాజధానిని [[కీవ్]]కు మార్చడం, కన్స్ట్రక్టివిజం ఖండించి [[స్టాలినిస్ట్ ఆర్కిటెక్చర్]]కి అనుకూలంగా మారడం మరియు [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తరువాత భవనం యొక్క ప్రాముఖ్యత తగ్గింది. ఖార్కివ్ రాజధానిగా ఉన్నప్పుడు డెర్జ్ప్రోమ్ [[కౌన్సిల్ ఆఫ్ పీపుల్స్ కమీసర్స్ (ఉక్రెయిన్)|కౌన్సిల్ ఆఫ్ పీపుల్స్ కమీసర్స్]] మరియు అనేక ప్రభుత్వ విభాగాలకు నిలయంగా ఉంది. 1950ల నుండి, దాని టవర్లలో ఒకటి టెలివిజన్ కేంద్రంగా ఉపయోగించబడింది మరియు దాని పైకప్పుపై టీవీ రిలే టవర్ నిర్మించబడింది.<ref name="GUE">{{Cite encyclopedia |script-title=uk:Держпром у Харкові |encyclopedia=[[Great Ukrainian Encyclopedia]] |url=https://vue.gov.ua/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%83_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96 |access-date=30 April 2026 |last=Vechersky |first=Victor |date=5 April 2022 |author-link=Victor Vechersky |language=uk |trans-title=ఖార్కివ్లో డెర్జ్ప్రోమ్ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241116165022/https://vue.gov.ua/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%83_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96 |archive-date=16 November 2024}}</ref> భవనాన్ని 2017లో తాత్కాలిక [[UNESCO]] ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు<ref name="bomb2">{{Cite web |date=2024-10-30 |title=ఖార్కివ్ యొక్క చారిత్రాత్మక డెర్జ్ప్రోమ్ ఆకాశహర్మ్యం రష్యా బాంబు దాడికి తాజా బలి |url=https://kyivindependent.com/kharkivs-historic-skyscraper-becomes-the-latest-victim-of-russias-bombardments/ |access-date=2024-10-29 |website=ది కీవ్ ఇండిపెండెంట్ |author=ఎల్సా కోర్ట్ |language=en}}</ref> మరియు 2022లో UNESCO ద్వారా తాత్కాలిక మెరుగైన రక్షణ కింద ఉంచబడింది.<ref name="bomb">{{Cite web |date=2024-10-29|title=నవీకరించబడింది: ఖార్కివ్పై రష్యా దాడిలో 9 మంది గాయపడ్డారు, చారిత్రక ప్రదేశం దెబ్బతిన్నది |url=https://kyivindependent.com/russia-strikes-center-of-kharkiv-with-aerial-glide-bombs-injuring-at-least-5-people/ |access-date=2024-10-29 |website=ది కీవ్ ఇండిపెండెంట్ |author1=కతేరినా హోడునోవా |author2=ఓలెనా గోంచరోవా |language=en}}</ref> [[File:Attack on Derzhprom, 28 October 2024 (40).jpg|thumb|2024లో దాడి తర్వాత]] [[రస్సో-ఉక్రేనియన్ యుద్ధం (2022–ప్రస్తుతం)|రస్సో-ఉక్రేనియన్ యుద్ధం]] సమయంలో, డెర్జ్ప్రోమ్ 28 అక్టోబర్ 2024న రష్యన్ మార్గదర్శక బాంబుతో దెబ్బతిన్నది, ఇది [[FAB-500]] మోడల్ అని భావిస్తున్నారు,<ref name="bomb2"/> గణనీయమైన నష్టం మరియు తొమ్మిది మంది గాయపడ్డారు.<ref>{{Cite web |date=2024-10-28 |title=హిట్లర్ కూడా నాశనం చేయలేదు: ఖార్కివ్లో డెర్జ్ప్రోమ్ భవనంపై "దాడి" (ఫోటో, వీడియో) |url=https://tsn.ua/ukrayina/u-harkovi-prilit-po-budivli-derzhpromu-socmerezhi-foto-2689140.html |access-date=2024-10-28 |website=ТСН.ua |language=uk}}</ref><ref>{{Cite news |last=ముర్రే |first=వారెన్ |date=2024-10-29 |title=ఉక్రెయిన్ యుద్ధ సమాచారం: బాంబు ఖార్కివ్లోని చారిత్రక ప్రదేశాన్ని ధ్వంసం చేసింది |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/29/ukraine-war-briefing-bomb-derzhprom-historic-landmark-kharkiv |access-date=2024-10-29 |work=ది గార్డియన్ |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name="bomb"/> ఫలితంగా, ఖార్కివ్ మేయర్ ఇగోర్ టెరెఖోవ్ మరియు ఉక్రెయిన్ యునెస్కో బ్యూరో, ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్ కాంప్లెక్స్‌ను (డెర్జ్‌ప్రోమ్‌తో సహా) ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాకు నామినేట్ చేయడానికి ఒక వేగవంతమైన ప్రక్రియను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web |last=కొలోనీయి |first=ద్మిత్రో |date=4 November 2024 |title= |script-title=uk:ЮНЕСКО допоможе відновити будівлю Держпрому у Харкові |trans-title=ఖార్కివ్లోని డెర్జ్ప్రోమ్ భవనాన్ని పునరుద్ధరించడానికి UNESCO సహాయపడుతుంది |url=https://infocity.kharkiv.ua/obshchestvo/iunesko-dopomozhe-vidnovyty-budivliu-derzhpromu-u-kharkovi/ |access-date=6 November 2024 |website=Infocity}}</ref> == నిర్మాణకళ == [[File:Panorama of Derzhprom Building - Kharkiv (Kharkov) - Ukraine - 01 (43963740521).jpg|thumb|2018లో డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం యొక్క పనోరమా.]] [[File:Facade of Derzhprom Building - Kharkiv (Kharkov) - Ukraine - 03 (30095271458).jpg|thumb|2018లో డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం యొక్క ముఖభాగం.]] డెర్జ్‌ప్రోమ్ ఒక పారిశ్రామిక, ఆధునిక మరియు పెద్ద నగరంగా ఖార్కివ్‌కు చిహ్నంగా నిలుస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=గోస్ప్రోమ్ – ఖార్కివ్ చిహ్నం మరియు శైలి చిహ్నం |url=https://galinaaksyenova.livejournal.com/10275.html|access-date=19 April 2021|website=galinaaksyenova.livejournal.com}}</ref> డెర్జ్‌ప్రోమ్ వాస్తుశిల్పం అంతర్జాతీయ నిర్మాణాత్మకవాదానికి సంబంధించినది, దాని రూపాలు పారిశ్రామికంగా ఉంటాయి.ఈ భవనం అధిక సౌందర్య సామర్థ్యాన్ని మరియు కార్యాచరణను కలిగి ఉంది; దీని నిర్మాణాన్ని "కమ్యూనికేషన్ లీప్"తో పోల్చారు. 1920లలో, ఇటువంటి వాస్తుశిల్పం ఐరోపాలోనే కాకుండా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఒక నూతనత్వంగా ఉండేది.<ref>{{Cite journal|last=В.в|first=Бородин|date=13 August 2007|title=Системы показателей, используемые для оценки финансово – хозяйственной деятельности туристских организаций|url=http://www.rusnauka.com/9._EISN_2007/Stroitelstvo/21548.doc.htm|journal=Наука: теория и практика|volume=2|issue=2007}}{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[కార్యాత్మకత (నిర్మాణకళ)|నిర్మాణ కార్యాత్మకత]] కింది విధులను కలిగి ఉంటుంది: * [[యుటిలిటేరియనిజం|యుటిలిటేరియన్]] – ఉక్రెయిన్లో పారిశ్రామిక నిర్వహణ కార్యకలాపాలకు ఒక ప్రదేశం. * [[సిద్ధాంతం|సిద్ధాంతపరమైన]] – ప్రగతిశీల [[దృగ్విషయం]]గా [[పారిశ్రామికీకరణ|పారిశ్రామికీకరణ]] ఆలోచనను వెల్లడించడం. * సామాజిక – కొత్త ఖార్కివ్ యొక్క విశాలమైన కేంద్రం, [[ప్రభుత్వం]] యొక్క సామాజికంగా ముఖ్యమైన వస్తువు, సెలవులు మరియు ప్రదర్శనలు వంటి సామూహిక కార్యక్రమాల ప్రదేశం. * సంకేత – ''"వ్యవస్థీకృత ప్రపంచం"'', కొత్త యుగం మరియు పారిశ్రామికీకరణకు చిహ్నం. * కూర్పు – నగరం యొక్క ప్రాదేశిక నిర్మాణంలో ఆధిపత్యం; చతురస్రం మరియు నగరం యొక్క ప్రదేశాలను అనుసంధానించడం; చతురస్రం మరియు నగరాన్ని వేరు చేయడం (చతురస్రం స్థాయిలో). * సైమాటిక్ – ఆర్కిటైపల్ పథకాలకు దారితీసే లకోనిక్ రూపాలు; ప్రకృతి దృశ్యం యొక్క ప్రతీకాత్మకతలో చేర్చడం. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్ (ఖార్కివ్)]] ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== * [http://www.artandarchitecture.org.uk/search/results.html?object_id=%2265e45e1597e2c1c05ddbae896ddd921ec67b0875%22&display=Palace+of+Industry రాబర్ట్ బైరాన్ చే 1930ల ఫోటోలు] * [http://www.kharkov.ua/culture/2b.html భవనంపై వ్యాసం] {{in lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20080204034754/http://news.webshots.com/photo/2255496620089413999ycXTEE యుద్ధ సమయంలో దృశ్యం] * [http://englishrussia.com/?p=2952 రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో లుఫ్ట్వాఫ్ పైలట్లు తీసిన ఫోటోలు, వాటిలో కొన్ని డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం] * [https://www.panoramio.com/photo/2534222 డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం యొక్క ఫోటో] * [https://www.cca.qc.ca/en/search?query=Gosprom&filters=%7B%22forms_collection_library_bookstore%22%3A%5B%22photographs%22%5D%7D డెర్జ్ప్రోమ్/గోస్ప్రోమ్ భవనం, జార్జెస్ డెడోయార్డ్ మరియు ఇతరుల ఫోటోలు], [[కెనడియన్ సెంటర్ ఫర్ ఆర్కిటెక్చర్]] ([https://www.cca.qc.ca/en/search?query=Gosprom&img_filter=1 డిజిటలైజ్ చేసిన అంశాలు]) {{coord|50|0|23|N|36|13|38|E|type:landmark_region:UA|display=title}} [[:వర్గం:ఖార్కివ్లోని భవనాలు మరియు నిర్మాణాలు]] [[:వర్గం:సోవియట్ యూనియన్లో నిర్మించిన భవనాలు మరియు నిర్మాణాలు]] [[:వర్గం:1928లో పూర్తి చేసిన వాణిజ్య భవనాలు]] [[:వర్గం:కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ నిర్మాణకళ]] [[:వర్గం:1928లో సోవియట్ యూనియన్లో స్థాపనలు]] [[:వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ తాత్కాలిక జాబితా]] [[:వర్గం:ఉక్రెయిన్లో ఆధునిక నిర్మాణకళ]] sk6cc3opvgr8ajwaom1dc2kscssft83 4936875 4936870 2026-08-17T08:48:22Z Kasyap 1606 4936875 wikitext text/x-wiki {{Short description|ఖార్కివ్, ఉక్రెయిన్లోని కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ భవనం}} {{Infobox building | name = డెర్జ్ప్రోమ్ | native_name = {{native name|uk|Держпром}}<br />{{native name|ru|Госпром}} | image = Derzhprom building.jpg | caption = 2020లో వైమానిక దృశ్యం | building_type = [[కార్యాలయ భవనం|కార్యాలయం]], [[సమావేశ కేంద్రం|సమావేశం]] | architectural_style = [[కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ ఆర్కిటెక్చర్|కన్స్ట్రక్టివిజం]] | address = [[ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్ (ఖార్కివ్)|మైదాన్ స్వోబోడీ]], 5, [[ఖార్కివ్]], [[ఖార్కివ్ ఒబ్లాస్ట్]], 61022 | location_town = | location_country = {{UKR}} | client = | owner = | current_tenants = | coordinates = {{coord|50|0|24|N|36|13|37.5|E|type:landmark_region:BE|display=inline}} | construction_start_date = 1925 | inauguration_date = 7 నవంబర్ 1928 | cost = 14,176,000 [[ఉక్రేనియన్ కార్బోవనెట్స్|UAK]] | height = | architectural = | antenna_spire = {{convert|108|m|ft|abbr=on}} | roof = {{convert|63|m|ft|abbr=on}} | floor_count = 13 | floor_area = {{convert|60,000|m2|sqft|abbr=on}} | elevator_count = 12 | architect = సెర్గీ సెరాఫిమోవ్, శామ్యూల్ క్రావెట్స్ మరియు మార్క్ ఫెల్గర్ | engineer = పావ్లో రోట్టెర్ట్ | developer = USSR ఆర్థిక మండలి | public_transit = | embedded = {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = {{Lang|uk|Будинок держпромисловості (ДЕРЖПРОМ)}}<br>('రాష్ట్ర పరిశ్రమ భవనం (DERZHPROM)') |designation1_type = నిర్మాణకళ, పట్టణ ప్రణాళిక |designation1_number = 200031 }} | website = https://www.derzhprom.kh.ua/ }} '''డెర్జ్ప్రోమ్''' ({{langx|uk|Держпром}}) లేదా '''గోస్ప్రోమ్''' ({{langx|ru|Госпром}}) భవనం [[ఉక్రెయిన్]] లోని [[ఖార్కివ్]] లోని [[ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్, ఖార్కివ్|ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్]] పై ఉన్న [[కార్యాలయ భవనం]]. [[కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ ఆర్కిటెక్చర్|కన్స్ట్రక్టివిస్ట్]] శైలిలో నిర్మించబడిన ఇది, 1928లో పూర్తయినప్పుడు [[సోవియట్ యూనియన్]]లో మొదటి ఆధునిక [[ఆకాశహర్మ్యం]] భవనం.<ref>{{Cite web|title=ది ఫస్ట్ సోవియట్ స్కైస్క్రాపర్|url=http://travel.uaportal.com/news/52616.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807173634/http://travel.uaportal.com:80/news/52616.html |archive-date=7 August 2007 }}</ref> దీని పేరు రెండు పదాల [[సంక్షిప్తీకరణ]], అవి కలిపి ''రాష్ట్ర పరిశ్రమ'' అని అర్థం. ఆంగ్లంలో ఈ నిర్మాణాన్ని స్టేట్ ఇండస్ట్రీ బిల్డింగ్ లేదా ప్యాలెస్ ఆఫ్ ఇండస్ట్రీ అని పిలుస్తారు. డెర్జ్ప్రోమ్, ఇప్పటికే [[UNESCO]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం|ప్రపంచ వారసత్వ జాబితా]]లో లేదా తాత్కాలిక జాబితాలోని 20వ శతాబ్దం ప్రారంభ నాటి ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న వివిధ నిర్మాణాలలో ఒక విశిష్టమైన ప్రపంచ వాస్తు దృగ్విషయం.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6249/|title = డెర్జ్ప్రోమ్ (ది స్టేట్ ఇండస్ట్రీ బిల్డింగ్)|access-date=30 April 2026|publisher=ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రం}}</ref> 2024 అక్టోబర్ 28న, రష్యా జరిపిన బాంబు దాడిలో డెర్జ్‌ప్రోమ్ తీవ్రంగా దెబ్బతింది. ==చరిత్ర== [[File:palace of industry.jpg|thumb|left|1920ల చివరలో డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం.]] [[File:Gosprom to Build 1925.jpg|thumb|left|డెర్జ్ప్రోమ్ భవన నిర్మాణం (సుమారు 1925).]] "మొదటి సోవియట్ ఆకాశహర్మ్యం" యొక్క ప్రారంభోత్సవం 7 నవంబర్ 1928న జరిగింది.<ref name="GUE" /> ఖార్కివ్ [[ఉక్రేనియన్ SSR]] రాజధానిగా ఉన్నప్పుడు రూపొందించబడిన కొన్ని ప్రదర్శన ప్రాజెక్టులలో ఈ భవనం ఒకటి. దీనిని [[వాస్తుశిల్పులు|వాస్తుశిల్పులు]] సెర్గీ సెరాఫిమోవ్, శామ్యూల్ క్రావెట్స్ మరియు మార్క్ ఫెల్గర్ కేవలం మూడు సంవత్సరాలలో నిర్మించారు.<ref name="EHU">{{Cite encyclopedia |year=2021 |script-title=uk:ДЕРЖПРОМ, Будинок державної промисловості |encyclopedia=[[Encyclopedia of History of Ukraine]] |publisher=[[Naukova Dumka]] |location=Kyiv |url=http://www.history.org.ua/?termin=derzhprom_budynok_derzhavnoji_promyslovosti |access-date=30 April 2026 |last=Shvydenko |first=O. O. |editor-last=Smoliy |editor-first=Valeriy |editor-link=Valeriy Smoliy |volume=1 (supplementary) |language=uk |trans-title=DERZHPROM, ది బిల్డింగ్ ఆఫ్ స్టేట్ ఇండస్ట్రీ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604023430/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=derzhprom_budynok_derzhavnoji_promyslovosti |archive-date=4 June 2025}}</ref> 1928లో దీని నిర్మాణం పూర్తయినప్పుడు, ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఏకైక కట్టడంగా ఉండేది మరియు 1930ల వరకు దీనిని మించినది ఏదీ నిర్మించబడలేదు. దీని ప్రత్యేక లక్షణం ఏమిటంటే, చతురస్రం యొక్క కేంద్ర బిందువు వద్ద మాత్రమే సౌష్టవం కనిపిస్తుంది.{{cn|date=January 2026}} దీని నిర్మాణంలో కాంక్రీటు వాడకం, పైకప్పు నడక మార్గాల వ్యవస్థ మరియు ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించబడిన టవర్లు ఈ భవనాన్ని అత్యంత వినూత్నంగా చేస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=ua_archi|date=13 November 2009|title=Госпром|url=https://ua-archi.livejournal.com/517.html|access-date=19 April 2021|website=Україна. Архітектура. Історія.}}</ref> డెర్జ్‌ప్రోమ్ కార్యాలయాలు మరియు ఇతర గదులలో ఎయిర్ కండిషనింగ్, విద్యుత్ దీపాలు, రేడియో పాయింట్లు వంటి అధునాతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఏర్పాటు చేశారు, మరియు ఈ భవనంలో ఉక్రెయిన్ యొక్క మొట్టమొదటి చెత్త డబ్బాల వ్యవస్థ కూడా ఉంది.<ref name="EHU" /> విమర్శకుడు [[రేనర్ బాన్హామ్]] తన ''థియరీ అండ్ డిజైన్ ఇన్ ది ఫస్ట్ మెషిన్ ఏజ్'' పుస్తకంలో ఈ భవనాన్ని 1920ల ప్రధాన నిర్మాణ విజయాలలో ఒకటిగా భావించారు, ఇది [[డెసావు]] [[బౌహౌస్]] మరియు [[రోటర్డామ్]] లోని [[వాన్ నెల్లే ఫ్యాక్టరీ]]తో పోల్చదగిన స్థాయిలో ఉంది.<ref>(ఆర్కిటెక్చరల్ ప్రెస్ 1972, p. 297).</ref> లోపలి భాగంలో జరిగిన పేలుళ్ల వల్ల దెబ్బతిన్నప్పటికీ ఇది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో జరిగిన ఎలాంటి విధ్వంసక ప్రయత్నాలనైనా తట్టుకుని నిలబడగలిగింది.<ref>{{Cite web |date=8 November 2024 |script-title=uk:Держпром — найвідоміша конструктивістська будівля та символ Харкова, що двічі був ушкоджений російською авіабомбою |trans-title=Derzhprom—అత్యంత ప్రసిద్ధ కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ భవనం మరియు ఖార్కివ్ చిహ్నం, ఇది రష్యన్ వైమానిక బాంబు దాడితో రెండుసార్లు దెబ్బతిన్నది |url=https://suspilne.media/culture/867919-derzprom-najvidomisa-konstruktivistska-budivla-ta-simvol-harkova-so-bula-uskodzena-rosijskou-raketou/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414112548/https://suspilne.media/culture/867919-derzprom-najvidomisa-konstruktivistska-budivla-ta-simvol-harkova-so-bula-uskodzena-rosijskou-raketou/ |archive-date=14 April 2026 |access-date=30 April 2026 |website=[[Suspilne Kultura]] |language=uk}}</ref> 1926 వసంతకాలంలో, ఆర్థిక ఇబ్బందుల కారణంగా నిర్మాణాన్ని నిలిపివేయాలని నిర్ణయించారు. అప్పుడు ప్రభుత్వ నిర్మాణ పరిశ్రమల అధిపతి, పావ్లో రోటెర్ట్, మాస్కోకు వెళ్లారు, అక్కడ ఆయన ఫెలిక్స్ జెర్జిన్స్కీ నుండి నిర్మాణానికి మద్దతు పొందగలిగారు. 1926 మార్చిలో, ఆయన ఆకాశహర్మ్యం నిర్మాణాన్ని తిరిగి ప్రారంభించారు, మరియు 1926 ఆగస్టులో నిర్మాణానికి అసాధారణ ప్రాతిపదికన నిధులు సమకూర్చాలని నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite book |last1=Shuvalova |first1=E.A. |last2=Nuriddinov |first2=K.K. |last3=Hovakimyan |first3=S.S. |title=Conference Materials |date=2019 |chapter=Waste wood-based building materials |chapter-url=http://dx.doi.org/10.18411/sr-10-06-2019-25 |publisher=LJournal |doi=10.18411/sr-10-06-2019-25}}</ref> డెర్జ్ప్రోమ్ సముదాయాన్ని [[డిజిగా వెర్టోవ్]] యొక్క ''త్రీ సాంగ్స్ అబౌట్ లెనిన్'' మరియు [[సెర్గీ ఐసెన్స్టీన్]] యొక్క ''[[ది జనరల్ లైన్]]'' వంటి చిత్రాలలో ఆధునికతకు చిహ్నంగా ఉపయోగించారు. 1934లో ఉక్రేనియన్ రాజధానిని [[కీవ్]]కు మార్చడం, కన్స్ట్రక్టివిజం ఖండించి [[స్టాలినిస్ట్ ఆర్కిటెక్చర్]]కి అనుకూలంగా మారడం మరియు [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తరువాత భవనం యొక్క ప్రాముఖ్యత తగ్గింది. ఖార్కివ్ రాజధానిగా ఉన్నప్పుడు డెర్జ్ప్రోమ్ [[కౌన్సిల్ ఆఫ్ పీపుల్స్ కమీసర్స్ (ఉక్రెయిన్)|కౌన్సిల్ ఆఫ్ పీపుల్స్ కమీసర్స్]] మరియు అనేక ప్రభుత్వ విభాగాలకు నిలయంగా ఉంది. 1950ల నుండి, దాని టవర్లలో ఒకటి టెలివిజన్ కేంద్రంగా ఉపయోగించబడింది మరియు దాని పైకప్పుపై టీవీ రిలే టవర్ నిర్మించబడింది.<ref name="GUE">{{Cite encyclopedia |script-title=uk:Держпром у Харкові |encyclopedia=[[Great Ukrainian Encyclopedia]] |url=https://vue.gov.ua/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%83_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96 |access-date=30 April 2026 |last=Vechersky |first=Victor |date=5 April 2022 |author-link=Victor Vechersky |language=uk |trans-title=ఖార్కివ్లో డెర్జ్ప్రోమ్ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241116165022/https://vue.gov.ua/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%83_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96 |archive-date=16 November 2024}}</ref> భవనాన్ని 2017లో తాత్కాలిక [[UNESCO]] ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు<ref name="bomb2">{{Cite web |date=2024-10-30 |title=ఖార్కివ్ యొక్క చారిత్రాత్మక డెర్జ్ప్రోమ్ ఆకాశహర్మ్యం రష్యా బాంబు దాడికి తాజా బలి |url=https://kyivindependent.com/kharkivs-historic-skyscraper-becomes-the-latest-victim-of-russias-bombardments/ |access-date=2024-10-29 |website=ది కీవ్ ఇండిపెండెంట్ |author=ఎల్సా కోర్ట్ |language=en}}</ref> మరియు 2022లో UNESCO ద్వారా తాత్కాలిక మెరుగైన రక్షణ కింద ఉంచబడింది.<ref name="bomb">{{Cite web |date=2024-10-29|title=నవీకరించబడింది: ఖార్కివ్పై రష్యా దాడిలో 9 మంది గాయపడ్డారు, చారిత్రక ప్రదేశం దెబ్బతిన్నది |url=https://kyivindependent.com/russia-strikes-center-of-kharkiv-with-aerial-glide-bombs-injuring-at-least-5-people/ |access-date=2024-10-29 |website=ది కీవ్ ఇండిపెండెంట్ |author1=కతేరినా హోడునోవా |author2=ఓలెనా గోంచరోవా |language=en}}</ref> [[File:Attack on Derzhprom, 28 October 2024 (40).jpg|thumb|2024లో దాడి తర్వాత]] [[రస్సో-ఉక్రేనియన్ యుద్ధం (2022–ప్రస్తుతం)|రస్సో-ఉక్రేనియన్ యుద్ధం]] సమయంలో, డెర్జ్ప్రోమ్ 28 అక్టోబర్ 2024న రష్యన్ మార్గదర్శక బాంబుతో దెబ్బతిన్నది, ఇది [[FAB-500]] మోడల్ అని భావిస్తున్నారు,<ref name="bomb2"/> గణనీయమైన నష్టం మరియు తొమ్మిది మంది గాయపడ్డారు.<ref>{{Cite web |date=2024-10-28 |title=హిట్లర్ కూడా నాశనం చేయలేదు: ఖార్కివ్లో డెర్జ్ప్రోమ్ భవనంపై "దాడి" (ఫోటో, వీడియో) |url=https://tsn.ua/ukrayina/u-harkovi-prilit-po-budivli-derzhpromu-socmerezhi-foto-2689140.html |access-date=2024-10-28 |website=ТСН.ua |language=uk}}</ref><ref>{{Cite news |last=ముర్రే |first=వారెన్ |date=2024-10-29 |title=ఉక్రెయిన్ యుద్ధ సమాచారం: బాంబు ఖార్కివ్లోని చారిత్రక ప్రదేశాన్ని ధ్వంసం చేసింది |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/29/ukraine-war-briefing-bomb-derzhprom-historic-landmark-kharkiv |access-date=2024-10-29 |work=ది గార్డియన్ |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name="bomb"/> ఫలితంగా, ఖార్కివ్ మేయర్ ఇగోర్ టెరెఖోవ్ మరియు ఉక్రెయిన్ యునెస్కో బ్యూరో, ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్ కాంప్లెక్స్‌ను (డెర్జ్‌ప్రోమ్‌తో సహా) ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాకు నామినేట్ చేయడానికి ఒక వేగవంతమైన ప్రక్రియను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web |last=కొలోనీయి |first=ద్మిత్రో |date=4 November 2024 |title= |script-title=uk:ЮНЕСКО допоможе відновити будівлю Держпрому у Харкові |trans-title=ఖార్కివ్లోని డెర్జ్ప్రోమ్ భవనాన్ని పునరుద్ధరించడానికి UNESCO సహాయపడుతుంది |url=https://infocity.kharkiv.ua/obshchestvo/iunesko-dopomozhe-vidnovyty-budivliu-derzhpromu-u-kharkovi/ |access-date=6 November 2024 |website=Infocity}}</ref> == నిర్మాణకళ == [[File:Panorama of Derzhprom Building - Kharkiv (Kharkov) - Ukraine - 01 (43963740521).jpg|thumb|2018లో డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం యొక్క పనోరమా.]] [[File:Facade of Derzhprom Building - Kharkiv (Kharkov) - Ukraine - 03 (30095271458).jpg|thumb|2018లో డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం యొక్క ముఖభాగం.]] డెర్జ్‌ప్రోమ్ ఒక పారిశ్రామిక, ఆధునిక మరియు పెద్ద నగరంగా ఖార్కివ్‌కు చిహ్నంగా నిలుస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=గోస్ప్రోమ్ – ఖార్కివ్ చిహ్నం మరియు శైలి చిహ్నం |url=https://galinaaksyenova.livejournal.com/10275.html|access-date=19 April 2021|website=galinaaksyenova.livejournal.com}}</ref> డెర్జ్‌ప్రోమ్ వాస్తుశిల్పం అంతర్జాతీయ నిర్మాణాత్మకవాదానికి సంబంధించినది, దాని రూపాలు పారిశ్రామికంగా ఉంటాయి.ఈ భవనం అధిక సౌందర్య సామర్థ్యాన్ని మరియు కార్యాచరణను కలిగి ఉంది; దీని నిర్మాణాన్ని "కమ్యూనికేషన్ లీప్"తో పోల్చారు. 1920లలో, ఇటువంటి వాస్తుశిల్పం ఐరోపాలోనే కాకుండా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఒక నూతనత్వంగా ఉండేది.<ref>{{Cite journal|last=В.в|first=Бородин|date=13 August 2007|title=Системы показателей, используемые для оценки финансово – хозяйственной деятельности туристских организаций|url=http://www.rusnauka.com/9._EISN_2007/Stroitelstvo/21548.doc.htm|journal=Наука: теория и практика|volume=2|issue=2007}}{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[కార్యాత్మకత (నిర్మాణకళ)|నిర్మాణ కార్యాత్మకత]] కింది విధులను కలిగి ఉంటుంది: * [[యుటిలిటేరియనిజం|యుటిలిటేరియన్]] – ఉక్రెయిన్లో పారిశ్రామిక నిర్వహణ కార్యకలాపాలకు ఒక ప్రదేశం. * [[సిద్ధాంతం|సిద్ధాంతపరమైన]] – ప్రగతిశీల [[దృగ్విషయం]]గా [[పారిశ్రామికీకరణ|పారిశ్రామికీకరణ]] ఆలోచనను వెల్లడించడం. * సామాజిక – కొత్త ఖార్కివ్ యొక్క విశాలమైన కేంద్రం, [[ప్రభుత్వం]] యొక్క సామాజికంగా ముఖ్యమైన వస్తువు, సెలవులు మరియు ప్రదర్శనలు వంటి సామూహిక కార్యక్రమాల ప్రదేశం. * సంకేత – ''"వ్యవస్థీకృత ప్రపంచం"'', కొత్త యుగం మరియు పారిశ్రామికీకరణకు చిహ్నం. * కూర్పు – నగరం యొక్క ప్రాదేశిక నిర్మాణంలో ఆధిపత్యం; చతురస్రం మరియు నగరం యొక్క ప్రదేశాలను అనుసంధానించడం; చతురస్రం మరియు నగరాన్ని వేరు చేయడం (చతురస్రం స్థాయిలో). * సైమాటిక్ – ఆర్కిటైపల్ పథకాలకు దారితీసే లకోనిక్ రూపాలు; ప్రకృతి దృశ్యం యొక్క ప్రతీకాత్మకతలో చేర్చడం. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ఫ్రీడమ్ స్క్వేర్ (ఖార్కివ్)]] ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== * [http://www.artandarchitecture.org.uk/search/results.html?object_id=%2265e45e1597e2c1c05ddbae896ddd921ec67b0875%22&display=Palace+of+Industry రాబర్ట్ బైరాన్ చే 1930ల ఫోటోలు] * [http://www.kharkov.ua/culture/2b.html భవనంపై వ్యాసం] {{in lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20080204034754/http://news.webshots.com/photo/2255496620089413999ycXTEE యుద్ధ సమయంలో దృశ్యం] * [http://englishrussia.com/?p=2952 రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో లుఫ్ట్వాఫ్ పైలట్లు తీసిన ఫోటోలు, వాటిలో కొన్ని డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం] * [https://www.panoramio.com/photo/2534222 డెర్జ్ప్రోమ్ భవనం యొక్క ఫోటో] * [https://www.cca.qc.ca/en/search?query=Gosprom&filters=%7B%22forms_collection_library_bookstore%22%3A%5B%22photographs%22%5D%7D డెర్జ్ప్రోమ్/గోస్ప్రోమ్ భవనం, జార్జెస్ డెడోయార్డ్ మరియు ఇతరుల ఫోటోలు], [[కెనడియన్ సెంటర్ ఫర్ ఆర్కిటెక్చర్]] ([https://www.cca.qc.ca/en/search?query=Gosprom&img_filter=1 డిజిటలైజ్ చేసిన అంశాలు]) {{coord|50|0|23|N|36|13|38|E|type:landmark_region:UA|display=title}} [[:వర్గం:ఖార్కివ్లోని భవనాలు మరియు నిర్మాణాలు]] [[:వర్గం:సోవియట్ యూనియన్లో నిర్మించిన భవనాలు మరియు నిర్మాణాలు]] [[:వర్గం:1928లో పూర్తి చేసిన వాణిజ్య భవనాలు]] [[:వర్గం:కన్స్ట్రక్టివిస్ట్ నిర్మాణకళ]] [[:వర్గం:1928లో సోవియట్ యూనియన్లో స్థాపనలు]] [[:వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ తాత్కాలిక జాబితా]] [[:వర్గం:ఉక్రెయిన్లో ఆధునిక నిర్మాణకళ]] [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] rpcpxrme2uauf9h2t6bsign1m795192 చర్చ్ ఆఫ్ ది ఆర్చ్ ఏంజెల్ మైఖేల్, ఉజోక్ 0 506980 4936871 2026-08-17T08:29:35Z Kasyap 1606 [[WP:AES|←]]Created page with ''''సెయింట్ మైఖేల్ చర్చి''' 1745 లో ఉక్రెయిన్ లోని ఉజోక్ శివారులో నిర్మించబడింది. ఈ నిర్మాణంలో మూడు చెక్క నావిలు మరియు ఒక ఇటుక సాక్రిస్టీ ఉంటాయి.' 4936871 wikitext text/x-wiki '''సెయింట్ మైఖేల్ చర్చి''' 1745 లో ఉక్రెయిన్ లోని ఉజోక్ శివారులో నిర్మించబడింది. ఈ నిర్మాణంలో మూడు చెక్క నావిలు మరియు ఒక ఇటుక సాక్రిస్టీ ఉంటాయి. a6jdjys2q6tv5vcrmrzta35tuf38bgs 4936872 4936871 2026-08-17T08:44:09Z Kasyap 1606 4936872 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ఆర్చాంజెల్ మైఖేల్ సెనాక్సిస్ ఉజోక్-త్సెర్క్వా | image = Wooden Church St. Michael of Ushok, Ukraine.jpg | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[ఉజోక్]], [[ఉజ్హోరోడ్ రాయన్]], [[జకార్పాటియా ఒబ్లాస్ట్]], [[ఉక్రెయిన్]] | part_of = [[పోలాండ్, ఉక్రెయిన్ లలోని కార్పాథియన్ ప్రాంతపు చెక్క త్సెర్క్వాలు]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(iii), (iv)}}(iii), (iv) | ID = 1424-014 | coordinates = {{coord|48|59|1.54|N|22|51|15.61|E|display=title, inline|format=dms}} | year = 2013 | area = {{convert|0.12|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|1.81|ha|acre|abbr=on}} | pushpin_map = Ukraine Zakarpattia Oblast#Ukraine | map_caption = | embedded = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = ఉక్రెయిన్ జాతీయ వారసత్వ ప్రాంతం | designation1_offname = {{Lang|uk|Церква Святого Архангела Михайла}} (''సెయింట్ ఆర్చ్‌ఏంజెల్ మైఖేల్ చర్చి'') | designation1_number = 070022 | designation1_type = వాస్తుశిల్పం (Architecture) }} }} '''సెయింట్ మైఖేల్ చర్చి''' 1745లో [[ఉక్రెయిన్]] లోని ఉజోక్ శివార్లలో నిర్మించబడింది.<ref>{{Cite web |title=Wooden Churches of Ukraine |url=https://authenticukraine.com.ua/en/churches |access-date=2022-05-25 |website=authenticukraine.com.ua |language=en-US}}</ref> ఈ నిర్మాణంలో మూడు చెక్క నావిలు మరియు ఒక ఇటుక సాక్రిస్టీ ఉంటాయి. 2013 జూన్ 21న జరిగిన 37వ [[యునెస్కో]] ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ సమావేశంలో ఈ చర్చి [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా ఎంపికైంది.<ref>{{Cite web |title=Route of UNESCO sites in Ukraine: 7 places to visit |url=https://rubryka.com/en/article/unesco-guide-ukraine/}}</ref> [[పోలాండ్]], ఉక్రెయిన్‌లలోని [[కార్పాథియన్ పర్వతాలు|కార్పాథియన్ ప్రాంతానికి]] చెందిన 16 చెక్క త్సెర్క్వాల (కార్పాథియన్ సాంప్రదాయ చర్చిలు) జాబితాలో ఇది కూడా చేర్చబడింది.<ref>[http://www.istpravda.com.ua/short/2013/06/21/126746// Карпатські церкви стали спадщиною ЮНЕСКО // Українська правда / Історична правда. - Неділя, 23 червня 2013]</ref><ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1424|title = Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine}}</ref> == నిర్మాణ శైలి == ఉజోక్ చెక్క చర్చి జకర్‌పట్టియాకు ఒక విశిష్టమైన చిహ్నం. ఇది బోయ్కో శైలి అత్యంత ఆసక్తికరమైన కట్టడాలలో ఒకటి. దీనిని ఒక కొండ అంచున ఎంత సమర్థవంతంగా నిర్మించారంటే, అది అక్కడే మొలిచినట్లుగా కనిపిస్తుంది. దీనికి నేపథ్యంగా ఒక అద్భుతమైన సహజసిద్ధమైన మైదానం ఉంది, అక్కడ విశాలమైన లోతైన కొండల నుండి ఆకాశాన్ని అంటుకునే శిఖరాల వరకు మేఘాలు విస్తరించి ఉంటాయి. అక్కడ రకరకాల ఆకారాలు, కాంతి ప్రభావాలు, అడవులు మరియు పచ్చిక బయళ్ల రంగులు, ఏటవాలుగా ఉండే మైదానాలు, రహస్యమైన బండరాళ్లతో కూడిన చీకటి లోయలు కలిసి ఒక అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తాయి, దీనిని చూడటానికి ఎప్పటికీ విసుగు పుట్టించదు. చర్చి రూపాలు సహజ పరిసరాలను ప్రతిబింబిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాయి: మధ్యలో ఉన్న ప్రార్థనా మందిరం పైకప్పుపై ఒక పెద్ద కొండ ఆధిపత్యం వహిస్తుంది, బలిపీఠం భాగం పైన ఉన్న ఒక చిన్న ప్రార్థనా మందిరం పైకప్పు దానితో పాటుగా ఉంటుంది, మరియు ముందు ప్రవేశ ద్వారం పైన ఒక చిన్న చతురస్రాకార గుమ్మటం ఉంటుంది — ఇది అందంగా మరియు సరళంగా ఉంది, గోపురాల సహజ ఆధిపత్యానికి ఇంకా సిద్ధంగా లేనట్లుగా ఉంటూనే, ఒక సమగ్రమైన న కూర్పులో సంక్లిష్టంగా మారుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Wooden Churches of Ukraine|url=https://authenticukraine.com.ua/en/churches|access-date=2026-08-17|website=authenticukraine.com.ua|language=en-US}}</ref> సోవియట్ కాలంలో, ఈ చర్చి ఉక్రేనియన్ ఎస్‌ఎస్ఆర్ (Ukrainian SSR) యొక్క వాస్తుశిల్ప స్మారక చిహ్నంగా (#198) రక్షించబడింది. 2018లో, ఈ చర్చి జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన సాంస్కృతిక వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది మరియు ఉక్రెయిన్ యొక్క స్థావర రహిత స్మారక చిహ్నాల రాష్ట్ర రిజిస్టర్ (State Register of Immovable Monuments of Ukraine - సంఖ్య 070022)లో చేర్చబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/396-2018-п#Text|website=zakon.rada.gov.ua|accessdate=2021-02-14|title=Постанова Кабінету Міністрів України від 23 травня 2018 р. № 396 Про внесення об’єктів культурної спадщини національного значення до Державного реєстру нерухомих пам’яток України|last=|first=|date=|publisher=|language=}}</ref> ఉజోక్ చర్చి దాదాపు 100 సంవత్సరాలుగా ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందింది. దీని చిత్రాలు పత్రికలు, పుస్తకాలు మరియు సమాచార పత్రాలలో (booklets) అనేకసార్లు ప్రచురించబడ్డాయి. అనేకమంది ట్రాన్స్‌కార్పాథియన్ కళాకారులు ఈ అద్భుతమైన నిర్మాణానికి తమ చిత్రలేఖనాలను అంకితం చేశారు. అలాగే ఉజ్హోరోడ్‌లోని బిషప్ చాపెల్ మరియు ఉపాధ్యాయుల సెమినరీ చాపెల్‌లలో దీని చిత్రం అలంకరించబడింది.<ref name="Сирохман" /> {{Gallery |title= |width=200 | height=210 |align=center |File:Uzsok1FotoThalerTamas.JPG|నెవ్ (Nave) |File:Uzsok Foto Thaler Tamas.JPG|ఐకానోస్టాసిస్ (Iconostasis) |File:Uzhok. Wooden Church WDL10049.png|1919 నాటి చిత్రం }} == మూలాలు == {{reflist}} {{ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు}} simdh17posjpal6z5b58y7wz3md3dnb 4936873 4936872 2026-08-17T08:47:05Z Kasyap 1606 4936873 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ఆర్చాంజెల్ మైఖేల్ సెనాక్సిస్ ఉజోక్-త్సెర్క్వా | image = Wooden Church St. Michael of Ushok, Ukraine.jpg | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[ఉజోక్]], [[ఉజ్హోరోడ్ రాయన్]], [[జకార్పాటియా ఒబ్లాస్ట్]], [[ఉక్రెయిన్]] | part_of = [[పోలాండ్, ఉక్రెయిన్ లలోని కార్పాథియన్ ప్రాంతపు చెక్క త్సెర్క్వాలు]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(iii), (iv)}}(iii), (iv) | ID = 1424-014 | coordinates = {{coord|48|59|1.54|N|22|51|15.61|E|display=title, inline|format=dms}} | year = 2013 | area = {{convert|0.12|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|1.81|ha|acre|abbr=on}} | pushpin_map = Ukraine Zakarpattia Oblast#Ukraine | map_caption = | embedded = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = ఉక్రెయిన్ జాతీయ వారసత్వ ప్రాంతం | designation1_offname = {{Lang|uk|Церква Святого Архангела Михайла}} (''సెయింట్ ఆర్చ్‌ఏంజెల్ మైఖేల్ చర్చి'') | designation1_number = 070022 | designation1_type = వాస్తుశిల్పం (Architecture) }} }} '''సెయింట్ మైఖేల్ చర్చి''' 1745లో [[ఉక్రెయిన్]] లోని ఉజోక్ శివార్లలో నిర్మించబడింది.<ref>{{Cite web |title=Wooden Churches of Ukraine |url=https://authenticukraine.com.ua/en/churches |access-date=2022-05-25 |website=authenticukraine.com.ua |language=en-US}}</ref> ఈ నిర్మాణంలో మూడు చెక్క నావిలు మరియు ఒక ఇటుక సాక్రిస్టీ ఉంటాయి. 2013 జూన్ 21న జరిగిన 37వ [[యునెస్కో]] ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ సమావేశంలో ఈ చర్చి [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా ఎంపికైంది.<ref>{{Cite web |title=Route of UNESCO sites in Ukraine: 7 places to visit |url=https://rubryka.com/en/article/unesco-guide-ukraine/}}</ref> [[పోలాండ్]], ఉక్రెయిన్‌లలోని [[కార్పాథియన్ పర్వతాలు|కార్పాథియన్ ప్రాంతానికి]] చెందిన 16 చెక్క త్సెర్క్వాల (కార్పాథియన్ సాంప్రదాయ చర్చిలు) జాబితాలో ఇది కూడా చేర్చబడింది.<ref>[http://www.istpravda.com.ua/short/2013/06/21/126746// Карпатські церкви стали спадщиною ЮНЕСКО // Українська правда / Історична правда. - Неділя, 23 червня 2013]</ref><ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1424|title = Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine}}</ref> == నిర్మాణ శైలి == ఉజోక్ చెక్క చర్చి జకర్‌పట్టియాకు ఒక విశిష్టమైన చిహ్నం. ఇది బోయ్కో శైలి అత్యంత ఆసక్తికరమైన కట్టడాలలో ఒకటి. దీనిని ఒక కొండ అంచున ఎంత సమర్థవంతంగా నిర్మించారంటే, అది అక్కడే మొలిచినట్లుగా కనిపిస్తుంది. దీనికి నేపథ్యంగా ఒక అద్భుతమైన సహజసిద్ధమైన మైదానం ఉంది, అక్కడ విశాలమైన లోతైన కొండల నుండి ఆకాశాన్ని అంటుకునే శిఖరాల వరకు మేఘాలు విస్తరించి ఉంటాయి. అక్కడ రకరకాల ఆకారాలు, కాంతి ప్రభావాలు, అడవులు మరియు పచ్చిక బయళ్ల రంగులు, ఏటవాలుగా ఉండే మైదానాలు, రహస్యమైన బండరాళ్లతో కూడిన చీకటి లోయలు కలిసి ఒక అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తాయి, దీనిని చూడటానికి ఎప్పటికీ విసుగు పుట్టించదు. చర్చి రూపాలు సహజ పరిసరాలను ప్రతిబింబిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాయి: మధ్యలో ఉన్న ప్రార్థనా మందిరం పైకప్పుపై ఒక పెద్ద కొండ ఆధిపత్యం వహిస్తుంది, బలిపీఠం భాగం పైన ఉన్న ఒక చిన్న ప్రార్థనా మందిరం పైకప్పు దానితో పాటుగా ఉంటుంది, మరియు ముందు ప్రవేశ ద్వారం పైన ఒక చిన్న చతురస్రాకార గుమ్మటం ఉంటుంది — ఇది అందంగా మరియు సరళంగా ఉంది, గోపురాల సహజ ఆధిపత్యానికి ఇంకా సిద్ధంగా లేనట్లుగా ఉంటూనే, ఒక సమగ్రమైన న కూర్పులో సంక్లిష్టంగా మారుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Wooden Churches of Ukraine|url=https://authenticukraine.com.ua/en/churches|access-date=2026-08-17|website=authenticukraine.com.ua|language=en-US}}</ref> సోవియట్ కాలంలో, ఈ చర్చి ఉక్రేనియన్ ఎస్‌ఎస్ఆర్ (Ukrainian SSR) యొక్క వాస్తుశిల్ప స్మారక చిహ్నంగా (#198) రక్షించబడింది. 2018లో, ఈ చర్చి జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన సాంస్కృతిక వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది మరియు ఉక్రెయిన్ యొక్క స్థావర రహిత స్మారక చిహ్నాల రాష్ట్ర రిజిస్టర్ (State Register of Immovable Monuments of Ukraine - సంఖ్య 070022)లో చేర్చబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/396-2018-п#Text|website=zakon.rada.gov.ua|accessdate=2021-02-14|title=Постанова Кабінету Міністрів України від 23 травня 2018 р. № 396 Про внесення об’єктів культурної спадщини національного значення до Державного реєстру нерухомих пам’яток України|last=|first=|date=|publisher=|language=}}</ref> ఉజోక్ చర్చి దాదాపు 100 సంవత్సరాలుగా ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందింది. దీని చిత్రాలు పత్రికలు, పుస్తకాలు మరియు సమాచార పత్రాలలో (booklets) అనేకసార్లు ప్రచురించబడ్డాయి. అనేకమంది ట్రాన్స్‌కార్పాథియన్ కళాకారులు ఈ అద్భుతమైన నిర్మాణానికి తమ చిత్రలేఖనాలను అంకితం చేశారు. అలాగే ఉజ్హోరోడ్‌లోని బిషప్ చాపెల్ ఇంకా ఉపాధ్యాయుల సెమినరీ చాపెల్‌లలో దీని చిత్రం అలంకరించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Uzhok. Wooden Church. {{!}} Library of Congress|url=https://www.loc.gov/item/2021669088/|access-date=2026-08-17|website=www.loc.gov}}</ref> {{Gallery |title= |width=200 | height=210 |align=center |File:Uzsok1FotoThalerTamas.JPG|నెవ్ (Nave) |File:Uzsok Foto Thaler Tamas.JPG|ఐకానోస్టాసిస్ (Iconostasis) |File:Uzhok. Wooden Church WDL10049.png|1919 నాటి చిత్రం }} == మూలాలు == {{reflist}} {{ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు}} 4kigsoku0ca5trtton4be015ntzg1zm 4936874 4936873 2026-08-17T08:47:39Z Kasyap 1606 4936874 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ఆర్చాంజెల్ మైఖేల్ సెనాక్సిస్ ఉజోక్-త్సెర్క్వా | image = Wooden Church St. Michael of Ushok, Ukraine.jpg | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[ఉజోక్]], [[ఉజ్హోరోడ్ రాయన్]], [[జకార్పాటియా ఒబ్లాస్ట్]], [[ఉక్రెయిన్]] | part_of = [[పోలాండ్, ఉక్రెయిన్ లలోని కార్పాథియన్ ప్రాంతపు చెక్క త్సెర్క్వాలు]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(iii), (iv)}}(iii), (iv) | ID = 1424-014 | coordinates = {{coord|48|59|1.54|N|22|51|15.61|E|display=title, inline|format=dms}} | year = 2013 | area = {{convert|0.12|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|1.81|ha|acre|abbr=on}} | pushpin_map = Ukraine Zakarpattia Oblast#Ukraine | map_caption = | embedded = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = ఉక్రెయిన్ జాతీయ వారసత్వ ప్రాంతం | designation1_offname = {{Lang|uk|Церква Святого Архангела Михайла}} (''సెయింట్ ఆర్చ్‌ఏంజెల్ మైఖేల్ చర్చి'') | designation1_number = 070022 | designation1_type = వాస్తుశిల్పం (Architecture) }} }} '''సెయింట్ మైఖేల్ చర్చి''' 1745లో [[ఉక్రెయిన్]] లోని ఉజోక్ శివార్లలో నిర్మించబడింది.<ref>{{Cite web |title=Wooden Churches of Ukraine |url=https://authenticukraine.com.ua/en/churches |access-date=2022-05-25 |website=authenticukraine.com.ua |language=en-US}}</ref> ఈ నిర్మాణంలో మూడు చెక్క నావిలు మరియు ఒక ఇటుక సాక్రిస్టీ ఉంటాయి. 2013 జూన్ 21న జరిగిన 37వ [[యునెస్కో]] ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ సమావేశంలో ఈ చర్చి [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా ఎంపికైంది.<ref>{{Cite web |title=Route of UNESCO sites in Ukraine: 7 places to visit |url=https://rubryka.com/en/article/unesco-guide-ukraine/}}</ref> [[పోలాండ్]], ఉక్రెయిన్‌లలోని [[కార్పాథియన్ పర్వతాలు|కార్పాథియన్ ప్రాంతానికి]] చెందిన 16 చెక్క త్సెర్క్వాల (కార్పాథియన్ సాంప్రదాయ చర్చిలు) జాబితాలో ఇది కూడా చేర్చబడింది.<ref>[http://www.istpravda.com.ua/short/2013/06/21/126746// Карпатські церкви стали спадщиною ЮНЕСКО // Українська правда / Історична правда. - Неділя, 23 червня 2013]</ref><ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1424|title = Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine}}</ref> == నిర్మాణ శైలి == ఉజోక్ చెక్క చర్చి జకర్‌పట్టియాకు ఒక విశిష్టమైన చిహ్నం. ఇది బోయ్కో శైలి అత్యంత ఆసక్తికరమైన కట్టడాలలో ఒకటి. దీనిని ఒక కొండ అంచున ఎంత సమర్థవంతంగా నిర్మించారంటే, అది అక్కడే మొలిచినట్లుగా కనిపిస్తుంది. దీనికి నేపథ్యంగా ఒక అద్భుతమైన సహజసిద్ధమైన మైదానం ఉంది, అక్కడ విశాలమైన లోతైన కొండల నుండి ఆకాశాన్ని అంటుకునే శిఖరాల వరకు మేఘాలు విస్తరించి ఉంటాయి. అక్కడ రకరకాల ఆకారాలు, కాంతి ప్రభావాలు, అడవులు మరియు పచ్చిక బయళ్ల రంగులు, ఏటవాలుగా ఉండే మైదానాలు, రహస్యమైన బండరాళ్లతో కూడిన చీకటి లోయలు కలిసి ఒక అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తాయి, దీనిని చూడటానికి ఎప్పటికీ విసుగు పుట్టించదు. చర్చి రూపాలు సహజ పరిసరాలను ప్రతిబింబిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాయి: మధ్యలో ఉన్న ప్రార్థనా మందిరం పైకప్పుపై ఒక పెద్ద కొండ ఆధిపత్యం వహిస్తుంది, బలిపీఠం భాగం పైన ఉన్న ఒక చిన్న ప్రార్థనా మందిరం పైకప్పు దానితో పాటుగా ఉంటుంది, మరియు ముందు ప్రవేశ ద్వారం పైన ఒక చిన్న చతురస్రాకార గుమ్మటం ఉంటుంది — ఇది అందంగా మరియు సరళంగా ఉంది, గోపురాల సహజ ఆధిపత్యానికి ఇంకా సిద్ధంగా లేనట్లుగా ఉంటూనే, ఒక సమగ్రమైన న కూర్పులో సంక్లిష్టంగా మారుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Wooden Churches of Ukraine|url=https://authenticukraine.com.ua/en/churches|access-date=2026-08-17|website=authenticukraine.com.ua|language=en-US}}</ref> సోవియట్ కాలంలో, ఈ చర్చి ఉక్రేనియన్ ఎస్‌ఎస్ఆర్ (Ukrainian SSR) యొక్క వాస్తుశిల్ప స్మారక చిహ్నంగా (#198) రక్షించబడింది. 2018లో, ఈ చర్చి జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన సాంస్కృతిక వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది మరియు ఉక్రెయిన్ యొక్క స్థావర రహిత స్మారక చిహ్నాల రాష్ట్ర రిజిస్టర్ (State Register of Immovable Monuments of Ukraine - సంఖ్య 070022)లో చేర్చబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/396-2018-п#Text|website=zakon.rada.gov.ua|accessdate=2021-02-14|title=Постанова Кабінету Міністрів України від 23 травня 2018 р. № 396 Про внесення об’єктів культурної спадщини національного значення до Державного реєстру нерухомих пам’яток України|last=|first=|date=|publisher=|language=}}</ref> ఉజోక్ చర్చి దాదాపు 100 సంవత్సరాలుగా ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందింది. దీని చిత్రాలు పత్రికలు, పుస్తకాలు మరియు సమాచార పత్రాలలో (booklets) అనేకసార్లు ప్రచురించబడ్డాయి. అనేకమంది ట్రాన్స్‌కార్పాథియన్ కళాకారులు ఈ అద్భుతమైన నిర్మాణానికి తమ చిత్రలేఖనాలను అంకితం చేశారు. అలాగే ఉజ్హోరోడ్‌లోని బిషప్ చాపెల్ ఇంకా ఉపాధ్యాయుల సెమినరీ చాపెల్‌లలో దీని చిత్రం అలంకరించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Uzhok. Wooden Church. {{!}} Library of Congress|url=https://www.loc.gov/item/2021669088/|access-date=2026-08-17|website=www.loc.gov}}</ref> {{Gallery |title= |width=200 | height=210 |align=center |File:Uzsok1FotoThalerTamas.JPG|నెవ్ (Nave) |File:Uzsok Foto Thaler Tamas.JPG|ఐకానోస్టాసిస్ (Iconostasis) |File:Uzhok. Wooden Church WDL10049.png|1919 నాటి చిత్రం }} == మూలాలు == {{reflist}} {{ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు}} [[వర్గం:ఉక్రెయిన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] scyr99hcjca029qd28xtkt6qg8f9gdu నాగేశ్వర్ రావు పూజారి 0 506981 4936881 2026-08-17T10:50:11Z Sarangi2023 152775 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox person | name = నాగేశ్వర్‌ రావు పూజారి | image = Poojari nageshwar rao.jpg | native_name = | birth_name = | birth_date = 1977 ఏప్రిల్ 5 | birth_place = [[చేరుపల్లి (మంగపేట)|చెరుపల్లి గ్రామం]] [[మంగపేట మండలం]], [[ములుగు జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] |...' 4936881 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = నాగేశ్వర్‌ రావు పూజారి | image = Poojari nageshwar rao.jpg | native_name = | birth_name = | birth_date = 1977 ఏప్రిల్ 5 | birth_place = [[చేరుపల్లి (మంగపేట)|చెరుపల్లి గ్రామం]] [[మంగపేట మండలం]], [[ములుగు జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | residence = | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతీయుడు]] | occupation = న్యాయవాది, కార్పొరేట్ కన్సల్టెంట్, సినీ నిర్మాత | height = | parents = | relatives = | children = 2 | spouse = | ethnicity = | yearsactive = |almamater= బి.కాం (కంప్యూటర్స్), ఎల్‌ఎల్‌బీ, ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం }} '''నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి''' (జననం 1977 ఏప్రిల్ 5) తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కార్పొరేట్ విజనరీ, దిశా లా ఫర్మ్ వ్యవస్థాపకుడు, చలనచిత్ర నిర్మాత, సామాజిక కార్యకర్త. అంతర్జాతీయ కార్పొరేట్ రంగం నుండి న్యాయవాద వృత్తిలోకి అడుగుపెట్టిన ఆయన, ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్రాల హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులో పలు కీలక కేసుల్లో వాదనలు వినిపించాడు.<ref name="Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service">{{cite news |last1= |first1= |title=Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service |url=https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |access-date=25 July 2026 |work= |publisher=The Hans India |date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725102348/https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |archive-date=25 July 2026 |language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] is38ohttyxokuqlp1b0ifapnxusjmvm 4936882 4936881 2026-08-17T10:51:31Z Sarangi2023 152775 4936882 wikitext text/x-wiki {{inuse}}{{Infobox person | name = నాగేశ్వర్‌ రావు పూజారి | image = Poojari nageshwar rao.jpg | native_name = | birth_name = | birth_date = 1977 ఏప్రిల్ 5 | birth_place = [[చేరుపల్లి (మంగపేట)|చెరుపల్లి గ్రామం]] [[మంగపేట మండలం]], [[ములుగు జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | residence = | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతీయుడు]] | occupation = న్యాయవాది, కార్పొరేట్ కన్సల్టెంట్, సినీ నిర్మాత | height = | parents = | relatives = | children = 2 | spouse = | ethnicity = | yearsactive = |almamater= బి.కాం (కంప్యూటర్స్), ఎల్‌ఎల్‌బీ, ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం }} '''నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి''' (జననం 1977 ఏప్రిల్ 5) తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కార్పొరేట్ విజనరీ, దిశా లా ఫర్మ్ వ్యవస్థాపకుడు, చలనచిత్ర నిర్మాత, సామాజిక కార్యకర్త. అంతర్జాతీయ కార్పొరేట్ రంగం నుండి న్యాయవాద వృత్తిలోకి అడుగుపెట్టిన ఆయన, ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్రాల హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులో పలు కీలక కేసుల్లో వాదనలు వినిపించాడు.<ref name="Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service">{{cite news |last1= |first1= |title=Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service |url=https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |access-date=25 July 2026 |work= |publisher=The Hans India |date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725102348/https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |archive-date=25 July 2026 |language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] j4lsebo85q9lngsin03ifl3axc4xe37 4936884 4936882 2026-08-17T10:55:39Z Sarangi2023 152775 4936884 wikitext text/x-wiki {{inuse}}{{Infobox person | name = నాగేశ్వర్‌ రావు పూజారి | image = Poojari nageshwar rao.jpg | native_name = | birth_name = | birth_date = 1977 ఏప్రిల్ 5 | birth_place = [[చేరుపల్లి (మంగపేట)|చెరుపల్లి గ్రామం]] [[మంగపేట మండలం]], [[ములుగు జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | residence = | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతీయుడు]] | occupation = న్యాయవాది, కార్పొరేట్ కన్సల్టెంట్, సినీ నిర్మాత | height = | parents = | relatives = | children = 2 | spouse = | ethnicity = | yearsactive = |almamater= బి.కాం (కంప్యూటర్స్), ఎల్‌ఎల్‌బీ, ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం }} '''నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి''' (జననం 1977 ఏప్రిల్ 5) తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కార్పొరేట్ విజనరీ, దిశా లా ఫర్మ్ వ్యవస్థాపకుడు, చలనచిత్ర నిర్మాత, సామాజిక కార్యకర్త. అంతర్జాతీయ కార్పొరేట్ రంగం నుండి న్యాయవాద వృత్తిలోకి అడుగుపెట్టిన ఆయన, ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్రాల హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులో పలు కీలక కేసుల్లో వాదనలు వినిపించాడు.<ref name="Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service">{{cite news |last1= |first1= |title=Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service |url=https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |access-date=25 July 2026 |work= |publisher=The Hans India |date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725102348/https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |archive-date=25 July 2026 |language=en}}</ref> ==జననం & విద్యాభ్యాసం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి 1977 ఏప్రిల్ 5న తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని ములుగు జిల్లా, [[మంగపేట మండలం]]లోని చెరుపల్లి గ్రామంలో జన్మించాడు.ఆయన ప్రాధమిక విద్యను ములుగులో పూర్తి చేసి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎల్‌ఎల్‌బీ, న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా అందుకున్నాడు. నాగేశ్వర్‌రావు డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఓపెన్ యూనివర్సిటీ నుంచి ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) మనస్తత్వ శాస్త్రంలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేశాడు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] db8slkoksclsg1uil8071p7fos3sw8t 4936888 4936884 2026-08-17T11:03:01Z Sarangi2023 152775 /* జననం & విద్యాభ్యాసం */ 4936888 wikitext text/x-wiki {{inuse}}{{Infobox person | name = నాగేశ్వర్‌ రావు పూజారి | image = Poojari nageshwar rao.jpg | native_name = | birth_name = | birth_date = 1977 ఏప్రిల్ 5 | birth_place = [[చేరుపల్లి (మంగపేట)|చెరుపల్లి గ్రామం]] [[మంగపేట మండలం]], [[ములుగు జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | residence = | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతీయుడు]] | occupation = న్యాయవాది, కార్పొరేట్ కన్సల్టెంట్, సినీ నిర్మాత | height = | parents = | relatives = | children = 2 | spouse = | ethnicity = | yearsactive = |almamater= బి.కాం (కంప్యూటర్స్), ఎల్‌ఎల్‌బీ, ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం }} '''నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి''' (జననం 1977 ఏప్రిల్ 5) తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కార్పొరేట్ విజనరీ, దిశా లా ఫర్మ్ వ్యవస్థాపకుడు, చలనచిత్ర నిర్మాత, సామాజిక కార్యకర్త. అంతర్జాతీయ కార్పొరేట్ రంగం నుండి న్యాయవాద వృత్తిలోకి అడుగుపెట్టిన ఆయన, ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్రాల హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులో పలు కీలక కేసుల్లో వాదనలు వినిపించాడు.<ref name="Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service">{{cite news |last1= |first1= |title=Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service |url=https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |access-date=25 July 2026 |work= |publisher=The Hans India |date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725102348/https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |archive-date=25 July 2026 |language=en}}</ref> ==జననం & విద్యాభ్యాసం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి 1977 ఏప్రిల్ 5న తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని ములుగు జిల్లా, [[మంగపేట మండలం]]లోని చెరుపల్లి గ్రామంలో జన్మించాడు.ఆయన ప్రాధమిక విద్యను ములుగులో పూర్తి చేసి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎల్‌ఎల్‌బీ, న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా అందుకున్నాడు. నాగేశ్వర్‌రావు డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఓపెన్ యూనివర్సిటీ నుంచి ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) మనస్తత్వ శాస్త్రంలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేశాడు. ==వృత్తి జీవితం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి న్యాయరంగంలోకి రాకముందు 2002 నుండి 2007 వరకు డ్యూయిష్ బ్యాంక్ లో సర్టిఫైడ్ SAP FICO కన్సల్టెంట్‌గా విధులు నిర్వహించాడు. ఈ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, జర్మనీ, ఫ్రాన్స్, ఇటలీ, స్పెయిన్, స్కాండినేవియన్ దేశాలలో అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలు, కార్పొరేట్ నిర్వహణపై పని చేశాడు. === న్యాయ ప్రస్థానం=== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి కార్పొరేట్ రంగాన్ని వీడి 2013లో హైదరాబాద్‌లో దిశా లా ఫర్మ్ సంస్థను స్థాపించి న్యాయవాద వృత్తి చేపట్టి తెలంగాణ & ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులోనూ పలు కేసులను వాదించాడు. క్రిమినల్, సివిల్, మ్యాట్రిమోనియల్ మరియు రాజ్యాంగ సంబంధిత కేసులలో నైపుణ్యం సాధించాడు. ఆయన అనంతరం విదేశాల్లో నివసించే భారతీయులకు న్యాయసేవలు అందించేందుకు అమెరికా, లండన్, దుబాయ్‌లలో కార్యాలయాలను ఏర్పాటు చేసి తెలుగు రాష్ట్రాల్లో 150కి పైగా అనుబంధ కార్యాలయాల నెట్‌వర్క్‌ను అభివృద్ధి చేసి దాదాపు 1000 మందికి పైగా జూనియర్ అడ్వకేట్లకు శిక్షణతో పాటు100 మందికి పైగా జూనియర్లకు ప్రత్యక్ష మార్గదర్శకత్వం వహించాడు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] 4hwr75bhg7o9gez2jbjvnfok4ern6rp 4936891 4936888 2026-08-17T11:07:08Z Sarangi2023 152775 /* న్యాయ ప్రస్థానం */ 4936891 wikitext text/x-wiki {{inuse}}{{Infobox person | name = నాగేశ్వర్‌ రావు పూజారి | image = Poojari nageshwar rao.jpg | native_name = | birth_name = | birth_date = 1977 ఏప్రిల్ 5 | birth_place = [[చేరుపల్లి (మంగపేట)|చెరుపల్లి గ్రామం]] [[మంగపేట మండలం]], [[ములుగు జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | residence = | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతీయుడు]] | occupation = న్యాయవాది, కార్పొరేట్ కన్సల్టెంట్, సినీ నిర్మాత | height = | parents = | relatives = | children = 2 | spouse = | ethnicity = | yearsactive = |almamater= బి.కాం (కంప్యూటర్స్), ఎల్‌ఎల్‌బీ, ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం }} '''నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి''' (జననం 1977 ఏప్రిల్ 5) తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కార్పొరేట్ విజనరీ, దిశా లా ఫర్మ్ వ్యవస్థాపకుడు, చలనచిత్ర నిర్మాత, సామాజిక కార్యకర్త. అంతర్జాతీయ కార్పొరేట్ రంగం నుండి న్యాయవాద వృత్తిలోకి అడుగుపెట్టిన ఆయన, ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్రాల హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులో పలు కీలక కేసుల్లో వాదనలు వినిపించాడు.<ref name="Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service">{{cite news |last1= |first1= |title=Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service |url=https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |access-date=25 July 2026 |work= |publisher=The Hans India |date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725102348/https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |archive-date=25 July 2026 |language=en}}</ref> ==జననం & విద్యాభ్యాసం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి 1977 ఏప్రిల్ 5న తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని ములుగు జిల్లా, [[మంగపేట మండలం]]లోని చెరుపల్లి గ్రామంలో జన్మించాడు.ఆయన ప్రాధమిక విద్యను ములుగులో పూర్తి చేసి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎల్‌ఎల్‌బీ, న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా అందుకున్నాడు. నాగేశ్వర్‌రావు డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఓపెన్ యూనివర్సిటీ నుంచి ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) మనస్తత్వ శాస్త్రంలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేశాడు. ==వృత్తి జీవితం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి న్యాయరంగంలోకి రాకముందు 2002 నుండి 2007 వరకు డ్యూయిష్ బ్యాంక్ లో సర్టిఫైడ్ SAP FICO కన్సల్టెంట్‌గా విధులు నిర్వహించాడు. ఈ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, జర్మనీ, ఫ్రాన్స్, ఇటలీ, స్పెయిన్, స్కాండినేవియన్ దేశాలలో అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలు, కార్పొరేట్ నిర్వహణపై పని చేశాడు. === న్యాయ ప్రస్థానం=== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి కార్పొరేట్ రంగాన్ని వీడి 2013లో హైదరాబాద్‌లో దిశా లా ఫర్మ్ సంస్థను స్థాపించి న్యాయవాద వృత్తి చేపట్టి తెలంగాణ & ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులోనూ పలు కేసులను వాదించాడు. క్రిమినల్, సివిల్, మ్యాట్రిమోనియల్, రాజ్యాంగ సంబంధిత కేసులలో నైపుణ్యం సాధించాడు. ఆయన అనంతరం విదేశాల్లో నివసించే భారతీయులకు న్యాయసేవలు అందించేందుకు అమెరికా, లండన్, దుబాయ్‌లలో కార్యాలయాలను ఏర్పాటు చేసి తెలుగు రాష్ట్రాల్లో 150కి పైగా అనుబంధ కార్యాలయాల నెట్‌వర్క్‌ను అభివృద్ధి చేసి దాదాపు 1000 మందికి పైగా జూనియర్ అడ్వకేట్లకు శిక్షణతో పాటు100 మందికి పైగా జూనియర్లకు ప్రత్యక్ష మార్గదర్శకత్వం వహించాడు. ==సినీ ప్రస్థానం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి సినిమాల పట్ల ఆసక్తితో 2025లో '[[రాజు వెడ్స్ రాంబాయి]]' సినిమాకు సమర్పకుడిగా వ్యవహరించాడు. ఆయన కొత్త వారిని ప్రోత్సహాయించేందుకు సినేమా స్టూడియోస్ బ్యానర్‌ను స్థాపించాడు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] t5qz182x971czp643ck94kulrfnqgf8 4936898 4936891 2026-08-17T11:09:59Z Sarangi2023 152775 /* సినీ ప్రస్థానం */ 4936898 wikitext text/x-wiki {{inuse}}{{Infobox person | name = నాగేశ్వర్‌ రావు పూజారి | image = Poojari nageshwar rao.jpg | native_name = | birth_name = | birth_date = 1977 ఏప్రిల్ 5 | birth_place = [[చేరుపల్లి (మంగపేట)|చెరుపల్లి గ్రామం]] [[మంగపేట మండలం]], [[ములుగు జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | residence = | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతీయుడు]] | occupation = న్యాయవాది, కార్పొరేట్ కన్సల్టెంట్, సినీ నిర్మాత | height = | parents = | relatives = | children = 2 | spouse = | ethnicity = | yearsactive = |almamater= బి.కాం (కంప్యూటర్స్), ఎల్‌ఎల్‌బీ, ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం }} '''నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి''' (జననం 1977 ఏప్రిల్ 5) తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కార్పొరేట్ విజనరీ, దిశా లా ఫర్మ్ వ్యవస్థాపకుడు, చలనచిత్ర నిర్మాత, సామాజిక కార్యకర్త. అంతర్జాతీయ కార్పొరేట్ రంగం నుండి న్యాయవాద వృత్తిలోకి అడుగుపెట్టిన ఆయన, ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్రాల హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులో పలు కీలక కేసుల్లో వాదనలు వినిపించాడు.<ref name="Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service">{{cite news |last1= |first1= |title=Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service |url=https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |access-date=25 July 2026 |work= |publisher=The Hans India |date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725102348/https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |archive-date=25 July 2026 |language=en}}</ref> ==జననం & విద్యాభ్యాసం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి 1977 ఏప్రిల్ 5న తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని ములుగు జిల్లా, [[మంగపేట మండలం]]లోని చెరుపల్లి గ్రామంలో జన్మించాడు.ఆయన ప్రాధమిక విద్యను ములుగులో పూర్తి చేసి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎల్‌ఎల్‌బీ, న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా అందుకున్నాడు. నాగేశ్వర్‌రావు డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఓపెన్ యూనివర్సిటీ నుంచి ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) మనస్తత్వ శాస్త్రంలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేశాడు. ==వృత్తి జీవితం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి న్యాయరంగంలోకి రాకముందు 2002 నుండి 2007 వరకు డ్యూయిష్ బ్యాంక్ లో సర్టిఫైడ్ SAP FICO కన్సల్టెంట్‌గా విధులు నిర్వహించాడు. ఈ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, జర్మనీ, ఫ్రాన్స్, ఇటలీ, స్పెయిన్, స్కాండినేవియన్ దేశాలలో అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలు, కార్పొరేట్ నిర్వహణపై పని చేశాడు. === న్యాయ ప్రస్థానం=== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి కార్పొరేట్ రంగాన్ని వీడి 2013లో హైదరాబాద్‌లో దిశా లా ఫర్మ్ సంస్థను స్థాపించి న్యాయవాద వృత్తి చేపట్టి తెలంగాణ & ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులోనూ పలు కేసులను వాదించాడు. క్రిమినల్, సివిల్, మ్యాట్రిమోనియల్, రాజ్యాంగ సంబంధిత కేసులలో నైపుణ్యం సాధించాడు. ఆయన అనంతరం విదేశాల్లో నివసించే భారతీయులకు న్యాయసేవలు అందించేందుకు అమెరికా, లండన్, దుబాయ్‌లలో కార్యాలయాలను ఏర్పాటు చేసి తెలుగు రాష్ట్రాల్లో 150కి పైగా అనుబంధ కార్యాలయాల నెట్‌వర్క్‌ను అభివృద్ధి చేసి దాదాపు 1000 మందికి పైగా జూనియర్ అడ్వకేట్లకు శిక్షణతో పాటు100 మందికి పైగా జూనియర్లకు ప్రత్యక్ష మార్గదర్శకత్వం వహించాడు. ==సినీ ప్రస్థానం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి సినిమాల పట్ల ఆసక్తితో 2025లో '[[రాజు వెడ్స్ రాంబాయి]]' సినిమాకు సమర్పకుడిగా వ్యవహరించాడు. ఆయన కొత్త వారిని ప్రోత్సహాయించేందుకు సినేమా స్టూడియోస్ బ్యానర్‌ను స్థాపించాడు. ==పురస్కారాలు== * 2024లో లోగోస్ యూనివర్సిటీ ఇంటర్నేషనల్ ద్వారా గౌరవ డాక్టరేట్న్నా * కిల్ ఆఫ్ అడ్వకసీ అవార్డు, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌ * గ్లోబల్ జస్టిస్ అవార్డు * బెస్ట్ లీగల్ విజనరీ అవార్డు * బెస్ట్ ఇన్నోవేటర్ అవార్డు * చాంపియన్ ఆఫ్ ఫార్మర్స్ అవార్డు * రాష్ట్రీయ రత్న సమ్మాన్ అవార్డు * వాయిస్ ఆఫ్ జస్టిస్ అవార్డు * ఇండియన్ ఐకాన్ అవార్డు == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] b8fwdi3e11glk9gyn20f2i945u90sqb 4936900 4936898 2026-08-17T11:10:32Z Sarangi2023 152775 /* పురస్కారాలు */ 4936900 wikitext text/x-wiki {{inuse}}{{Infobox person | name = నాగేశ్వర్‌ రావు పూజారి | image = Poojari nageshwar rao.jpg | native_name = | birth_name = | birth_date = 1977 ఏప్రిల్ 5 | birth_place = [[చేరుపల్లి (మంగపేట)|చెరుపల్లి గ్రామం]] [[మంగపేట మండలం]], [[ములుగు జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | residence = | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతీయుడు]] | occupation = న్యాయవాది, కార్పొరేట్ కన్సల్టెంట్, సినీ నిర్మాత | height = | parents = | relatives = | children = 2 | spouse = | ethnicity = | yearsactive = |almamater= బి.కాం (కంప్యూటర్స్), ఎల్‌ఎల్‌బీ, ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం }} '''నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి''' (జననం 1977 ఏప్రిల్ 5) తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కార్పొరేట్ విజనరీ, దిశా లా ఫర్మ్ వ్యవస్థాపకుడు, చలనచిత్ర నిర్మాత, సామాజిక కార్యకర్త. అంతర్జాతీయ కార్పొరేట్ రంగం నుండి న్యాయవాద వృత్తిలోకి అడుగుపెట్టిన ఆయన, ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్రాల హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులో పలు కీలక కేసుల్లో వాదనలు వినిపించాడు.<ref name="Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service">{{cite news |last1= |first1= |title=Nageshwar Rao Pujari: The world's first PSYLAWGIST redefining leadership through law, enterprise and public service |url=https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |access-date=25 July 2026 |work= |publisher=The Hans India |date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725102348/https://www.thehansindia.com/hans/nageshwar-rao-pujari-the-worlds-first-psylawgist-redefining-leadership-through-law-enterprise-and-public-service-1101065 |archive-date=25 July 2026 |language=en}}</ref> ==జననం & విద్యాభ్యాసం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి 1977 ఏప్రిల్ 5న తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని ములుగు జిల్లా, [[మంగపేట మండలం]]లోని చెరుపల్లి గ్రామంలో జన్మించాడు.ఆయన ప్రాధమిక విద్యను ములుగులో పూర్తి చేసి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎల్‌ఎల్‌బీ, న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా అందుకున్నాడు. నాగేశ్వర్‌రావు డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఓపెన్ యూనివర్సిటీ నుంచి ఎం.ఎస్సీ (సైకాలజీ) మనస్తత్వ శాస్త్రంలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేశాడు. ==వృత్తి జీవితం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి న్యాయరంగంలోకి రాకముందు 2002 నుండి 2007 వరకు డ్యూయిష్ బ్యాంక్ లో సర్టిఫైడ్ SAP FICO కన్సల్టెంట్‌గా విధులు నిర్వహించాడు. ఈ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, జర్మనీ, ఫ్రాన్స్, ఇటలీ, స్పెయిన్, స్కాండినేవియన్ దేశాలలో అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలు, కార్పొరేట్ నిర్వహణపై పని చేశాడు. === న్యాయ ప్రస్థానం=== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి కార్పొరేట్ రంగాన్ని వీడి 2013లో హైదరాబాద్‌లో దిశా లా ఫర్మ్ సంస్థను స్థాపించి న్యాయవాద వృత్తి చేపట్టి తెలంగాణ & ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టులతో పాటు భారత సుప్రీంకోర్టులోనూ పలు కేసులను వాదించాడు. క్రిమినల్, సివిల్, మ్యాట్రిమోనియల్, రాజ్యాంగ సంబంధిత కేసులలో నైపుణ్యం సాధించాడు. ఆయన అనంతరం విదేశాల్లో నివసించే భారతీయులకు న్యాయసేవలు అందించేందుకు అమెరికా, లండన్, దుబాయ్‌లలో కార్యాలయాలను ఏర్పాటు చేసి తెలుగు రాష్ట్రాల్లో 150కి పైగా అనుబంధ కార్యాలయాల నెట్‌వర్క్‌ను అభివృద్ధి చేసి దాదాపు 1000 మందికి పైగా జూనియర్ అడ్వకేట్లకు శిక్షణతో పాటు100 మందికి పైగా జూనియర్లకు ప్రత్యక్ష మార్గదర్శకత్వం వహించాడు. ==సినీ ప్రస్థానం== నాగేశ్వర్‌రావు పూజారి సినిమాల పట్ల ఆసక్తితో 2025లో '[[రాజు వెడ్స్ రాంబాయి]]' సినిమాకు సమర్పకుడిగా వ్యవహరించాడు. ఆయన కొత్త వారిని ప్రోత్సహాయించేందుకు సినేమా స్టూడియోస్ బ్యానర్‌ను స్థాపించాడు. ==పురస్కారాలు== * 2024లో లోగోస్ యూనివర్సిటీ ఇంటర్నేషనల్ ద్వారా గౌరవ డాక్టరేట్ * కిల్ ఆఫ్ అడ్వకసీ అవార్డు, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌ * గ్లోబల్ జస్టిస్ అవార్డు * బెస్ట్ లీగల్ విజనరీ అవార్డు * బెస్ట్ ఇన్నోవేటర్ అవార్డు * చాంపియన్ ఆఫ్ ఫార్మర్స్ అవార్డు * రాష్ట్రీయ రత్న సమ్మాన్ అవార్డు * వాయిస్ ఆఫ్ జస్టిస్ అవార్డు * ఇండియన్ ఐకాన్ అవార్డు == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] 62hij6vef6nmg4tnybiq49iy4gju774 డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ 0 506982 4936886 2026-08-17T10:57:02Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1366684754|Detective fiction]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4936886 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Sidney_Paget_-_The_Boscombe_Valley_Mystery_02.jpg|thumb| 1891 నాటి " ది బాస్కోంబ్ వ్యాలీ మిస్టరీ " కథలోని ఒక చిత్రణలో, కన్సల్టింగ్ డిటెక్టివ్ [[షెర్లాక్ హోమ్స్]] ఒక అనుమానితుడి బూట్లను పరిశీలిస్తున్నాడు.]] '''డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్''' అనేది క్రైమ్ ఫిక్షన్, మిస్టరీ ఫిక్షన్ ఒక ఉపవర్గం. ఇందులో ఒక పరిశోధకుడు లేదా డిటెక్టివ్ —వృత్తిపరమైనా, ఔత్సాహికుడైనా లేదా పదవీ విరమణ చేసినవారైనా—తరచుగా [[హత్య|హత్య వంటి]] ఒక నేరాన్ని దర్యాప్తు చేస్తారు. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం మధ్యలో ఊహాత్మక కల్పన, ఇతర శైలి కల్పనలతో పాటుగా డిటెక్టివ్ శైలి కూడా ప్రారంభమైంది, ముఖ్యంగా నవలలలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందింది. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/victoriantalesof00coxm|title=Victorian Tales of Mystery and Detection: An Oxford Anthology|last=Michael|first=Cox|publisher=Oxford University Press|year=1992|isbn=978-0192123084}}</ref> డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌లోని అత్యంత ప్రసిద్ధ కథానాయకులలో కొందరు సి. అగస్టే డూపిన్, [[షెర్లాక్ హోమ్స్]], కోగోరో అకేచి, మిస్ మార్పుల్, హెర్క్యుల్ పోయిరోట్ . ది హార్డీ బాయ్స్, నాన్సీ డ్రూ, ది బాక్స్‌కార్ చిల్డ్రన్ వంటి పాత్రలతో కూడిన బాలల కథలు కూడా అనేక దశాబ్దాలుగా ముద్రణలో కొనసాగుతున్నాయి. == చరిత్ర == === ప్రాచీనం === ఆర్.హెచ్. ఫైఫర్ వంటి కొంతమంది పండితులు, కొన్ని ప్రాచీన, మతపరమైన గ్రంథాలు, తదనంతరం డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ అని పిలవబడే వాటితో సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నాయని సూచించారు. పాత నిబంధనలోని సుసన్నా, పెద్దల కథలో ( [[ప్రొటెస్టంటు|ప్రొటెస్టంట్]] [[బైబిల్]] ఈ కథను అపోక్రిఫాలో భాగంగా పేర్కొంటుంది), దానియేలు ఇద్దరు సాక్షులను ప్రశ్నించినప్పుడు వారు చెప్పిన వృత్తాంతం విచ్ఛిన్నమవుతుంది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, రచయిత జూలియన్ సైమన్స్ "బైబిల్, హెరోడోటస్‌లో పరిశోధన శకలాల కోసం వెతికే వారు కేవలం చిక్కుముడుల కోసమే చూస్తున్నారు" అని, ఈ చిక్కుముడులు డిటెక్టివ్ కథలు కావని వాదించారు. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/crimefiction00scag_758|title=Crime Fiction (The New Critical Idiom)|last=Scaggs|first=John|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415318259|page=[https://archive.org/details/crimefiction00scag_758/page/n8 8]|url-access=limited}}</ref> === ప్రారంభ అరబిక్ === ''[[అలీఫ్ లైలా|వెయ్యిన్నొక్క రాత్రులు]]'' ఆధునిక డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌కు నాంది పలికిన తొలి డిటెక్టివ్ కథలలో కొన్నింటిని కలిగి ఉన్నాయి. <ref name="Gerhardi">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f88UAAAAIAAJ&pg=PA169|title=The Art of Story-Telling|last=Gerhardi|first=Mia I.|date=1963|publisher=[[Brill Publishers|Brill Archive]]|pages=169–170}}</ref> డిటెక్టివ్ కథకు తెలిసిన అత్యంత పురాతన ఉదాహరణ " మూడు ఆపిల్ పండ్లు ", ఇది ''[[అలీఫ్ లైలా|వెయ్యిన్నొక్క రాత్రులు]]'' ( ''అరేబియన్ నైట్స్'' ) లో షెహెరాజాద్ చెప్పిన కథలలో ఒకటి. ఈ కథలో, ఒక జాలరి టైగ్రిస్ నది ఒడ్డున తాళం వేసి ఉన్న ఒక బరువైన పెట్టెను కనుగొని, దానిని అబ్బాసిద్ ఖలీఫా అయిన [[హారూన్ రషీద్|హారూన్ అల్-రషీద్‌కు]] అమ్ముతాడు. హరూన్ ఆ పెట్టెను పగలగొట్టి చూడగా, ముక్కలుగా నరికివేయబడిన ఒక యువతి మృతదేహం అతనికి కనబడుతుంది. అప్పుడు హారూన్ తన వజీర్ అయిన జాఫర్ ఇబ్న్ యహ్యాను మూడు రోజుల్లోగా ఆ నేరాన్ని పరిష్కరించి, హంతకుడిని కనుగొనమని, అలా చేయడంలో విఫలమైతే మరణశిక్ష విధిస్తానని ఆదేశించాడు. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|pages=86–91|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> కథ సాగేకొద్దీ వచ్చే అనేక కథా మలుపుల ద్వారా ఉత్కంఠ ఏర్పడుతుంది. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|pages=93, 95, 97|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> ఈ లక్షణాలతో దీనిని డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ కు ఒక నమూనాగా పరిగణించవచ్చు. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|page=91|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> ఆధునిక డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌లో రివర్స్ క్రోనాలజీ వాడకాన్ని ఇది ముందుగానే ఊహించింది, దీనిలో కథ ఒక నేరంతో ప్రారంభమై, గతాన్ని క్రమంగా పునర్నిర్మించడం ద్వారా చూపిస్తుంది. <ref name="Gerhardi" /> జాఫర్ ("ది త్రీ ఆపిల్స్"), [[షెర్లాక్ హోమ్స్]], హెర్క్యుల్ పొయిరోట్ వంటి తర్వాతి కల్పిత డిటెక్టివ్‌ల మధ్య ఉన్న ప్రధాన వ్యత్యాసం ఏమిటంటే, జాఫర్‌కు కేసును పరిష్కరించాలనే కోరిక ఉండదు. హంతకుడే తన నేరాన్ని ఒప్పుకోవడంతో, ఆ మిస్టరీ వీడింది. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|pages=91–92|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> దీని ఫలితంగా జాఫర్‌కు మరో పని అప్పగించబడుతుంది, దాని ప్రకారం అతను మూడు రోజుల్లోగా హత్యకు ప్రేరేపించిన దోషిని కనుగొనాలి, లేకపోతే అతనికి మరణశిక్ష విధించబడుతుంది. గడువులోగా నిందితుడిని పట్టుకోవడంలో జాఫర్ మళ్ళీ విఫలమవుతాడు, కానీ యాదృచ్ఛికంగా అతనికి ఒక కీలకమైన వస్తువు దొరుకుతుంది. చివరికి, అతను తన మరణశిక్షను తప్పించుకోవడానికి తర్కం ద్వారా కేసును పరిష్కరించగలుగుతాడు. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|pages=96–97|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> మరోవైపు, 'ది మర్చంట్ అండ్ ది థీఫ్', 'అలీ ఖ్వాజా' అనే మరో రెండు ''అరేబియన్ నైట్స్'' కథలలో, తొలితరం కల్పిత డిటెక్టివ్‌లలో ఇద్దరు ఉన్నారు. వీరు ప్రేక్షకులకు తెలిసిన ఒక నేరస్థుడిని పట్టుకోవడానికి లేదా దోషిగా నిర్ధారించడానికి ఆధారాలను కనుగొని, సాక్ష్యాలను సమర్పిస్తారు. ఈ కథలు సాధారణ కాలక్రమానుసారంగా సాగుతాయి, నేరస్థుడు కూడా ప్రేక్షకులకు ముందే తెలిసి ఉంటాడు. రెండోది పతాక సన్నివేశంలో, టైటిల్‌లోని డిటెక్టివ్ కథానాయకుడు అలీ ఖ్వాజా కోర్టులో నిపుణులైన సాక్షుల నుండి సాక్ష్యాలను సమర్పిస్తాడు. <ref name="Gerhardi" /> === తొలి చైనీస్ === గోంగాన్ ఫిక్షన్ ([[:zh:公案小说|公案小说]], అక్షరాలా: "ప్రజా న్యాయస్థానం కేసు రికార్డులు") అనేది చైనీస్ డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌లోని ఒక తొలితరం ప్రక్రియ. కొన్ని ప్రసిద్ధ కథలలో యువాన్ రాజవంశపు కథ ' ''సర్కిల్ ఆఫ్ చాక్'<nowiki/>'' (చైనీస్:[[wiktionary:灰|灰]][[wiktionary:闌|闌]][[wiktionary:記|記]]), మింగ్ రాజవంశపు కథల సంకలనం ''<nowiki/>'బావో గాంగ్ ఆన్'<nowiki/>'' (చైనీస్:[[wiktionary:包|包]][[wiktionary:案|公案]]), 18వ శతాబ్దపు ''<nowiki/>'డి గాంగ్ ఆన్''' (చైనీస్:[[wiktionary:公|狄公]][[wiktionary:案|案]]) కథల సంకలనం ఉన్నాయి. తరువాత దానిని డచ్ చైనా భాషావేత్త రాబర్ట్ వాన్ గులిక్ ' ''సెలబ్రేటెడ్ కేసెస్ ఆఫ్ జడ్జ్ డీ'గా'' ఆంగ్లంలోకి అనువదించారు, ఆ తర్వాత ఆయన అదే శైలిని, పాత్రలను ఉపయోగించి అసలైన జడ్జ్ డీ సిరీస్‌ను రాశారు. ఈ నవలలలోని కథానాయకుడు/డిటెక్టివ్ సాధారణంగా బావో న్యాయమూర్తి ( బావో క్వింగ్టియన్ ) లేదా డీ న్యాయమూర్తి ( డీ రెన్జీ ) వంటి చారిత్రక వ్యక్తుల ఆధారంగా రూపొందించబడిన ఒక సాంప్రదాయ న్యాయమూర్తి లేదా అలాంటి అధికారిగా ఉండేవారు. చారిత్రక పాత్రలు అంతకు ముందు కాలంలో ( సాంగ్ లేదా [[టాంగ్ రాజవంశం]] వంటివి) జీవించి ఉండవచ్చు, అయినప్పటికీ చాలా కథలు తరువాతి మింగ్ లేదా [[క్వింగు సామ్రాజ్యం|క్వింగ్]] రాజవంశ కాలంలో వ్రాయబడ్డాయి. వాన్ గులిక్ వివరించినట్లుగా ఈ నవలలు పాశ్చాత్య సంప్రదాయం నుండి అనేక అంశాలలో విభిన్నంగా ఉంటాయి: <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/celebratedcaseso00guli/page/1|title=Celebrated Cases of Judge Dee|last=Gulik|first=Van|publisher=Dover Publications|year=1976|isbn=978-0486233376|pages=[https://archive.org/details/celebratedcaseso00guli/page/1 1–237]}}</ref> * డిటెక్టివ్ అనేవాడు స్థానిక న్యాయాధికారి, అతను సాధారణంగా ఒకేసారి అనేక సంబంధం లేని కేసులలో పాలుపంచుకుంటాడు; * కథ ప్రారంభంలోనే నేరస్థుడిని పరిచయం చేసి, అతని నేరం, కారణాలను జాగ్రత్తగా వివరిస్తారు, తద్వారా ఇది ఒక "పజిల్" లా కాకుండా, ఒక విలోమ డిటెక్టివ్ కథగా రూపుదిద్దుకుంటుంది; * ఈ కథలలో అతీంద్రియ అంశం ఉంటుంది, ఇందులో దెయ్యాలు ప్రజలకు వారి మరణం గురించి చెప్పడం, నేరస్థుడిని నిందించడం కూడా చేస్తాయి; * ఆ కథలు తత్వశాస్త్రంలోని విషయాలు, అధికారిక పత్రాల పూర్తి పాఠాలు, ఇంకా మరెన్నో అంశాలతో నిండిపోయి, పెద్ద పుస్తకాలుగా రూపుదిద్దుకున్నాయి;, * నవలల్లో సాధారణంగా వందల సంఖ్యలో పాత్రలు ఉంటాయి, కథలోని వివిధ ప్రధాన పాత్రలతో వారికున్న సంబంధాన్ని వివరిస్తూ వాటన్నింటినీ వర్ణిస్తారు. వాన్ గులిక్ అనువాదం కోసం ''డి గాంగ్ ఆన్‌ను'' ఎంచుకున్నారు, ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో అది పాశ్చాత్య సాహిత్య శైలికి దగ్గరగా ఉంది, చైనాయేతర పాఠకులను ఆకట్టుకునే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది. ప్రాచీన చైనాలో సాహిత్య విచారణలు, యుద్ధాల సమయంలో అనేక గోంగ్ ఆన్ రచనలు కోల్పోయి ఉండవచ్చు లేదా నాశనం చేయబడి ఉండవచ్చు. <ref>{{Cite web|last=Koyama|first=Mark|date=February 11, 2015|title=The Literary Inquisition: The Persecution of Intellectuals and Human Capital Accumulation in China|url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/62103/1/MPRA_paper_62103.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218202726/http://mpra.ub.uni-muenchen.de/62103/1/MPRA_paper_62103.pdf|archive-date=2015-02-18}}</ref> సాంప్రదాయ చైనీస్ సంస్కృతిలో, ఈ ప్రక్రియకు ప్రతిష్ట లేదు, అందువల్ల తత్వశాస్త్రం లేదా కవిత్వ రచనలతో పోలిస్తే దీనిని భద్రపరచడానికి తక్కువ యోగ్యమైనదిగా పరిగణించారు. === తొలి పాశ్చాత్య === [[దస్త్రం:Edgar_Allen_Poe_1898.jpg|thumb| [[ఎడ్గార్ అలన్ పో|ఎడ్గార్ అల్లన్ పో]] (1809–1849)]] పాశ్చాత్య సాహిత్యంలో డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ తొలి ఉదాహరణలలో ఒకటి [[వోల్టెయిర్|వోల్టేర్]] ''జాడిగ్'' (1748), దీనిలో ప్రధాన పాత్ర విశ్లేషణలో ఘనకార్యాలు సాధిస్తుంది. <ref name="Silverman171">{{Citation|last=Silverman|first=Kenneth|title=Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance|url=https://archive.org/details/edgarpoe00kenn/page/171|page=[https://archive.org/details/edgarpoe00kenn/page/171 171]|year=1991|edition=Paperback|place=New York|publisher=Harper Perennial|isbn=978-0-06-092331-0|author-link=Kenneth Silverman}}</ref> విలియం గాడ్విన్ రచించిన ''"థింగ్స్ యాజ్ దే ఆర్; ఆర్, ది అడ్వెంచర్స్ ఆఫ్ కాలేబ్ విలియమ్స్'' " (1794) చట్టం హంతకుడిని రక్షిస్తూ అమాయకులను నాశనం చేస్తుందని చిత్రీకరిస్తుంది. <ref>{{Cite paper|date=1977|title=''1Caleb Williams'' and ''Frankenstein'': First-Person Narratives and "Things as They Are"}}</ref> థామస్ స్కిన్నర్ స్టర్ రాసిన అనామక గ్రంథం ' ''రిచ్‌మండ్, లేదా ఒక బౌ స్ట్రీట్ అధికారి జీవిత కథలు'<nowiki/>'' 1827లో లండన్‌లో ప్రచురించబడింది; స్టీన్ స్టీన్‌సెన్ బ్లిచర్ రాసిన డానిష్ క్రైమ్ కథ ''<nowiki/>'ది రెక్టర్ ఆఫ్ వెయిల్‌బై''' 1829లో వ్రాయబడింది;, మారిట్స్ హాన్సెన్ రాసిన నార్వేజియన్ క్రైమ్ నవల ''<nowiki/>'మోర్డెట్ పా మాస్కిన్‌బైగర్ రూల్ఫ్‌సెన్'' ' ("ఇంజిన్ తయారీదారు రూల్ఫ్‌సెన్ హత్య") డిసెంబర్ 1839లో ప్రచురించబడింది. " దాస్ ఫ్రౌలీన్ వాన్ స్కుడెరి " అనేది 1819లో ETA హాఫ్‌మాన్ రచించిన ఒక చిన్న కథ, దీనిలో మడెమోయిసెల్ డి స్కుడెరి ఒక నగల వ్యాపారి హత్య కేసులో పోలీసులకు అత్యంత ఇష్టమైన అనుమానితురాలి నిర్దోషిత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది. ఈ కథను కొన్నిసార్లు మొదటి డిటెక్టివ్ కథగా, [[ఎడ్గార్ అలన్ పో|ఎడ్గార్ అల్లన్ పో]] " ది మర్డర్స్ ఇన్ ది రూ మోర్గ్ " (1841) పై ప్రత్యక్ష ప్రభావంగా పేర్కొంటారు. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sevenbasicplotsw0000book/page/507|title=The Seven Basic Plots|last=Booker|first=Christopher|publisher=Bloomsbury Academic|year=2004|isbn=978-0826480378|page=[https://archive.org/details/sevenbasicplotsw0000book/page/507 507]}}</ref> పోపై ప్రభావం చూపిన అంశాలలో ఒకటిగా, విలియం ఇవాన్స్ బర్టన్ సెప్టెంబర్ 1837లో ప్రచురించిన 'ది సీక్రెట్ సెల్' అనే చిన్న కథను కూడా సూచిస్తున్నారు. 1839లో బర్టన్ కోసం పనిచేసిన పోకు ఈ కథ తెలిసి ఉండవచ్చని సూచించబడింది. <ref>{{Cite book|title=The Dead Witness: A Connoisseur's Collection of Victorian Detective Stories|last=Sims|first=Michael|publisher=Walker Books|year=2011|isbn=978-0802779182|pages=2–3}}</ref> ఆ కథ, అపహరణకు గురైన ఒక అమ్మాయి రహస్యాన్ని ఛేదించే లండన్ పోలీసు గురించినది. బర్టన్ కల్పిత డిటెక్టివ్, అద్భుతమైన ఊహాశక్తి లేదా మేధస్సుపై కాకుండా, పట్టుదలతో కూడిన క్షేత్ర పరిశోధన, నేర ప్రపంచంపై అవగాహన, రహస్య నిఘా వంటి ఆచరణాత్మక పద్ధతులపై ఆధారపడ్డాడు. " దాస్ ఫ్రౌలీన్ వాన్ స్కుడెరి " అనేది 1819లో ETA హాఫ్‌మాన్ రచించిన ఒక చిన్న కథ, దీనిలో మడెమోయిసెల్ డి స్కుడెరి ఒక నగల వ్యాపారి హత్య కేసులో పోలీసులకు అత్యంత ఇష్టమైన అనుమానితురాలి నిర్దోషిత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది. ఈ కథను కొన్నిసార్లు మొదటి డిటెక్టివ్ కథగా, [[ఎడ్గార్ అలన్ పో|ఎడ్గార్ అల్లన్ పో]] " ది మర్డర్స్ ఇన్ ది రూ మోర్గ్ " (1841) పై ప్రత్యక్ష ప్రభావంగా పేర్కొంటారు. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sevenbasicplotsw0000book/page/507|title=The Seven Basic Plots|last=Booker|first=Christopher|publisher=Bloomsbury Academic|year=2004|isbn=978-0826480378|page=[https://archive.org/details/sevenbasicplotsw0000book/page/507 507]}}</ref> పోపై ప్రభావం చూపిన అంశాలలో ఒకటిగా, విలియం ఇవాన్స్ బర్టన్ సెప్టెంబర్ 1837లో ప్రచురించిన 'ది సీక్రెట్ సెల్' అనే చిన్న కథను కూడా సూచిస్తున్నారు. 1839లో బర్టన్ కోసం పనిచేసిన పోకు ఈ కథ తెలిసి ఉండవచ్చని సూచించబడింది. <ref>{{Cite book|title=The Dead Witness: A Connoisseur's Collection of Victorian Detective Stories|last=Sims|first=Michael|publisher=Walker Books|year=2011|isbn=978-0802779182|pages=2–3}}</ref> ఆ కథ, అపహరణకు గురైన ఒక అమ్మాయి రహస్యాన్ని ఛేదించే లండన్ పోలీసు గురించినది. బర్టన్ కల్పిత డిటెక్టివ్, అద్భుతమైన ఊహాశక్తి లేదా మేధస్సుపై కాకుండా, పట్టుదలతో కూడిన క్షేత్ర పరిశోధన, నేర ప్రపంచంపై అవగాహన, రహస్య నిఘా వంటి ఆచరణాత్మక పద్ధతులపై ఆధారపడ్డాడు. === ఆంగ్ల ప్రక్రియ ప్రారంభం === ఆంగ్ల-భాషా సాహిత్యంలో డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ 1841లో పో రాసిన "ది మర్డర్స్ ఇన్ ది రూ మోర్గ్" ప్రచురణతో ప్రారంభమైందని భావిస్తారు, <ref name="Silverman171">{{Citation|last=Silverman|first=Kenneth|title=Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance|url=https://archive.org/details/edgarpoe00kenn/page/171|page=[https://archive.org/details/edgarpoe00kenn/page/171 171]|year=1991|edition=Paperback|place=New York|publisher=Harper Perennial|isbn=978-0-06-092331-0|author-link=Kenneth Silverman}}</ref> ఇందులో "మొట్టమొదటి కల్పిత డిటెక్టివ్, విచిత్రమైన, తెలివైన సి. అగస్టే డూపిన్ " పాత్ర ఉంది. ఆ పాత్ర మొదట కనిపించినప్పుడు, ''డిటెక్టివ్'' అనే పదం ఇంకా ఆంగ్లంలో వాడుకలోకి రాలేదు; అయితే, ఆ పాత్ర పేరు, "డూపిన్", డ్యూప్ లేదా మోసం అనే ఆంగ్ల పదం నుండి వచ్చింది. <ref>{{Cite web|title=A History of Detective Fiction: Literary Origins|url=http://www.librarypoint.org/detective_fiction_origins|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401033508/http://www.librarypoint.org/detective_fiction_origins|archive-date=2018-04-01|access-date=2018-03-29|website=www.librarypoint.org|language=en}}</ref> పో ఒక "ప్లాట్ ఫార్ములాను రూపొందించాడు, అది కొన్ని మారుతున్న వేరియబుల్స్ మినహా అప్పటి నుండి విజయవంతమైంది." <ref name="NDHB">Kismaric, Carole and Heiferman, Marvin. ''The Mysterious Case of Nancy Drew & The Hardy Boys''. New York: Simon & Schuster, 1998. p. 56. {{ISBN|0-684-84689-6}}</ref> పో, ఆగస్టే డూపిన్ కథలైన " ది మిస్టరీ ఆఫ్ మేరీ రోజెట్ " (1842), " ది పర్లోయిన్డ్ లెటర్ " (1844) లను రచించాడు. పో తన కథలను " [[wiktionary:ratiocination|హేతువాద]] కథలు" అని పేర్కొన్నాడు. <ref name="Silverman171" /> ఇలాంటి కథలలో, కథా వస్తువు ప్రధాన ఉద్దేశ్యం సత్యాన్ని నిర్ధారించడం, సత్యాన్ని పొందే సాధారణ మార్గం అనేది సహజమైన తర్కం, నిశిత పరిశీలన, వివేకవంతమైన అనుమానాలను మిళితం చేసే ఒక సంక్లిష్టమైన, రహస్యమైన ప్రక్రియ. తొలి డిటెక్టివ్ కథలు మొదటి సన్నివేశం నుండి చివరి సన్నివేశం వరకు దర్యాప్తు చేసే కథానాయకుడిని అనుసరించేవి, దీనివల్ల కేసు విప్పడం అనేది భావోద్వేగపరమైన విషయం కాకుండా ఆచరణాత్మకమైనదిగా ఉండేది. <ref name="NDHB" /> "ది మిస్టరీ ఆఫ్ మేరీ రోజెట్" ప్రత్యేకంగా ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఇది నిజ జీవిత మేరీ సిసిలియా రోజర్స్‌కు ఏమి జరిగిందనే దానిపై పో సిద్ధాంతం ఆధారంగా దాదాపు కల్పితం కాని కథనం. విలియం రస్సెల్ (1806–1876) కల్పిత 'పోలీస్ జ్ఞాపకాలు' రాసిన మొదటి ఆంగ్ల రచయితలలో ఒకరు, <ref name="Saunders">{{Cite paper|last=Saunders|first=Samuel|title='To Pry Unnecessarily into Other Men's Secrets': Crime Writing, Private Spaces and the Mid-Victorian Police Memoir}}</ref> 1849, 1852 మధ్య ''ఛాంబర్స్ ఎడిన్‌బర్గ్ జర్నల్‌కు'' ('వాటర్స్' అనే మారుపేరుతో ) క్రమరహిత కథల శ్రేణిని అందించారు. అతని కథల అనధికారిక సంకలనాలు 1852, 1853లో [[న్యూయార్క్|న్యూయార్క్ నగరంలో "]] ''ఒక పోలీసు జ్ఞాపకాలు"'' అనే పేరుతో ప్రచురించబడ్డాయి. <ref name="Circulating">{{Cite web|title=Author Information: William Russell|url=http://www.victorianresearch.org/atcl/show_author.php?aid=2566|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504074135/http://www.victorianresearch.org/atcl/show_author.php?aid=2566|archive-date=4 May 2021|access-date=4 May 2021|website=At the Circulating Library: A database of Victorian fiction}}</ref> తరువాత పన్నెండు కథలను సంకలనం చేసి, ''<nowiki/>'రికాలెక్షన్స్ ఆఫ్ ఎ డిటెక్టివ్ పోలీస్-ఆఫీసర్''' అనే పేరుతో ఒక సంపుటిగా ప్రచురించారు, ఇది 1856లో లండన్‌లో ప్రచురించబడింది <ref name="Bookhunter">{{Cite web|date=4 June 2015|title=Mysterious Waters|url=https://ashrarebooks.com/2015/06/04/mysterious-waters/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504075505/https://ashrarebooks.com/2015/06/04/mysterious-waters/|archive-date=4 May 2021|access-date=4 May 2021|website=The Bookhunter on Safari}}</ref> [[దస్త్రం:Dickens_by_Watkins_1858.png|thumb| [[చార్లెస్ డికెన్స్]] (1812–1870). 1858 నాటి ఫోటో.]] సాహిత్య విమర్శకురాలు కేథరీన్ రాస్ నికర్సన్, పో డూపిన్ కథల తర్వాత, ఆధునిక డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌లో రెండవ అత్యంత పురాతన రచనను 1865 నాటి "VV, or Plots and Counterplots" అనే థ్రిల్లర్‌తో సృష్టించిన ఘనతను లూయిసా మే ఆల్కాట్‌కు ఇచ్చారు. ఆల్కాట్ అజ్ఞాతంగా ప్రచురించిన ఈ చిన్న కథ, తన కాబోయే భార్యను, బంధువును ఒక రహస్యమయమైన మహిళ చంపిందని నిరూపించడానికి ప్రయత్నించే ఒక స్కాటిష్ ఉన్నత వంశీయుడి గురించినది. ఈ కేసులోని డిటెక్టివ్ అయిన ఆంటోయిన్ డ్యూప్రెస్, అగస్టే డ్యూపిన్‌కు ఒక హాస్యానుకరణ. అతను నేరాన్ని పరిష్కరించడం కంటే, ఆ పరిష్కారాన్ని ఒక నాటకీయ పద్ధతిలో వెల్లడించే మార్గాన్ని సిద్ధం చేయడానికే ఎక్కువ ఆసక్తి చూపిస్తాడు. పో స్థాపించిన ప్రక్రియ నియమాలతో ప్రయోగాలు చేసిన అమెరికన్ రచయితలలో చాలామంది మహిళలేనని, వారు గృహ డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ అనే ఒక ఉప-ప్రక్రియను సృష్టించారని, అది అనేక తరాల పాటు వర్ధిల్లిందని రాస్ నికర్సన్ పేర్కొన్నారు. వీటిలో మెట్ట ఫుల్లర్ విక్టర్ రచించిన రెండు డిటెక్టివ్ నవలలు ''ది డెడ్ లెటర్'' (1867), ''ది ఫిగర్ ఎయిట్'' (1869) ఉన్నాయి. <ref name="Nickerson2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HlkUqB7wYpsC|title=The Cambridge Companion to American Crime Fiction|last=Ross Nickerson|first=Catherine|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-13606-8|editor-last=Catherine Ross Nickerson|pages=29–41|chapter=4: Women Writers Before 1960}}</ref> ''ది డెడ్ లెటర్'' అమెరికన్ క్రైమ్ ఫిక్షన్ మొదటి పూర్తి నిడివి రచనగా గుర్తించదగినది. <ref name="pabook">{{Cite web|last=Orso|first=Miranda|year=2002|title=Victor, Metta Victoria Fuller|url=http://pabook.libraries.psu.edu/palitmap/bios/Victor__Metta_Fuller.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515194856/http://pabook.libraries.psu.edu/palitmap/bios/Victor__Metta_Fuller.html|archive-date=2013-05-15|access-date=2013-11-04}}</ref> ఎమిలే గాబోరియో ఫ్రాన్స్‌లో డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ ప్రక్రియకు మార్గదర్శకుడు. ''మాన్సియర్ లెకాక్'' (1868)లో, టైటిల్ పాత్ర మారువేషం వేయడంలో నిపుణుడు, ఇది డిటెక్టివ్‌ల ముఖ్య లక్షణం. ఒక డిటెక్టివ్ ఆధారాల కోసం నేర దృశ్యాన్ని నిశితంగా పరిశీలించిన మొదటి ఉదాహరణ గాబోరియో రచనలలో ఉందని కూడా భావిస్తారు. <ref>{{Cite paper|title=Lynx-Eyed Detectives and Shadow Bandits: Visuality and Eclipse in French Detective Stories and Films before WWI|date=2005}}</ref> హూడూనిట్‌కు మరో తొలి ఉదాహరణ, [[చార్లెస్ డికెన్స్]] రచించిన ''బ్లీక్ హౌస్'' (1853) నవలలోని ఒక ఉపకథ. కుట్రపూరిత న్యాయవాది టల్కింగ్‌హార్న్ ఒక రాత్రి పొద్దుపోయాక తన కార్యాలయంలో హత్య చేయబడతాడు, ఈ నేరాన్ని మెట్రోపాలిటన్ పోలీసు దళానికి చెందిన ఇన్‌స్పెక్టర్ బకెట్ దర్యాప్తు చేస్తాడు. ఆ రాత్రి టల్కింగ్‌హార్న్ కార్యాలయానికి దారితీసే మెట్లపై అనేకమంది వ్యక్తులు కనిపించారు, వారిలో కొందరు మారువేషంలో ఉన్నారు, హంతకుడిని గుర్తించడానికి ఇన్‌స్పెక్టర్ బకెట్ ఈ రహస్యాలను ఛేదించాలి. డికెన్స్ తన మరణ సమయంలో ' ''ది మిస్టరీ ఆఫ్ ఎడ్విన్ డ్రూడ్''' అనే నవలను కూడా అసంపూర్తిగా వదిలిపెట్టాడు. <ref>{{Cite book|title=Dickens, Drood and the Detectives|last=Dubberke|first=Ray|publisher=Todd & Honeywell|year=1989|isbn=978-0899628264}}</ref> హూడూనిట్‌కు మరో తొలి ఉదాహరణ, [[చార్లెస్ డికెన్స్]] రచించిన ''బ్లీక్ హౌస్'' (1853) నవలలోని ఒక ఉపకథ. కుట్రపూరిత న్యాయవాది టల్కింగ్‌హార్న్ ఒక రాత్రి పొద్దుపోయాక తన కార్యాలయంలో హత్య చేయబడతాడు, ఈ నేరాన్ని మెట్రోపాలిటన్ పోలీసు దళానికి చెందిన ఇన్‌స్పెక్టర్ బకెట్ దర్యాప్తు చేస్తాడు. ఆ రాత్రి టల్కింగ్‌హార్న్ కార్యాలయానికి దారితీసే మెట్లపై అనేకమంది వ్యక్తులు కనిపించారు, వారిలో కొందరు మారువేషంలో ఉన్నారు, హంతకుడిని గుర్తించడానికి ఇన్‌స్పెక్టర్ బకెట్ ఈ రహస్యాలను ఛేదించాలి. డికెన్స్ తన మరణ సమయంలో ' ''ది మిస్టరీ ఆఫ్ ఎడ్విన్ డ్రూడ్''' అనే నవలను కూడా అసంపూర్తిగా వదిలిపెట్టాడు. <ref>{{Cite book|title=Dickens, Drood and the Detectives|last=Dubberke|first=Ray|publisher=Todd & Honeywell|year=1989|isbn=978-0899628264}}</ref> [[దస్త్రం:Wilkie-Collins.jpg|thumb| విల్కీ కాలిన్స్ (1824–1889)]] డికెన్స్ శిష్యుడైన విల్కీ కాలిన్స్ (1824–1889)—కొన్నిసార్లు "ఆంగ్ల డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ పితామహుడు" అని పిలువబడేవాడు—మొట్టమొదటి గొప్ప మిస్టరీ నవల అయిన ' ''ది వుమన్ ఇన్ వైట్'ను'' రచించిన ఘనత పొందాడు. [[టి.ఎస్‌. ఎలియట్|టి.ఎస్. ఇలియట్,]] కాలిన్స్ నవల ''[[ది మూన్‌స్టోన్|<nowiki/>'ది మూన్‌స్టోన్'<nowiki/>]]'' (1868)ను "పో కాకుండా కాలిన్స్ కనుగొన్న శైలిలో... ఆధునిక ఆంగ్ల డిటెక్టివ్ నవలలలో మొదటిది, పొడవైనది, ఉత్తమమైనది" అని పిలిచారు, <ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to the Victorian Novel|last=David|first=Deirdre|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-0521182157|page=179}}</ref>, డోరతీ ఎల్. సేయర్స్ దీనిని "బహుశా ఇప్పటివరకు వ్రాయబడిన అత్యుత్తమ డిటెక్టివ్ కథ" అని పిలిచారు. 20వ శతాబ్దపు డిటెక్టివ్ కథల అనేక క్లాసిక్ లక్షణాలను ఈ ప్రక్రియలో నెలకొల్పిన అనేక ఆలోచనలు ''<nowiki/>'ది మూన్‌స్టోన్'లో'' ఉన్నాయి: * ఇంగ్లీష్ దేశపు ఇంటి దోపిడీ * ఒక " [[wiktionary:inside job|లోపలి కుట్ర]] " * తప్పుదారి పట్టించే అంశాలు * ప్రఖ్యాత, నైపుణ్యం గల, వృత్తిపరమైన పరిశోధకుడు * చేతకాని స్థానిక పోలీసు * డిటెక్టివ్ విచారణలు * పెద్ద సంఖ్యలో తప్పుడు అనుమానితులు * "అత్యంత అనుమానితుడు" * ప్రాథమిక " లాక్డ్ రూమ్ " హత్య * నేర పునర్నిర్మాణం * కథలో చివరి మలుపు [[దస్త్రం:Conan_doyle.jpg|thumb| [[ఆర్థర్ కోనన్ డోయల్]] (1859–1930)]] సాధారణంగా ''<nowiki/>'ది మూన్‌స్టోన్''' మొదటి డిటెక్టివ్ నవలగా పరిగణించబడినప్పటికీ, ఆ గౌరవానికి ఇతర పోటీదారులు కూడా ఉన్నారు. చాలా మంది విమర్శకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, "చార్లెస్ ఫెలిక్స్" అనే మారుపేరుతో (తరువాత చార్లెస్ వారెన్ ఆడమ్స్‌గా గుర్తించబడ్డాడు <ref name="collins" /> ) వ్రాసిన, అంతగా తెలియని ''నాటింగ్ హిల్ మిస్టరీ'' (1862–63), దీనికంటే చాలా సంవత్సరాల ముందు వచ్చింది, ఈ శైలిని నిర్వచించే పద్ధతులను మొదట ఉపయోగించింది. <ref>{{Cite book|title=Bloody Murder: From the Detective Story to the Crime Novel: A History|last=Symons|first=Julian|publisher=Penguin Books Ltd|year=1974|isbn=978-0140037944|page=51}}</ref> సాహిత్య విమర్శకులు క్రిస్ విల్లిస్, కేట్ వాట్సన్, [[మేరీ ఎలిజబెత్ బ్రాడన్]] మొదటి పుస్తకమైన, అంతకంటే ముందు వచ్చిన ''<nowiki/>'ది ట్రైల్ ఆఫ్ ది సెర్పెంట్'' ' (1861) ను మొదటి బ్రిటిష్ డిటెక్టివ్ నవలగా పరిగణిస్తారు. <ref name="Watson">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6ZQrQAx7BvgC|title=Women Writing Crime Fiction, 1860–1880: Fourteen American, British and Australian Authors|last=Watson|first=Kate|date=2012|publisher=McFarland & Company, Inc.|isbn=978-0-7864-6782-2|location=Jefferson, North Carolina|page=46}}</ref> " ''ది ట్రైల్ ఆఫ్ ది సెర్పెంట్'' "లో మిస్టర్ పీటర్స్ అనే ఒక వినూత్నమైన డిటెక్టివ్ పాత్ర ఉంది, అతను నిమ్న వర్గానికి చెందినవాడు, మూగవాడు, మొదట్లో రచన, దాని పాత్రలచే తిరస్కరించబడతాడు. <ref name="Watson" /> బ్రాడన్ తరువాతి, బాగా గుర్తుండిపోయే రచన, ''అరోరా ఫ్లాయిడ్'' (1863 నవల రూపంలో ముద్రించబడింది, కానీ 1862–63లో ధారావాహికగా ప్రచురించబడింది <ref>{{Cite web|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Broadview Press: "Aurora Floyd"|url=https://www.broadviewpress.com/product.php?productid=95|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228121521/https://www.broadviewpress.com/product.php?productid=95|archive-date=28 February 2014|access-date=27 February 2014|website=www.broadviewpress.com|publisher=Broadview Press}}</ref> ), లో కూడా స్కాట్లాండ్ యార్డ్‌కు చెందిన డిటెక్టివ్ గ్రిమ్‌స్టోన్ అనే ఆకట్టుకునే డిటెక్టివ్ పాత్ర ఉంది. ఎడ్వర్డ్ బ్రిస్‌బార్, యూజీన్ నస్ రచించిన ''లియోనార్డ్'' అనుసరణ అయిన టామ్ టేలర్ మెలొడ్రామా ''ది టికెట్-ఆఫ్-లీవ్ మ్యాన్'', <ref>"The Ticket-of-Leave Man" in ''Dictionary Central'' http://www.dictionarycentral.com/definition/the-ticket-of-leave-man.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212084002/http://www.dictionarycentral.com/definition/the-ticket-of-leave-man.html|date=2013-12-12}} . Accessed 2013.12.10.</ref> 1863లో హాక్‌షా అనే డిటెక్టివ్‌ను పరిచయం చేస్తూ వచ్చింది. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, ఆంగ్ల భాషలో డిటెక్టివ్ నవలను మొదట ఎవరు రాశారో నిర్ధారించడం కష్టం, ఎందుకంటే వివిధ రచయితలు ఏకకాలంలో ఈ ఇతివృత్తాన్ని అన్వేషిస్తూ వచ్చారు. [[అన్నా కాథరిన్ గ్రీన్|అన్నా కాతరిన్ గ్రీన్]], తన 1878 తొలి రచన ''<nowiki/>'ది లీవెన్‌వర్త్ కేస్'' అండ్ అదర్ వర్క్స్' ద్వారా మధ్యతరగతి పాఠకులలో ఈ శైలిని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు, ఈ శైలిని దాని క్లాసిక్ రూపంలోకి తీసుకురావడానికి సహాయపడటంతో పాటు సిరీస్ డిటెక్టివ్ భావనను కూడా అభివృద్ధి చేశారు. <ref name="Nickerson2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HlkUqB7wYpsC|title=The Cambridge Companion to American Crime Fiction|last=Ross Nickerson|first=Catherine|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-13606-8|editor-last=Catherine Ross Nickerson|pages=29–41|chapter=4: Women Writers Before 1960}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://infoweb.newsbank.com/iw-search/we/InfoWeb?p_product=AWNB&p_theme=aggregated5&p_action=doc&p_docid=0FB5F01E4F4C41D5&p_docnum=2&p_queryname=1|title=Secret to longevity? Elementary, for Holmes while the Master happily tends bees in the Sussex countryside, his fans each January 6 fete him on his birthday|last=Grondahl|first=Paul|date=January 15, 1995|work=[[Times Union (Albany)|The Times Union]]|access-date=January 8, 2013|publisher=[[George Randolph Hearst III]]|location=Colonie, New York}}</ref> 1887లో, [[ఆర్థర్ కోనన్ డోయల్]], బహుశా కల్పిత డిటెక్టివ్‌లందరిలోకెల్లా అత్యంత ప్రసిద్ధుడైన [[షెర్లాక్ హోమ్స్|షెర్లాక్ హోమ్స్‌ను]] సృష్టించాడు. షెర్లాక్ హోమ్స్ మొదటి కల్పిత డిటెక్టివ్ కానప్పటికీ (అతను పో డూపిన్, గాబోరియో లెకాక్‌లచే ప్రభావితుడయ్యాడు), అతని పేరు ఆ పాత్రకు పర్యాయపదంగా మారింది. కోనన్ డోయల్, తాను ఎడిన్‌బరో రాయల్ ఇన్ఫర్మరీలో క్లర్క్‌గా పనిచేసిన డాక్టర్ జోసెఫ్ బెల్ నుండి హోమ్స్ పాత్ర ప్రేరణ పొందిందని పేర్కొన్నాడు. హోమ్స్ లాగే, బెల్ కూడా అతి చిన్న పరిశీలనల నుండి పెద్ద నిర్ధారణలకు రావడంలో ప్రసిద్ధి చెందాడు. <ref>{{Citation|last=Lycett|first=Andrew|title=The Man Who Created Sherlock Holmes: The Life and Times of Sir Arthur Conan Doyle|url=https://archive.org/details/manwhocreatedshe00lyce/page/53|pages=[https://archive.org/details/manwhocreatedshe00lyce/page/53 53–54, 190]|year=2007|publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-7523-1}}</ref> 221B బేకర్ స్ట్రీట్‌లో నివసించే, లండన్‌కు చెందిన ఒక ప్రతిభావంతుడైన "కన్సల్టింగ్ డిటెక్టివ్" అయిన హోమ్స్, తన మేధో పరాక్రమానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు, క్లిష్టమైన కేసులను పరిష్కరించడానికి సూక్ష్మ [[పరిశీలన]], తార్కిక విశ్లేషణ, [[నేర పరిశోధనా శాస్త్రం|ఫోరెన్సిక్]] నైపుణ్యాలను నేర్పుగా ఉపయోగించడంలో పేరుగాంచాడు. కోనన్ డోయల్ హోమ్స్‌ను ప్రధాన పాత్రగా చేసి నాలుగు [[నవలా సాహిత్యము|నవలలు]], యాభై ఆరు [[తెలుగు కథ|చిన్న కథలు]] రాశారు. వాటిలో నాలుగు కథలు మినహా మిగిలినవన్నీ హోమ్స్ స్నేహితుడు, సహాయకుడు, జీవితచరిత్రకారుడైన డాక్టర్ జాన్ హెచ్. వాట్సన్ ద్వారానే చెప్పబడ్డాయి. lxyfxrotj4yx4qhkv2ul3ngns9nq8qi 4936887 4936886 2026-08-17T10:59:52Z Pranayraj1985 29393 4936887 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Sidney_Paget_-_The_Boscombe_Valley_Mystery_02.jpg|thumb| 1891 నాటి " ది బాస్కోంబ్ వ్యాలీ మిస్టరీ " కథలోని ఒక చిత్రణలో, కన్సల్టింగ్ డిటెక్టివ్ [[షెర్లాక్ హోమ్స్]] ఒక అనుమానితుడి బూట్లను పరిశీలిస్తున్నాడు.]] '''డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్''' అనేది క్రైమ్ ఫిక్షన్, మిస్టరీ ఫిక్షన్ ఒక ఉపవర్గం. ఇందులో ఒక పరిశోధకుడు లేదా డిటెక్టివ్ —వృత్తిపరమైనా, ఔత్సాహికుడైనా లేదా పదవీ విరమణ చేసినవారైనా—తరచుగా [[హత్య|హత్య వంటి]] ఒక నేరాన్ని దర్యాప్తు చేస్తారు. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం మధ్యలో ఊహాత్మక కల్పన, ఇతర శైలి కల్పనలతో పాటుగా డిటెక్టివ్ శైలి కూడా ప్రారంభమైంది, ముఖ్యంగా నవలలలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందింది. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/victoriantalesof00coxm|title=Victorian Tales of Mystery and Detection: An Oxford Anthology|last=Michael|first=Cox|publisher=Oxford University Press|year=1992|isbn=978-0192123084}}</ref> డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌లోని అత్యంత ప్రసిద్ధ కథానాయకులలో కొందరు సి. అగస్టే డూపిన్, [[షెర్లాక్ హోమ్స్]], కోగోరో అకేచి, మిస్ మార్పుల్, హెర్క్యుల్ పోయిరోట్ . ది హార్డీ బాయ్స్, నాన్సీ డ్రూ, ది బాక్స్‌కార్ చిల్డ్రన్ వంటి పాత్రలతో కూడిన బాలల కథలు కూడా అనేక దశాబ్దాలుగా ముద్రణలో కొనసాగుతున్నాయి. == చరిత్ర == === ప్రాచీనం === ఆర్.హెచ్. ఫైఫర్ వంటి కొంతమంది పండితులు, కొన్ని ప్రాచీన, మతపరమైన గ్రంథాలు, తదనంతరం డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ అని పిలవబడే వాటితో సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నాయని సూచించారు. పాత నిబంధనలోని సుసన్నా, పెద్దల కథలో ( [[ప్రొటెస్టంటు|ప్రొటెస్టంట్]] [[బైబిల్]] ఈ కథను అపోక్రిఫాలో భాగంగా పేర్కొంటుంది), దానియేలు ఇద్దరు సాక్షులను ప్రశ్నించినప్పుడు వారు చెప్పిన వృత్తాంతం విచ్ఛిన్నమవుతుంది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, రచయిత జూలియన్ సైమన్స్ "బైబిల్, హెరోడోటస్‌లో పరిశోధన శకలాల కోసం వెతికే వారు కేవలం చిక్కుముడుల కోసమే చూస్తున్నారు" అని, ఈ చిక్కుముడులు డిటెక్టివ్ కథలు కావని వాదించారు. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/crimefiction00scag_758|title=Crime Fiction (The New Critical Idiom)|last=Scaggs|first=John|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415318259|page=[https://archive.org/details/crimefiction00scag_758/page/n8 8]|url-access=limited}}</ref> === ప్రారంభ అరబిక్ === ''[[అలీఫ్ లైలా|వెయ్యిన్నొక్క రాత్రులు]]'' ఆధునిక డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌కు నాంది పలికిన తొలి డిటెక్టివ్ కథలలో కొన్నింటిని కలిగి ఉన్నాయి. <ref name="Gerhardi">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f88UAAAAIAAJ&pg=PA169|title=The Art of Story-Telling|last=Gerhardi|first=Mia I.|date=1963|publisher=[[Brill Publishers|Brill Archive]]|pages=169–170}}</ref> డిటెక్టివ్ కథకు తెలిసిన అత్యంత పురాతన ఉదాహరణ " మూడు ఆపిల్ పండ్లు ", ఇది ''[[అలీఫ్ లైలా|వెయ్యిన్నొక్క రాత్రులు]]'' ( ''అరేబియన్ నైట్స్'' ) లో షెహెరాజాద్ చెప్పిన కథలలో ఒకటి. ఈ కథలో, ఒక జాలరి టైగ్రిస్ నది ఒడ్డున తాళం వేసి ఉన్న ఒక బరువైన పెట్టెను కనుగొని, దానిని అబ్బాసిద్ ఖలీఫా అయిన [[హారూన్ రషీద్|హారూన్ అల్-రషీద్‌కు]] అమ్ముతాడు. హరూన్ ఆ పెట్టెను పగలగొట్టి చూడగా, ముక్కలుగా నరికివేయబడిన ఒక యువతి మృతదేహం అతనికి కనబడుతుంది. అప్పుడు హారూన్ తన వజీర్ అయిన జాఫర్ ఇబ్న్ యహ్యాను మూడు రోజుల్లోగా ఆ నేరాన్ని పరిష్కరించి, హంతకుడిని కనుగొనమని, అలా చేయడంలో విఫలమైతే మరణశిక్ష విధిస్తానని ఆదేశించాడు. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|pages=86–91|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> కథ సాగేకొద్దీ వచ్చే అనేక కథా మలుపుల ద్వారా ఉత్కంఠ ఏర్పడుతుంది. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|pages=93, 95, 97|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> ఈ లక్షణాలతో దీనిని డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ కు ఒక నమూనాగా పరిగణించవచ్చు. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|page=91|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> ఆధునిక డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌లో రివర్స్ క్రోనాలజీ వాడకాన్ని ఇది ముందుగానే ఊహించింది, దీనిలో కథ ఒక నేరంతో ప్రారంభమై, గతాన్ని క్రమంగా పునర్నిర్మించడం ద్వారా చూపిస్తుంది. <ref name="Gerhardi" /> జాఫర్ ("ది త్రీ ఆపిల్స్"), [[షెర్లాక్ హోమ్స్]], హెర్క్యుల్ పొయిరోట్ వంటి తర్వాతి కల్పిత డిటెక్టివ్‌ల మధ్య ఉన్న ప్రధాన వ్యత్యాసం ఏమిటంటే, జాఫర్‌కు కేసును పరిష్కరించాలనే కోరిక ఉండదు. హంతకుడే తన నేరాన్ని ఒప్పుకోవడంతో, ఆ మిస్టరీ వీడింది. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|pages=91–92|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> దీని ఫలితంగా జాఫర్‌కు మరో పని అప్పగించబడుతుంది, దాని ప్రకారం అతను మూడు రోజుల్లోగా హత్యకు ప్రేరేపించిన దోషిని కనుగొనాలి, లేకపోతే అతనికి మరణశిక్ష విధించబడుతుంది. గడువులోగా నిందితుడిని పట్టుకోవడంలో జాఫర్ మళ్ళీ విఫలమవుతాడు, కానీ యాదృచ్ఛికంగా అతనికి ఒక కీలకమైన వస్తువు దొరుకుతుంది. చివరికి, అతను తన మరణశిక్షను తప్పించుకోవడానికి తర్కం ద్వారా కేసును పరిష్కరించగలుగుతాడు. <ref>{{Citation|last=Pinault|first=David|title=Story-Telling Techniques in the Arabian Nights|pages=96–97|year=1992|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09530-4}}</ref> మరోవైపు, 'ది మర్చంట్ అండ్ ది థీఫ్', 'అలీ ఖ్వాజా' అనే మరో రెండు ''అరేబియన్ నైట్స్'' కథలలో, తొలితరం కల్పిత డిటెక్టివ్‌లలో ఇద్దరు ఉన్నారు. వీరు ప్రేక్షకులకు తెలిసిన ఒక నేరస్థుడిని పట్టుకోవడానికి లేదా దోషిగా నిర్ధారించడానికి ఆధారాలను కనుగొని, సాక్ష్యాలను సమర్పిస్తారు. ఈ కథలు సాధారణ కాలక్రమానుసారంగా సాగుతాయి, నేరస్థుడు కూడా ప్రేక్షకులకు ముందే తెలిసి ఉంటాడు. రెండోది పతాక సన్నివేశంలో, టైటిల్‌లోని డిటెక్టివ్ కథానాయకుడు అలీ ఖ్వాజా కోర్టులో నిపుణులైన సాక్షుల నుండి సాక్ష్యాలను సమర్పిస్తాడు. <ref name="Gerhardi" /> === తొలి చైనీస్ === గోంగాన్ ఫిక్షన్ ([[:zh:公案小说|公案小说]], అక్షరాలా: "ప్రజా న్యాయస్థానం కేసు రికార్డులు") అనేది చైనీస్ డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌లోని ఒక తొలితరం ప్రక్రియ. కొన్ని ప్రసిద్ధ కథలలో యువాన్ రాజవంశపు కథ ' ''సర్కిల్ ఆఫ్ చాక్'<nowiki/>'' (చైనీస్:[[wiktionary:灰|灰]][[wiktionary:闌|闌]][[wiktionary:記|記]]), మింగ్ రాజవంశపు కథల సంకలనం ''<nowiki/>'బావో గాంగ్ ఆన్'<nowiki/>'' (చైనీస్:[[wiktionary:包|包]][[wiktionary:案|公案]]), 18వ శతాబ్దపు ''<nowiki/>'డి గాంగ్ ఆన్''' (చైనీస్:[[wiktionary:公|狄公]][[wiktionary:案|案]]) కథల సంకలనం ఉన్నాయి. తరువాత దానిని డచ్ చైనా భాషావేత్త రాబర్ట్ వాన్ గులిక్ ' ''సెలబ్రేటెడ్ కేసెస్ ఆఫ్ జడ్జ్ డీ'గా'' ఆంగ్లంలోకి అనువదించారు, ఆ తర్వాత ఆయన అదే శైలిని, పాత్రలను ఉపయోగించి అసలైన జడ్జ్ డీ సిరీస్‌ను రాశారు. ఈ నవలలలోని కథానాయకుడు/డిటెక్టివ్ సాధారణంగా బావో న్యాయమూర్తి ( బావో క్వింగ్టియన్ ) లేదా డీ న్యాయమూర్తి ( డీ రెన్జీ ) వంటి చారిత్రక వ్యక్తుల ఆధారంగా రూపొందించబడిన ఒక సాంప్రదాయ న్యాయమూర్తి లేదా అలాంటి అధికారిగా ఉండేవారు. చారిత్రక పాత్రలు అంతకు ముందు కాలంలో ( సాంగ్ లేదా [[టాంగ్ రాజవంశం]] వంటివి) జీవించి ఉండవచ్చు, అయినప్పటికీ చాలా కథలు తరువాతి మింగ్ లేదా [[క్వింగు సామ్రాజ్యం|క్వింగ్]] రాజవంశ కాలంలో వ్రాయబడ్డాయి. వాన్ గులిక్ వివరించినట్లుగా ఈ నవలలు పాశ్చాత్య సంప్రదాయం నుండి అనేక అంశాలలో విభిన్నంగా ఉంటాయి: <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/celebratedcaseso00guli/page/1|title=Celebrated Cases of Judge Dee|last=Gulik|first=Van|publisher=Dover Publications|year=1976|isbn=978-0486233376|pages=[https://archive.org/details/celebratedcaseso00guli/page/1 1–237]}}</ref> * డిటెక్టివ్ అనేవాడు స్థానిక న్యాయాధికారి, అతను సాధారణంగా ఒకేసారి అనేక సంబంధం లేని కేసులలో పాలుపంచుకుంటాడు; * కథ ప్రారంభంలోనే నేరస్థుడిని పరిచయం చేసి, అతని నేరం, కారణాలను జాగ్రత్తగా వివరిస్తారు, తద్వారా ఇది ఒక "పజిల్" లా కాకుండా, ఒక విలోమ డిటెక్టివ్ కథగా రూపుదిద్దుకుంటుంది; * ఈ కథలలో అతీంద్రియ అంశం ఉంటుంది, ఇందులో దెయ్యాలు ప్రజలకు వారి మరణం గురించి చెప్పడం, నేరస్థుడిని నిందించడం కూడా చేస్తాయి; * ఆ కథలు తత్వశాస్త్రంలోని విషయాలు, అధికారిక పత్రాల పూర్తి పాఠాలు, ఇంకా మరెన్నో అంశాలతో నిండిపోయి, పెద్ద పుస్తకాలుగా రూపుదిద్దుకున్నాయి;, * నవలల్లో సాధారణంగా వందల సంఖ్యలో పాత్రలు ఉంటాయి, కథలోని వివిధ ప్రధాన పాత్రలతో వారికున్న సంబంధాన్ని వివరిస్తూ వాటన్నింటినీ వర్ణిస్తారు. వాన్ గులిక్ అనువాదం కోసం ''డి గాంగ్ ఆన్‌ను'' ఎంచుకున్నారు, ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో అది పాశ్చాత్య సాహిత్య శైలికి దగ్గరగా ఉంది, చైనాయేతర పాఠకులను ఆకట్టుకునే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది. ప్రాచీన చైనాలో సాహిత్య విచారణలు, యుద్ధాల సమయంలో అనేక గోంగ్ ఆన్ రచనలు కోల్పోయి ఉండవచ్చు లేదా నాశనం చేయబడి ఉండవచ్చు. <ref>{{Cite web|last=Koyama|first=Mark|date=February 11, 2015|title=The Literary Inquisition: The Persecution of Intellectuals and Human Capital Accumulation in China|url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/62103/1/MPRA_paper_62103.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218202726/http://mpra.ub.uni-muenchen.de/62103/1/MPRA_paper_62103.pdf|archive-date=2015-02-18}}</ref> సాంప్రదాయ చైనీస్ సంస్కృతిలో, ఈ ప్రక్రియకు ప్రతిష్ట లేదు, అందువల్ల తత్వశాస్త్రం లేదా కవిత్వ రచనలతో పోలిస్తే దీనిని భద్రపరచడానికి తక్కువ యోగ్యమైనదిగా పరిగణించారు. === తొలి పాశ్చాత్య === [[దస్త్రం:Edgar_Allen_Poe_1898.jpg|thumb| [[ఎడ్గార్ అలన్ పో|ఎడ్గార్ అల్లన్ పో]] (1809–1849)]] పాశ్చాత్య సాహిత్యంలో డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ తొలి ఉదాహరణలలో ఒకటి [[వోల్టెయిర్|వోల్టేర్]] ''జాడిగ్'' (1748), దీనిలో ప్రధాన పాత్ర విశ్లేషణలో ఘనకార్యాలు సాధిస్తుంది. <ref name="Silverman171">{{Citation|last=Silverman|first=Kenneth|title=Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance|url=https://archive.org/details/edgarpoe00kenn/page/171|page=[https://archive.org/details/edgarpoe00kenn/page/171 171]|year=1991|edition=Paperback|place=New York|publisher=Harper Perennial|isbn=978-0-06-092331-0|author-link=Kenneth Silverman}}</ref> విలియం గాడ్విన్ రచించిన ''"థింగ్స్ యాజ్ దే ఆర్; ఆర్, ది అడ్వెంచర్స్ ఆఫ్ కాలేబ్ విలియమ్స్'' " (1794) చట్టం హంతకుడిని రక్షిస్తూ అమాయకులను నాశనం చేస్తుందని చిత్రీకరిస్తుంది. <ref>{{Cite paper|date=1977|title=''1Caleb Williams'' and ''Frankenstein'': First-Person Narratives and "Things as They Are"}}</ref> థామస్ స్కిన్నర్ స్టర్ రాసిన అనామక గ్రంథం ' ''రిచ్‌మండ్, లేదా ఒక బౌ స్ట్రీట్ అధికారి జీవిత కథలు'<nowiki/>'' 1827లో లండన్‌లో ప్రచురించబడింది; స్టీన్ స్టీన్‌సెన్ బ్లిచర్ రాసిన డానిష్ క్రైమ్ కథ ''<nowiki/>'ది రెక్టర్ ఆఫ్ వెయిల్‌బై''' 1829లో వ్రాయబడింది;, మారిట్స్ హాన్సెన్ రాసిన నార్వేజియన్ క్రైమ్ నవల ''<nowiki/>'మోర్డెట్ పా మాస్కిన్‌బైగర్ రూల్ఫ్‌సెన్'' ' ("ఇంజిన్ తయారీదారు రూల్ఫ్‌సెన్ హత్య") డిసెంబర్ 1839లో ప్రచురించబడింది. " దాస్ ఫ్రౌలీన్ వాన్ స్కుడెరి " అనేది 1819లో ETA హాఫ్‌మాన్ రచించిన ఒక చిన్న కథ, దీనిలో మడెమోయిసెల్ డి స్కుడెరి ఒక నగల వ్యాపారి హత్య కేసులో పోలీసులకు అత్యంత ఇష్టమైన అనుమానితురాలి నిర్దోషిత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది. ఈ కథను కొన్నిసార్లు మొదటి డిటెక్టివ్ కథగా, [[ఎడ్గార్ అలన్ పో|ఎడ్గార్ అల్లన్ పో]] " ది మర్డర్స్ ఇన్ ది రూ మోర్గ్ " (1841) పై ప్రత్యక్ష ప్రభావంగా పేర్కొంటారు. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sevenbasicplotsw0000book/page/507|title=The Seven Basic Plots|last=Booker|first=Christopher|publisher=Bloomsbury Academic|year=2004|isbn=978-0826480378|page=[https://archive.org/details/sevenbasicplotsw0000book/page/507 507]}}</ref> పోపై ప్రభావం చూపిన అంశాలలో ఒకటిగా, విలియం ఇవాన్స్ బర్టన్ సెప్టెంబర్ 1837లో ప్రచురించిన 'ది సీక్రెట్ సెల్' అనే చిన్న కథను కూడా సూచిస్తున్నారు. 1839లో బర్టన్ కోసం పనిచేసిన పోకు ఈ కథ తెలిసి ఉండవచ్చని సూచించబడింది. <ref>{{Cite book|title=The Dead Witness: A Connoisseur's Collection of Victorian Detective Stories|last=Sims|first=Michael|publisher=Walker Books|year=2011|isbn=978-0802779182|pages=2–3}}</ref> ఆ కథ, అపహరణకు గురైన ఒక అమ్మాయి రహస్యాన్ని ఛేదించే లండన్ పోలీసు గురించినది. బర్టన్ కల్పిత డిటెక్టివ్, అద్భుతమైన ఊహాశక్తి లేదా మేధస్సుపై కాకుండా, పట్టుదలతో కూడిన క్షేత్ర పరిశోధన, నేర ప్రపంచంపై అవగాహన, రహస్య నిఘా వంటి ఆచరణాత్మక పద్ధతులపై ఆధారపడ్డాడు. " దాస్ ఫ్రౌలీన్ వాన్ స్కుడెరి " అనేది 1819లో ETA హాఫ్‌మాన్ రచించిన ఒక చిన్న కథ, దీనిలో మడెమోయిసెల్ డి స్కుడెరి ఒక నగల వ్యాపారి హత్య కేసులో పోలీసులకు అత్యంత ఇష్టమైన అనుమానితురాలి నిర్దోషిత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది. ఈ కథను కొన్నిసార్లు మొదటి డిటెక్టివ్ కథగా, [[ఎడ్గార్ అలన్ పో|ఎడ్గార్ అల్లన్ పో]] " ది మర్డర్స్ ఇన్ ది రూ మోర్గ్ " (1841) పై ప్రత్యక్ష ప్రభావంగా పేర్కొంటారు. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sevenbasicplotsw0000book/page/507|title=The Seven Basic Plots|last=Booker|first=Christopher|publisher=Bloomsbury Academic|year=2004|isbn=978-0826480378|page=[https://archive.org/details/sevenbasicplotsw0000book/page/507 507]}}</ref> పోపై ప్రభావం చూపిన అంశాలలో ఒకటిగా, విలియం ఇవాన్స్ బర్టన్ సెప్టెంబర్ 1837లో ప్రచురించిన 'ది సీక్రెట్ సెల్' అనే చిన్న కథను కూడా సూచిస్తున్నారు. 1839లో బర్టన్ కోసం పనిచేసిన పోకు ఈ కథ తెలిసి ఉండవచ్చని సూచించబడింది. <ref>{{Cite book|title=The Dead Witness: A Connoisseur's Collection of Victorian Detective Stories|last=Sims|first=Michael|publisher=Walker Books|year=2011|isbn=978-0802779182|pages=2–3}}</ref> ఆ కథ, అపహరణకు గురైన ఒక అమ్మాయి రహస్యాన్ని ఛేదించే లండన్ పోలీసు గురించినది. బర్టన్ కల్పిత డిటెక్టివ్, అద్భుతమైన ఊహాశక్తి లేదా మేధస్సుపై కాకుండా, పట్టుదలతో కూడిన క్షేత్ర పరిశోధన, నేర ప్రపంచంపై అవగాహన, రహస్య నిఘా వంటి ఆచరణాత్మక పద్ధతులపై ఆధారపడ్డాడు. === ఆంగ్ల ప్రక్రియ ప్రారంభం === ఆంగ్ల-భాషా సాహిత్యంలో డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ 1841లో పో రాసిన "ది మర్డర్స్ ఇన్ ది రూ మోర్గ్" ప్రచురణతో ప్రారంభమైందని భావిస్తారు, <ref name="Silverman171">{{Citation|last=Silverman|first=Kenneth|title=Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance|url=https://archive.org/details/edgarpoe00kenn/page/171|page=[https://archive.org/details/edgarpoe00kenn/page/171 171]|year=1991|edition=Paperback|place=New York|publisher=Harper Perennial|isbn=978-0-06-092331-0|author-link=Kenneth Silverman}}</ref> ఇందులో "మొట్టమొదటి కల్పిత డిటెక్టివ్, విచిత్రమైన, తెలివైన సి. అగస్టే డూపిన్ " పాత్ర ఉంది. ఆ పాత్ర మొదట కనిపించినప్పుడు, ''డిటెక్టివ్'' అనే పదం ఇంకా ఆంగ్లంలో వాడుకలోకి రాలేదు; అయితే, ఆ పాత్ర పేరు, "డూపిన్", డ్యూప్ లేదా మోసం అనే ఆంగ్ల పదం నుండి వచ్చింది. <ref>{{Cite web|title=A History of Detective Fiction: Literary Origins|url=http://www.librarypoint.org/detective_fiction_origins|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401033508/http://www.librarypoint.org/detective_fiction_origins|archive-date=2018-04-01|access-date=2018-03-29|website=www.librarypoint.org|language=en}}</ref> పో ఒక "ప్లాట్ ఫార్ములాను రూపొందించాడు, అది కొన్ని మారుతున్న వేరియబుల్స్ మినహా అప్పటి నుండి విజయవంతమైంది." <ref name="NDHB">Kismaric, Carole and Heiferman, Marvin. ''The Mysterious Case of Nancy Drew & The Hardy Boys''. New York: Simon & Schuster, 1998. p. 56. {{ISBN|0-684-84689-6}}</ref> పో, ఆగస్టే డూపిన్ కథలైన " ది మిస్టరీ ఆఫ్ మేరీ రోజెట్ " (1842), " ది పర్లోయిన్డ్ లెటర్ " (1844) లను రచించాడు. పో తన కథలను " [[wiktionary:ratiocination|హేతువాద]] కథలు" అని పేర్కొన్నాడు. <ref name="Silverman171" /> ఇలాంటి కథలలో, కథా వస్తువు ప్రధాన ఉద్దేశ్యం సత్యాన్ని నిర్ధారించడం, సత్యాన్ని పొందే సాధారణ మార్గం అనేది సహజమైన తర్కం, నిశిత పరిశీలన, వివేకవంతమైన అనుమానాలను మిళితం చేసే ఒక సంక్లిష్టమైన, రహస్యమైన ప్రక్రియ. తొలి డిటెక్టివ్ కథలు మొదటి సన్నివేశం నుండి చివరి సన్నివేశం వరకు దర్యాప్తు చేసే కథానాయకుడిని అనుసరించేవి, దీనివల్ల కేసు విప్పడం అనేది భావోద్వేగపరమైన విషయం కాకుండా ఆచరణాత్మకమైనదిగా ఉండేది. <ref name="NDHB" /> "ది మిస్టరీ ఆఫ్ మేరీ రోజెట్" ప్రత్యేకంగా ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఇది నిజ జీవిత మేరీ సిసిలియా రోజర్స్‌కు ఏమి జరిగిందనే దానిపై పో సిద్ధాంతం ఆధారంగా దాదాపు కల్పితం కాని కథనం. విలియం రస్సెల్ (1806–1876) కల్పిత 'పోలీస్ జ్ఞాపకాలు' రాసిన మొదటి ఆంగ్ల రచయితలలో ఒకరు, <ref name="Saunders">{{Cite paper|last=Saunders|first=Samuel|title='To Pry Unnecessarily into Other Men's Secrets': Crime Writing, Private Spaces and the Mid-Victorian Police Memoir}}</ref> 1849, 1852 మధ్య ''ఛాంబర్స్ ఎడిన్‌బర్గ్ జర్నల్‌కు'' ('వాటర్స్' అనే మారుపేరుతో ) క్రమరహిత కథల శ్రేణిని అందించారు. అతని కథల అనధికారిక సంకలనాలు 1852, 1853లో [[న్యూయార్క్|న్యూయార్క్ నగరంలో "]] ''ఒక పోలీసు జ్ఞాపకాలు"'' అనే పేరుతో ప్రచురించబడ్డాయి. <ref name="Circulating">{{Cite web|title=Author Information: William Russell|url=http://www.victorianresearch.org/atcl/show_author.php?aid=2566|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504074135/http://www.victorianresearch.org/atcl/show_author.php?aid=2566|archive-date=4 May 2021|access-date=4 May 2021|website=At the Circulating Library: A database of Victorian fiction}}</ref> తరువాత పన్నెండు కథలను సంకలనం చేసి, ''<nowiki/>'రికాలెక్షన్స్ ఆఫ్ ఎ డిటెక్టివ్ పోలీస్-ఆఫీసర్''' అనే పేరుతో ఒక సంపుటిగా ప్రచురించారు, ఇది 1856లో లండన్‌లో ప్రచురించబడింది <ref name="Bookhunter">{{Cite web|date=4 June 2015|title=Mysterious Waters|url=https://ashrarebooks.com/2015/06/04/mysterious-waters/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504075505/https://ashrarebooks.com/2015/06/04/mysterious-waters/|archive-date=4 May 2021|access-date=4 May 2021|website=The Bookhunter on Safari}}</ref>[[దస్త్రం:Dickens_by_Watkins_1858.png|thumb| [[చార్లెస్ డికెన్స్]] (1812–1870). 1858 నాటి ఫోటో.]] సాహిత్య విమర్శకురాలు కేథరీన్ రాస్ నికర్సన్, పో డూపిన్ కథల తర్వాత, ఆధునిక డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్‌లో రెండవ అత్యంత పురాతన రచనను 1865 నాటి "VV, or Plots and Counterplots" అనే థ్రిల్లర్‌తో సృష్టించిన ఘనతను లూయిసా మే ఆల్కాట్‌కు ఇచ్చారు. ఆల్కాట్ అజ్ఞాతంగా ప్రచురించిన ఈ చిన్న కథ, తన కాబోయే భార్యను, బంధువును ఒక రహస్యమయమైన మహిళ చంపిందని నిరూపించడానికి ప్రయత్నించే ఒక స్కాటిష్ ఉన్నత వంశీయుడి గురించినది. ఈ కేసులోని డిటెక్టివ్ అయిన ఆంటోయిన్ డ్యూప్రెస్, అగస్టే డ్యూపిన్‌కు ఒక హాస్యానుకరణ. అతను నేరాన్ని పరిష్కరించడం కంటే, ఆ పరిష్కారాన్ని ఒక నాటకీయ పద్ధతిలో వెల్లడించే మార్గాన్ని సిద్ధం చేయడానికే ఎక్కువ ఆసక్తి చూపిస్తాడు. పో స్థాపించిన ప్రక్రియ నియమాలతో ప్రయోగాలు చేసిన అమెరికన్ రచయితలలో చాలామంది మహిళలేనని, వారు గృహ డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ అనే ఒక ఉప-ప్రక్రియను సృష్టించారని, అది అనేక తరాల పాటు వర్ధిల్లిందని రాస్ నికర్సన్ పేర్కొన్నారు. వీటిలో మెట్ట ఫుల్లర్ విక్టర్ రచించిన రెండు డిటెక్టివ్ నవలలు ''ది డెడ్ లెటర్'' (1867), ''ది ఫిగర్ ఎయిట్'' (1869) ఉన్నాయి. <ref name="Nickerson2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HlkUqB7wYpsC|title=The Cambridge Companion to American Crime Fiction|last=Ross Nickerson|first=Catherine|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-13606-8|editor-last=Catherine Ross Nickerson|pages=29–41|chapter=4: Women Writers Before 1960}}</ref> ''ది డెడ్ లెటర్'' అమెరికన్ క్రైమ్ ఫిక్షన్ మొదటి పూర్తి నిడివి రచనగా గుర్తించదగినది. <ref name="pabook">{{Cite web|last=Orso|first=Miranda|year=2002|title=Victor, Metta Victoria Fuller|url=http://pabook.libraries.psu.edu/palitmap/bios/Victor__Metta_Fuller.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515194856/http://pabook.libraries.psu.edu/palitmap/bios/Victor__Metta_Fuller.html|archive-date=2013-05-15|access-date=2013-11-04}}</ref> ఎమిలే గాబోరియో ఫ్రాన్స్‌లో డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ ప్రక్రియకు మార్గదర్శకుడు. ''మాన్సియర్ లెకాక్'' (1868)లో, టైటిల్ పాత్ర మారువేషం వేయడంలో నిపుణుడు, ఇది డిటెక్టివ్‌ల ముఖ్య లక్షణం. ఒక డిటెక్టివ్ ఆధారాల కోసం నేర దృశ్యాన్ని నిశితంగా పరిశీలించిన మొదటి ఉదాహరణ గాబోరియో రచనలలో ఉందని కూడా భావిస్తారు. <ref>{{Cite paper|title=Lynx-Eyed Detectives and Shadow Bandits: Visuality and Eclipse in French Detective Stories and Films before WWI|date=2005}}</ref> హూడూనిట్‌కు మరో తొలి ఉదాహరణ, [[చార్లెస్ డికెన్స్]] రచించిన ''బ్లీక్ హౌస్'' (1853) నవలలోని ఒక ఉపకథ. కుట్రపూరిత న్యాయవాది టల్కింగ్‌హార్న్ ఒక రాత్రి పొద్దుపోయాక తన కార్యాలయంలో హత్య చేయబడతాడు, ఈ నేరాన్ని మెట్రోపాలిటన్ పోలీసు దళానికి చెందిన ఇన్‌స్పెక్టర్ బకెట్ దర్యాప్తు చేస్తాడు. ఆ రాత్రి టల్కింగ్‌హార్న్ కార్యాలయానికి దారితీసే మెట్లపై అనేకమంది వ్యక్తులు కనిపించారు, వారిలో కొందరు మారువేషంలో ఉన్నారు, హంతకుడిని గుర్తించడానికి ఇన్‌స్పెక్టర్ బకెట్ ఈ రహస్యాలను ఛేదించాలి. డికెన్స్ తన మరణ సమయంలో ' ''ది మిస్టరీ ఆఫ్ ఎడ్విన్ డ్రూడ్''' అనే నవలను కూడా అసంపూర్తిగా వదిలిపెట్టాడు. <ref>{{Cite book|title=Dickens, Drood and the Detectives|last=Dubberke|first=Ray|publisher=Todd & Honeywell|year=1989|isbn=978-0899628264}}</ref> హూడూనిట్‌కు మరో తొలి ఉదాహరణ, [[చార్లెస్ డికెన్స్]] రచించిన ''బ్లీక్ హౌస్'' (1853) నవలలోని ఒక ఉపకథ. కుట్రపూరిత న్యాయవాది టల్కింగ్‌హార్న్ ఒక రాత్రి పొద్దుపోయాక తన కార్యాలయంలో హత్య చేయబడతాడు, ఈ నేరాన్ని మెట్రోపాలిటన్ పోలీసు దళానికి చెందిన ఇన్‌స్పెక్టర్ బకెట్ దర్యాప్తు చేస్తాడు. ఆ రాత్రి టల్కింగ్‌హార్న్ కార్యాలయానికి దారితీసే మెట్లపై అనేకమంది వ్యక్తులు కనిపించారు, వారిలో కొందరు మారువేషంలో ఉన్నారు, హంతకుడిని గుర్తించడానికి ఇన్‌స్పెక్టర్ బకెట్ ఈ రహస్యాలను ఛేదించాలి. డికెన్స్ తన మరణ సమయంలో ' ''ది మిస్టరీ ఆఫ్ ఎడ్విన్ డ్రూడ్''' అనే నవలను కూడా అసంపూర్తిగా వదిలిపెట్టాడు. <ref>{{Cite book|title=Dickens, Drood and the Detectives|last=Dubberke|first=Ray|publisher=Todd & Honeywell|year=1989|isbn=978-0899628264}}</ref> [[దస్త్రం:Wilkie-Collins.jpg|thumb| విల్కీ కాలిన్స్ (1824–1889)]] డికెన్స్ శిష్యుడైన విల్కీ కాలిన్స్ (1824–1889)—కొన్నిసార్లు "ఆంగ్ల డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ పితామహుడు" అని పిలువబడేవాడు—మొట్టమొదటి గొప్ప మిస్టరీ నవల అయిన ' ''ది వుమన్ ఇన్ వైట్'ను'' రచించిన ఘనత పొందాడు. [[టి.ఎస్‌. ఎలియట్|టి.ఎస్. ఇలియట్,]] కాలిన్స్ నవల ''[[ది మూన్‌స్టోన్|<nowiki/>'ది మూన్‌స్టోన్'<nowiki/>]]'' (1868)ను "పో కాకుండా కాలిన్స్ కనుగొన్న శైలిలో... ఆధునిక ఆంగ్ల డిటెక్టివ్ నవలలలో మొదటిది, పొడవైనది, ఉత్తమమైనది" అని పిలిచారు, <ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to the Victorian Novel|last=David|first=Deirdre|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-0521182157|page=179}}</ref>, డోరతీ ఎల్. సేయర్స్ దీనిని "బహుశా ఇప్పటివరకు వ్రాయబడిన అత్యుత్తమ డిటెక్టివ్ కథ" అని పిలిచారు. 20వ శతాబ్దపు డిటెక్టివ్ కథల అనేక క్లాసిక్ లక్షణాలను ఈ ప్రక్రియలో నెలకొల్పిన అనేక ఆలోచనలు ''<nowiki/>'ది మూన్‌స్టోన్'లో'' ఉన్నాయి: * ఇంగ్లీష్ దేశపు ఇంటి దోపిడీ * ఒక " [[wiktionary:inside job|లోపలి కుట్ర]] " * తప్పుదారి పట్టించే అంశాలు * ప్రఖ్యాత, నైపుణ్యం గల, వృత్తిపరమైన పరిశోధకుడు * చేతకాని స్థానిక పోలీసు * డిటెక్టివ్ విచారణలు * పెద్ద సంఖ్యలో తప్పుడు అనుమానితులు * "అత్యంత అనుమానితుడు" * ప్రాథమిక " లాక్డ్ రూమ్ " హత్య * నేర పునర్నిర్మాణం * కథలో చివరి మలుపు [[దస్త్రం:Conan_doyle.jpg|thumb| [[ఆర్థర్ కోనన్ డోయల్]] (1859–1930)]] సాధారణంగా ''<nowiki/>'ది మూన్‌స్టోన్''' మొదటి డిటెక్టివ్ నవలగా పరిగణించబడినప్పటికీ, ఆ గౌరవానికి ఇతర పోటీదారులు కూడా ఉన్నారు. చాలా మంది విమర్శకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, "చార్లెస్ ఫెలిక్స్" అనే మారుపేరుతో (తరువాత చార్లెస్ వారెన్ ఆడమ్స్‌గా గుర్తించబడ్డాడు <ref name="collins" /> ) వ్రాసిన, అంతగా తెలియని ''నాటింగ్ హిల్ మిస్టరీ'' (1862–63), దీనికంటే చాలా సంవత్సరాల ముందు వచ్చింది, ఈ శైలిని నిర్వచించే పద్ధతులను మొదట ఉపయోగించింది. <ref>{{Cite book|title=Bloody Murder: From the Detective Story to the Crime Novel: A History|last=Symons|first=Julian|publisher=Penguin Books Ltd|year=1974|isbn=978-0140037944|page=51}}</ref> సాహిత్య విమర్శకులు క్రిస్ విల్లిస్, కేట్ వాట్సన్, [[మేరీ ఎలిజబెత్ బ్రాడన్]] మొదటి పుస్తకమైన, అంతకంటే ముందు వచ్చిన ''<nowiki/>'ది ట్రైల్ ఆఫ్ ది సెర్పెంట్'' ' (1861) ను మొదటి బ్రిటిష్ డిటెక్టివ్ నవలగా పరిగణిస్తారు. <ref name="Watson">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6ZQrQAx7BvgC|title=Women Writing Crime Fiction, 1860–1880: Fourteen American, British and Australian Authors|last=Watson|first=Kate|date=2012|publisher=McFarland & Company, Inc.|isbn=978-0-7864-6782-2|location=Jefferson, North Carolina|page=46}}</ref> " ''ది ట్రైల్ ఆఫ్ ది సెర్పెంట్'' "లో మిస్టర్ పీటర్స్ అనే ఒక వినూత్నమైన డిటెక్టివ్ పాత్ర ఉంది, అతను నిమ్న వర్గానికి చెందినవాడు, మూగవాడు, మొదట్లో రచన, దాని పాత్రలచే తిరస్కరించబడతాడు. <ref name="Watson" /> బ్రాడన్ తరువాతి, బాగా గుర్తుండిపోయే రచన, ''అరోరా ఫ్లాయిడ్'' (1863 నవల రూపంలో ముద్రించబడింది, కానీ 1862–63లో ధారావాహికగా ప్రచురించబడింది <ref>{{Cite web|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Broadview Press: "Aurora Floyd"|url=https://www.broadviewpress.com/product.php?productid=95|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228121521/https://www.broadviewpress.com/product.php?productid=95|archive-date=28 February 2014|access-date=27 February 2014|website=www.broadviewpress.com|publisher=Broadview Press}}</ref> ), లో కూడా స్కాట్లాండ్ యార్డ్‌కు చెందిన డిటెక్టివ్ గ్రిమ్‌స్టోన్ అనే ఆకట్టుకునే డిటెక్టివ్ పాత్ర ఉంది. ఎడ్వర్డ్ బ్రిస్‌బార్, యూజీన్ నస్ రచించిన ''లియోనార్డ్'' అనుసరణ అయిన టామ్ టేలర్ మెలొడ్రామా ''ది టికెట్-ఆఫ్-లీవ్ మ్యాన్'', <ref>"The Ticket-of-Leave Man" in ''Dictionary Central'' http://www.dictionarycentral.com/definition/the-ticket-of-leave-man.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212084002/http://www.dictionarycentral.com/definition/the-ticket-of-leave-man.html|date=2013-12-12}} . Accessed 2013.12.10.</ref> 1863లో హాక్‌షా అనే డిటెక్టివ్‌ను పరిచయం చేస్తూ వచ్చింది. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, ఆంగ్ల భాషలో డిటెక్టివ్ నవలను మొదట ఎవరు రాశారో నిర్ధారించడం కష్టం, ఎందుకంటే వివిధ రచయితలు ఏకకాలంలో ఈ ఇతివృత్తాన్ని అన్వేషిస్తూ వచ్చారు. [[అన్నా కాథరిన్ గ్రీన్|అన్నా కాతరిన్ గ్రీన్]], తన 1878 తొలి రచన ''<nowiki/>'ది లీవెన్‌వర్త్ కేస్'' అండ్ అదర్ వర్క్స్' ద్వారా మధ్యతరగతి పాఠకులలో ఈ శైలిని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు, ఈ శైలిని దాని క్లాసిక్ రూపంలోకి తీసుకురావడానికి సహాయపడటంతో పాటు సిరీస్ డిటెక్టివ్ భావనను కూడా అభివృద్ధి చేశారు. <ref name="Nickerson2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HlkUqB7wYpsC|title=The Cambridge Companion to American Crime Fiction|last=Ross Nickerson|first=Catherine|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-13606-8|editor-last=Catherine Ross Nickerson|pages=29–41|chapter=4: Women Writers Before 1960}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://infoweb.newsbank.com/iw-search/we/InfoWeb?p_product=AWNB&p_theme=aggregated5&p_action=doc&p_docid=0FB5F01E4F4C41D5&p_docnum=2&p_queryname=1|title=Secret to longevity? Elementary, for Holmes while the Master happily tends bees in the Sussex countryside, his fans each January 6 fete him on his birthday|last=Grondahl|first=Paul|date=January 15, 1995|work=[[Times Union (Albany)|The Times Union]]|access-date=January 8, 2013|publisher=[[George Randolph Hearst III]]|location=Colonie, New York}}</ref> 1887లో, [[ఆర్థర్ కోనన్ డోయల్]], బహుశా కల్పిత డిటెక్టివ్‌లందరిలోకెల్లా అత్యంత ప్రసిద్ధుడైన [[షెర్లాక్ హోమ్స్|షెర్లాక్ హోమ్స్‌ను]] సృష్టించాడు. షెర్లాక్ హోమ్స్ మొదటి కల్పిత డిటెక్టివ్ కానప్పటికీ (అతను పో డూపిన్, గాబోరియో లెకాక్‌లచే ప్రభావితుడయ్యాడు), అతని పేరు ఆ పాత్రకు పర్యాయపదంగా మారింది. కోనన్ డోయల్, తాను ఎడిన్‌బరో రాయల్ ఇన్ఫర్మరీలో క్లర్క్‌గా పనిచేసిన డాక్టర్ జోసెఫ్ బెల్ నుండి హోమ్స్ పాత్ర ప్రేరణ పొందిందని పేర్కొన్నాడు. హోమ్స్ లాగే, బెల్ కూడా అతి చిన్న పరిశీలనల నుండి పెద్ద నిర్ధారణలకు రావడంలో ప్రసిద్ధి చెందాడు. <ref>{{Citation|last=Lycett|first=Andrew|title=The Man Who Created Sherlock Holmes: The Life and Times of Sir Arthur Conan Doyle|url=https://archive.org/details/manwhocreatedshe00lyce/page/53|pages=[https://archive.org/details/manwhocreatedshe00lyce/page/53 53–54, 190]|year=2007|publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-7523-1}}</ref> 221B బేకర్ స్ట్రీట్‌లో నివసించే, లండన్‌కు చెందిన ఒక ప్రతిభావంతుడైన "కన్సల్టింగ్ డిటెక్టివ్" అయిన హోమ్స్, తన మేధో పరాక్రమానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు, క్లిష్టమైన కేసులను పరిష్కరించడానికి సూక్ష్మ [[పరిశీలన]], తార్కిక విశ్లేషణ, [[నేర పరిశోధనా శాస్త్రం|ఫోరెన్సిక్]] నైపుణ్యాలను నేర్పుగా ఉపయోగించడంలో పేరుగాంచాడు. కోనన్ డోయల్ హోమ్స్‌ను ప్రధాన పాత్రగా చేసి నాలుగు [[నవలా సాహిత్యము|నవలలు]], యాభై ఆరు [[తెలుగు కథ|చిన్న కథలు]] రాశారు. వాటిలో నాలుగు కథలు మినహా మిగిలినవన్నీ హోమ్స్ స్నేహితుడు, సహాయకుడు, జీవితచరిత్రకారుడైన డాక్టర్ జాన్ హెచ్. వాట్సన్ ద్వారానే చెప్పబడ్డాయి. == మూలాలు == {{Reflist}}<references /> [[వర్గం:సాహిత్యం]] [[వర్గం:సాహిత్య ప్రక్రియలు]] mgrbxy5i2cjn3dra1x5wta76jikiqyh జానర్ ఫిక్షన్ 0 506983 4936889 2026-08-17T11:04:19Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1363443817|Genre fiction]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4936889 wikitext text/x-wiki పుస్తక వ్యాపారంలో, '''జానర్ ఫిక్షన్''', దీనిని '''ఫార్ములా ఫిక్షన్''' <ref name=":0">{{Cite book|title=The Bedford Introduction to Literature: Reading, Thinking, Writing|last=Meyer|first=Michael|publisher=[[Bedford]]|year=2008|isbn=978-0-312-47200-9|edition=8th|location=Boston|pages=23–25}}</ref> లేదా '''కమర్షియల్ ఫిక్షన్''' అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది ఒక నిర్దిష్ట [[సాహిత్య ప్రక్రియ|సాహిత్య శైలికి]] సరిపోయే ఉద్దేశ్యంతో వ్రాయబడిన [[ఫిక్షన్|కల్పిత రచనలను]] కలిగి ఉంటుంది, తద్వారా ఆ శైలితో ఇప్పటికే పరిచయం ఉన్న పాఠకులను, అభిమానులను ఆకర్షిస్తుంది. <ref>{{Cite web|last=French|first=Christy Tillery|title=Literary Fiction vs Genre Fiction|url=http://www.authorsden.com/visit/viewArticle.asp?id=18884|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020114032/http://www.authorsden.com/visit/viewArticle.asp?id=18884|archive-date=20 October 2011|access-date=10 April 2013|website=AuthorsDen}}</ref> ఈ లేబుల్స్ సాధారణంగా ఈ రకమైన కల్పన పాత్రల అభివృద్ధి, తాత్విక ఇతివృత్తాలు లేదా కళాత్మక లోతు కంటే కథాంశం, వినోదానికి ఎక్కువ విలువ ఇస్తుందని సూచిస్తాయి.<ref name="Girolimon2">Girolimon, Mars. [https://www.snhu.edu/about-us/newsroom/liberal-arts/types-of-genres "Types of Genres: A Literary Guide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250404201137/https://www.snhu.edu/about-us/newsroom/liberal-arts/types-of-genres|date=2025-04-04}}, [[Southern New Hampshire University]], 11 December 2023. Retrieved 3 September 2024.</ref> ఇది జానర్ ఫిక్షన్‌ను లిటరరీ ఫిక్షన్ నుండి వేరు చేస్తుంది. ప్రసిద్ధ శైలులలో క్రైమ్, ఫాంటసీ, రొమాన్స్, [[సైన్స్ ఫిక్షన్]], హారర్—అలాగే వెస్ట్రన్, స్ఫూర్తిదాయక, చారిత్రక కల్పనలు ఉన్నాయి. స్లిప్‌స్ట్రీమ్ కొన్నిసార్లు జానర్, నాన్-జానర్ ఫిక్షన్ మధ్యలో ఉన్నట్లు భావిస్తారు.<ref>{{Cite book|title=The Science Fiction Handbook|last1=Butler|first1=Andrew M.|last2=Daley|first2=Christopher|last3=Duncan|first3=Roby|last4=Filtness|first4=Emma|last5=Higgins|first5=David M.|last6=Hubble|first6=Nick|last7=Langer|first7=Jessica|last8=Mousoutzanis|first8=Aris|last9=Norman|first9=Joseph|collaboration=Contributors|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|year=2013|isbn=978-1-4411-7096-5|editor-last=Hubble|editor-first=Nick|series=Literature and Culture Handbooks|location=New York|pages=132|author-link=Andrew M. Butler|editor-last2=Mousoutzanis|editor-first2=Aris}}</ref> == శైలి, కల్పనా సాహిత్యం మార్కెటింగ్ == ప్రచురణ రంగంలో "కేటగిరీ ఫిక్షన్" అనే పదాన్ని తరచుగా జానర్ ఫిక్షన్‌కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగిస్తారు.  ఈ వర్గాలు ఒక పుస్తకాల దుకాణంలోని కల్పనా సాహిత్యం విభాగంలో ఉండే వెస్ట్రన్ లేదా మిస్టరీ వంటి సుపరిచితమైన షెల్ఫ్ శీర్షికలుగా పనిచేస్తాయి. సాహిత్య కల్పనగా వర్గీకరించబడిన కొంతమంది రచయితలు మారుపేర్లతో జానర్ నవలలు రాశారు, మరికొందరు సాహిత్య కల్పనలో జానర్ అంశాలను ఉపయోగించారని వాదించబడింది. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2010/feb/14/crime-fiction-merritt-sj-parris|title=Forget 'serious' novels, I've turned to a life of crime|last=Merritt|first=Stephanie|date=14 February 2010|work=The Guardian|access-date=11 April 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008115828/http://www.theguardian.com/books/2010/feb/14/crime-fiction-merritt-sj-parris|archive-date=8 October 2014|location=London}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/04/20/books/review/Stasio-t.html?pagewanted=print&_r=0|title=Next Victim|last=Stasio|first=Marilyn|date=20 April 2008|work=The New York Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006192320/http://www.nytimes.com/2008/04/20/books/review/Stasio-t.html?pagewanted=print&_r=0|archive-date=6 October 2014}}</ref> 2007లో అమెరికా పుస్తక విపణిలో శృంగార కల్పనల వాటా సుమారుగా 1.375 బిలియన్ డాలర్లుగా అంచనా వేయబడింది. మతం/స్ఫూర్తిదాయక సాహిత్యం 819 మిలియన్ డాలర్లతో, సైన్స్ ఫిక్షన్/ఫాంటసీ 700 మిలియన్ డాలర్లతో, మిస్టరీ 650 మిలియన్ డాలర్లతో, క్లాసిక్ సాహిత్య కల్పన 466 మిలియన్ డాలర్లతో తర్వాతి స్థానాల్లో నిలిచాయి. <ref>{{Cite web|title=Romance Literature Statistics: Overview|url=http://www.rwanational.org/cs/the_romance_genre/romance_literature_statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223085813/http://www.rwanational.org/cs/the_romance_genre/romance_literature_statistics|archive-date=2007-12-23|website=Romance Writers of America}}</ref> == ప్రక్రియల చరిత్ర == శైలి అనేది ప్రాచీన గ్రీకు సాహిత్యం కోసం ఒక వర్గీకరణ వ్యవస్థగా ప్రారంభమైంది. [[కవిత్వం|పద్యం]], గద్యం, [[డ్రామా|నాటకం]] కథాంశానికి సంబంధించిన నిర్దిష్టమైన, ప్రణాళికాబద్ధమైన శైలులను కలిగి ఉండేవి. ప్రక్రియలలో కవిత్వంలో ఇతిహాసం, నాటకాలలో విషాదం, హాస్యం ఉన్నాయి. తరువాతి కాలంలో వీరగాథలు, [[ఒపెరా]], గద్య సాహిత్యం వంటి ఇతర ప్రక్రియలు అభివృద్ధి చెందాయి. [[నవలా సాహిత్యము|నవలను]] తరచుగా ఆధునిక ప్రక్రియగా చూసినప్పటికీ – ఇయాన్ వాట్, ''<nowiki/>'ది రైజ్ ఆఫ్ ది నవల''' (1957)లో నవల మొదట 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉనికిలోకి వచ్చిందని సూచిస్తున్నారు <ref name="Obituary">{{Cite web|title=Literary critic Ian Watt dies after a long illness|url=http://news.stanford.edu/pr/99/991217watt.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206090051/https://news.stanford.edu/pr/99/991217watt.html|archive-date=6 December 2020|access-date=8 August 2015|website=Stanford News Service}}</ref> – దీనిని శాస్త్రీయ గ్రీస్, రోమ్ కాలం నుండి "సుమారు రెండు వేల సంవత్సరాల నిరంతర, సమగ్ర చరిత్ర"ను కలిగి ఉన్నట్లు కూడా వర్ణించారు. 'రొమాన్స్' అనేది దగ్గరి సంబంధం ఉన్న ఒక సుదీర్ఘ గద్య కథనం. వాల్టర్ స్కాట్ దీనిని "గద్యంలో లేదా పద్యంలో ఒక కల్పిత కథనం; దీని ఆసక్తి అద్భుతమైన, అసాధారణ సంఘటనలపై ఆధారపడి ఉంటుంది" అని నిర్వచించారు, అయితే నవలలో "సంఘటనలు సాధారణ మానవ సంఘటనల క్రమానికి, ఆధునిక సమాజ స్థితికి అనుగుణంగా ఉంటాయి". అయితే, స్కాట్ చారిత్రక శృంగార నవలలు, ఎమిలీ బ్రోంటె ''వుథరింగ్ హైట్స్'' , హెర్మన్ మెల్విల్ ''మోబి-డిక్'' <ref>[https://www.theguardian.com/books/2014/jan/13/100-best-novels-observer-moby-dick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210082825/https://www.theguardian.com/books/2014/jan/13/100-best-novels-observer-moby-dick|date=2017-02-10}} Robert McCrum, "The Hundred best novels: Moby Dick", ''The Observer'', Sunday 12 January 2014.</ref> తో సహా అనేక శృంగార నవలలను కూడా తరచుగా నవలలు అని పిలుస్తారు, స్కాట్ శృంగారాన్ని "సంబంధిత పదం"గా వర్ణించాడు. ఇక్కడ నిర్వచించిన రొమాన్స్‌ను, జానర్ ఫిక్షన్ లవ్ రొమాన్స్ లేదా రొమాన్స్ నవలతో గందరగోళపడకూడదు. ఇతర యూరోపియన్ భాషలు రొమాన్స్, నవల మధ్య తేడాను గుర్తించవు: "ఒక నవల ''le roman'', ''der Roman'', ''il romanzo'' ." పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో నవల (దాని "రొమాన్స్" వెర్షన్) వివిధ ఉపజాతుల నుండి జానర్ ఫిక్షన్ అభివృద్ధి చెందింది, ఇరవయ్యవ శతాబ్దంలో ఫిక్షన్ మాస్-మార్కెటింగ్ పెరుగుదలతో పాటు: ఇందులో గోతిక్ నవల, ఫాంటసీ, [[సైన్స్ ఫిక్షన్]], అడ్వెంచర్ నవల, చారిత్రక రొమాన్స్, డిటెక్టివ్ నవల ఉన్నాయి. కొంతమంది పండితులు 18వ, 19వ శతాబ్దాల సాహిత్య కల్పనలో శృంగార నవలల శైలికి పూర్వగాములను చూస్తారు, ఇందులో శామ్యూల్ రిచర్డ్‌సన్ భావోద్వేగ నవల ''పామెలా, లేదా వర్చ్యూ రివార్డెడ్'' (1740), [[జేన్ ఆస్టిన్|జేన్ ఆస్టెన్]] ''ప్రైడ్ అండ్ ప్రెజుడిస్'' (1813) వంటి నవలలు ఉన్నాయి. సాహిత్య కల్పనతో పోలిస్తే జానర్ కల్పనకు కళాత్మక విలువ తక్కువగా ఉంటుందని విమర్శకులు తరచుగా భావించేవారు, కానీ ఈ సరిహద్దులను చెరిపేసే కల్పనల పెరుగుదల, విశ్వవిద్యాలయాలలో జానర్ కల్పనపై తీవ్రమైన అధ్యయనం తరువాత ఈ అభిప్రాయం సవాలు చేయబడింది. <ref>{{Cite paper|date=2010|url=https://www.jstor.org/stable/23416317}}</ref> == ప్రిక్రియలు == సమకాలీన ప్రచురణ రంగంలో ఉపయోగించే కొన్ని ప్రధాన ప్రక్రియలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: === నేరం === క్రైమ్ ఫిక్షన్ అనేది [[నేరం|నేరాలు]], వాటిని గుర్తించడం, నేరస్థులు, వారి ఉద్దేశ్యాలను కల్పితంగా చిత్రీకరించే ఒక సాహిత్య ప్రక్రియ . దీనిని సాధారణంగా ప్రధాన స్రవంతి కల్పన, చారిత్రక కల్పన లేదా [[సైన్స్ ఫిక్షన్|విజ్ఞాన కల్పన]] వంటి ఇతర ప్రక్రియల నుండి వేరుగా గుర్తిస్తారు, కానీ ఆ సరిహద్దులు అస్పష్టంగా ఉంటాయి. క్రైమ్ ఫిక్షన్‌లో డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ (హూడూనిట్ వంటివి), కోర్ట్‌రూమ్ డ్రామా, హార్డ్-బాయిల్డ్ ఫిక్షన్, మిస్టరీ ఫిక్షన్, లీగల్ థ్రిల్లర్‌లతో సహా అనేక ఉపశైలులు ఉన్నాయి. <ref>{{Cite paper|url=http://search.informit.com.au/documentSummary;dn=990082541924074;res=IELAPA|title=May I Suggest Murder?: An Overview of Crime Fiction for Readers' Advisory Services Staff}}</ref> ఉత్కంఠ, రహస్యం ఈ జానర్‌కు కీలకమైన అంశాలు. === ఫాంటసీ === ఫాంటసీ అనేది ఒక కాల్పనిక [[ఫిక్షన్|సాహిత్య]] ప్రక్రియ, దీనిలో మాయాజాలం లేదా ఇతర అతీంద్రియ అంశాలను ప్రధాన కథాంశంగా, ఇతివృత్తంగా లేదా నేపథ్యంగా ఉపయోగిస్తారు. ఈ శైలిలోని అనేక రచనలు మాయాజాలం, మాయా జీవులు సర్వసాధారణంగా ఉండే ఊహా ప్రపంచాలలో జరుగుతాయి. ఫాంటసీ సాధారణంగా [[సైన్స్ ఫిక్షన్]], హారర్ శైలుల నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఇది వరుసగా శాస్త్రీయ, భయానక ఇతివృత్తాలకు దూరంగా ఉంటుందని భావిస్తారు. అయినప్పటికీ, ఈ మూడింటి మధ్య చాలా సారూప్యతలు ఉన్నాయి, ఇవన్నీ ఊహాత్మక కల్పన (స్పెక్యులేటివ్ ఫిక్షన్) ఉపశైలులే. ఫాంటసీ రచనలు తరచుగా మధ్యయుగ నేపథ్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి. === శృంగారం === [[దస్త్రం:Mills_&_Boon_books,_W.H._Smith,_Enfield.jpg|thumb| శృంగార నవలలు]] శృంగార నవల లేదా "రొమాంటిక్ నవల" ప్రధానంగా ఇద్దరి మధ్య ఉన్న సంబంధం, శృంగార ప్రేమపై దృష్టి పెడుతుంది. ప్రజలకు, "భావోద్వేగపరంగా సంతృప్తికరమైన, ఆశాజనకమైన ముగింపు" కలిగి ఉండాలి. <ref name="rwadefn">{{Cite web|title=The Romance Genre Overview|url=http://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=578|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015185110/http://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=578|archive-date=October 15, 2014|access-date=November 26, 2013|publisher=[[Romance Writers of America]]}}</ref> శృంగార నవలలో ఫాంటసీ, చారిత్రక, [[సైన్స్ ఫిక్షన్]], స్వలింగ ప్రేమ కథలు, అతీంద్రియ కథలు వంటి అనేక ఉపవిభాగాలు ఉన్నాయి. ''రొమాన్స్ రైటర్స్ ఆఫ్ అమెరికా'' {{'s}} ప్రకారం, <ref>{{Cite web|title=The Romance Genre: Romance Reader Statistics|url=https://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=582|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806015653/https://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=582|archive-date=6 August 2013|publisher=Romance Writers of America}}</ref> అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన ఉపశైలులు రొమాంటిక్ సస్పెన్స్, కాంటెంపరరీ రొమాన్స్, హిస్టారికల్ రొమాన్స్, ఎరోటిక్ రొమాన్స్, పారానార్మల్ రొమాన్స్, యంగ్ అడల్ట్ రొమాన్స్. శృంగార నవలను సాహిత్య రూపంగా శృంగారంతో గందరగోళపడకూడదు, దీనిని వాల్టర్ స్కాట్ "గద్యంలో లేదా పద్యంలో ఒక కల్పిత కథనం; దీని ఆసక్తి అద్భుతమైన, అసాధారణమైన సంఘటనలపై ఆధారపడి ఉంటుంది" అని నిర్వచించారు. * ఇతర: స్ఫూర్తిదాయక ప్రేమకథలు, మహిళా సాహిత్యం, కేటగిరీ ప్రేమకథలు, మహిళల కల్పనా సాహిత్యం . === సైన్స్ ఫిక్షన్ === సైన్స్ ఫిక్షన్ అనేది భవిష్యత్ విజ్ఞాన శాస్త్రం, [[సాంకేతిక విజ్ఞానం|సాంకేతికత]], అంతరిక్ష ప్రయాణం, కాల ప్రయాణం, కాంతి వేగం కంటే వేగవంతమైన ప్రయాణం, సమాంతర విశ్వాలు, [[గ్రహాంతర వాసులు|గ్రహాంతర జీవం]] వంటి ఊహాత్మక భావనలతో వ్యవహరించే ఒక ఊహాత్మక కల్పనా సాహిత్య ప్రక్రియ . సైన్స్ ఫిక్షన్ తరచుగా శాస్త్రీయ, ఇతర ఆవిష్కరణల సంభావ్య పరిణామాలను అన్వేషిస్తుంది, దీనిని "భావాల సాహిత్యం" అని పిలుస్తారు. <ref name="Science Fiction: The Literature of Ideas">{{Cite web|last=Marg Gilks|last2=Paula Fleming|last3=Moira Allen|year=2003|title=Science Fiction: The Literature of Ideas|url=http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515083550/http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml|archive-date=2015-05-15|access-date=2016-05-18|publisher=WritingWorld.com}}</ref> ఇది సాధారణంగా అతీంద్రియ విషయాలను విస్మరిస్తుంది, సంబంధిత ఫాంటసీ శైలికి భిన్నంగా, చారిత్రాత్మకంగా సైన్స్ ఫిక్షన్ కథలు, అవి సృష్టించబడిన సమయంలో కనీసం [[విజ్ఞానశాస్త్రం|సైన్స్ ఆధారిత వాస్తవం లేదా సిద్ధాంతం]] ఉన్నట్లు కనిపించేలా ఉద్దేశించబడ్డాయి, కానీ చాలా సైన్స్ ఫిక్షన్ రచనలలో ఈ సంబంధం బలహీనపడింది లేదా లేకుండా పోయింది. <ref>{{Cite web|title=Introduction to 1950s Science Fiction|url=http://www.loa.org/sciencefiction/introduction.jsp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506221319/http://www.loa.org/sciencefiction/introduction.jsp|archive-date=May 6, 2015|access-date=November 8, 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Media and Imagination: A Short History of American Science Fiction|url=http://web.mit.edu/comm-forum/papers/jenkins_mi.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222121928/http://web.mit.edu/comm-forum/papers/jenkins_mi.html|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-17|publisher=Web.mit.edu}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Misa|date=2013-03-25|title=Does the Science in Science Fiction Matter?|url=http://misabuckley.com/does-the-science-in-science-fiction-matter/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105829/http://misabuckley.com/does-the-science-in-science-fiction-matter/|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-17|publisher=Misa Buckley}}</ref> === హారర్ === భయానక కల్పనా సాహిత్యం తన పాఠకులను భయపెట్టడం లేదా అసహ్యించుకునేలా చేయడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటుంది. అనేక భయానక నవలలలో అతీంద్రియ దృగ్విషయాలు లేదా రాక్షసులు ఉన్నప్పటికీ, అది తప్పనిసరి కాదు. తొలితరం భయానక సాహిత్యం [[రొమాంటిసిజం]], గోతిక్ కల్పనల నుండి ఎంతో ప్రేరణ పొందింది. కాస్మిక్ హారర్, స్ప్లాటర్‌పంక్ వంటి ఆధునిక హారర్ చిత్రాలు, తక్కువ శోకభరితంగా, మరింత స్పష్టంగా ఉంటాయి. హారర్ తరచుగా ఇతర జానర్‌లతో మిళితం చేయబడుతుంది. == విమర్శకుల స్పందన, వివాదాలు == హారర్ నవలా రచయిత [[స్టీఫెన్ కింగ్|స్టీఫెన్ కింగ్‌కు]] 2003లో అమెరికన్ లెటర్స్‌కు విశిష్ట సహకారం అందించినందుకు మెడల్ లభించింది, <ref>{{Cite web|date=2016-02-25|title=Stephen King Accepts the 2003 Medal for Distinguished Contribution to American Letters|url=https://www.nationalbook.org/stephen-king-accepts-the-2003-medal-for-distinguished-contribution-to-american-letters/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602033044/https://www.nationalbook.org/stephen-king-accepts-the-2003-medal-for-distinguished-contribution-to-american-letters/|archive-date=2023-06-02|access-date=2023-06-02|website=National Book Foundation|language=en-US}}</ref> ఇది భిన్నాభిప్రాయాలకు దారితీసి, జానర్ ఫిక్షన్ సాహిత్య యోగ్యతపై చర్చకు దారితీసింది. జానర్ ఫిక్షన్‌పై వచ్చిన ప్రతికూల వ్యాఖ్యలు ప్రతిస్పందనలను రేకెత్తించాయి ''[[టైమ్ (పత్రిక)|టైమ్]]'', <ref name="time">{{Cite magazine|last=Grossman|first=Lev|date=23 May 2012|title=Literary Revolution in the Supermarket Aisle: Genre Fiction Is Disruptive Technology|url=https://entertainment.time.com/2012/05/23/genre-fiction-is-disruptive-technology/|magazine=Time|access-date=11 April 2013}}</ref> ''సలోన్'', <ref>{{Cite web|last=Nelson|first=Erik|date=7 July 2012|title=Stephen King: You can be popular and good|url=http://www.salon.com/2012/07/06/stephen_king_you_can_be_popular_and_good/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530170357/http://www.salon.com/2012/07/06/stephen_king_you_can_be_popular_and_good/|archive-date=30 May 2013|access-date=11 April 2013|website=Salon}}</ref> ''ది అట్లాంటిక్'', <ref>{{Cite web|last=Jacobs|first=Alan|date=24 July 2012|title=A Defense of Stephen King, Master of the Decisive Moment|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/07/a-defense-of-stephen-king-master-of-the-decisive-moment/260187/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126122031/http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/07/a-defense-of-stephen-king-master-of-the-decisive-moment/260187/|archive-date=26 November 2012|access-date=11 April 2013|website=The Atlantic}}</ref>, ''లాస్ ఏంజిల్స్ రివ్యూ ఆఫ్ బుక్స్'' నుండి. <ref>{{Cite web|last=Dickey|first=Colin|title=King & I: Stephen King and a Balanced Diet|url=http://lareviewofbooks.org/article.php?type=&id=784&fulltext=1&media=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130414150715/http://lareviewofbooks.org/article.php?type=&id=784&fulltext=1&media=|archive-date=14 April 2013|access-date=11 April 2013|website=Los Angeles Review of Books}}</ref> నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత [[డోరిస్ లెస్సింగ్]] సైన్స్ ఫిక్షన్‌ను "మన కాలపు అత్యుత్తమ సామాజిక కల్పనలలో ఒకటి"గా అభివర్ణించారు. ''బ్లడ్ మ్యూజిక్'' రచయిత గ్రెగ్ బేర్‌ను "గొప్ప రచయిత" అని పిలిచారు. <ref>''[http://www.dorislessing.org/boston.html Doris Lessing: Hot Dawns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920180702/http://www.dorislessing.org/boston.html|date=2018-09-20}}'', interview by Harvey Blume in ''Boston Book Review''</ref> 2000లలో, [[బీబీసీ|BBC]] జానర్ ఫిక్షన్‌ను "ఎగతాళి చేసే అవమానకరమైన ధోరణితో" చర్చించిందనే ఆరోపణల నుండి తనను తాను సమర్థించుకుంది. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/21/bbc-genre-fiction?INTCMP=SRCH|title=BBC denies 'sneering' at genre fiction|last=Flood|first=Alison|date=21 April 2011|work=The Guardian|access-date=11 April 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008174542/http://www.theguardian.com/books/2011/apr/21/bbc-genre-fiction?INTCMP=SRCH|archive-date=8 October 2014|location=London}}</ref> [[బుకర్ బహుమతి|మాన్ బుకర్ ప్రైజ్]] <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2009/sep/18/science-fiction-booker-prize|title=Science fiction author hits out at Booker judges|last=Flood|first=Alison|date=18 September 2009|work=The Guardian|access-date=11 April 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309133046/http://www.theguardian.com/books/2009/sep/18/science-fiction-booker-prize|archive-date=9 March 2014|location=London}}</ref>, బ్రిటిష్ బుక్ అవార్డ్స్ <ref>{{Cite web|last=Miller|first=Laura|date=11 October 2012|title=National Book Awards: Genre fiction dissed again|url=http://www.salon.com/2012/10/11/national_book_awards_genre_fiction_dissed_again/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125111728/http://www.salon.com/2012/10/11/national_book_awards_genre_fiction_dissed_again/|archive-date=25 November 2016|access-date=11 April 2013|website=Salon}}</ref> తమ ఎంపిక ప్రక్రియలో జానర్ ఫిక్షన్‌ను విస్మరించినందుకు విమర్శించబడ్డాయి. రొమాన్స్, సస్పెన్స్ థ్రిల్లర్ నవలలు చదవడం వల్ల పాఠకులు మరింత సున్నితంగా మారతారని కొందరు విమర్శకులు పేర్కొన్నారు, ఎందుకంటే ఈ నవలలు వ్యక్తుల మధ్య సంబంధాలపై దృష్టి పెడతాయి. == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:ఫిక్షన్]] [[వర్గం:సాహిత్యం]] [[వర్గం:ప్రక్రియలు]] [[వర్గం:సాహిత్య ప్రక్రియలు]] eb4leegp05imixxmhusdhsgkdwp9oai 4936890 4936889 2026-08-17T11:05:04Z Pranayraj1985 29393 4936890 wikitext text/x-wiki పుస్తక వ్యాపారంలో, '''జానర్ ఫిక్షన్''', దీనిని '''ఫార్ములా ఫిక్షన్''' <ref name=":0">{{Cite book|title=The Bedford Introduction to Literature: Reading, Thinking, Writing|last=Meyer|first=Michael|publisher=[[Bedford]]|year=2008|isbn=978-0-312-47200-9|edition=8th|location=Boston|pages=23–25}}</ref> లేదా '''కమర్షియల్ ఫిక్షన్''' అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది ఒక నిర్దిష్ట [[సాహిత్య ప్రక్రియ|సాహిత్య శైలికి]] సరిపోయే ఉద్దేశ్యంతో వ్రాయబడిన [[ఫిక్షన్|కల్పిత రచనలను]] కలిగి ఉంటుంది, తద్వారా ఆ శైలితో ఇప్పటికే పరిచయం ఉన్న పాఠకులను, అభిమానులను ఆకర్షిస్తుంది. <ref>{{Cite web|last=French|first=Christy Tillery|title=Literary Fiction vs Genre Fiction|url=http://www.authorsden.com/visit/viewArticle.asp?id=18884|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020114032/http://www.authorsden.com/visit/viewArticle.asp?id=18884|archive-date=20 October 2011|access-date=10 April 2013|website=AuthorsDen}}</ref> ఈ లేబుల్స్ సాధారణంగా ఈ రకమైన కల్పన పాత్రల అభివృద్ధి, తాత్విక ఇతివృత్తాలు లేదా కళాత్మక లోతు కంటే కథాంశం, వినోదానికి ఎక్కువ విలువ ఇస్తుందని సూచిస్తాయి.<ref name="Girolimon2">Girolimon, Mars. [https://www.snhu.edu/about-us/newsroom/liberal-arts/types-of-genres "Types of Genres: A Literary Guide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250404201137/https://www.snhu.edu/about-us/newsroom/liberal-arts/types-of-genres|date=2025-04-04}}, [[Southern New Hampshire University]], 11 December 2023. Retrieved 3 September 2024.</ref> ఇది జానర్ ఫిక్షన్‌ను లిటరరీ ఫిక్షన్ నుండి వేరు చేస్తుంది. ప్రసిద్ధ శైలులలో క్రైమ్, ఫాంటసీ, రొమాన్స్, [[సైన్స్ ఫిక్షన్]], హారర్—అలాగే వెస్ట్రన్, స్ఫూర్తిదాయక, చారిత్రక కల్పనలు ఉన్నాయి. స్లిప్‌స్ట్రీమ్ కొన్నిసార్లు జానర్, నాన్-జానర్ ఫిక్షన్ మధ్యలో ఉన్నట్లు భావిస్తారు.<ref>{{Cite book|title=The Science Fiction Handbook|last1=Butler|first1=Andrew M.|last2=Daley|first2=Christopher|last3=Duncan|first3=Roby|last4=Filtness|first4=Emma|last5=Higgins|first5=David M.|last6=Hubble|first6=Nick|last7=Langer|first7=Jessica|last8=Mousoutzanis|first8=Aris|last9=Norman|first9=Joseph|collaboration=Contributors|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|year=2013|isbn=978-1-4411-7096-5|editor-last=Hubble|editor-first=Nick|series=Literature and Culture Handbooks|location=New York|pages=132|author-link=Andrew M. Butler|editor-last2=Mousoutzanis|editor-first2=Aris}}</ref> == శైలి, కల్పనా సాహిత్యం మార్కెటింగ్ == ప్రచురణ రంగంలో "కేటగిరీ ఫిక్షన్" అనే పదాన్ని తరచుగా జానర్ ఫిక్షన్‌కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగిస్తారు.  ఈ వర్గాలు ఒక పుస్తకాల దుకాణంలోని కల్పనా సాహిత్యం విభాగంలో ఉండే వెస్ట్రన్ లేదా మిస్టరీ వంటి సుపరిచితమైన షెల్ఫ్ శీర్షికలుగా పనిచేస్తాయి. సాహిత్య కల్పనగా వర్గీకరించబడిన కొంతమంది రచయితలు మారుపేర్లతో జానర్ నవలలు రాశారు, మరికొందరు సాహిత్య కల్పనలో జానర్ అంశాలను ఉపయోగించారని వాదించబడింది. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2010/feb/14/crime-fiction-merritt-sj-parris|title=Forget 'serious' novels, I've turned to a life of crime|last=Merritt|first=Stephanie|date=14 February 2010|work=The Guardian|access-date=11 April 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008115828/http://www.theguardian.com/books/2010/feb/14/crime-fiction-merritt-sj-parris|archive-date=8 October 2014|location=London}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/04/20/books/review/Stasio-t.html?pagewanted=print&_r=0|title=Next Victim|last=Stasio|first=Marilyn|date=20 April 2008|work=The New York Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006192320/http://www.nytimes.com/2008/04/20/books/review/Stasio-t.html?pagewanted=print&_r=0|archive-date=6 October 2014}}</ref> 2007లో అమెరికా పుస్తక విపణిలో శృంగార కల్పనల వాటా సుమారుగా 1.375 బిలియన్ డాలర్లుగా అంచనా వేయబడింది. మతం/స్ఫూర్తిదాయక సాహిత్యం 819 మిలియన్ డాలర్లతో, సైన్స్ ఫిక్షన్/ఫాంటసీ 700 మిలియన్ డాలర్లతో, మిస్టరీ 650 మిలియన్ డాలర్లతో, క్లాసిక్ సాహిత్య కల్పన 466 మిలియన్ డాలర్లతో తర్వాతి స్థానాల్లో నిలిచాయి. <ref>{{Cite web|title=Romance Literature Statistics: Overview|url=http://www.rwanational.org/cs/the_romance_genre/romance_literature_statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223085813/http://www.rwanational.org/cs/the_romance_genre/romance_literature_statistics|archive-date=2007-12-23|website=Romance Writers of America}}</ref> == ప్రక్రియల చరిత్ర == శైలి అనేది ప్రాచీన గ్రీకు సాహిత్యం కోసం ఒక వర్గీకరణ వ్యవస్థగా ప్రారంభమైంది. [[కవిత్వం|పద్యం]], గద్యం, [[డ్రామా|నాటకం]] కథాంశానికి సంబంధించిన నిర్దిష్టమైన, ప్రణాళికాబద్ధమైన శైలులను కలిగి ఉండేవి. ప్రక్రియలలో కవిత్వంలో ఇతిహాసం, నాటకాలలో విషాదం, హాస్యం ఉన్నాయి. తరువాతి కాలంలో వీరగాథలు, [[ఒపెరా]], గద్య సాహిత్యం వంటి ఇతర ప్రక్రియలు అభివృద్ధి చెందాయి. [[నవలా సాహిత్యము|నవలను]] తరచుగా ఆధునిక ప్రక్రియగా చూసినప్పటికీ – ఇయాన్ వాట్, ''<nowiki/>'ది రైజ్ ఆఫ్ ది నవల''' (1957)లో నవల మొదట 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉనికిలోకి వచ్చిందని సూచిస్తున్నారు <ref name="Obituary">{{Cite web|title=Literary critic Ian Watt dies after a long illness|url=http://news.stanford.edu/pr/99/991217watt.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206090051/https://news.stanford.edu/pr/99/991217watt.html|archive-date=6 December 2020|access-date=8 August 2015|website=Stanford News Service}}</ref> – దీనిని శాస్త్రీయ గ్రీస్, రోమ్ కాలం నుండి "సుమారు రెండు వేల సంవత్సరాల నిరంతర, సమగ్ర చరిత్ర"ను కలిగి ఉన్నట్లు కూడా వర్ణించారు. 'రొమాన్స్' అనేది దగ్గరి సంబంధం ఉన్న ఒక సుదీర్ఘ గద్య కథనం. వాల్టర్ స్కాట్ దీనిని "గద్యంలో లేదా పద్యంలో ఒక కల్పిత కథనం; దీని ఆసక్తి అద్భుతమైన, అసాధారణ సంఘటనలపై ఆధారపడి ఉంటుంది" అని నిర్వచించారు, అయితే నవలలో "సంఘటనలు సాధారణ మానవ సంఘటనల క్రమానికి, ఆధునిక సమాజ స్థితికి అనుగుణంగా ఉంటాయి". అయితే, స్కాట్ చారిత్రక శృంగార నవలలు, ఎమిలీ బ్రోంటె ''వుథరింగ్ హైట్స్'' , హెర్మన్ మెల్విల్ ''మోబి-డిక్'' <ref>[https://www.theguardian.com/books/2014/jan/13/100-best-novels-observer-moby-dick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210082825/https://www.theguardian.com/books/2014/jan/13/100-best-novels-observer-moby-dick|date=2017-02-10}} Robert McCrum, "The Hundred best novels: Moby Dick", ''The Observer'', Sunday 12 January 2014.</ref> తో సహా అనేక శృంగార నవలలను కూడా తరచుగా నవలలు అని పిలుస్తారు, స్కాట్ శృంగారాన్ని "సంబంధిత పదం"గా వర్ణించాడు. ఇక్కడ నిర్వచించిన రొమాన్స్‌ను, జానర్ ఫిక్షన్ లవ్ రొమాన్స్ లేదా రొమాన్స్ నవలతో గందరగోళపడకూడదు. ఇతర యూరోపియన్ భాషలు రొమాన్స్, నవల మధ్య తేడాను గుర్తించవు. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో నవల (దాని "రొమాన్స్" వెర్షన్) వివిధ ఉపజాతుల నుండి జానర్ ఫిక్షన్ అభివృద్ధి చెందింది, ఇరవయ్యవ శతాబ్దంలో ఫిక్షన్ మాస్-మార్కెటింగ్ పెరుగుదలతో పాటు: ఇందులో గోతిక్ నవల, ఫాంటసీ, [[సైన్స్ ఫిక్షన్]], అడ్వెంచర్ నవల, చారిత్రక రొమాన్స్, డిటెక్టివ్ నవల ఉన్నాయి. కొంతమంది పండితులు 18వ, 19వ శతాబ్దాల సాహిత్య కల్పనలో శృంగార నవలల శైలికి పూర్వగాములను చూస్తారు, ఇందులో శామ్యూల్ రిచర్డ్‌సన్ భావోద్వేగ నవల ''పామెలా, లేదా వర్చ్యూ రివార్డెడ్'' (1740), [[జేన్ ఆస్టిన్|జేన్ ఆస్టెన్]] ''ప్రైడ్ అండ్ ప్రెజుడిస్'' (1813) వంటి నవలలు ఉన్నాయి. సాహిత్య కల్పనతో పోలిస్తే జానర్ కల్పనకు కళాత్మక విలువ తక్కువగా ఉంటుందని విమర్శకులు తరచుగా భావించేవారు, కానీ ఈ సరిహద్దులను చెరిపేసే కల్పనల పెరుగుదల, విశ్వవిద్యాలయాలలో జానర్ కల్పనపై తీవ్రమైన అధ్యయనం తరువాత ఈ అభిప్రాయం సవాలు చేయబడింది. <ref>{{Cite paper|date=2010|url=https://www.jstor.org/stable/23416317}}</ref> == ప్రిక్రియలు == సమకాలీన ప్రచురణ రంగంలో ఉపయోగించే కొన్ని ప్రధాన ప్రక్రియలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: === నేరం === క్రైమ్ ఫిక్షన్ అనేది [[నేరం|నేరాలు]], వాటిని గుర్తించడం, నేరస్థులు, వారి ఉద్దేశ్యాలను కల్పితంగా చిత్రీకరించే ఒక సాహిత్య ప్రక్రియ . దీనిని సాధారణంగా ప్రధాన స్రవంతి కల్పన, చారిత్రక కల్పన లేదా [[సైన్స్ ఫిక్షన్|విజ్ఞాన కల్పన]] వంటి ఇతర ప్రక్రియల నుండి వేరుగా గుర్తిస్తారు, కానీ ఆ సరిహద్దులు అస్పష్టంగా ఉంటాయి. క్రైమ్ ఫిక్షన్‌లో డిటెక్టివ్ ఫిక్షన్ (హూడూనిట్ వంటివి), కోర్ట్‌రూమ్ డ్రామా, హార్డ్-బాయిల్డ్ ఫిక్షన్, మిస్టరీ ఫిక్షన్, లీగల్ థ్రిల్లర్‌లతో సహా అనేక ఉపశైలులు ఉన్నాయి. <ref>{{Cite paper|url=http://search.informit.com.au/documentSummary;dn=990082541924074;res=IELAPA|title=May I Suggest Murder?: An Overview of Crime Fiction for Readers' Advisory Services Staff}}</ref> ఉత్కంఠ, రహస్యం ఈ జానర్‌కు కీలకమైన అంశాలు. === ఫాంటసీ === ఫాంటసీ అనేది ఒక కాల్పనిక [[ఫిక్షన్|సాహిత్య]] ప్రక్రియ, దీనిలో మాయాజాలం లేదా ఇతర అతీంద్రియ అంశాలను ప్రధాన కథాంశంగా, ఇతివృత్తంగా లేదా నేపథ్యంగా ఉపయోగిస్తారు. ఈ శైలిలోని అనేక రచనలు మాయాజాలం, మాయా జీవులు సర్వసాధారణంగా ఉండే ఊహా ప్రపంచాలలో జరుగుతాయి. ఫాంటసీ సాధారణంగా [[సైన్స్ ఫిక్షన్]], హారర్ శైలుల నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఇది వరుసగా శాస్త్రీయ, భయానక ఇతివృత్తాలకు దూరంగా ఉంటుందని భావిస్తారు. అయినప్పటికీ, ఈ మూడింటి మధ్య చాలా సారూప్యతలు ఉన్నాయి, ఇవన్నీ ఊహాత్మక కల్పన (స్పెక్యులేటివ్ ఫిక్షన్) ఉపశైలులే. ఫాంటసీ రచనలు తరచుగా మధ్యయుగ నేపథ్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి. === శృంగారం === [[దస్త్రం:Mills_&_Boon_books,_W.H._Smith,_Enfield.jpg|thumb| శృంగార నవలలు]] శృంగార నవల లేదా "రొమాంటిక్ నవల" ప్రధానంగా ఇద్దరి మధ్య ఉన్న సంబంధం, శృంగార ప్రేమపై దృష్టి పెడుతుంది. ప్రజలకు, "భావోద్వేగపరంగా సంతృప్తికరమైన, ఆశాజనకమైన ముగింపు" కలిగి ఉండాలి. <ref name="rwadefn">{{Cite web|title=The Romance Genre Overview|url=http://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=578|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015185110/http://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=578|archive-date=October 15, 2014|access-date=November 26, 2013|publisher=[[Romance Writers of America]]}}</ref> శృంగార నవలలో ఫాంటసీ, చారిత్రక, [[సైన్స్ ఫిక్షన్]], స్వలింగ ప్రేమ కథలు, అతీంద్రియ కథలు వంటి అనేక ఉపవిభాగాలు ఉన్నాయి. ''రొమాన్స్ రైటర్స్ ఆఫ్ అమెరికా'' {{'s}} ప్రకారం, <ref>{{Cite web|title=The Romance Genre: Romance Reader Statistics|url=https://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=582|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806015653/https://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=582|archive-date=6 August 2013|publisher=Romance Writers of America}}</ref> అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన ఉపశైలులు రొమాంటిక్ సస్పెన్స్, కాంటెంపరరీ రొమాన్స్, హిస్టారికల్ రొమాన్స్, ఎరోటిక్ రొమాన్స్, పారానార్మల్ రొమాన్స్, యంగ్ అడల్ట్ రొమాన్స్. శృంగార నవలను సాహిత్య రూపంగా శృంగారంతో గందరగోళపడకూడదు, దీనిని వాల్టర్ స్కాట్ "గద్యంలో లేదా పద్యంలో ఒక కల్పిత కథనం; దీని ఆసక్తి అద్భుతమైన, అసాధారణమైన సంఘటనలపై ఆధారపడి ఉంటుంది" అని నిర్వచించారు. * ఇతర: స్ఫూర్తిదాయక ప్రేమకథలు, మహిళా సాహిత్యం, కేటగిరీ ప్రేమకథలు, మహిళల కల్పనా సాహిత్యం . === సైన్స్ ఫిక్షన్ === సైన్స్ ఫిక్షన్ అనేది భవిష్యత్ విజ్ఞాన శాస్త్రం, [[సాంకేతిక విజ్ఞానం|సాంకేతికత]], అంతరిక్ష ప్రయాణం, కాల ప్రయాణం, కాంతి వేగం కంటే వేగవంతమైన ప్రయాణం, సమాంతర విశ్వాలు, [[గ్రహాంతర వాసులు|గ్రహాంతర జీవం]] వంటి ఊహాత్మక భావనలతో వ్యవహరించే ఒక ఊహాత్మక కల్పనా సాహిత్య ప్రక్రియ . సైన్స్ ఫిక్షన్ తరచుగా శాస్త్రీయ, ఇతర ఆవిష్కరణల సంభావ్య పరిణామాలను అన్వేషిస్తుంది, దీనిని "భావాల సాహిత్యం" అని పిలుస్తారు. <ref name="Science Fiction: The Literature of Ideas">{{Cite web|last=Marg Gilks|last2=Paula Fleming|last3=Moira Allen|year=2003|title=Science Fiction: The Literature of Ideas|url=http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515083550/http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml|archive-date=2015-05-15|access-date=2016-05-18|publisher=WritingWorld.com}}</ref> ఇది సాధారణంగా అతీంద్రియ విషయాలను విస్మరిస్తుంది, సంబంధిత ఫాంటసీ శైలికి భిన్నంగా, చారిత్రాత్మకంగా సైన్స్ ఫిక్షన్ కథలు, అవి సృష్టించబడిన సమయంలో కనీసం [[విజ్ఞానశాస్త్రం|సైన్స్ ఆధారిత వాస్తవం లేదా సిద్ధాంతం]] ఉన్నట్లు కనిపించేలా ఉద్దేశించబడ్డాయి, కానీ చాలా సైన్స్ ఫిక్షన్ రచనలలో ఈ సంబంధం బలహీనపడింది లేదా లేకుండా పోయింది. <ref>{{Cite web|title=Introduction to 1950s Science Fiction|url=http://www.loa.org/sciencefiction/introduction.jsp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506221319/http://www.loa.org/sciencefiction/introduction.jsp|archive-date=May 6, 2015|access-date=November 8, 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Media and Imagination: A Short History of American Science Fiction|url=http://web.mit.edu/comm-forum/papers/jenkins_mi.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222121928/http://web.mit.edu/comm-forum/papers/jenkins_mi.html|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-17|publisher=Web.mit.edu}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Misa|date=2013-03-25|title=Does the Science in Science Fiction Matter?|url=http://misabuckley.com/does-the-science-in-science-fiction-matter/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105829/http://misabuckley.com/does-the-science-in-science-fiction-matter/|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-17|publisher=Misa Buckley}}</ref> === హారర్ === భయానక కల్పనా సాహిత్యం తన పాఠకులను భయపెట్టడం లేదా అసహ్యించుకునేలా చేయడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటుంది. అనేక భయానక నవలలలో అతీంద్రియ దృగ్విషయాలు లేదా రాక్షసులు ఉన్నప్పటికీ, అది తప్పనిసరి కాదు. తొలితరం భయానక సాహిత్యం [[రొమాంటిసిజం]], గోతిక్ కల్పనల నుండి ఎంతో ప్రేరణ పొందింది. కాస్మిక్ హారర్, స్ప్లాటర్‌పంక్ వంటి ఆధునిక హారర్ చిత్రాలు, తక్కువ శోకభరితంగా, మరింత స్పష్టంగా ఉంటాయి. హారర్ తరచుగా ఇతర జానర్‌లతో మిళితం చేయబడుతుంది. == విమర్శకుల స్పందన, వివాదాలు == హారర్ నవలా రచయిత [[స్టీఫెన్ కింగ్|స్టీఫెన్ కింగ్‌కు]] 2003లో అమెరికన్ లెటర్స్‌కు విశిష్ట సహకారం అందించినందుకు మెడల్ లభించింది, <ref>{{Cite web|date=2016-02-25|title=Stephen King Accepts the 2003 Medal for Distinguished Contribution to American Letters|url=https://www.nationalbook.org/stephen-king-accepts-the-2003-medal-for-distinguished-contribution-to-american-letters/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602033044/https://www.nationalbook.org/stephen-king-accepts-the-2003-medal-for-distinguished-contribution-to-american-letters/|archive-date=2023-06-02|access-date=2023-06-02|website=National Book Foundation|language=en-US}}</ref> ఇది భిన్నాభిప్రాయాలకు దారితీసి, జానర్ ఫిక్షన్ సాహిత్య యోగ్యతపై చర్చకు దారితీసింది. జానర్ ఫిక్షన్‌పై వచ్చిన ప్రతికూల వ్యాఖ్యలు ప్రతిస్పందనలను రేకెత్తించాయి ''[[టైమ్ (పత్రిక)|టైమ్]]'', <ref name="time">{{Cite magazine|last=Grossman|first=Lev|date=23 May 2012|title=Literary Revolution in the Supermarket Aisle: Genre Fiction Is Disruptive Technology|url=https://entertainment.time.com/2012/05/23/genre-fiction-is-disruptive-technology/|magazine=Time|access-date=11 April 2013}}</ref> ''సలోన్'', <ref>{{Cite web|last=Nelson|first=Erik|date=7 July 2012|title=Stephen King: You can be popular and good|url=http://www.salon.com/2012/07/06/stephen_king_you_can_be_popular_and_good/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530170357/http://www.salon.com/2012/07/06/stephen_king_you_can_be_popular_and_good/|archive-date=30 May 2013|access-date=11 April 2013|website=Salon}}</ref> ''ది అట్లాంటిక్'', <ref>{{Cite web|last=Jacobs|first=Alan|date=24 July 2012|title=A Defense of Stephen King, Master of the Decisive Moment|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/07/a-defense-of-stephen-king-master-of-the-decisive-moment/260187/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126122031/http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/07/a-defense-of-stephen-king-master-of-the-decisive-moment/260187/|archive-date=26 November 2012|access-date=11 April 2013|website=The Atlantic}}</ref>, ''లాస్ ఏంజిల్స్ రివ్యూ ఆఫ్ బుక్స్'' నుండి. <ref>{{Cite web|last=Dickey|first=Colin|title=King & I: Stephen King and a Balanced Diet|url=http://lareviewofbooks.org/article.php?type=&id=784&fulltext=1&media=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130414150715/http://lareviewofbooks.org/article.php?type=&id=784&fulltext=1&media=|archive-date=14 April 2013|access-date=11 April 2013|website=Los Angeles Review of Books}}</ref> నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత [[డోరిస్ లెస్సింగ్]] సైన్స్ ఫిక్షన్‌ను "మన కాలపు అత్యుత్తమ సామాజిక కల్పనలలో ఒకటి"గా అభివర్ణించారు. ''బ్లడ్ మ్యూజిక్'' రచయిత గ్రెగ్ బేర్‌ను "గొప్ప రచయిత" అని పిలిచారు. <ref>''[http://www.dorislessing.org/boston.html Doris Lessing: Hot Dawns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920180702/http://www.dorislessing.org/boston.html|date=2018-09-20}}'', interview by Harvey Blume in ''Boston Book Review''</ref> 2000లలో, [[బీబీసీ|BBC]] జానర్ ఫిక్షన్‌ను "ఎగతాళి చేసే అవమానకరమైన ధోరణితో" చర్చించిందనే ఆరోపణల నుండి తనను తాను సమర్థించుకుంది. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/21/bbc-genre-fiction?INTCMP=SRCH|title=BBC denies 'sneering' at genre fiction|last=Flood|first=Alison|date=21 April 2011|work=The Guardian|access-date=11 April 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008174542/http://www.theguardian.com/books/2011/apr/21/bbc-genre-fiction?INTCMP=SRCH|archive-date=8 October 2014|location=London}}</ref> [[బుకర్ బహుమతి|మాన్ బుకర్ ప్రైజ్]] <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2009/sep/18/science-fiction-booker-prize|title=Science fiction author hits out at Booker judges|last=Flood|first=Alison|date=18 September 2009|work=The Guardian|access-date=11 April 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309133046/http://www.theguardian.com/books/2009/sep/18/science-fiction-booker-prize|archive-date=9 March 2014|location=London}}</ref>, బ్రిటిష్ బుక్ అవార్డ్స్ <ref>{{Cite web|last=Miller|first=Laura|date=11 October 2012|title=National Book Awards: Genre fiction dissed again|url=http://www.salon.com/2012/10/11/national_book_awards_genre_fiction_dissed_again/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125111728/http://www.salon.com/2012/10/11/national_book_awards_genre_fiction_dissed_again/|archive-date=25 November 2016|access-date=11 April 2013|website=Salon}}</ref> తమ ఎంపిక ప్రక్రియలో జానర్ ఫిక్షన్‌ను విస్మరించినందుకు విమర్శించబడ్డాయి. రొమాన్స్, సస్పెన్స్ థ్రిల్లర్ నవలలు చదవడం వల్ల పాఠకులు మరింత సున్నితంగా మారతారని కొందరు విమర్శకులు పేర్కొన్నారు, ఎందుకంటే ఈ నవలలు వ్యక్తుల మధ్య సంబంధాలపై దృష్టి పెడతాయి. == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:ఫిక్షన్]] [[వర్గం:సాహిత్యం]] [[వర్గం:సాహిత్య ప్రక్రియలు]] n5j8p6aymqznl6zgahpta61eatizvwp యంగ్ అడల్ట్ లిటరేచర్ 0 506984 4936892 2026-08-17T11:07:25Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1369369164|Young adult literature]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4936892 wikitext text/x-wiki '''యంగ్ అడల్ట్ లిటరేచర్''' అనేది 12 నుండి 18 సంవత్సరాల వయస్సు గల పాఠకుల కోసం వ్రాయబడిన సాహిత్యం. <ref>{{Cite news|url=https://www.thebalance.com/the-young-adult-book-market-2799954|title=Young Adult Book Market Facts and Figures|work=The Balance|access-date=26 March 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804231114/https://www.thebalance.com/the-young-adult-book-market-2799954|archive-date=4 August 2017|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|title=2015 Novel and Short Story Writer's Market|date=2014|publisher=[[Writer's Digest Books]]|isbn=978-1-59963-841-6|editor-last=Randall|editor-first=Rachel|location=Cincinnati|pages=498–500}}</ref> ఇందులో కుటుంబంలో అస్తవ్యస్తత, మాదకద్రవ్యాల దుర్వినియోగం, మద్యపానం, లైంగికత వంటి వయోజన కల్పనలలో కనిపించే ఇతివృత్తాలు ఉండవచ్చు. <ref name="Wells">{{Cite web|last=Wells|first=April|date=2003|title=Themes Found in Young Adult Literature: A comparative study between 1980 and 2000|url=https://ils.unc.edu/MSpapers/2861.pdf}}</ref> ''యంగ్ అడల్ట్'' అనే పదాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా 1942లో ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. <ref>{{Cite web|title=Young adult - Word History|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/young%20adult#word-history|access-date=May 5, 2024|website=Merriam-Webster Dictionary}}</ref> [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యం]], పెద్దల సాహిత్యం మధ్య అంతరాన్ని తగ్గించడంలో సహాయపడటానికి గ్రంథపాలకుల యువ వయోజన సాహిత్యం అనే వర్గాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. <ref>{{Cite paper|title=Criticism and the "Young Adult Novel"}}</ref> 2023లో నిర్వహించిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, యువ సాహిత్యాధిపతులలో 55% మంది 18 ఏళ్లు పైబడినవారు. 78 శాతం మంది వయోజన వినియోగదారులు స్వయంగా చదవాలనే ఉద్దేశ్యంతో కొనుగోలు చేశారు. ఈ వయోజన కొనుగోలుదారులలో, 51% మంది 30 నుండి 44 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గలవారు. <ref>{{Cite web|date=2024-08-06|title=Young Adult Book Sales Statistics – WordsRated|url=https://wordsrated.com/young-adult-book-sales/|access-date=2024-12-05|language=en-US}}</ref> యువత సాహిత్యాన్ని చదివే పాఠకులు తరచుగా పెద్దవారే అనే వాస్తవాన్ని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. == చరిత్ర == ఈ కొత్త కాల్పనిక సాహిత్య విభాగాన్ని మొదట గ్రంథపాలకులే నిర్వచించారు, ముఖ్యంగా న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీకి చెందిన గ్రంథపాలకులే. న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ మొదటి వార్షిక 'యువత కోసం పుస్తకాలు' జాబితా 1929లో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న పాఠశాలలు, గ్రంథాలయాలకు పంపబడింది. అప్పుడు "1944లో [...] న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ గ్రంథపాలకురాలు మార్గరెట్ స్కాగిన్ తన లైబ్రరీ జర్నల్ కాలమ్ పేరును 'పెద్ద అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం పుస్తకాలు' నుండి 'యువ వయోజనుల కోసం పుస్తకాలు'గా మార్చారు, ఆ శైలికి నేటికీ నిలిచి ఉన్న పేరు పెట్టబడింది". మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ జానర్ సాధారణంగా ఒకే రకమైన అబ్బాయి, అమ్మాయి ప్రేమకథలను చూపించేది. కానీ 1960వ దశకంలో నవలలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి జీవితాలను మరింత లోతుగా పరిశీలించే స్థాయికి అభివృద్ధి చెందాయి. ముఖ్యంగా ఎస్.ఇ. హింటన్ రచించిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్''' ప్రస్తావించదగినది. ఈ కొత్త కాల్పనిక సాహిత్య విభాగాన్ని మొదట గ్రంథపాలకులే నిర్వచించారు, ముఖ్యంగా న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీకి చెందిన గ్రంథపాలకులే. న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ, మొదటి వార్షిక 'యువత కోసం పుస్తకాలు' జాబితా 1929లో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న పాఠశాలలు, గ్రంథాలయాలకు పంపబడింది. అప్పుడు "1944లో [...] న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ గ్రంథపాలకురాలు మార్గరెట్ స్కాగిన్ తన లైబ్రరీ జర్నల్ కాలమ్ పేరును 'పెద్ద అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం పుస్తకాలు' నుండి 'యువ వయోజనుల కోసం పుస్తకాలు'గా మార్చారు, ఆ శైలికి నేటికీ నిలిచి ఉన్న పేరు పెట్టబడింది". మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ జానర్ సాధారణంగా ఒకే రకమైన అబ్బాయి, అమ్మాయి ప్రేమకథలను చూపించేది. కానీ 1960వ దశకంలో నవలలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి జీవితాలను మరింత లోతుగా పరిశీలించే స్థాయికి అభివృద్ధి చెందాయి. ముఖ్యంగా ఎస్.ఇ. హింటన్ రచించిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్''' ప్రస్తావించదగినది. === 20వ శతాబ్దానికి ముందు === [[దస్త్రం:The_Guardian_of_Education_vol_I.JPG|కుడి|thumb| సారా ట్రిమ్మర్ రచించిన ' ''ది గార్డియన్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్''', సంపుటి 1 నుండి శీర్షిక పేజీ. నేను, 1802]] ఫ్రెంచ్ చరిత్రకారుడు ఫిలిప్ అరియెస్, తన 1962 నాటి ''<nowiki/>'సెంచరీస్ ఆఫ్ చైల్డ్‌హుడ్''' అనే పుస్తకంలో, బాల్యం గురించిన ఆధునిక భావన ఇటీవలి కాలంలోనే ఆవిర్భవించిందని వాదించారు. గతంలో పిల్లలను పెద్దల కంటే చాలా భిన్నంగా పరిగణించలేదని, వారికి గణనీయంగా భిన్నమైన చికిత్స ఇవ్వలేదని అతను వాదిస్తున్నాడు. <ref name="shav">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NerYSgnlnaIC&pg=PP10|title=Poetics of Children's Literature|last=Shavit|first=Zohar|publisher=[[University of Georgia Press]]|year=2009|isbn=978-0-8203-3481-3|author-link=Zohar Shavit}}</ref> అంతేకాకుండా, "మనస్తత్వశాస్త్రంలో పురోగతి, బాల కార్మిక వ్యవస్థ రద్దు వంటి సామాజిక మార్పుల కారణంగా, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం వరకు చాలా విషయాలలో కౌమారదశలో ఉన్నవారిని ఒక నిర్దిష్ట జనాభా సమూహంగా పరిగణించలేదు". ఈ అభివృద్ధితో యువకుల కోసం "బట్టలు, సంగీతం, సినిమాలు, రేడియో కార్యక్రమాలు, ... నవల" మార్కెటింగ్ వచ్చింది. మరోవైపు, సారా ట్రిమ్మర్, 1802లో, యువకులను ఒక ప్రత్యేక వయస్సు సమూహంగా గుర్తించి, "యువ వయోజనత్వం" 14 నుండి 21 సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉంటుందని వర్ణించారు <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> ఆమె పిల్లల సాహిత్య పత్రిక అయిన ' ''ది గార్డియన్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్'లో'', ట్రిమ్మర్ "పిల్లల కోసం పుస్తకాలు" (పద్నాలుగేళ్ల లోపు వారికి), "యువకుల కోసం పుస్తకాలు" (పద్నాలుగు నుండి ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల వారికి) అనే పదాలను పరిచయం చేసింది, తద్వారా యువ వయోజన సాహిత్యానికి సంబంధించిన ప్రామాణిక పదాలను స్థాపించింది, అవి ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉన్నాయి. <ref name="Owen" /> పద్దెనిమిది, పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు రచయితల అనేక రచనలు, ప్రత్యేకంగా యువ పాఠకుల కోసం వ్రాయబడనప్పటికీ, వారిని ఆకట్టుకున్నాయి. <ref>{{Cite book|title=Writing for Young Adults|last=Garland|first=Sherry|publisher=Writer's Digest Books|year=1998|isbn=0-89879-857-4|location=Cincinnati, OH|page=6}}</ref> డేనియల్ డిఫో, [[జోనాథన్ స్విఫ్ట్]], [[జేన్ ఆస్టిన్|జేన్ ఆస్టెన్]], వాల్టర్ స్కాట్, [[చార్లెస్ డికెన్స్]], లూయిస్ కారోల్, రాబర్ట్ లూయిస్ స్టీవెన్సన్, [[మార్క్ ట్వేయిన్|మార్క్ ట్వైన్]], ఫ్రాన్సెస్ హాడ్గ్సన్ బర్నెట్, ఎడిత్ నెస్బిట్ రాసిన నవలలు. 1865లో ప్రచురించబడిన, విక్టోరియన్ సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ రచనలలో ఒకటైన లూయిస్ కారోల్ రచించిన ''<nowiki/>'ఆలిస్ అడ్వెంచర్స్ ఇన్ వండర్‌ల్యాండ్'<nowiki/>'', జనాదరణ పొందిన సంస్కృతి, సాహిత్యంపై, ముఖ్యంగా ఫాంటసీ శైలిలో విస్తృతమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. <ref name="Time">{{Cite news|url=https://time.com/collection/100-best-fantasy-books/5897157/alices-adventures-in-wonderland/|title=Alice's Adventures in Wonderland by Lewis Carroll|last=Berman|first=Judy|date=15 October 2020|work=Time|access-date=8 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514131729/https://time.com/collection/100-best-fantasy-books/5897157/alices-adventures-in-wonderland/|archive-date=14 May 2021}}</ref> <ref name="published">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/20/100-best-novels-alice-wonderland|title=The 100 best novels: No 18 – Alice's Adventures in Wonderland by Lewis Carroll (1865)|last=McCrum|first=Robert|date=20 January 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=25 January 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310143738/https://www.theguardian.com/books/2014/jan/20/100-best-novels-alice-wonderland|archive-date=10 March 2017|author-link=Robert McCrum}}</ref> [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యంలో]] బోధనాత్మక యుగాన్ని అంతం చేయడానికి ఇది సహాయపడిందని, పిల్లల కోసం రచనలు "ఆనందాన్ని లేదా వినోదాన్ని" లక్ష్యంగా చేసుకున్న యుగాన్ని ప్రారంభించిందని ఘనత పొందింది. <ref>{{Cite book|title=The Place of Lewis Carroll in Children's Literature|last=Susina|first=Jan|date=8 September 2009|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-25440-7|page=3|doi=10.4324/9780203869314}}</ref> ఈ కథ పిల్లలతో పాటు పెద్దలలో కూడా చిరకాలంగా ప్రజాదరణ పొందింది. <ref>{{Cite book|title=Philosophy of nonsense: the intuitions of Victorian nonsense literature|last=Lecercle|first=Jean-Jacques|date=1994|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-07652-4|page=1}}</ref> 1862 జూలై 4న, లూయిస్ కారోల్, రెవరెండ్ రాబిన్సన్ డక్‌వర్త్, పండితుడు హెన్రీ లిడెల్ ముగ్గురు చిన్న కుమార్తెలు: <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lewiscarroll00rich|title=Lewis Carroll|last=Kelly|first=Richard|publisher=Twayne Publishers|year=1990|isbn=0-8057-6988-9|pages=x, 14|oclc=20091436|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/alicecompaniongu0000jone|title=The Alice Companion: A Guide to Lewis Carroll's Alice Books|last=Jones|first=Jo Elwyn|last2=Gladstone|first2=J. Francis|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0-333-67349-2|page=10|oclc=60150544|url-access=registration}}</ref> లోరినా (13 సంవత్సరాలు); ఆలిస్ (10 సంవత్సరాలు);, ఎడిత్ మేరీ (8 సంవత్సరాలు) లతో కలిసి పడవలో ప్రయాణించినప్పుడు ఇది ప్రేరణ పొందింది. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/annotatedaliceal0000carr_t0o6|title=The Annotated Alice|last=Gardner|first=Martin|publisher=Bramhall House|year=1993|isbn=0-517-02962-6|page=21|oclc=33157612|author-link=Martin Gardner|orig-year=1960|url-access=registration}}</ref> ప్రయాణ సమయంలో కారోల్ అమ్మాయిలకు ఒక కథ చెప్పాడు, దానిని అతను తన డైరీలో "భూగర్భంలో ఆలిస్ సాహసాలు" అని వర్ణించాడు, అతని జర్నల్ ప్రకారం అతను "ఆలిస్ కోసం దానిని వ్రాయడానికి పూనుకున్నాడు". <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/originalalicefro0000brow|title=The Original Alice: From Manuscript to Wonderland|last=Brown|first=Sally|publisher=[[British Library]]|year=1997|isbn=0-7123-4533-7|location=London|pages=17–19|oclc=38277057|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lewiscarroll00mort|title=Lewis Carroll: A Biography|last=Cohen|first=Morton N.|publisher=[[Vintage Books]]|year=1996|isbn=0-679-74562-9|pages=125–126|oclc=36163687|author-link=Morton N. Cohen|url-access=registration}}</ref> రెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం తర్వాత ఆమెకు చివరకు ఆ రాతప్రతి లభించింది. {{Sfn|Cohen|1996|p=126}} చిన్న పిల్లల కోసం సంక్షిప్త రూపమైన ''<nowiki/>'ది నర్సరీ ఆలిస్''' 1890లో ప్రచురించబడింది. రాబర్ట్ లూయిస్ స్టీవెన్సన్ రచించిన అనేక నవలలు మొదట ''యంగ్ ఫోక్స్ అనే'' వారపు [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్య]] పత్రికలో ధారావాహిక రూపంలో ప్రచురించబడ్డాయి, <ref name="Intro">{{Cite book|title=The Black Arrow|last=Robert Louis Stevenson|last2=Sutherland|first2=John|date=27 September 2007|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-190524-2|chapter=The Composition and Publication of the Black Arrow|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EP-Mb7du4NsC&pg=PT38}}</ref> వాటిలో ''[[కాంచన ద్వీపం|ట్రెజర్ ఐలాండ్]]'', <nowiki><i id="mwww">కిడ్నాప్డ్</i></nowiki>, <nowiki><i id="mwxQ">ది బ్లాక్ యారో</i></nowiki> ఉన్నాయి. ఈ పత్రిక దాని సమకాలీన పత్రికల కంటే పెద్ద వయస్సు గల అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం ఉద్దేశించబడింది. <ref name="Brake">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qVrUTUelE6YC&pg=PA474|title=Dictionary of Nineteenth-century Journalism in Great Britain and Ireland|last=Laurel Brake|last2=Marysa Demoor|publisher=Academia Press|year=2009|isbn=978-90-382-1340-8|page=474}}</ref> మార్క్ ట్వైన్ రచించిన ''టామ్ సావర్‌ను'' ప్రచురణకర్త సైమన్ & షుస్టర్ "పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో మిసిసిపీ నదిపై ఒక యువ బాలుడి సాహసాల గురించిన క్లాసిక్ కథ"గా వర్ణించారు. ఇదే వివరణను దాని సీక్వెల్ అయిన ''హకిల్‌బెర్రీ ఫిన్‌కు'' కూడా వర్తింపజేయవచ్చు. కథానాయకుడు యుక్తవయస్సు ప్రారంభంలో ఉన్న ఒక యువకుడు, చరిత్రను సాహిత్య విలువలతో ముడిపెట్టే సాహసం అనే వినోదాత్మక అంశంతో సమాజంలోని కష్టాలను ఎదుర్కొంటుంటాడు. === 20వ శతాబ్దం === పాత్రికేయురాలు ఎరిన్ బ్లాక్‌మోర్ ప్రకారం, "1930లలో ప్రచురించబడిన లారా ఇంగల్స్ వైల్డర్ ' <nowiki><i id="mw1w">లిటిల్ హౌస్'</i></nowiki> సిరీస్ నుండి యువత సాహిత్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పటికీ, ఉపాధ్యాయులు, గ్రంథపాలకులలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి కోసం పుస్తకాలను ఒక శైలిగా అంగీకరించడానికి నెమ్మదిగా ఉన్నారు". <ref>{{Cite web|last=Blakemore|first=Erin|date=10 April 2015|title=A Brief History of Young Adult Fiction|url=https://daily.jstor.org/history-of-young-adult-fiction/|access-date=25 October 2021|website=JSTOR Daily}}</ref> 1942లో, పదిహేడేళ్ల మౌరీన్ డాలీ రచించిన ''<nowiki/>'సెవెన్టీన్త్ సమ్మర్'' ' ప్రచురించబడింది; దీనిని కొందరు మొదటి యువత నవలగా అభివర్ణిస్తారు. దీనిలోని ఇతివృత్తాలు ముఖ్యంగా కౌమారదశలో ఉన్నవారికి, మైనర్ల మద్యపానం, డ్రైవింగ్, డేటింగ్, ఆందోళనకు సంబంధించినవి. దీనికి మరో తొలి ఉదాహరణ హైన్‌లీన్ జువెనైల్స్ . ఇవి 1947లో ''రాకెట్ షిప్ గెలీలియోతో'' ప్రారంభమై, స్క్రైబ్నర్ వారి యువ-వయోజన విభాగం కోసం రాబర్ట్ ఎ. హైన్‌లీన్ రాసిన [[సైన్స్ ఫిక్షన్]] నవలలు. 1947, 1958 మధ్య స్క్రైబ్నర్ మరో పదకొండు పుస్తకాలను ప్రచురించింది, కానీ పదమూడవదైన ' ''స్టార్‌షిప్ ట్రూపర్స్'ను'' మాత్రం పుట్నం ప్రచురించింది. లక్షిత మార్కెట్ యుక్తవయస్సులో ఉన్న అబ్బాయిలు. పద్నాలుగో నవల, ''పోడ్కేన్ ఆఫ్ మార్స్'' (1963), ఒక టీనేజ్ అమ్మాయిని కథానాయికగా చూపించింది. 1942లో, పదిహేడేళ్ల మౌరీన్ డాలీ రచించిన ''<nowiki/>'సెవెన్టీన్త్ సమ్మర్'' ' ప్రచురించబడింది; దీనిని కొందరు మొదటి యువత నవలగా అభివర్ణిస్తారు. దీనిలోని ఇతివృత్తాలు ముఖ్యంగా కౌమారదశలో ఉన్నవారికి, మైనర్ల మద్యపానం, డ్రైవింగ్, డేటింగ్, ఆందోళనకు సంబంధించినవి. దీనికి మరో తొలి ఉదాహరణ హైన్‌లీన్ జువెనైల్స్ . ఇవి 1947లో ''రాకెట్ షిప్ గెలీలియోతో'' ప్రారంభమై, స్క్రైబ్నర్ వారి యువ-వయోజన విభాగం కోసం రాబర్ట్ ఎ. హైన్‌లీన్ రాసిన [[సైన్స్ ఫిక్షన్]] నవలలు. 1947, 1958 మధ్య స్క్రైబ్నర్ మరో పదకొండు పుస్తకాలను ప్రచురించింది, కానీ పదమూడవదైన ' ''స్టార్‌షిప్ ట్రూపర్స్'ను'' మాత్రం పుట్నం ప్రచురించింది. లక్షిత మార్కెట్ యుక్తవయస్సులో ఉన్న అబ్బాయిలు. పద్నాలుగో నవల, ''పోడ్కేన్ ఆఫ్ మార్స్'' (1963), ఒక టీనేజ్ అమ్మాయిని కథానాయికగా చూపించింది. 1950లలో, ''<nowiki/>'ది క్యాచర్ ఇన్ ది రై'' ' (1951) పెద్దల కోసం వ్రాయబడినప్పటికీ, కౌమార పాఠకుల దృష్టిని ఆకర్షించింది. నవలలోని కౌమార ఆందోళన, ఒంటరితనం అనే ఇతివృత్తాలు యువత సాహిత్యంలో పర్యాయపదంగా మారాయి. <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> [[జె.ఆర్.ఆర్.టోల్కీన్|JRR టోల్కీన్]] రచించిన ''[[ది హాబిట్]]'' (1937), ''[[లార్డ్ ఆఫ్ ది రింగ్స్]]'' (1954–5) అత్యంత విజయవంతమైన ఫాంటసీ నవలలు, <ref name="thestar">{{Cite web|last=Wagner|first=Vit|date=16 April 2007|title=Tolkien proves he's still the king|url=https://www.thestar.com/entertainment/article/203389|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309035210/http://www.thestar.com/entertainment/article/203389|archive-date=9 March 2011|access-date=8 March 2011|website=[[Toronto Star]]}}</ref> వీటిని చిన్న పిల్లలకు చదివి వినిపిస్తారు, పిల్లలు, పెద్దలు ఇద్దరూ చదువుతారు ఇవి అమెరికన్ పబ్లిక్, పాఠశాల గ్రంథాలయాలలో టీన్ లేదా యంగ్ అడల్ట్ విభాగంలో కనిపిస్తాయి. 1960లో మాడెలిన్ లెంగిల్ రాసిన '<nowiki/>''ఎ రింకిల్ ఇన్ టైమ్''', 1962లో ప్రచురణకు ముందు ఇరవై ఆరు కంటే ఎక్కువ తిరస్కరణలను ఎదుర్కొంది <ref>{{Cite web|last=Eschner|first=Kat|title=The Beloved, Baffling 'A Wrinkle in Time' Was Rejected By 26 Publishers|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/beloved-baffling-wrinkle-time-was-rejected-26-publishers-180961227/|access-date=25 October 2021|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref>, ఎందుకంటే లెంగిల్ మాటల్లో చెప్పాలంటే, అది "చాలా భిన్నంగా ఉంది", "ఎందుకంటే ఇది చెడు సమస్యను బహిరంగంగా చర్చిస్తుంది, ఇది పిల్లలకు నిజంగా కష్టంగా ఉంది, ఇది ఏమైనప్పటికీ పిల్లల పుస్తకమా లేక పెద్దల పుస్తకమా?" <ref name="LUnji-2007">{{Cite report |title=Go Fish: Questions for the Author |last=L'Unji |first=Madeleine |author-link=Madeleine L'Engle |date=2007 |publisher=[[Square Fish]] |location=New York, NY |page=236 |isbn=978-0-312-36754-1}}</ref> <ref name="LEngle-1972-Circle">{{Cite book|title=A Circle of Quiet|last=L'Engle|first=Madeleine|date=January 1972|publisher=[[Farrar, Straus & Giroux]]|isbn=0-374-12374-8|location=New York, NY|pages=5–6, 21, 66, 217–218|author-link=Madeleine L'Engle}}</ref> 1957లో యంగ్ అడల్ట్ లైబ్రరీ సర్వీసెస్ అసోసియేషన్ సృష్టించబడింది – అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ పునర్వ్యవస్థీకరణ తర్వాత దీనిని మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ సర్వీసెస్ డివిజన్ అని పిలిచేవారు. YALSA యువ వయోజనుల కోసం సామగ్రిని మూల్యాంకనం చేసి ఎంపిక చేస్తుంది, అత్యంత చురుకైన YASLA కమిటీ పుస్తక ఎంపిక కమిటీ. <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=Brief History of the Young Adult Services Division|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/history/briefhistory}}</ref> <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=YASD A Narrative History from 1976 to 1992|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/yalsahandbook/yasdnarrative}}</ref> <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=YALSA: History From 1992 to 2000|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/yalsahandbook/yalsahistory}}</ref> <ref>{{Cite web|title=YALSA Products and Publications|url=http://www.ala.org/yalsa/products%26publications}}</ref> 1960వ దశాబ్దంలోనే కౌమారదశలో ఉన్నవారి సాహిత్యం "దాని స్వంత గుర్తింపును పొందిందని చెప్పవచ్చు" అని మైఖేల్ కార్ట్ వాదిస్తున్నారు. యువత కోసం రాసిన తొలి నవలల్లో ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ ఎస్.ఇ. హింటన్ రాసిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్'' ' (1967). ఈ నవల కౌమార జీవితంలోని వాస్తవికమైన, చీకటి కోణాన్ని చిత్రిస్తుంది, ఇది ఆ కాలపు కల్పనా రచనలలో తరచుగా చిత్రీకరించబడలేదు. హైస్కూల్ చదువుతున్నప్పుడు, హింటన్‌కు కేవలం 16 ఏళ్ళ వయసులో ఉన్నప్పుడు వ్రాయబడిన <ref name="penguin"> {{Cite web|title=''The Outsiders''|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/536555/the-outsiders-by-se-hinton|access-date=18 November 2019|publisher=Penguin Random House}}</ref> ''ది అవుట్‌సైడర్స్‌లో,'' పెద్దలు వ్రాసిన కౌమారదశ గురించిన పుస్తకాలలో సాధారణంగా ఉండే వ్యామోహపూరిత స్వరం కూడా లేదు. ''ది అవుట్‌సైడర్స్'' అన్ని కాలాలలో అత్యధికంగా అమ్ముడైన యువత నవలలలో ఒకటిగా మిగిలిపోయింది. <ref name="Peck" /> 1960ల చివరలో, 1970ల ప్రారంభంలో, మరో ఐదు అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన పుస్తకాలు ప్రచురించబడ్డాయి: అమెరికన్ కవయిత్రి [[మాయ ఎంజిలో|మాయా ఏంజెలో]] ప్రారంభ సంవత్సరాల ఆత్మకథ అయిన ''ఐ నో వై ది కేజ్డ్ బర్డ్ సింగ్స్'' (1969); రోసా గై రచించిన ''ది ఫ్రెండ్స్'' (1973); కవయిత్రి సిల్వియా ప్లాత్ రచించిన పాక్షిక-ఆత్మకథాత్మక ''ది బెల్ జార్'' (యుఎస్ 1963, మారుపేరుతో; యుకె 1967); గ్లెండన్ స్వార్ట్‌హౌట్ రచించిన ''బ్లెస్ ది బీస్ట్స్ అండ్ చిల్డ్రన్'' (1970);, రాబ్ వైట్ రచించిన ''డెత్‌వాచ్'' (1972), దీనికి మిస్టరీ రైటర్స్ ఆఫ్ అమెరికా ద్వారా 1973 ఎడ్గర్ అవార్డ్ ఫర్ బెస్ట్ జువెనైల్ మిస్టరీ లభించింది. ఏంజెలో, ప్లాత్ రచనలు వయోజన రచనలుగా ప్రచురించబడ్డాయి, కానీ ''ది బెల్ జార్'' పంతొమ్మిదేళ్ల యువతి "కౌమార ఆందోళన"తో వ్యవహరిస్తుంది, <ref name="Dunkle">{{Cite book|title=Critical Insights: The Bell Jar|last=Dunkle|first=Iris Jamahl|publisher=[[Salem Press]]|year=2011|isbn=978-1-58765-836-5|editor-last=McCann|editor-first=Janet|location=Pasadena, California|page=15|chapter=Sylvia Plath's The Bell Jar: Understanding Cultural and Historical Context in an Iconic Text|access-date=21 May 2023|chapter-url=https://pvld.org/sites/default/files/BELL%20JAR%20-%20Understanding%20Culture%20References%20%281%29.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202175110/https://pvld.org/sites/default/files/BELL%20JAR%20-%20Understanding%20Culture%20References%20(1).pdf|archive-date=2 December 2021}}</ref>, ఏంజెలో ఆత్మకథ ఉన్నత పాఠశాల, జూనియర్ ఉన్నత పాఠశాల గ్రంథాలయాలు, తరగతి గదుల నుండి తరచుగా నిషేధించబడిన పది పుస్తకాలలో ఒకటి. రచయితలు ఫిలిప్ పుల్‌మన్, నీల్ గైమన్ ఇద్దరూ బ్రిటిష్ ఫాంటసీ రచయిత అలాన్ గార్నర్ ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు. పుల్‌మన్ ప్రకారం గార్నర్ "నిస్సందేహంగా గొప్ప ఆద్యుడు, [[జె.ఆర్.ఆర్.టోల్కీన్|టోల్కీన్]] తర్వాత ఫాంటసీకి సంబంధించి అత్యంత ముఖ్యమైన బ్రిటిష్ రచయిత, అనేక విధాలుగా టోల్కీన్ కంటే ఉత్తముడు". అదేవిధంగా ఉర్సులా కె. లె గుయిన్, గార్నర్ నవల ''రెడ్ షిఫ్ట్‌ను'' ప్రశంసిస్తూ రాసిన సమీక్షలో, "ఇటీవలి సంవత్సరాలలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన కొన్ని ఆంగ్ల నవలలు పిల్లల పుస్తకాలుగా ప్రచురించబడ్డాయి" అని వాదించారు. గార్నర్ తొలి రచనలను తరచుగా "పిల్లల సాహిత్యం" అని పిలిచినప్పటికీ, గార్నర్ స్వయంగా అటువంటి వర్ణనను తిరస్కరించాడు. <ref>{{Cite web|last=Thompson|first=Raymond H.|last2=Garner|first2=Alan|date=12 April 1989|title=Interview with Alan Garner|url=http://www.lib.rochester.edu/camelot/intrvws/garner.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108181114/http://d.lib.rochester.edu/camelot/text/interview-with-alan-garner|archive-date=8 November 2014|access-date=10 September 2011}}</ref> విమర్శకుడు నీల్ ఫిలిప్, గార్నర్ తొలి నవలలపై వ్యాఖ్యానిస్తూ, "పిల్లల, పెద్దల సాహిత్యం మధ్య విభజన 'అర్థరహితం' అయిన సందర్భం గార్నర్ కావచ్చు" అని పేర్కొన్నాడు. <ref>{{Cite book|title=A Fine Anger: A Critical Introduction to the Work of Alan Garner|last=Philip|first=Neil|publisher=Collins|year=1981|isbn=978-0-00-195043-6|location=London|pages=7–8}}</ref> <ref>{{Cite book|title=[[The Oxford Companion to Children's Literature]]|year=1984|pages=199}}</ref> ' ''ఆర్ యు దేర్ గాడ్?''' రచయిత్రి జూడీ బ్లూమ్ ''నేను, మార్గరెట్.'' (1970), పిల్లల, యువకుల సాహిత్యానికి గణనీయంగా దోహదపడింది. <ref name="holmes">{{Cite magazine|last=Holmes|first=Anna|date=March 22, 2012|title=Judy Blume's Magnificent Girls|url=http://www.newyorker.com/books/page-turner/judy-blumes-magnificent-girls|magazine=The New Yorker|access-date=April 5, 2016}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2023/|title=Time 100|date=April 13, 2023|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 15, 2023}}</ref> [[హస్తప్రయోగం]], [[ఋతుస్రావం]], కౌమార లైంగికత, [[గర్భనియంత్రణ|జనన నియంత్రణ]], [[మరణం]] వంటి వివాదాస్పద అంశాలపై దృష్టి సారించిన నవలలు రాసిన తొలి యువ రచయిత్రులలో ఆమె ఒకరు. <ref name="hclib">{{Cite web|year=2015|title=Pen Pals with Judy Blume in conversation with Nancy Pearl|url=http://www.supporthclib.org/event/pen-pals-with-judy-blume-in-conversation-with-nancy-pearl/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504232033/http://www.supporthclib.org/event/pen-pals-with-judy-blume-in-conversation-with-nancy-pearl/|archive-date=May 4, 2016|access-date=April 5, 2016|publisher=Friends of the Hennepin County Library}}</ref> <ref name="edwards">{{Cite web|year=1996|title=1996 Margaret A. Edwards Award Winner|url=http://www.ala.org/yalsa/booklistsawards/bookawards/margaretaedwards/maeprevious/1996awardwinner|access-date=April 5, 2016|publisher=Young Adult Library Services Association (YALSA). American Library Association}}</ref> 1968లో ప్రచురించబడిన [[ఉర్సులా కె.లిగూన్|ఉర్సులా కె. లె గుయిన్]] రచించిన ''<nowiki/>'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'<nowiki/>'', యంగ్ అడల్ట్ ఫాంటసీ ఫిక్షన్‌పై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. ఇది 1969లో బోస్టన్ గ్లోబ్-హార్న్ బుక్ అవార్డుతో సహా లె గిన్‌కు అనేక ముఖ్యమైన అవార్డులను గెలుచుకుంది లేదా వాటికి దోహదపడింది, <ref>{{Cite paper|title=The Good Witch of the West}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Boston Globe–Horn Book Awards – Winners and Honor Books 1967 to 2011|url=http://archive.hbook.com/bghb/past/past.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019092012/http://archive.hbook.com/bghb/past/past.asp|archive-date=October 19, 2011|access-date=November 10, 2014|website=The Horn Book}}</ref>, లూయిస్ కారోల్ షెల్ఫ్ అవార్డు చివరి విజేతలలో ఒకటి. ఎర్త్‌సీ సిరీస్ గురించి బార్బరా బక్నాల్ ఇలా పేర్కొన్నారు, "లె గిన్ ఈ ఫాంటసీలను రాసినప్పుడు చిన్న పిల్లల కోసం రాయలేదు, పెద్దల కోసం కూడా రాయలేదు. ఆమె 'పెద్ద పిల్లల' కోసం రాసింది. కానీ వాస్తవానికి ఆమె రచనలను, టోల్కీన్ లాగా, పదేళ్ల పిల్లలు, పెద్దలు కూడా చదవవచ్చు. మార్గరెట్ అట్వుడ్ ఇలా అన్నారు... ''<nowiki/>'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'' '... ఇది 'జీవితం, మరణం, మానవులుగా మనం ఎవరం' వంటి ఇతివృత్తాలతో వ్యవహరించినందున, పన్నెండేళ్ల కంటే పెద్దవారైన ఎవరైనా దీనిని చదివి ఆనందించవచ్చు. <ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/wsj-book-club-margaret-atwood-chooses-a-wizard-of-earthsea-1413493430|title=Margaret Atwood Chooses 'A Wizard of Earthsea'|last=Russell|first=Anna|date=October 16, 2014|work=The Wall Street Journal|access-date=November 10, 2014}}</ref> ప్రతిభావంతుడైన బాలుడు మాంత్రికుల పాఠశాలకు వెళ్లి, తనకు సన్నిహిత సంబంధం ఉన్న శత్రువును సంపాదించుకోవడం ''అనే 'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'<nowiki/>'' ప్రాథమిక ఇతివృత్తం, ''<nowiki/>'హ్యారీ పాటర్''' ఇతివృత్తం కూడా అని సమీక్షకులు వ్యాఖ్యానించారు. <ref>{{Cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/books/harry-potter-and-the-boy-wizard-tradition-1.2738955|title=Harry Potter and the boy wizard tradition|last=Power|first=Ed|date=July 31, 2016|work=Irish Times|access-date=September 13, 2016}}</ref> ప్రచురణకర్తలు అభివృద్ధి చెందుతున్న కౌమారదశ మార్కెట్‌పై దృష్టి సారించడం ప్రారంభించడంతో, ఎక్కువ మంది పుస్తక విక్రేతలు, గ్రంథాలయాలు [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యం]], పెద్దల కోసం వ్రాసిన నవలల నుండి వేరుగా యువత కోసం ప్రత్యేక విభాగాలు సృష్టించడం ప్రారంభించారు. 1970ల నుండి 1980ల మధ్యకాలం వరకు యువత-వయోజన కల్పనా సాహిత్యం స్వర్ణయుగంగా వర్ణించబడింది, ఆ సమయంలో సవాలుతో కూడిన నవలలు గుర్తించబడిన కౌమార మార్కెట్ ఆసక్తులకు నేరుగా స్పందించడం ప్రారంభించాయి. <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> 1980లలో, యువత సాహిత్యం వారి ప్రేక్షకులకు తగినదిగా భావించే విషయాల విషయంలో సరిహద్దులను దాటడం ప్రారంభించింది: [[మానభంగం|అత్యాచారం]], [[ఆత్మహత్య]], తల్లిదండ్రుల మరణం, [[హత్య]] వంటి గతంలో నిషిద్ధంగా భావించిన అంశాలతో వ్యవహరించే పుస్తకాలు గణనీయమైన విమర్శనాత్మక, వాణిజ్య విజయాన్ని సాధించాయి. <ref name="sheet">{{Cite book|title=Sexual content in young adult novels: Reading Between the Sheets|last=Gillis|first=Bryan|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781442246874|pages=101–124|oclc=965782772}}</ref> ఈ ధోరణికి మరో కోణం ఏమిటంటే, యంగ్ అడల్ట్ రొమాన్స్‌తో సహా రొమాన్స్ నవలల పట్ల ఆసక్తి బలంగా పునరుద్ధరించబడింది. <ref name="parrish">{{Cite paper|title=Put a Little Romantic Fiction into Your Reading Program}}</ref> కౌమారదశలో ఉన్నవారి సంఖ్య పెరగడంతో, ఈ శైలి "పరిణతి చెంది, వికసించి, దానికదే ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది, గత రెండు దశాబ్దాలలో ప్రచురించబడిన వాటి కంటే మెరుగ్గా వ్రాయబడిన, మరింత గంభీరమైన, మరింత వైవిధ్యమైన యువత పుస్తకాలతో". [[జే. కే. రౌలింగ్|జేకే రౌలింగ్]] రచించిన ఏడు పుస్తకాల ''[[హ్యారీ పాటర్]]'' సిరీస్‌లోని మొదటి నవల, ''<nowiki/>'హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్'' ', 1997లో ప్రచురించబడింది. ప్రారంభంలో UKలో బాలల సాహిత్యం అనే విస్తృత వర్గం కింద మార్కెట్ చేయబడిన ఈ పుస్తకాలు, వాటి క్రమంగా పరిణతి చెందిన, అధునాతన స్వభావం కారణంగా దృష్టిని, ప్రశంసలను పొందాయి, చివరికి వయోజన పాఠకులలో గణనీయమైన ఆదరణను సంపాదించాయి. <ref>{{Cite web|last=Rosen|first=Judith|title=Middle Grade and YA: Where to Draw the Line?|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/childrens/childrens-industry-news/article/63358-middle-grade-and-ya-where-to-draw-the-line.html|access-date=23 September 2023}}</ref> ఈ దృగ్విషయం వల్ల చాలామంది హ్యారీ పోటర్, జె.కె. రౌలింగ్‌లను యువత సాహిత్యం పునరుజ్జీవనానికి బాధ్యులుగా భావించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.vox.com/culture/2017/6/26/15841216/outsiders-harry-potter-ya-young-adult-se-hinton-jk-rowling|title=The Outsiders reinvented young adult fiction. Harry Potter made it inescapable|last=Grady|first=Constance|date=26 June 2017|work=Vox|access-date=21 June 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mercado|first=Kevin|title=Harry Potter 20 Years Later: How Harry Potter Saved Young Adult Fiction|url=https://mspublishing.blogs.pace.edu/2017/06/28/harry-potter-20-years-later-how-harry-potter-saved-young-adult-fiction/|access-date=23 September 2023|publisher=Pace University}}</ref> ఈ పుస్తకాలు "యువ నవలల నుండి బ్లాక్‌బస్టర్ సినిమాల వరకు ఒక విప్లవాన్ని ప్రారంభించాయి, ఊహాత్మక కల్పనల శకానికి నాంది పలికాయి". <ref name=":0">{{Cite web|date=2019-01-03|title=How young adult fiction has transformed over the past 50 years|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/books/features/ya-fiction-young-adult-outsiders-harry-potter-hate-u-give-twilight-a8707836.html|access-date=2026-08-12|website=The Independent|language=en}}</ref> దశాబ్దం చివరిలో, యువ పాఠకుల కోసం రాసే రచనలలోని శ్రేష్ఠతను గుర్తించడానికి ఉద్దేశించిన మైఖేల్ ఎల్. ప్రింట్జ్ అవార్డు, అలెక్స్ అవార్డుల వంటి అనేక పురస్కారాలు వెలువడ్డాయి. 1995, 2000 మధ్య ప్రచురించబడిన ఫిలిప్ పుల్మాన్ ఫాంటసీ త్రయం ' ''హిస్ డార్క్ మెటీరియల్స్' ,'' స్థిరపడిన మతాన్ని, ముఖ్యంగా [[కాథలిక్ చర్చి|రోమన్ కాథలిసిజంను]] విమర్శించడం ద్వారా ఈ రంగానికి మరో వివాదాస్పద అంశాన్ని జోడించింది. <ref>{{Cite web|last=Donohue|first=Bill|date=2007-11-29|title='Golden Compass' Protest Ignites|url=https://www.catholicleague.org/golden-compass-protest-ignites/|access-date=2023-05-14|website=Catholic League|language=en-US}}</ref> త్రయంలో మొదటి సంపుటి అయిన <nowiki><i id="mwAfI">నార్తర్న్ లైట్స్</i></nowiki>, ఆ సంవత్సరపు అత్యుత్తమ ఆంగ్ల భాషా బాలల పుస్తకంగా 1995 కార్నెగీ మెడల్‌ను గెలుచుకుంది. పుల్‌మన్, సాలీ లాక్‌హార్ట్ సిరీస్ (1985–94)తో సహా ఇతర యంగ్ అడల్ట్ ఫిక్షన్‌తో పాటు, చిన్న పిల్లల కోసం కూడా పుస్తకాలు రాశారు. === 21వ శతాబ్దం === 2000ల దశాబ్దం ప్రారంభంలో, యువత కోసం రాసే కాల్పనిక సాహిత్యం వివిధ ఊహాత్మక కాల్పనిక ఉప-శైలులుగా విస్తరించింది. [[స్టీఫనీ మేయర్]] రచించిన ''ట్వైలైట్'' సిరీస్ ప్రచురణతో పారానార్మల్ రొమాన్స్ ఒక ట్రెండ్‌గా మారింది, అలాగే ప్రేమ త్రిభుజం కూడా. <ref name=":0">{{Cite web|date=2019-01-03|title=How young adult fiction has transformed over the past 50 years|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/books/features/ya-fiction-young-adult-outsiders-harry-potter-hate-u-give-twilight-a8707836.html|access-date=2026-08-12|website=The Independent|language=en}}</ref> సుజాన్ కాలిన్స్ రచించిన ''ది హంగర్ గేమ్స్'' త్రయం, ''ది మేజ్ రన్నర్'', ''డైవర్జెంట్'' ప్రచురణతో డిస్టోపియన్ యంగ్ అడల్ట్ నవలల ఆవిర్భావం కనిపించింది. <ref>{{Cite book|title=Contemporary dystopian fiction for young adults: brave new teenagers|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19476-4|editor-last=Basu|editor-first=Balaka|series=Children's literature and culture|location=New York|editor-last2=Broad|editor-first2=Katherine R.|editor-last3=Hintz|editor-first3=Carrie}}</ref> ఇది గ్రాఫిక్ నవలలు / మాంగా, లైట్ నవలలు, ఫాంటసీ, మిస్టరీ ఫిక్షన్, రొమాన్స్ నవలలు వంటి ఇతర మాధ్యమాలు, శైలులలోకి, ఇంకా సైబర్‌పంక్, టెక్నో-థ్రిల్లర్‌లు, సమకాలీన క్రైస్తవ ఫిక్షన్ వంటి ఉపవర్గాలలోకి కూడా విస్తరిస్తూనే ఉంది. 2001లో వచ్చిన ''[[హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్ (సినిమా)|హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్]]'' అనుసరణతో "యువ నవలల నుండి బ్లాక్‌బస్టర్ సినిమాల విజృంభణ" కూడా మొదలైంది. <ref name=":0" /> 2018లో జరిగిన విద్యావేత్తల సమావేశంలో పాల్గొన్నవారిపై జరిపిన ఒక సర్వేలో, 2013 నుండి 2018 వరకు అమెరికాలో అత్యంత తరచుగా బోధించబడిన YA పాఠ్యపుస్తకాలు, ఎక్కువ నుండి తక్కువ బోధించబడిన క్రమంలో, ''స్పీక్ ,'' ''ది అబ్సొల్యూట్లీ ట్రూ డైరీ ఆఫ్ ఎ పార్ట్-టైమ్ ఇండియన్ ,'' ''ది గివర్'', ''ది అవుట్‌సైడర్స్'', ''ది హౌస్ ఆన్ మాంగో స్ట్రీట్ ,'' ''అమెరికన్ బోర్న్ చైనీస్ ,'' ''మాన్‌స్టర్ ,'' ''ది బుక్ థీఫ్ ,'' ''పెర్సెపోలిస్'', ''ది పెర్క్స్ ఆఫ్ బీయింగ్ ఎ వాల్‌ఫ్లవర్'' అని తేలింది. == మూలాలు == [[వర్గం:All articles with dead external links]] [[వర్గం:సాహిత్యం]] 98rt23m2j7nxkuddfoow562irk6zw42 4936894 4936892 2026-08-17T11:09:06Z Pranayraj1985 29393 4936894 wikitext text/x-wiki '''యంగ్ అడల్ట్ లిటరేచర్''' అనేది 12 నుండి 18 సంవత్సరాల వయస్సు గల పాఠకుల కోసం వ్రాయబడిన సాహిత్యం. <ref>{{Cite news|url=https://www.thebalance.com/the-young-adult-book-market-2799954|title=Young Adult Book Market Facts and Figures|work=The Balance|access-date=26 March 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804231114/https://www.thebalance.com/the-young-adult-book-market-2799954|archive-date=4 August 2017|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|title=2015 Novel and Short Story Writer's Market|date=2014|publisher=[[Writer's Digest Books]]|isbn=978-1-59963-841-6|editor-last=Randall|editor-first=Rachel|location=Cincinnati|pages=498–500}}</ref> ఇందులో కుటుంబంలో అస్తవ్యస్తత, మాదకద్రవ్యాల దుర్వినియోగం, మద్యపానం, లైంగికత వంటి వయోజన కల్పనలలో కనిపించే ఇతివృత్తాలు ఉండవచ్చు. <ref name="Wells">{{Cite web|last=Wells|first=April|date=2003|title=Themes Found in Young Adult Literature: A comparative study between 1980 and 2000|url=https://ils.unc.edu/MSpapers/2861.pdf}}</ref> ''యంగ్ అడల్ట్'' అనే పదాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా 1942లో ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. <ref>{{Cite web|title=Young adult - Word History|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/young%20adult#word-history|access-date=May 5, 2024|website=Merriam-Webster Dictionary}}</ref> [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యం]], పెద్దల సాహిత్యం మధ్య అంతరాన్ని తగ్గించడంలో సహాయపడటానికి గ్రంథపాలకుల యువ వయోజన సాహిత్యం అనే వర్గాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. <ref>{{Cite paper|title=Criticism and the "Young Adult Novel"}}</ref> 2023లో నిర్వహించిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, యువ సాహిత్యాధిపతులలో 55% మంది 18 ఏళ్లు పైబడినవారు. 78 శాతం మంది వయోజన వినియోగదారులు స్వయంగా చదవాలనే ఉద్దేశ్యంతో కొనుగోలు చేశారు. ఈ వయోజన కొనుగోలుదారులలో, 51% మంది 30 నుండి 44 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గలవారు. <ref>{{Cite web|date=2024-08-06|title=Young Adult Book Sales Statistics – WordsRated|url=https://wordsrated.com/young-adult-book-sales/|access-date=2024-12-05|language=en-US}}</ref> యువత సాహిత్యాన్ని చదివే పాఠకులు తరచుగా పెద్దవారే అనే వాస్తవాన్ని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. == చరిత్ర == ఈ కొత్త కాల్పనిక సాహిత్య విభాగాన్ని మొదట గ్రంథపాలకులే నిర్వచించారు, ముఖ్యంగా న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీకి చెందిన గ్రంథపాలకులే. న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ మొదటి వార్షిక 'యువత కోసం పుస్తకాలు' జాబితా 1929లో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న పాఠశాలలు, గ్రంథాలయాలకు పంపబడింది. అప్పుడు "1944లో [...] న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ గ్రంథపాలకురాలు మార్గరెట్ స్కాగిన్ తన లైబ్రరీ జర్నల్ కాలమ్ పేరును 'పెద్ద అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం పుస్తకాలు' నుండి 'యువ వయోజనుల కోసం పుస్తకాలు'గా మార్చారు, ఆ శైలికి నేటికీ నిలిచి ఉన్న పేరు పెట్టబడింది". మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ జానర్ సాధారణంగా ఒకే రకమైన అబ్బాయి, అమ్మాయి ప్రేమకథలను చూపించేది. కానీ 1960వ దశకంలో నవలలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి జీవితాలను మరింత లోతుగా పరిశీలించే స్థాయికి అభివృద్ధి చెందాయి. ముఖ్యంగా ఎస్.ఇ. హింటన్ రచించిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్''' ప్రస్తావించదగినది. ఈ కొత్త కాల్పనిక సాహిత్య విభాగాన్ని మొదట గ్రంథపాలకులే నిర్వచించారు, ముఖ్యంగా న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీకి చెందిన గ్రంథపాలకులే. న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ, మొదటి వార్షిక 'యువత కోసం పుస్తకాలు' జాబితా 1929లో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న పాఠశాలలు, గ్రంథాలయాలకు పంపబడింది. అప్పుడు "1944లో [...] న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ గ్రంథపాలకురాలు మార్గరెట్ స్కాగిన్ తన లైబ్రరీ జర్నల్ కాలమ్ పేరును 'పెద్ద అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం పుస్తకాలు' నుండి 'యువ వయోజనుల కోసం పుస్తకాలు'గా మార్చారు, ఆ శైలికి నేటికీ నిలిచి ఉన్న పేరు పెట్టబడింది". మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ జానర్ సాధారణంగా ఒకే రకమైన అబ్బాయి, అమ్మాయి ప్రేమకథలను చూపించేది. కానీ 1960వ దశకంలో నవలలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి జీవితాలను మరింత లోతుగా పరిశీలించే స్థాయికి అభివృద్ధి చెందాయి. ముఖ్యంగా ఎస్.ఇ. హింటన్ రచించిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్''' ప్రస్తావించదగినది. === 20వ శతాబ్దానికి ముందు === [[దస్త్రం:The_Guardian_of_Education_vol_I.JPG|కుడి|thumb| సారా ట్రిమ్మర్ రచించిన ' ''ది గార్డియన్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్''', సంపుటి 1 నుండి శీర్షిక పేజీ. నేను, 1802]] ఫ్రెంచ్ చరిత్రకారుడు ఫిలిప్ అరియెస్, తన 1962 నాటి ''<nowiki/>'సెంచరీస్ ఆఫ్ చైల్డ్‌హుడ్''' అనే పుస్తకంలో, బాల్యం గురించిన ఆధునిక భావన ఇటీవలి కాలంలోనే ఆవిర్భవించిందని వాదించారు. గతంలో పిల్లలను పెద్దల కంటే చాలా భిన్నంగా పరిగణించలేదని, వారికి గణనీయంగా భిన్నమైన చికిత్స ఇవ్వలేదని అతను వాదిస్తున్నాడు. <ref name="shav">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NerYSgnlnaIC&pg=PP10|title=Poetics of Children's Literature|last=Shavit|first=Zohar|publisher=[[University of Georgia Press]]|year=2009|isbn=978-0-8203-3481-3|author-link=Zohar Shavit}}</ref> అంతేకాకుండా, "మనస్తత్వశాస్త్రంలో పురోగతి, బాల కార్మిక వ్యవస్థ రద్దు వంటి సామాజిక మార్పుల కారణంగా, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం వరకు చాలా విషయాలలో కౌమారదశలో ఉన్నవారిని ఒక నిర్దిష్ట జనాభా సమూహంగా పరిగణించలేదు". ఈ అభివృద్ధితో యువకుల కోసం "బట్టలు, సంగీతం, సినిమాలు, రేడియో కార్యక్రమాలు, ... నవల" మార్కెటింగ్ వచ్చింది. మరోవైపు, సారా ట్రిమ్మర్, 1802లో, యువకులను ఒక ప్రత్యేక వయస్సు సమూహంగా గుర్తించి, "యువ వయోజనత్వం" 14 నుండి 21 సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉంటుందని వర్ణించారు <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> ఆమె పిల్లల సాహిత్య పత్రిక అయిన ' ''ది గార్డియన్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్'లో'', ట్రిమ్మర్ "పిల్లల కోసం పుస్తకాలు" (పద్నాలుగేళ్ల లోపు వారికి), "యువకుల కోసం పుస్తకాలు" (పద్నాలుగు నుండి ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల వారికి) అనే పదాలను పరిచయం చేసింది, తద్వారా యువ వయోజన సాహిత్యానికి సంబంధించిన ప్రామాణిక పదాలను స్థాపించింది, అవి ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉన్నాయి. <ref name="Owen" /> పద్దెనిమిది, పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు రచయితల అనేక రచనలు, ప్రత్యేకంగా యువ పాఠకుల కోసం వ్రాయబడనప్పటికీ, వారిని ఆకట్టుకున్నాయి. <ref>{{Cite book|title=Writing for Young Adults|last=Garland|first=Sherry|publisher=Writer's Digest Books|year=1998|isbn=0-89879-857-4|location=Cincinnati, OH|page=6}}</ref> డేనియల్ డిఫో, [[జోనాథన్ స్విఫ్ట్]], [[జేన్ ఆస్టిన్|జేన్ ఆస్టెన్]], వాల్టర్ స్కాట్, [[చార్లెస్ డికెన్స్]], లూయిస్ కారోల్, రాబర్ట్ లూయిస్ స్టీవెన్సన్, [[మార్క్ ట్వేయిన్|మార్క్ ట్వైన్]], ఫ్రాన్సెస్ హాడ్గ్సన్ బర్నెట్, ఎడిత్ నెస్బిట్ రాసిన నవలలు. 1865లో ప్రచురించబడిన, విక్టోరియన్ సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ రచనలలో ఒకటైన లూయిస్ కారోల్ రచించిన ''<nowiki/>'ఆలిస్ అడ్వెంచర్స్ ఇన్ వండర్‌ల్యాండ్'<nowiki/>'', జనాదరణ పొందిన సంస్కృతి, సాహిత్యంపై, ముఖ్యంగా ఫాంటసీ శైలిలో విస్తృతమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. <ref name="Time">{{Cite news|url=https://time.com/collection/100-best-fantasy-books/5897157/alices-adventures-in-wonderland/|title=Alice's Adventures in Wonderland by Lewis Carroll|last=Berman|first=Judy|date=15 October 2020|work=Time|access-date=8 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514131729/https://time.com/collection/100-best-fantasy-books/5897157/alices-adventures-in-wonderland/|archive-date=14 May 2021}}</ref> <ref name="published">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/20/100-best-novels-alice-wonderland|title=The 100 best novels: No 18 – Alice's Adventures in Wonderland by Lewis Carroll (1865)|last=McCrum|first=Robert|date=20 January 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=25 January 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310143738/https://www.theguardian.com/books/2014/jan/20/100-best-novels-alice-wonderland|archive-date=10 March 2017|author-link=Robert McCrum}}</ref> [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యంలో]] బోధనాత్మక యుగాన్ని అంతం చేయడానికి ఇది సహాయపడిందని, పిల్లల కోసం రచనలు "ఆనందాన్ని లేదా వినోదాన్ని" లక్ష్యంగా చేసుకున్న యుగాన్ని ప్రారంభించిందని ఘనత పొందింది. <ref>{{Cite book|title=The Place of Lewis Carroll in Children's Literature|last=Susina|first=Jan|date=8 September 2009|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-25440-7|page=3|doi=10.4324/9780203869314}}</ref> ఈ కథ పిల్లలతో పాటు పెద్దలలో కూడా చిరకాలంగా ప్రజాదరణ పొందింది. <ref>{{Cite book|title=Philosophy of nonsense: the intuitions of Victorian nonsense literature|last=Lecercle|first=Jean-Jacques|date=1994|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-07652-4|page=1}}</ref> 1862 జూలై 4న, లూయిస్ కారోల్, రెవరెండ్ రాబిన్సన్ డక్‌వర్త్, పండితుడు హెన్రీ లిడెల్ ముగ్గురు చిన్న కుమార్తెలు: <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lewiscarroll00rich|title=Lewis Carroll|last=Kelly|first=Richard|publisher=Twayne Publishers|year=1990|isbn=0-8057-6988-9|pages=x, 14|oclc=20091436|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/alicecompaniongu0000jone|title=The Alice Companion: A Guide to Lewis Carroll's Alice Books|last=Jones|first=Jo Elwyn|last2=Gladstone|first2=J. Francis|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0-333-67349-2|page=10|oclc=60150544|url-access=registration}}</ref> లోరినా (13 సంవత్సరాలు); ఆలిస్ (10 సంవత్సరాలు);, ఎడిత్ మేరీ (8 సంవత్సరాలు) లతో కలిసి పడవలో ప్రయాణించినప్పుడు ఇది ప్రేరణ పొందింది. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/annotatedaliceal0000carr_t0o6|title=The Annotated Alice|last=Gardner|first=Martin|publisher=Bramhall House|year=1993|isbn=0-517-02962-6|page=21|oclc=33157612|author-link=Martin Gardner|orig-year=1960|url-access=registration}}</ref> ప్రయాణ సమయంలో కారోల్ అమ్మాయిలకు ఒక కథ చెప్పాడు, దానిని అతను తన డైరీలో "భూగర్భంలో ఆలిస్ సాహసాలు" అని వర్ణించాడు, అతని జర్నల్ ప్రకారం అతను "ఆలిస్ కోసం దానిని వ్రాయడానికి పూనుకున్నాడు". <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/originalalicefro0000brow|title=The Original Alice: From Manuscript to Wonderland|last=Brown|first=Sally|publisher=[[British Library]]|year=1997|isbn=0-7123-4533-7|location=London|pages=17–19|oclc=38277057|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lewiscarroll00mort|title=Lewis Carroll: A Biography|last=Cohen|first=Morton N.|publisher=[[Vintage Books]]|year=1996|isbn=0-679-74562-9|pages=125–126|oclc=36163687|author-link=Morton N. Cohen|url-access=registration}}</ref> రెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం తర్వాత ఆమెకు చివరకు ఆ రాతప్రతి లభించింది. {{Sfn|Cohen|1996|p=126}} చిన్న పిల్లల కోసం సంక్షిప్త రూపమైన ''<nowiki/>'ది నర్సరీ ఆలిస్''' 1890లో ప్రచురించబడింది. రాబర్ట్ లూయిస్ స్టీవెన్సన్ రచించిన అనేక నవలలు మొదట ''యంగ్ ఫోక్స్ అనే'' వారపు [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్య]] పత్రికలో ధారావాహిక రూపంలో ప్రచురించబడ్డాయి, <ref name="Intro">{{Cite book|title=The Black Arrow|last=Robert Louis Stevenson|last2=Sutherland|first2=John|date=27 September 2007|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-190524-2|chapter=The Composition and Publication of the Black Arrow|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EP-Mb7du4NsC&pg=PT38}}</ref> వాటిలో ''[[కాంచన ద్వీపం|ట్రెజర్ ఐలాండ్]]'', కిడ్నాప్డ్, ది బ్లాక్ యారో ఉన్నాయి. ఈ పత్రిక దాని సమకాలీన పత్రికల కంటే పెద్ద వయస్సు గల అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం ఉద్దేశించబడింది. <ref name="Brake">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qVrUTUelE6YC&pg=PA474|title=Dictionary of Nineteenth-century Journalism in Great Britain and Ireland|last=Laurel Brake|last2=Marysa Demoor|publisher=Academia Press|year=2009|isbn=978-90-382-1340-8|page=474}}</ref> మార్క్ ట్వైన్ రచించిన ''టామ్ సావర్‌ను'' ప్రచురణకర్త సైమన్ & షుస్టర్ "పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో మిసిసిపీ నదిపై ఒక యువ బాలుడి సాహసాల గురించిన క్లాసిక్ కథ"గా వర్ణించారు. ఇదే వివరణను దాని సీక్వెల్ అయిన ''హకిల్‌బెర్రీ ఫిన్‌కు'' కూడా వర్తింపజేయవచ్చు. కథానాయకుడు యుక్తవయస్సు ప్రారంభంలో ఉన్న ఒక యువకుడు, చరిత్రను సాహిత్య విలువలతో ముడిపెట్టే సాహసం అనే వినోదాత్మక అంశంతో సమాజంలోని కష్టాలను ఎదుర్కొంటుంటాడు. === 20వ శతాబ్దం === పాత్రికేయురాలు ఎరిన్ బ్లాక్‌మోర్ ప్రకారం, "1930లలో ప్రచురించబడిన లారా ఇంగల్స్ వైల్డర్ ' <nowiki><i id="mw1w">లిటిల్ హౌస్'</i></nowiki> సిరీస్ నుండి యువత సాహిత్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పటికీ, ఉపాధ్యాయులు, గ్రంథపాలకులలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి కోసం పుస్తకాలను ఒక శైలిగా అంగీకరించడానికి నెమ్మదిగా ఉన్నారు". <ref>{{Cite web|last=Blakemore|first=Erin|date=10 April 2015|title=A Brief History of Young Adult Fiction|url=https://daily.jstor.org/history-of-young-adult-fiction/|access-date=25 October 2021|website=JSTOR Daily}}</ref> 1942లో, పదిహేడేళ్ల మౌరీన్ డాలీ రచించిన ''<nowiki/>'సెవెన్టీన్త్ సమ్మర్'' ' ప్రచురించబడింది; దీనిని కొందరు మొదటి యువత నవలగా అభివర్ణిస్తారు. దీనిలోని ఇతివృత్తాలు ముఖ్యంగా కౌమారదశలో ఉన్నవారికి, మైనర్ల మద్యపానం, డ్రైవింగ్, డేటింగ్, ఆందోళనకు సంబంధించినవి. దీనికి మరో తొలి ఉదాహరణ హైన్‌లీన్ జువెనైల్స్ . ఇవి 1947లో ''రాకెట్ షిప్ గెలీలియోతో'' ప్రారంభమై, స్క్రైబ్నర్ వారి యువ-వయోజన విభాగం కోసం రాబర్ట్ ఎ. హైన్‌లీన్ రాసిన [[సైన్స్ ఫిక్షన్]] నవలలు. 1947, 1958 మధ్య స్క్రైబ్నర్ మరో పదకొండు పుస్తకాలను ప్రచురించింది, కానీ పదమూడవదైన ' ''స్టార్‌షిప్ ట్రూపర్స్'ను'' మాత్రం పుట్నం ప్రచురించింది. లక్షిత మార్కెట్ యుక్తవయస్సులో ఉన్న అబ్బాయిలు. పద్నాలుగో నవల, ''పోడ్కేన్ ఆఫ్ మార్స్'' (1963), ఒక టీనేజ్ అమ్మాయిని కథానాయికగా చూపించింది. 1942లో, పదిహేడేళ్ల మౌరీన్ డాలీ రచించిన ''<nowiki/>'సెవెన్టీన్త్ సమ్మర్'' ' ప్రచురించబడింది; దీనిని కొందరు మొదటి యువత నవలగా అభివర్ణిస్తారు. దీనిలోని ఇతివృత్తాలు ముఖ్యంగా కౌమారదశలో ఉన్నవారికి, మైనర్ల మద్యపానం, డ్రైవింగ్, డేటింగ్, ఆందోళనకు సంబంధించినవి. దీనికి మరో తొలి ఉదాహరణ హైన్‌లీన్ జువెనైల్స్ . ఇవి 1947లో ''రాకెట్ షిప్ గెలీలియోతో'' ప్రారంభమై, స్క్రైబ్నర్ వారి యువ-వయోజన విభాగం కోసం రాబర్ట్ ఎ. హైన్‌లీన్ రాసిన [[సైన్స్ ఫిక్షన్]] నవలలు. 1947, 1958 మధ్య స్క్రైబ్నర్ మరో పదకొండు పుస్తకాలను ప్రచురించింది, కానీ పదమూడవదైన ' ''స్టార్‌షిప్ ట్రూపర్స్'ను'' మాత్రం పుట్నం ప్రచురించింది. లక్షిత మార్కెట్ యుక్తవయస్సులో ఉన్న అబ్బాయిలు. పద్నాలుగో నవల, ''పోడ్కేన్ ఆఫ్ మార్స్'' (1963), ఒక టీనేజ్ అమ్మాయిని కథానాయికగా చూపించింది. 1950లలో, ''<nowiki/>'ది క్యాచర్ ఇన్ ది రై'' ' (1951) పెద్దల కోసం వ్రాయబడినప్పటికీ, కౌమార పాఠకుల దృష్టిని ఆకర్షించింది. నవలలోని కౌమార ఆందోళన, ఒంటరితనం అనే ఇతివృత్తాలు యువత సాహిత్యంలో పర్యాయపదంగా మారాయి. <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> [[జె.ఆర్.ఆర్.టోల్కీన్|JRR టోల్కీన్]] రచించిన ''[[ది హాబిట్]]'' (1937), ''[[లార్డ్ ఆఫ్ ది రింగ్స్]]'' (1954–5) అత్యంత విజయవంతమైన ఫాంటసీ నవలలు, <ref name="thestar">{{Cite web|last=Wagner|first=Vit|date=16 April 2007|title=Tolkien proves he's still the king|url=https://www.thestar.com/entertainment/article/203389|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309035210/http://www.thestar.com/entertainment/article/203389|archive-date=9 March 2011|access-date=8 March 2011|website=[[Toronto Star]]}}</ref> వీటిని చిన్న పిల్లలకు చదివి వినిపిస్తారు, పిల్లలు, పెద్దలు ఇద్దరూ చదువుతారు ఇవి అమెరికన్ పబ్లిక్, పాఠశాల గ్రంథాలయాలలో టీన్ లేదా యంగ్ అడల్ట్ విభాగంలో కనిపిస్తాయి. 1960లో మాడెలిన్ లెంగిల్ రాసిన '<nowiki/>''ఎ రింకిల్ ఇన్ టైమ్''', 1962లో ప్రచురణకు ముందు ఇరవై ఆరు కంటే ఎక్కువ తిరస్కరణలను ఎదుర్కొంది <ref>{{Cite web|last=Eschner|first=Kat|title=The Beloved, Baffling 'A Wrinkle in Time' Was Rejected By 26 Publishers|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/beloved-baffling-wrinkle-time-was-rejected-26-publishers-180961227/|access-date=25 October 2021|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref>, ఎందుకంటే లెంగిల్ మాటల్లో చెప్పాలంటే, అది "చాలా భిన్నంగా ఉంది", "ఎందుకంటే ఇది చెడు సమస్యను బహిరంగంగా చర్చిస్తుంది, ఇది పిల్లలకు నిజంగా కష్టంగా ఉంది, ఇది ఏమైనప్పటికీ పిల్లల పుస్తకమా లేక పెద్దల పుస్తకమా?" <ref name="LUnji-2007">{{Cite report |title=Go Fish: Questions for the Author |last=L'Unji |first=Madeleine |author-link=Madeleine L'Engle |date=2007 |publisher=[[Square Fish]] |location=New York, NY |page=236 |isbn=978-0-312-36754-1}}</ref> <ref name="LEngle-1972-Circle">{{Cite book|title=A Circle of Quiet|last=L'Engle|first=Madeleine|date=January 1972|publisher=[[Farrar, Straus & Giroux]]|isbn=0-374-12374-8|location=New York, NY|pages=5–6, 21, 66, 217–218|author-link=Madeleine L'Engle}}</ref> 1957లో యంగ్ అడల్ట్ లైబ్రరీ సర్వీసెస్ అసోసియేషన్ సృష్టించబడింది – అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ పునర్వ్యవస్థీకరణ తర్వాత దీనిని మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ సర్వీసెస్ డివిజన్ అని పిలిచేవారు. YALSA యువ వయోజనుల కోసం సామగ్రిని మూల్యాంకనం చేసి ఎంపిక చేస్తుంది, అత్యంత చురుకైన YASLA కమిటీ పుస్తక ఎంపిక కమిటీ. <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=Brief History of the Young Adult Services Division|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/history/briefhistory}}</ref> <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=YASD A Narrative History from 1976 to 1992|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/yalsahandbook/yasdnarrative}}</ref> <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=YALSA: History From 1992 to 2000|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/yalsahandbook/yalsahistory}}</ref> <ref>{{Cite web|title=YALSA Products and Publications|url=http://www.ala.org/yalsa/products%26publications}}</ref> 1960వ దశాబ్దంలోనే కౌమారదశలో ఉన్నవారి సాహిత్యం "దాని స్వంత గుర్తింపును పొందిందని చెప్పవచ్చు" అని మైఖేల్ కార్ట్ వాదిస్తున్నారు. యువత కోసం రాసిన తొలి నవలల్లో ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ ఎస్.ఇ. హింటన్ రాసిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్'' ' (1967). ఈ నవల కౌమార జీవితంలోని వాస్తవికమైన, చీకటి కోణాన్ని చిత్రిస్తుంది, ఇది ఆ కాలపు కల్పనా రచనలలో తరచుగా చిత్రీకరించబడలేదు. హైస్కూల్ చదువుతున్నప్పుడు, హింటన్‌కు కేవలం 16 ఏళ్ళ వయసులో ఉన్నప్పుడు వ్రాయబడిన <ref name="penguin"> {{Cite web|title=''The Outsiders''|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/536555/the-outsiders-by-se-hinton|access-date=18 November 2019|publisher=Penguin Random House}}</ref> ''ది అవుట్‌సైడర్స్‌లో,'' పెద్దలు వ్రాసిన కౌమారదశ గురించిన పుస్తకాలలో సాధారణంగా ఉండే వ్యామోహపూరిత స్వరం కూడా లేదు. ''ది అవుట్‌సైడర్స్'' అన్ని కాలాలలో అత్యధికంగా అమ్ముడైన యువత నవలలలో ఒకటిగా మిగిలిపోయింది. <ref name="Peck" /> 1960ల చివరలో, 1970ల ప్రారంభంలో, మరో ఐదు అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన పుస్తకాలు ప్రచురించబడ్డాయి: అమెరికన్ కవయిత్రి [[మాయ ఎంజిలో|మాయా ఏంజెలో]] ప్రారంభ సంవత్సరాల ఆత్మకథ అయిన ''ఐ నో వై ది కేజ్డ్ బర్డ్ సింగ్స్'' (1969); రోసా గై రచించిన ''ది ఫ్రెండ్స్'' (1973); కవయిత్రి సిల్వియా ప్లాత్ రచించిన పాక్షిక-ఆత్మకథాత్మక ''ది బెల్ జార్'' (యుఎస్ 1963, మారుపేరుతో; యుకె 1967); గ్లెండన్ స్వార్ట్‌హౌట్ రచించిన ''బ్లెస్ ది బీస్ట్స్ అండ్ చిల్డ్రన్'' (1970);, రాబ్ వైట్ రచించిన ''డెత్‌వాచ్'' (1972), దీనికి మిస్టరీ రైటర్స్ ఆఫ్ అమెరికా ద్వారా 1973 ఎడ్గర్ అవార్డ్ ఫర్ బెస్ట్ జువెనైల్ మిస్టరీ లభించింది. ఏంజెలో, ప్లాత్ రచనలు వయోజన రచనలుగా ప్రచురించబడ్డాయి, కానీ ''ది బెల్ జార్'' పంతొమ్మిదేళ్ల యువతి "కౌమార ఆందోళన"తో వ్యవహరిస్తుంది, <ref name="Dunkle">{{Cite book|title=Critical Insights: The Bell Jar|last=Dunkle|first=Iris Jamahl|publisher=[[Salem Press]]|year=2011|isbn=978-1-58765-836-5|editor-last=McCann|editor-first=Janet|location=Pasadena, California|page=15|chapter=Sylvia Plath's The Bell Jar: Understanding Cultural and Historical Context in an Iconic Text|access-date=21 May 2023|chapter-url=https://pvld.org/sites/default/files/BELL%20JAR%20-%20Understanding%20Culture%20References%20%281%29.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202175110/https://pvld.org/sites/default/files/BELL%20JAR%20-%20Understanding%20Culture%20References%20(1).pdf|archive-date=2 December 2021}}</ref>, ఏంజెలో ఆత్మకథ ఉన్నత పాఠశాల, జూనియర్ ఉన్నత పాఠశాల గ్రంథాలయాలు, తరగతి గదుల నుండి తరచుగా నిషేధించబడిన పది పుస్తకాలలో ఒకటి. రచయితలు ఫిలిప్ పుల్‌మన్, నీల్ గైమన్ ఇద్దరూ బ్రిటిష్ ఫాంటసీ రచయిత అలాన్ గార్నర్ ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు. పుల్‌మన్ ప్రకారం గార్నర్ "నిస్సందేహంగా గొప్ప ఆద్యుడు, [[జె.ఆర్.ఆర్.టోల్కీన్|టోల్కీన్]] తర్వాత ఫాంటసీకి సంబంధించి అత్యంత ముఖ్యమైన బ్రిటిష్ రచయిత, అనేక విధాలుగా టోల్కీన్ కంటే ఉత్తముడు". అదేవిధంగా ఉర్సులా కె. లె గుయిన్, గార్నర్ నవల ''రెడ్ షిఫ్ట్‌ను'' ప్రశంసిస్తూ రాసిన సమీక్షలో, "ఇటీవలి సంవత్సరాలలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన కొన్ని ఆంగ్ల నవలలు పిల్లల పుస్తకాలుగా ప్రచురించబడ్డాయి" అని వాదించారు. గార్నర్ తొలి రచనలను తరచుగా "పిల్లల సాహిత్యం" అని పిలిచినప్పటికీ, గార్నర్ స్వయంగా అటువంటి వర్ణనను తిరస్కరించాడు. <ref>{{Cite web|last=Thompson|first=Raymond H.|last2=Garner|first2=Alan|date=12 April 1989|title=Interview with Alan Garner|url=http://www.lib.rochester.edu/camelot/intrvws/garner.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108181114/http://d.lib.rochester.edu/camelot/text/interview-with-alan-garner|archive-date=8 November 2014|access-date=10 September 2011}}</ref> విమర్శకుడు నీల్ ఫిలిప్, గార్నర్ తొలి నవలలపై వ్యాఖ్యానిస్తూ, "పిల్లల, పెద్దల సాహిత్యం మధ్య విభజన 'అర్థరహితం' అయిన సందర్భం గార్నర్ కావచ్చు" అని పేర్కొన్నాడు. <ref>{{Cite book|title=A Fine Anger: A Critical Introduction to the Work of Alan Garner|last=Philip|first=Neil|publisher=Collins|year=1981|isbn=978-0-00-195043-6|location=London|pages=7–8}}</ref> <ref>{{Cite book|title=[[The Oxford Companion to Children's Literature]]|year=1984|pages=199}}</ref> '<nowiki/>''ఆర్ యు దేర్ గాడ్?''' రచయిత్రి జూడీ బ్లూమ్ ''నేను, మార్గరెట్.'' (1970), పిల్లల, యువకుల సాహిత్యానికి గణనీయంగా దోహదపడింది. <ref name="holmes">{{Cite magazine|last=Holmes|first=Anna|date=March 22, 2012|title=Judy Blume's Magnificent Girls|url=http://www.newyorker.com/books/page-turner/judy-blumes-magnificent-girls|magazine=The New Yorker|access-date=April 5, 2016}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2023/|title=Time 100|date=April 13, 2023|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 15, 2023}}</ref> [[హస్తప్రయోగం]], [[ఋతుస్రావం]], కౌమార లైంగికత, [[గర్భనియంత్రణ|జనన నియంత్రణ]], [[మరణం]] వంటి వివాదాస్పద అంశాలపై దృష్టి సారించిన నవలలు రాసిన తొలి యువ రచయిత్రులలో ఆమె ఒకరు. <ref name="hclib">{{Cite web|year=2015|title=Pen Pals with Judy Blume in conversation with Nancy Pearl|url=http://www.supporthclib.org/event/pen-pals-with-judy-blume-in-conversation-with-nancy-pearl/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504232033/http://www.supporthclib.org/event/pen-pals-with-judy-blume-in-conversation-with-nancy-pearl/|archive-date=May 4, 2016|access-date=April 5, 2016|publisher=Friends of the Hennepin County Library}}</ref> <ref name="edwards">{{Cite web|year=1996|title=1996 Margaret A. Edwards Award Winner|url=http://www.ala.org/yalsa/booklistsawards/bookawards/margaretaedwards/maeprevious/1996awardwinner|access-date=April 5, 2016|publisher=Young Adult Library Services Association (YALSA). American Library Association}}</ref> 1968లో ప్రచురించబడిన [[ఉర్సులా కె.లిగూన్|ఉర్సులా కె. లె గుయిన్]] రచించిన ''<nowiki/>'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'<nowiki/>'', యంగ్ అడల్ట్ ఫాంటసీ ఫిక్షన్‌పై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. ఇది 1969లో బోస్టన్ గ్లోబ్-హార్న్ బుక్ అవార్డుతో సహా లె గిన్‌కు అనేక ముఖ్యమైన అవార్డులను గెలుచుకుంది లేదా వాటికి దోహదపడింది, <ref>{{Cite paper|title=The Good Witch of the West}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Boston Globe–Horn Book Awards – Winners and Honor Books 1967 to 2011|url=http://archive.hbook.com/bghb/past/past.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019092012/http://archive.hbook.com/bghb/past/past.asp|archive-date=October 19, 2011|access-date=November 10, 2014|website=The Horn Book}}</ref>, లూయిస్ కారోల్ షెల్ఫ్ అవార్డు చివరి విజేతలలో ఒకటి. ఎర్త్‌సీ సిరీస్ గురించి బార్బరా బక్నాల్ ఇలా పేర్కొన్నారు, "లె గిన్ ఈ ఫాంటసీలను రాసినప్పుడు చిన్న పిల్లల కోసం రాయలేదు, పెద్దల కోసం కూడా రాయలేదు. ఆమె 'పెద్ద పిల్లల' కోసం రాసింది. కానీ వాస్తవానికి ఆమె రచనలను, టోల్కీన్ లాగా, పదేళ్ల పిల్లలు, పెద్దలు కూడా చదవవచ్చు. మార్గరెట్ అట్వుడ్ ఇలా అన్నారు... ''<nowiki/>'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'' '... ఇది 'జీవితం, మరణం, మానవులుగా మనం ఎవరం' వంటి ఇతివృత్తాలతో వ్యవహరించినందున, పన్నెండేళ్ల కంటే పెద్దవారైన ఎవరైనా దీనిని చదివి ఆనందించవచ్చు. <ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/wsj-book-club-margaret-atwood-chooses-a-wizard-of-earthsea-1413493430|title=Margaret Atwood Chooses 'A Wizard of Earthsea'|last=Russell|first=Anna|date=October 16, 2014|work=The Wall Street Journal|access-date=November 10, 2014}}</ref> ప్రతిభావంతుడైన బాలుడు మాంత్రికుల పాఠశాలకు వెళ్లి, తనకు సన్నిహిత సంబంధం ఉన్న శత్రువును సంపాదించుకోవడం ''అనే 'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'<nowiki/>'' ప్రాథమిక ఇతివృత్తం, ''<nowiki/>'హ్యారీ పాటర్''' ఇతివృత్తం కూడా అని సమీక్షకులు వ్యాఖ్యానించారు. <ref>{{Cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/books/harry-potter-and-the-boy-wizard-tradition-1.2738955|title=Harry Potter and the boy wizard tradition|last=Power|first=Ed|date=July 31, 2016|work=Irish Times|access-date=September 13, 2016}}</ref> ప్రచురణకర్తలు అభివృద్ధి చెందుతున్న కౌమారదశ మార్కెట్‌పై దృష్టి సారించడం ప్రారంభించడంతో, ఎక్కువ మంది పుస్తక విక్రేతలు, గ్రంథాలయాలు [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యం]], పెద్దల కోసం వ్రాసిన నవలల నుండి వేరుగా యువత కోసం ప్రత్యేక విభాగాలు సృష్టించడం ప్రారంభించారు. 1970ల నుండి 1980ల మధ్యకాలం వరకు యువత-వయోజన కల్పనా సాహిత్యం స్వర్ణయుగంగా వర్ణించబడింది, ఆ సమయంలో సవాలుతో కూడిన నవలలు గుర్తించబడిన కౌమార మార్కెట్ ఆసక్తులకు నేరుగా స్పందించడం ప్రారంభించాయి. <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> 1980లలో, యువత సాహిత్యం వారి ప్రేక్షకులకు తగినదిగా భావించే విషయాల విషయంలో సరిహద్దులను దాటడం ప్రారంభించింది: [[మానభంగం|అత్యాచారం]], [[ఆత్మహత్య]], తల్లిదండ్రుల మరణం, [[హత్య]] వంటి గతంలో నిషిద్ధంగా భావించిన అంశాలతో వ్యవహరించే పుస్తకాలు గణనీయమైన విమర్శనాత్మక, వాణిజ్య విజయాన్ని సాధించాయి. <ref name="sheet">{{Cite book|title=Sexual content in young adult novels: Reading Between the Sheets|last=Gillis|first=Bryan|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781442246874|pages=101–124|oclc=965782772}}</ref> ఈ ధోరణికి మరో కోణం ఏమిటంటే, యంగ్ అడల్ట్ రొమాన్స్‌తో సహా రొమాన్స్ నవలల పట్ల ఆసక్తి బలంగా పునరుద్ధరించబడింది. <ref name="parrish">{{Cite paper|title=Put a Little Romantic Fiction into Your Reading Program}}</ref> కౌమారదశలో ఉన్నవారి సంఖ్య పెరగడంతో, ఈ శైలి "పరిణతి చెంది, వికసించి, దానికదే ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది, గత రెండు దశాబ్దాలలో ప్రచురించబడిన వాటి కంటే మెరుగ్గా వ్రాయబడిన, మరింత గంభీరమైన, మరింత వైవిధ్యమైన యువత పుస్తకాలతో". [[జే. కే. రౌలింగ్|జేకే రౌలింగ్]] రచించిన ఏడు పుస్తకాల ''[[హ్యారీ పాటర్]]'' సిరీస్‌లోని మొదటి నవల, ''<nowiki/>'హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్'' ', 1997లో ప్రచురించబడింది. ప్రారంభంలో UKలో బాలల సాహిత్యం అనే విస్తృత వర్గం కింద మార్కెట్ చేయబడిన ఈ పుస్తకాలు, వాటి క్రమంగా పరిణతి చెందిన, అధునాతన స్వభావం కారణంగా దృష్టిని, ప్రశంసలను పొందాయి, చివరికి వయోజన పాఠకులలో గణనీయమైన ఆదరణను సంపాదించాయి. <ref>{{Cite web|last=Rosen|first=Judith|title=Middle Grade and YA: Where to Draw the Line?|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/childrens/childrens-industry-news/article/63358-middle-grade-and-ya-where-to-draw-the-line.html|access-date=23 September 2023}}</ref> ఈ దృగ్విషయం వల్ల చాలామంది హ్యారీ పోటర్, జె.కె. రౌలింగ్‌లను యువత సాహిత్యం పునరుజ్జీవనానికి బాధ్యులుగా భావించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.vox.com/culture/2017/6/26/15841216/outsiders-harry-potter-ya-young-adult-se-hinton-jk-rowling|title=The Outsiders reinvented young adult fiction. Harry Potter made it inescapable|last=Grady|first=Constance|date=26 June 2017|work=Vox|access-date=21 June 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mercado|first=Kevin|title=Harry Potter 20 Years Later: How Harry Potter Saved Young Adult Fiction|url=https://mspublishing.blogs.pace.edu/2017/06/28/harry-potter-20-years-later-how-harry-potter-saved-young-adult-fiction/|access-date=23 September 2023|publisher=Pace University}}</ref> ఈ పుస్తకాలు "యువ నవలల నుండి బ్లాక్‌బస్టర్ సినిమాల వరకు ఒక విప్లవాన్ని ప్రారంభించాయి, ఊహాత్మక కల్పనల శకానికి నాంది పలికాయి". <ref name=":0">{{Cite web|date=2019-01-03|title=How young adult fiction has transformed over the past 50 years|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/books/features/ya-fiction-young-adult-outsiders-harry-potter-hate-u-give-twilight-a8707836.html|access-date=2026-08-12|website=The Independent|language=en}}</ref> దశాబ్దం చివరిలో, యువ పాఠకుల కోసం రాసే రచనలలోని శ్రేష్ఠతను గుర్తించడానికి ఉద్దేశించిన మైఖేల్ ఎల్. ప్రింట్జ్ అవార్డు, అలెక్స్ అవార్డుల వంటి అనేక పురస్కారాలు వెలువడ్డాయి. 1995, 2000 మధ్య ప్రచురించబడిన ఫిలిప్ పుల్మాన్ ఫాంటసీ త్రయం ' ''హిస్ డార్క్ మెటీరియల్స్' ,'' స్థిరపడిన మతాన్ని, ముఖ్యంగా [[కాథలిక్ చర్చి|రోమన్ కాథలిసిజంను]] విమర్శించడం ద్వారా ఈ రంగానికి మరో వివాదాస్పద అంశాన్ని జోడించింది. <ref>{{Cite web|last=Donohue|first=Bill|date=2007-11-29|title='Golden Compass' Protest Ignites|url=https://www.catholicleague.org/golden-compass-protest-ignites/|access-date=2023-05-14|website=Catholic League|language=en-US}}</ref> త్రయంలో మొదటి సంపుటి అయిన నార్తర్న్ లైట్స్, ఆ సంవత్సరపు అత్యుత్తమ ఆంగ్ల భాషా బాలల పుస్తకంగా 1995 కార్నెగీ మెడల్‌ను గెలుచుకుంది. పుల్‌మన్, సాలీ లాక్‌హార్ట్ సిరీస్ (1985–94)తో సహా ఇతర యంగ్ అడల్ట్ ఫిక్షన్‌తో పాటు, చిన్న పిల్లల కోసం కూడా పుస్తకాలు రాశారు. === 21వ శతాబ్దం === 2000ల దశాబ్దం ప్రారంభంలో, యువత కోసం రాసే కాల్పనిక సాహిత్యం వివిధ ఊహాత్మక కాల్పనిక ఉప-శైలులుగా విస్తరించింది. [[స్టీఫనీ మేయర్]] రచించిన ''ట్వైలైట్'' సిరీస్ ప్రచురణతో పారానార్మల్ రొమాన్స్ ఒక ట్రెండ్‌గా మారింది, అలాగే ప్రేమ త్రిభుజం కూడా. <ref name=":0">{{Cite web|date=2019-01-03|title=How young adult fiction has transformed over the past 50 years|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/books/features/ya-fiction-young-adult-outsiders-harry-potter-hate-u-give-twilight-a8707836.html|access-date=2026-08-12|website=The Independent|language=en}}</ref> సుజాన్ కాలిన్స్ రచించిన ''ది హంగర్ గేమ్స్'' త్రయం, ''ది మేజ్ రన్నర్'', ''డైవర్జెంట్'' ప్రచురణతో డిస్టోపియన్ యంగ్ అడల్ట్ నవలల ఆవిర్భావం కనిపించింది. <ref>{{Cite book|title=Contemporary dystopian fiction for young adults: brave new teenagers|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19476-4|editor-last=Basu|editor-first=Balaka|series=Children's literature and culture|location=New York|editor-last2=Broad|editor-first2=Katherine R.|editor-last3=Hintz|editor-first3=Carrie}}</ref> ఇది గ్రాఫిక్ నవలలు / మాంగా, లైట్ నవలలు, ఫాంటసీ, మిస్టరీ ఫిక్షన్, రొమాన్స్ నవలలు వంటి ఇతర మాధ్యమాలు, శైలులలోకి, ఇంకా సైబర్‌పంక్, టెక్నో-థ్రిల్లర్‌లు, సమకాలీన క్రైస్తవ ఫిక్షన్ వంటి ఉపవర్గాలలోకి కూడా విస్తరిస్తూనే ఉంది. 2001లో వచ్చిన ''[[హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్ (సినిమా)|హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్]]'' అనుసరణతో "యువ నవలల నుండి బ్లాక్‌బస్టర్ సినిమాల విజృంభణ" కూడా మొదలైంది. <ref name=":0" /> 2018లో జరిగిన విద్యావేత్తల సమావేశంలో పాల్గొన్నవారిపై జరిపిన ఒక సర్వేలో, 2013 నుండి 2018 వరకు అమెరికాలో అత్యంత తరచుగా బోధించబడిన YA పాఠ్యపుస్తకాలు, ఎక్కువ నుండి తక్కువ బోధించబడిన క్రమంలో, ''స్పీక్ ,'' ''ది అబ్సొల్యూట్లీ ట్రూ డైరీ ఆఫ్ ఎ పార్ట్-టైమ్ ఇండియన్ ,'' ''ది గివర్'', ''ది అవుట్‌సైడర్స్'', ''ది హౌస్ ఆన్ మాంగో స్ట్రీట్ ,'' ''అమెరికన్ బోర్న్ చైనీస్ ,'' ''మాన్‌స్టర్ ,'' ''ది బుక్ థీఫ్ ,'' ''పెర్సెపోలిస్'', ''ది పెర్క్స్ ఆఫ్ బీయింగ్ ఎ వాల్‌ఫ్లవర్'' అని తేలింది. == మూలాలు == [[వర్గం:All articles with dead external links]] [[వర్గం:సాహిత్యం]] <references /> [[వర్గం:సాహిత్య ప్రక్రియలు]] exyab2fqjynbdf1pt3tbm9k4wuuxrgt 4936895 4936894 2026-08-17T11:09:28Z Pranayraj1985 29393 4936895 wikitext text/x-wiki '''యంగ్ అడల్ట్ లిటరేచర్''' అనేది 12 నుండి 18 సంవత్సరాల వయస్సు గల పాఠకుల కోసం వ్రాయబడిన సాహిత్యం. <ref>{{Cite news|url=https://www.thebalance.com/the-young-adult-book-market-2799954|title=Young Adult Book Market Facts and Figures|work=The Balance|access-date=26 March 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804231114/https://www.thebalance.com/the-young-adult-book-market-2799954|archive-date=4 August 2017|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|title=2015 Novel and Short Story Writer's Market|date=2014|publisher=[[Writer's Digest Books]]|isbn=978-1-59963-841-6|editor-last=Randall|editor-first=Rachel|location=Cincinnati|pages=498–500}}</ref> ఇందులో కుటుంబంలో అస్తవ్యస్తత, మాదకద్రవ్యాల దుర్వినియోగం, మద్యపానం, లైంగికత వంటి వయోజన కల్పనలలో కనిపించే ఇతివృత్తాలు ఉండవచ్చు. <ref name="Wells">{{Cite web|last=Wells|first=April|date=2003|title=Themes Found in Young Adult Literature: A comparative study between 1980 and 2000|url=https://ils.unc.edu/MSpapers/2861.pdf}}</ref> ''యంగ్ అడల్ట్'' అనే పదాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా 1942లో ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. <ref>{{Cite web|title=Young adult - Word History|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/young%20adult#word-history|access-date=May 5, 2024|website=Merriam-Webster Dictionary}}</ref> [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యం]], పెద్దల సాహిత్యం మధ్య అంతరాన్ని తగ్గించడంలో సహాయపడటానికి గ్రంథపాలకుల యువ వయోజన సాహిత్యం అనే వర్గాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. <ref>{{Cite paper|title=Criticism and the "Young Adult Novel"}}</ref> 2023లో నిర్వహించిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, యువ సాహిత్యాధిపతులలో 55% మంది 18 ఏళ్లు పైబడినవారు. 78 శాతం మంది వయోజన వినియోగదారులు స్వయంగా చదవాలనే ఉద్దేశ్యంతో కొనుగోలు చేశారు. ఈ వయోజన కొనుగోలుదారులలో, 51% మంది 30 నుండి 44 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గలవారు. <ref>{{Cite web|date=2024-08-06|title=Young Adult Book Sales Statistics – WordsRated|url=https://wordsrated.com/young-adult-book-sales/|access-date=2024-12-05|language=en-US}}</ref> యువత సాహిత్యాన్ని చదివే పాఠకులు తరచుగా పెద్దవారే అనే వాస్తవాన్ని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. == చరిత్ర == ఈ కొత్త కాల్పనిక సాహిత్య విభాగాన్ని మొదట గ్రంథపాలకులే నిర్వచించారు, ముఖ్యంగా న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీకి చెందిన గ్రంథపాలకులే. న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ మొదటి వార్షిక 'యువత కోసం పుస్తకాలు' జాబితా 1929లో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న పాఠశాలలు, గ్రంథాలయాలకు పంపబడింది. అప్పుడు "1944లో [...] న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ గ్రంథపాలకురాలు మార్గరెట్ స్కాగిన్ తన లైబ్రరీ జర్నల్ కాలమ్ పేరును 'పెద్ద అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం పుస్తకాలు' నుండి 'యువ వయోజనుల కోసం పుస్తకాలు'గా మార్చారు, ఆ శైలికి నేటికీ నిలిచి ఉన్న పేరు పెట్టబడింది". మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ జానర్ సాధారణంగా ఒకే రకమైన అబ్బాయి, అమ్మాయి ప్రేమకథలను చూపించేది. కానీ 1960వ దశకంలో నవలలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి జీవితాలను మరింత లోతుగా పరిశీలించే స్థాయికి అభివృద్ధి చెందాయి. ముఖ్యంగా ఎస్.ఇ. హింటన్ రచించిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్''' ప్రస్తావించదగినది. ఈ కొత్త కాల్పనిక సాహిత్య విభాగాన్ని మొదట గ్రంథపాలకులే నిర్వచించారు, ముఖ్యంగా న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీకి చెందిన గ్రంథపాలకులే. న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ, మొదటి వార్షిక 'యువత కోసం పుస్తకాలు' జాబితా 1929లో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న పాఠశాలలు, గ్రంథాలయాలకు పంపబడింది. అప్పుడు "1944లో [...] న్యూయార్క్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ గ్రంథపాలకురాలు మార్గరెట్ స్కాగిన్ తన లైబ్రరీ జర్నల్ కాలమ్ పేరును 'పెద్ద అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం పుస్తకాలు' నుండి 'యువ వయోజనుల కోసం పుస్తకాలు'గా మార్చారు, ఆ శైలికి నేటికీ నిలిచి ఉన్న పేరు పెట్టబడింది". మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ జానర్ సాధారణంగా ఒకే రకమైన అబ్బాయి, అమ్మాయి ప్రేమకథలను చూపించేది. కానీ 1960వ దశకంలో నవలలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి జీవితాలను మరింత లోతుగా పరిశీలించే స్థాయికి అభివృద్ధి చెందాయి. ముఖ్యంగా ఎస్.ఇ. హింటన్ రచించిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్''' ప్రస్తావించదగినది. === 20వ శతాబ్దానికి ముందు === [[దస్త్రం:The_Guardian_of_Education_vol_I.JPG|కుడి|thumb| సారా ట్రిమ్మర్ రచించిన ' ''ది గార్డియన్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్''', సంపుటి 1 నుండి శీర్షిక పేజీ. నేను, 1802]] ఫ్రెంచ్ చరిత్రకారుడు ఫిలిప్ అరియెస్, తన 1962 నాటి ''<nowiki/>'సెంచరీస్ ఆఫ్ చైల్డ్‌హుడ్''' అనే పుస్తకంలో, బాల్యం గురించిన ఆధునిక భావన ఇటీవలి కాలంలోనే ఆవిర్భవించిందని వాదించారు. గతంలో పిల్లలను పెద్దల కంటే చాలా భిన్నంగా పరిగణించలేదని, వారికి గణనీయంగా భిన్నమైన చికిత్స ఇవ్వలేదని అతను వాదిస్తున్నాడు. <ref name="shav">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NerYSgnlnaIC&pg=PP10|title=Poetics of Children's Literature|last=Shavit|first=Zohar|publisher=[[University of Georgia Press]]|year=2009|isbn=978-0-8203-3481-3|author-link=Zohar Shavit}}</ref> అంతేకాకుండా, "మనస్తత్వశాస్త్రంలో పురోగతి, బాల కార్మిక వ్యవస్థ రద్దు వంటి సామాజిక మార్పుల కారణంగా, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం వరకు చాలా విషయాలలో కౌమారదశలో ఉన్నవారిని ఒక నిర్దిష్ట జనాభా సమూహంగా పరిగణించలేదు". ఈ అభివృద్ధితో యువకుల కోసం "బట్టలు, సంగీతం, సినిమాలు, రేడియో కార్యక్రమాలు, ... నవల" మార్కెటింగ్ వచ్చింది. మరోవైపు, సారా ట్రిమ్మర్, 1802లో, యువకులను ఒక ప్రత్యేక వయస్సు సమూహంగా గుర్తించి, "యువ వయోజనత్వం" 14 నుండి 21 సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉంటుందని వర్ణించారు <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> ఆమె పిల్లల సాహిత్య పత్రిక అయిన ' ''ది గార్డియన్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్'లో'', ట్రిమ్మర్ "పిల్లల కోసం పుస్తకాలు" (పద్నాలుగేళ్ల లోపు వారికి), "యువకుల కోసం పుస్తకాలు" (పద్నాలుగు నుండి ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల వారికి) అనే పదాలను పరిచయం చేసింది, తద్వారా యువ వయోజన సాహిత్యానికి సంబంధించిన ప్రామాణిక పదాలను స్థాపించింది, అవి ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉన్నాయి. <ref name="Owen" /> పద్దెనిమిది, పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు రచయితల అనేక రచనలు, ప్రత్యేకంగా యువ పాఠకుల కోసం వ్రాయబడనప్పటికీ, వారిని ఆకట్టుకున్నాయి. <ref>{{Cite book|title=Writing for Young Adults|last=Garland|first=Sherry|publisher=Writer's Digest Books|year=1998|isbn=0-89879-857-4|location=Cincinnati, OH|page=6}}</ref> డేనియల్ డిఫో, [[జోనాథన్ స్విఫ్ట్]], [[జేన్ ఆస్టిన్|జేన్ ఆస్టెన్]], వాల్టర్ స్కాట్, [[చార్లెస్ డికెన్స్]], లూయిస్ కారోల్, రాబర్ట్ లూయిస్ స్టీవెన్సన్, [[మార్క్ ట్వేయిన్|మార్క్ ట్వైన్]], ఫ్రాన్సెస్ హాడ్గ్సన్ బర్నెట్, ఎడిత్ నెస్బిట్ రాసిన నవలలు. 1865లో ప్రచురించబడిన, విక్టోరియన్ సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ రచనలలో ఒకటైన లూయిస్ కారోల్ రచించిన ''<nowiki/>'ఆలిస్ అడ్వెంచర్స్ ఇన్ వండర్‌ల్యాండ్'<nowiki/>'', జనాదరణ పొందిన సంస్కృతి, సాహిత్యంపై, ముఖ్యంగా ఫాంటసీ శైలిలో విస్తృతమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. <ref name="Time">{{Cite news|url=https://time.com/collection/100-best-fantasy-books/5897157/alices-adventures-in-wonderland/|title=Alice's Adventures in Wonderland by Lewis Carroll|last=Berman|first=Judy|date=15 October 2020|work=Time|access-date=8 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514131729/https://time.com/collection/100-best-fantasy-books/5897157/alices-adventures-in-wonderland/|archive-date=14 May 2021}}</ref> <ref name="published">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/20/100-best-novels-alice-wonderland|title=The 100 best novels: No 18 – Alice's Adventures in Wonderland by Lewis Carroll (1865)|last=McCrum|first=Robert|date=20 January 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=25 January 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310143738/https://www.theguardian.com/books/2014/jan/20/100-best-novels-alice-wonderland|archive-date=10 March 2017|author-link=Robert McCrum}}</ref> [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యంలో]] బోధనాత్మక యుగాన్ని అంతం చేయడానికి ఇది సహాయపడిందని, పిల్లల కోసం రచనలు "ఆనందాన్ని లేదా వినోదాన్ని" లక్ష్యంగా చేసుకున్న యుగాన్ని ప్రారంభించిందని ఘనత పొందింది. <ref>{{Cite book|title=The Place of Lewis Carroll in Children's Literature|last=Susina|first=Jan|date=8 September 2009|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-25440-7|page=3|doi=10.4324/9780203869314}}</ref> ఈ కథ పిల్లలతో పాటు పెద్దలలో కూడా చిరకాలంగా ప్రజాదరణ పొందింది. <ref>{{Cite book|title=Philosophy of nonsense: the intuitions of Victorian nonsense literature|last=Lecercle|first=Jean-Jacques|date=1994|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-07652-4|page=1}}</ref> 1862 జూలై 4న, లూయిస్ కారోల్, రెవరెండ్ రాబిన్సన్ డక్‌వర్త్, పండితుడు హెన్రీ లిడెల్ ముగ్గురు చిన్న కుమార్తెలు: <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lewiscarroll00rich|title=Lewis Carroll|last=Kelly|first=Richard|publisher=Twayne Publishers|year=1990|isbn=0-8057-6988-9|pages=x, 14|oclc=20091436|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/alicecompaniongu0000jone|title=The Alice Companion: A Guide to Lewis Carroll's Alice Books|last=Jones|first=Jo Elwyn|last2=Gladstone|first2=J. Francis|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0-333-67349-2|page=10|oclc=60150544|url-access=registration}}</ref> లోరినా (13 సంవత్సరాలు); ఆలిస్ (10 సంవత్సరాలు);, ఎడిత్ మేరీ (8 సంవత్సరాలు) లతో కలిసి పడవలో ప్రయాణించినప్పుడు ఇది ప్రేరణ పొందింది. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/annotatedaliceal0000carr_t0o6|title=The Annotated Alice|last=Gardner|first=Martin|publisher=Bramhall House|year=1993|isbn=0-517-02962-6|page=21|oclc=33157612|author-link=Martin Gardner|orig-year=1960|url-access=registration}}</ref> ప్రయాణ సమయంలో కారోల్ అమ్మాయిలకు ఒక కథ చెప్పాడు, దానిని అతను తన డైరీలో "భూగర్భంలో ఆలిస్ సాహసాలు" అని వర్ణించాడు, అతని జర్నల్ ప్రకారం అతను "ఆలిస్ కోసం దానిని వ్రాయడానికి పూనుకున్నాడు". <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/originalalicefro0000brow|title=The Original Alice: From Manuscript to Wonderland|last=Brown|first=Sally|publisher=[[British Library]]|year=1997|isbn=0-7123-4533-7|location=London|pages=17–19|oclc=38277057|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lewiscarroll00mort|title=Lewis Carroll: A Biography|last=Cohen|first=Morton N.|publisher=[[Vintage Books]]|year=1996|isbn=0-679-74562-9|pages=125–126|oclc=36163687|author-link=Morton N. Cohen|url-access=registration}}</ref> రెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం తర్వాత ఆమెకు చివరకు ఆ రాతప్రతి లభించింది. {{Sfn|Cohen|1996|p=126}} చిన్న పిల్లల కోసం సంక్షిప్త రూపమైన ''<nowiki/>'ది నర్సరీ ఆలిస్''' 1890లో ప్రచురించబడింది. రాబర్ట్ లూయిస్ స్టీవెన్సన్ రచించిన అనేక నవలలు మొదట ''యంగ్ ఫోక్స్ అనే'' వారపు [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్య]] పత్రికలో ధారావాహిక రూపంలో ప్రచురించబడ్డాయి, <ref name="Intro">{{Cite book|title=The Black Arrow|last=Robert Louis Stevenson|last2=Sutherland|first2=John|date=27 September 2007|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-190524-2|chapter=The Composition and Publication of the Black Arrow|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EP-Mb7du4NsC&pg=PT38}}</ref> వాటిలో ''[[కాంచన ద్వీపం|ట్రెజర్ ఐలాండ్]]'', కిడ్నాప్డ్, ది బ్లాక్ యారో ఉన్నాయి. ఈ పత్రిక దాని సమకాలీన పత్రికల కంటే పెద్ద వయస్సు గల అబ్బాయిలు, అమ్మాయిల కోసం ఉద్దేశించబడింది. <ref name="Brake">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qVrUTUelE6YC&pg=PA474|title=Dictionary of Nineteenth-century Journalism in Great Britain and Ireland|last=Laurel Brake|last2=Marysa Demoor|publisher=Academia Press|year=2009|isbn=978-90-382-1340-8|page=474}}</ref> మార్క్ ట్వైన్ రచించిన ''టామ్ సావర్‌ను'' ప్రచురణకర్త సైమన్ & షుస్టర్ "పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో మిసిసిపీ నదిపై ఒక యువ బాలుడి సాహసాల గురించిన క్లాసిక్ కథ"గా వర్ణించారు. ఇదే వివరణను దాని సీక్వెల్ అయిన ''హకిల్‌బెర్రీ ఫిన్‌కు'' కూడా వర్తింపజేయవచ్చు. కథానాయకుడు యుక్తవయస్సు ప్రారంభంలో ఉన్న ఒక యువకుడు, చరిత్రను సాహిత్య విలువలతో ముడిపెట్టే సాహసం అనే వినోదాత్మక అంశంతో సమాజంలోని కష్టాలను ఎదుర్కొంటుంటాడు. === 20వ శతాబ్దం === పాత్రికేయురాలు ఎరిన్ బ్లాక్‌మోర్ ప్రకారం, "1930లలో ప్రచురించబడిన లారా ఇంగల్స్ వైల్డర్ ' <nowiki><i id="mw1w">లిటిల్ హౌస్'</i></nowiki> సిరీస్ నుండి యువత సాహిత్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పటికీ, ఉపాధ్యాయులు, గ్రంథపాలకులలు కౌమారదశలో ఉన్నవారి కోసం పుస్తకాలను ఒక శైలిగా అంగీకరించడానికి నెమ్మదిగా ఉన్నారు". <ref>{{Cite web|last=Blakemore|first=Erin|date=10 April 2015|title=A Brief History of Young Adult Fiction|url=https://daily.jstor.org/history-of-young-adult-fiction/|access-date=25 October 2021|website=JSTOR Daily}}</ref> 1942లో, పదిహేడేళ్ల మౌరీన్ డాలీ రచించిన ''<nowiki/>'సెవెన్టీన్త్ సమ్మర్'' ' ప్రచురించబడింది; దీనిని కొందరు మొదటి యువత నవలగా అభివర్ణిస్తారు. దీనిలోని ఇతివృత్తాలు ముఖ్యంగా కౌమారదశలో ఉన్నవారికి, మైనర్ల మద్యపానం, డ్రైవింగ్, డేటింగ్, ఆందోళనకు సంబంధించినవి. దీనికి మరో తొలి ఉదాహరణ హైన్‌లీన్ జువెనైల్స్ . ఇవి 1947లో ''రాకెట్ షిప్ గెలీలియోతో'' ప్రారంభమై, స్క్రైబ్నర్ వారి యువ-వయోజన విభాగం కోసం రాబర్ట్ ఎ. హైన్‌లీన్ రాసిన [[సైన్స్ ఫిక్షన్]] నవలలు. 1947, 1958 మధ్య స్క్రైబ్నర్ మరో పదకొండు పుస్తకాలను ప్రచురించింది, కానీ పదమూడవదైన ' ''స్టార్‌షిప్ ట్రూపర్స్'ను'' మాత్రం పుట్నం ప్రచురించింది. లక్షిత మార్కెట్ యుక్తవయస్సులో ఉన్న అబ్బాయిలు. పద్నాలుగో నవల, ''పోడ్కేన్ ఆఫ్ మార్స్'' (1963), ఒక టీనేజ్ అమ్మాయిని కథానాయికగా చూపించింది. 1942లో, పదిహేడేళ్ల మౌరీన్ డాలీ రచించిన ''<nowiki/>'సెవెన్టీన్త్ సమ్మర్'' ' ప్రచురించబడింది; దీనిని కొందరు మొదటి యువత నవలగా అభివర్ణిస్తారు. దీనిలోని ఇతివృత్తాలు ముఖ్యంగా కౌమారదశలో ఉన్నవారికి, మైనర్ల మద్యపానం, డ్రైవింగ్, డేటింగ్, ఆందోళనకు సంబంధించినవి. దీనికి మరో తొలి ఉదాహరణ హైన్‌లీన్ జువెనైల్స్ . ఇవి 1947లో ''రాకెట్ షిప్ గెలీలియోతో'' ప్రారంభమై, స్క్రైబ్నర్ వారి యువ-వయోజన విభాగం కోసం రాబర్ట్ ఎ. హైన్‌లీన్ రాసిన [[సైన్స్ ఫిక్షన్]] నవలలు. 1947, 1958 మధ్య స్క్రైబ్నర్ మరో పదకొండు పుస్తకాలను ప్రచురించింది, కానీ పదమూడవదైన ' ''స్టార్‌షిప్ ట్రూపర్స్'ను'' మాత్రం పుట్నం ప్రచురించింది. లక్షిత మార్కెట్ యుక్తవయస్సులో ఉన్న అబ్బాయిలు. పద్నాలుగో నవల, ''పోడ్కేన్ ఆఫ్ మార్స్'' (1963), ఒక టీనేజ్ అమ్మాయిని కథానాయికగా చూపించింది. 1950లలో, ''<nowiki/>'ది క్యాచర్ ఇన్ ది రై'' ' (1951) పెద్దల కోసం వ్రాయబడినప్పటికీ, కౌమార పాఠకుల దృష్టిని ఆకర్షించింది. నవలలోని కౌమార ఆందోళన, ఒంటరితనం అనే ఇతివృత్తాలు యువత సాహిత్యంలో పర్యాయపదంగా మారాయి. <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> [[జె.ఆర్.ఆర్.టోల్కీన్|JRR టోల్కీన్]] రచించిన ''[[ది హాబిట్]]'' (1937), ''[[లార్డ్ ఆఫ్ ది రింగ్స్]]'' (1954–5) అత్యంత విజయవంతమైన ఫాంటసీ నవలలు, <ref name="thestar">{{Cite web|last=Wagner|first=Vit|date=16 April 2007|title=Tolkien proves he's still the king|url=https://www.thestar.com/entertainment/article/203389|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309035210/http://www.thestar.com/entertainment/article/203389|archive-date=9 March 2011|access-date=8 March 2011|website=[[Toronto Star]]}}</ref> వీటిని చిన్న పిల్లలకు చదివి వినిపిస్తారు, పిల్లలు, పెద్దలు ఇద్దరూ చదువుతారు ఇవి అమెరికన్ పబ్లిక్, పాఠశాల గ్రంథాలయాలలో టీన్ లేదా యంగ్ అడల్ట్ విభాగంలో కనిపిస్తాయి. 1960లో మాడెలిన్ లెంగిల్ రాసిన '<nowiki/>''ఎ రింకిల్ ఇన్ టైమ్''', 1962లో ప్రచురణకు ముందు ఇరవై ఆరు కంటే ఎక్కువ తిరస్కరణలను ఎదుర్కొంది <ref>{{Cite web|last=Eschner|first=Kat|title=The Beloved, Baffling 'A Wrinkle in Time' Was Rejected By 26 Publishers|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/beloved-baffling-wrinkle-time-was-rejected-26-publishers-180961227/|access-date=25 October 2021|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref>, ఎందుకంటే లెంగిల్ మాటల్లో చెప్పాలంటే, అది "చాలా భిన్నంగా ఉంది", "ఎందుకంటే ఇది చెడు సమస్యను బహిరంగంగా చర్చిస్తుంది, ఇది పిల్లలకు నిజంగా కష్టంగా ఉంది, ఇది ఏమైనప్పటికీ పిల్లల పుస్తకమా లేక పెద్దల పుస్తకమా?" <ref name="LUnji-2007">{{Cite report |title=Go Fish: Questions for the Author |last=L'Unji |first=Madeleine |author-link=Madeleine L'Engle |date=2007 |publisher=[[Square Fish]] |location=New York, NY |page=236 |isbn=978-0-312-36754-1}}</ref> <ref name="LEngle-1972-Circle">{{Cite book|title=A Circle of Quiet|last=L'Engle|first=Madeleine|date=January 1972|publisher=[[Farrar, Straus & Giroux]]|isbn=0-374-12374-8|location=New York, NY|pages=5–6, 21, 66, 217–218|author-link=Madeleine L'Engle}}</ref> 1957లో యంగ్ అడల్ట్ లైబ్రరీ సర్వీసెస్ అసోసియేషన్ సృష్టించబడింది – అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ పునర్వ్యవస్థీకరణ తర్వాత దీనిని మొదట్లో యంగ్ అడల్ట్ సర్వీసెస్ డివిజన్ అని పిలిచేవారు. YALSA యువ వయోజనుల కోసం సామగ్రిని మూల్యాంకనం చేసి ఎంపిక చేస్తుంది, అత్యంత చురుకైన YASLA కమిటీ పుస్తక ఎంపిక కమిటీ. <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=Brief History of the Young Adult Services Division|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/history/briefhistory}}</ref> <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=YASD A Narrative History from 1976 to 1992|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/yalsahandbook/yasdnarrative}}</ref> <ref>{{Cite web|date=29 September 2006|title=YALSA: History From 1992 to 2000|url=http://www.ala.org/yalsa/aboutyalsa/yalsahandbook/yalsahistory}}</ref> <ref>{{Cite web|title=YALSA Products and Publications|url=http://www.ala.org/yalsa/products%26publications}}</ref> 1960వ దశాబ్దంలోనే కౌమారదశలో ఉన్నవారి సాహిత్యం "దాని స్వంత గుర్తింపును పొందిందని చెప్పవచ్చు" అని మైఖేల్ కార్ట్ వాదిస్తున్నారు. యువత కోసం రాసిన తొలి నవలల్లో ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ ఎస్.ఇ. హింటన్ రాసిన ' ''ది అవుట్‌సైడర్స్'' ' (1967). ఈ నవల కౌమార జీవితంలోని వాస్తవికమైన, చీకటి కోణాన్ని చిత్రిస్తుంది, ఇది ఆ కాలపు కల్పనా రచనలలో తరచుగా చిత్రీకరించబడలేదు. హైస్కూల్ చదువుతున్నప్పుడు, హింటన్‌కు కేవలం 16 ఏళ్ళ వయసులో ఉన్నప్పుడు వ్రాయబడిన <ref name="penguin"> {{Cite web|title=''The Outsiders''|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/536555/the-outsiders-by-se-hinton|access-date=18 November 2019|publisher=Penguin Random House}}</ref> ''ది అవుట్‌సైడర్స్‌లో,'' పెద్దలు వ్రాసిన కౌమారదశ గురించిన పుస్తకాలలో సాధారణంగా ఉండే వ్యామోహపూరిత స్వరం కూడా లేదు. ''ది అవుట్‌సైడర్స్'' అన్ని కాలాలలో అత్యధికంగా అమ్ముడైన యువత నవలలలో ఒకటిగా మిగిలిపోయింది. <ref name="Peck" /> 1960ల చివరలో, 1970ల ప్రారంభంలో, మరో ఐదు అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన పుస్తకాలు ప్రచురించబడ్డాయి: అమెరికన్ కవయిత్రి [[మాయ ఎంజిలో|మాయా ఏంజెలో]] ప్రారంభ సంవత్సరాల ఆత్మకథ అయిన ''ఐ నో వై ది కేజ్డ్ బర్డ్ సింగ్స్'' (1969); రోసా గై రచించిన ''ది ఫ్రెండ్స్'' (1973); కవయిత్రి సిల్వియా ప్లాత్ రచించిన పాక్షిక-ఆత్మకథాత్మక ''ది బెల్ జార్'' (యుఎస్ 1963, మారుపేరుతో; యుకె 1967); గ్లెండన్ స్వార్ట్‌హౌట్ రచించిన ''బ్లెస్ ది బీస్ట్స్ అండ్ చిల్డ్రన్'' (1970);, రాబ్ వైట్ రచించిన ''డెత్‌వాచ్'' (1972), దీనికి మిస్టరీ రైటర్స్ ఆఫ్ అమెరికా ద్వారా 1973 ఎడ్గర్ అవార్డ్ ఫర్ బెస్ట్ జువెనైల్ మిస్టరీ లభించింది. ఏంజెలో, ప్లాత్ రచనలు వయోజన రచనలుగా ప్రచురించబడ్డాయి, కానీ ''ది బెల్ జార్'' పంతొమ్మిదేళ్ల యువతి "కౌమార ఆందోళన"తో వ్యవహరిస్తుంది, <ref name="Dunkle">{{Cite book|title=Critical Insights: The Bell Jar|last=Dunkle|first=Iris Jamahl|publisher=[[Salem Press]]|year=2011|isbn=978-1-58765-836-5|editor-last=McCann|editor-first=Janet|location=Pasadena, California|page=15|chapter=Sylvia Plath's The Bell Jar: Understanding Cultural and Historical Context in an Iconic Text|access-date=21 May 2023|chapter-url=https://pvld.org/sites/default/files/BELL%20JAR%20-%20Understanding%20Culture%20References%20%281%29.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202175110/https://pvld.org/sites/default/files/BELL%20JAR%20-%20Understanding%20Culture%20References%20(1).pdf|archive-date=2 December 2021}}</ref>, ఏంజెలో ఆత్మకథ ఉన్నత పాఠశాల, జూనియర్ ఉన్నత పాఠశాల గ్రంథాలయాలు, తరగతి గదుల నుండి తరచుగా నిషేధించబడిన పది పుస్తకాలలో ఒకటి. రచయితలు ఫిలిప్ పుల్‌మన్, నీల్ గైమన్ ఇద్దరూ బ్రిటిష్ ఫాంటసీ రచయిత అలాన్ గార్నర్ ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు. పుల్‌మన్ ప్రకారం గార్నర్ "నిస్సందేహంగా గొప్ప ఆద్యుడు, [[జె.ఆర్.ఆర్.టోల్కీన్|టోల్కీన్]] తర్వాత ఫాంటసీకి సంబంధించి అత్యంత ముఖ్యమైన బ్రిటిష్ రచయిత, అనేక విధాలుగా టోల్కీన్ కంటే ఉత్తముడు". అదేవిధంగా ఉర్సులా కె. లె గుయిన్, గార్నర్ నవల ''రెడ్ షిఫ్ట్‌ను'' ప్రశంసిస్తూ రాసిన సమీక్షలో, "ఇటీవలి సంవత్సరాలలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన కొన్ని ఆంగ్ల నవలలు పిల్లల పుస్తకాలుగా ప్రచురించబడ్డాయి" అని వాదించారు. గార్నర్ తొలి రచనలను తరచుగా "పిల్లల సాహిత్యం" అని పిలిచినప్పటికీ, గార్నర్ స్వయంగా అటువంటి వర్ణనను తిరస్కరించాడు. <ref>{{Cite web|last=Thompson|first=Raymond H.|last2=Garner|first2=Alan|date=12 April 1989|title=Interview with Alan Garner|url=http://www.lib.rochester.edu/camelot/intrvws/garner.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108181114/http://d.lib.rochester.edu/camelot/text/interview-with-alan-garner|archive-date=8 November 2014|access-date=10 September 2011}}</ref> విమర్శకుడు నీల్ ఫిలిప్, గార్నర్ తొలి నవలలపై వ్యాఖ్యానిస్తూ, "పిల్లల, పెద్దల సాహిత్యం మధ్య విభజన 'అర్థరహితం' అయిన సందర్భం గార్నర్ కావచ్చు" అని పేర్కొన్నాడు. <ref>{{Cite book|title=A Fine Anger: A Critical Introduction to the Work of Alan Garner|last=Philip|first=Neil|publisher=Collins|year=1981|isbn=978-0-00-195043-6|location=London|pages=7–8}}</ref> '<nowiki/>''ఆర్ యు దేర్ గాడ్?''' రచయిత్రి జూడీ బ్లూమ్ ''నేను, మార్గరెట్.'' (1970), పిల్లల, యువకుల సాహిత్యానికి గణనీయంగా దోహదపడింది. <ref name="holmes">{{Cite magazine|last=Holmes|first=Anna|date=March 22, 2012|title=Judy Blume's Magnificent Girls|url=http://www.newyorker.com/books/page-turner/judy-blumes-magnificent-girls|magazine=The New Yorker|access-date=April 5, 2016}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2023/|title=Time 100|date=April 13, 2023|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 15, 2023}}</ref> [[హస్తప్రయోగం]], [[ఋతుస్రావం]], కౌమార లైంగికత, [[గర్భనియంత్రణ|జనన నియంత్రణ]], [[మరణం]] వంటి వివాదాస్పద అంశాలపై దృష్టి సారించిన నవలలు రాసిన తొలి యువ రచయిత్రులలో ఆమె ఒకరు. <ref name="hclib">{{Cite web|year=2015|title=Pen Pals with Judy Blume in conversation with Nancy Pearl|url=http://www.supporthclib.org/event/pen-pals-with-judy-blume-in-conversation-with-nancy-pearl/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504232033/http://www.supporthclib.org/event/pen-pals-with-judy-blume-in-conversation-with-nancy-pearl/|archive-date=May 4, 2016|access-date=April 5, 2016|publisher=Friends of the Hennepin County Library}}</ref> <ref name="edwards">{{Cite web|year=1996|title=1996 Margaret A. Edwards Award Winner|url=http://www.ala.org/yalsa/booklistsawards/bookawards/margaretaedwards/maeprevious/1996awardwinner|access-date=April 5, 2016|publisher=Young Adult Library Services Association (YALSA). American Library Association}}</ref> 1968లో ప్రచురించబడిన [[ఉర్సులా కె.లిగూన్|ఉర్సులా కె. లె గుయిన్]] రచించిన ''<nowiki/>'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'<nowiki/>'', యంగ్ అడల్ట్ ఫాంటసీ ఫిక్షన్‌పై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. ఇది 1969లో బోస్టన్ గ్లోబ్-హార్న్ బుక్ అవార్డుతో సహా లె గిన్‌కు అనేక ముఖ్యమైన అవార్డులను గెలుచుకుంది లేదా వాటికి దోహదపడింది, <ref>{{Cite paper|title=The Good Witch of the West}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Boston Globe–Horn Book Awards – Winners and Honor Books 1967 to 2011|url=http://archive.hbook.com/bghb/past/past.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019092012/http://archive.hbook.com/bghb/past/past.asp|archive-date=October 19, 2011|access-date=November 10, 2014|website=The Horn Book}}</ref>, లూయిస్ కారోల్ షెల్ఫ్ అవార్డు చివరి విజేతలలో ఒకటి. ఎర్త్‌సీ సిరీస్ గురించి బార్బరా బక్నాల్ ఇలా పేర్కొన్నారు, "లె గిన్ ఈ ఫాంటసీలను రాసినప్పుడు చిన్న పిల్లల కోసం రాయలేదు, పెద్దల కోసం కూడా రాయలేదు. ఆమె 'పెద్ద పిల్లల' కోసం రాసింది. కానీ వాస్తవానికి ఆమె రచనలను, టోల్కీన్ లాగా, పదేళ్ల పిల్లలు, పెద్దలు కూడా చదవవచ్చు. మార్గరెట్ అట్వుడ్ ఇలా అన్నారు... ''<nowiki/>'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'' '... ఇది 'జీవితం, మరణం, మానవులుగా మనం ఎవరం' వంటి ఇతివృత్తాలతో వ్యవహరించినందున, పన్నెండేళ్ల కంటే పెద్దవారైన ఎవరైనా దీనిని చదివి ఆనందించవచ్చు. <ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/wsj-book-club-margaret-atwood-chooses-a-wizard-of-earthsea-1413493430|title=Margaret Atwood Chooses 'A Wizard of Earthsea'|last=Russell|first=Anna|date=October 16, 2014|work=The Wall Street Journal|access-date=November 10, 2014}}</ref> ప్రతిభావంతుడైన బాలుడు మాంత్రికుల పాఠశాలకు వెళ్లి, తనకు సన్నిహిత సంబంధం ఉన్న శత్రువును సంపాదించుకోవడం ''అనే 'ఎ విజార్డ్ ఆఫ్ ఎర్త్‌సీ'<nowiki/>'' ప్రాథమిక ఇతివృత్తం, ''<nowiki/>'హ్యారీ పాటర్''' ఇతివృత్తం కూడా అని సమీక్షకులు వ్యాఖ్యానించారు. <ref>{{Cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/books/harry-potter-and-the-boy-wizard-tradition-1.2738955|title=Harry Potter and the boy wizard tradition|last=Power|first=Ed|date=July 31, 2016|work=Irish Times|access-date=September 13, 2016}}</ref> ప్రచురణకర్తలు అభివృద్ధి చెందుతున్న కౌమారదశ మార్కెట్‌పై దృష్టి సారించడం ప్రారంభించడంతో, ఎక్కువ మంది పుస్తక విక్రేతలు, గ్రంథాలయాలు [[బాల సాహిత్యం|పిల్లల సాహిత్యం]], పెద్దల కోసం వ్రాసిన నవలల నుండి వేరుగా యువత కోసం ప్రత్యేక విభాగాలు సృష్టించడం ప్రారంభించారు. 1970ల నుండి 1980ల మధ్యకాలం వరకు యువత-వయోజన కల్పనా సాహిత్యం స్వర్ణయుగంగా వర్ణించబడింది, ఆ సమయంలో సవాలుతో కూడిన నవలలు గుర్తించబడిన కౌమార మార్కెట్ ఆసక్తులకు నేరుగా స్పందించడం ప్రారంభించాయి. <ref name="Owen">{{Cite paper|title=Developing a love of reading: why young adult literature is important|url=https://search.informit.com.au/documentSummary;dn=200305405;res=IELAPA}}</ref> 1980లలో, యువత సాహిత్యం వారి ప్రేక్షకులకు తగినదిగా భావించే విషయాల విషయంలో సరిహద్దులను దాటడం ప్రారంభించింది: [[మానభంగం|అత్యాచారం]], [[ఆత్మహత్య]], తల్లిదండ్రుల మరణం, [[హత్య]] వంటి గతంలో నిషిద్ధంగా భావించిన అంశాలతో వ్యవహరించే పుస్తకాలు గణనీయమైన విమర్శనాత్మక, వాణిజ్య విజయాన్ని సాధించాయి. <ref name="sheet">{{Cite book|title=Sexual content in young adult novels: Reading Between the Sheets|last=Gillis|first=Bryan|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781442246874|pages=101–124|oclc=965782772}}</ref> ఈ ధోరణికి మరో కోణం ఏమిటంటే, యంగ్ అడల్ట్ రొమాన్స్‌తో సహా రొమాన్స్ నవలల పట్ల ఆసక్తి బలంగా పునరుద్ధరించబడింది. <ref name="parrish">{{Cite paper|title=Put a Little Romantic Fiction into Your Reading Program}}</ref> కౌమారదశలో ఉన్నవారి సంఖ్య పెరగడంతో, ఈ శైలి "పరిణతి చెంది, వికసించి, దానికదే ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది, గత రెండు దశాబ్దాలలో ప్రచురించబడిన వాటి కంటే మెరుగ్గా వ్రాయబడిన, మరింత గంభీరమైన, మరింత వైవిధ్యమైన యువత పుస్తకాలతో". [[జే. కే. రౌలింగ్|జేకే రౌలింగ్]] రచించిన ఏడు పుస్తకాల ''[[హ్యారీ పాటర్]]'' సిరీస్‌లోని మొదటి నవల, ''<nowiki/>'హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్'' ', 1997లో ప్రచురించబడింది. ప్రారంభంలో UKలో బాలల సాహిత్యం అనే విస్తృత వర్గం కింద మార్కెట్ చేయబడిన ఈ పుస్తకాలు, వాటి క్రమంగా పరిణతి చెందిన, అధునాతన స్వభావం కారణంగా దృష్టిని, ప్రశంసలను పొందాయి, చివరికి వయోజన పాఠకులలో గణనీయమైన ఆదరణను సంపాదించాయి. <ref>{{Cite web|last=Rosen|first=Judith|title=Middle Grade and YA: Where to Draw the Line?|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/childrens/childrens-industry-news/article/63358-middle-grade-and-ya-where-to-draw-the-line.html|access-date=23 September 2023}}</ref> ఈ దృగ్విషయం వల్ల చాలామంది హ్యారీ పోటర్, జె.కె. రౌలింగ్‌లను యువత సాహిత్యం పునరుజ్జీవనానికి బాధ్యులుగా భావించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.vox.com/culture/2017/6/26/15841216/outsiders-harry-potter-ya-young-adult-se-hinton-jk-rowling|title=The Outsiders reinvented young adult fiction. Harry Potter made it inescapable|last=Grady|first=Constance|date=26 June 2017|work=Vox|access-date=21 June 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mercado|first=Kevin|title=Harry Potter 20 Years Later: How Harry Potter Saved Young Adult Fiction|url=https://mspublishing.blogs.pace.edu/2017/06/28/harry-potter-20-years-later-how-harry-potter-saved-young-adult-fiction/|access-date=23 September 2023|publisher=Pace University}}</ref> ఈ పుస్తకాలు "యువ నవలల నుండి బ్లాక్‌బస్టర్ సినిమాల వరకు ఒక విప్లవాన్ని ప్రారంభించాయి, ఊహాత్మక కల్పనల శకానికి నాంది పలికాయి". <ref name=":0">{{Cite web|date=2019-01-03|title=How young adult fiction has transformed over the past 50 years|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/books/features/ya-fiction-young-adult-outsiders-harry-potter-hate-u-give-twilight-a8707836.html|access-date=2026-08-12|website=The Independent|language=en}}</ref> దశాబ్దం చివరిలో, యువ పాఠకుల కోసం రాసే రచనలలోని శ్రేష్ఠతను గుర్తించడానికి ఉద్దేశించిన మైఖేల్ ఎల్. ప్రింట్జ్ అవార్డు, అలెక్స్ అవార్డుల వంటి అనేక పురస్కారాలు వెలువడ్డాయి. 1995, 2000 మధ్య ప్రచురించబడిన ఫిలిప్ పుల్మాన్ ఫాంటసీ త్రయం ' ''హిస్ డార్క్ మెటీరియల్స్' ,'' స్థిరపడిన మతాన్ని, ముఖ్యంగా [[కాథలిక్ చర్చి|రోమన్ కాథలిసిజంను]] విమర్శించడం ద్వారా ఈ రంగానికి మరో వివాదాస్పద అంశాన్ని జోడించింది. <ref>{{Cite web|last=Donohue|first=Bill|date=2007-11-29|title='Golden Compass' Protest Ignites|url=https://www.catholicleague.org/golden-compass-protest-ignites/|access-date=2023-05-14|website=Catholic League|language=en-US}}</ref> త్రయంలో మొదటి సంపుటి అయిన నార్తర్న్ లైట్స్, ఆ సంవత్సరపు అత్యుత్తమ ఆంగ్ల భాషా బాలల పుస్తకంగా 1995 కార్నెగీ మెడల్‌ను గెలుచుకుంది. పుల్‌మన్, సాలీ లాక్‌హార్ట్ సిరీస్ (1985–94)తో సహా ఇతర యంగ్ అడల్ట్ ఫిక్షన్‌తో పాటు, చిన్న పిల్లల కోసం కూడా పుస్తకాలు రాశారు. === 21వ శతాబ్దం === 2000ల దశాబ్దం ప్రారంభంలో, యువత కోసం రాసే కాల్పనిక సాహిత్యం వివిధ ఊహాత్మక కాల్పనిక ఉప-శైలులుగా విస్తరించింది. [[స్టీఫనీ మేయర్]] రచించిన ''ట్వైలైట్'' సిరీస్ ప్రచురణతో పారానార్మల్ రొమాన్స్ ఒక ట్రెండ్‌గా మారింది, అలాగే ప్రేమ త్రిభుజం కూడా. <ref name=":0">{{Cite web|date=2019-01-03|title=How young adult fiction has transformed over the past 50 years|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/books/features/ya-fiction-young-adult-outsiders-harry-potter-hate-u-give-twilight-a8707836.html|access-date=2026-08-12|website=The Independent|language=en}}</ref> సుజాన్ కాలిన్స్ రచించిన ''ది హంగర్ గేమ్స్'' త్రయం, ''ది మేజ్ రన్నర్'', ''డైవర్జెంట్'' ప్రచురణతో డిస్టోపియన్ యంగ్ అడల్ట్ నవలల ఆవిర్భావం కనిపించింది. <ref>{{Cite book|title=Contemporary dystopian fiction for young adults: brave new teenagers|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19476-4|editor-last=Basu|editor-first=Balaka|series=Children's literature and culture|location=New York|editor-last2=Broad|editor-first2=Katherine R.|editor-last3=Hintz|editor-first3=Carrie}}</ref> ఇది గ్రాఫిక్ నవలలు / మాంగా, లైట్ నవలలు, ఫాంటసీ, మిస్టరీ ఫిక్షన్, రొమాన్స్ నవలలు వంటి ఇతర మాధ్యమాలు, శైలులలోకి, ఇంకా సైబర్‌పంక్, టెక్నో-థ్రిల్లర్‌లు, సమకాలీన క్రైస్తవ ఫిక్షన్ వంటి ఉపవర్గాలలోకి కూడా విస్తరిస్తూనే ఉంది. 2001లో వచ్చిన ''[[హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్ (సినిమా)|హ్యారీ పాటర్ అండ్ ది ఫిలాసఫర్స్ స్టోన్]]'' అనుసరణతో "యువ నవలల నుండి బ్లాక్‌బస్టర్ సినిమాల విజృంభణ" కూడా మొదలైంది. <ref name=":0" /> 2018లో జరిగిన విద్యావేత్తల సమావేశంలో పాల్గొన్నవారిపై జరిపిన ఒక సర్వేలో, 2013 నుండి 2018 వరకు అమెరికాలో అత్యంత తరచుగా బోధించబడిన YA పాఠ్యపుస్తకాలు, ఎక్కువ నుండి తక్కువ బోధించబడిన క్రమంలో, ''స్పీక్ ,'' ''ది అబ్సొల్యూట్లీ ట్రూ డైరీ ఆఫ్ ఎ పార్ట్-టైమ్ ఇండియన్ ,'' ''ది గివర్'', ''ది అవుట్‌సైడర్స్'', ''ది హౌస్ ఆన్ మాంగో స్ట్రీట్ ,'' ''అమెరికన్ బోర్న్ చైనీస్ ,'' ''మాన్‌స్టర్ ,'' ''ది బుక్ థీఫ్ ,'' ''పెర్సెపోలిస్'', ''ది పెర్క్స్ ఆఫ్ బీయింగ్ ఎ వాల్‌ఫ్లవర్'' అని తేలింది. == మూలాలు == [[వర్గం:All articles with dead external links]] [[వర్గం:సాహిత్యం]] <references /> [[వర్గం:సాహిత్య ప్రక్రియలు]] olbdaf0i2tdp0078epzl7pn01qih8qj ముంబైలోని విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో నిర్మాణ సముదాయాలు 0 506985 4936908 2026-08-17T11:21:49Z Nagarani Bethi 60383 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ముంబైలోని విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో నిర్మాణ సముదాయాలు | image = {{Photomontage |photo1a = Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg |photo2b = Sunder Mahal, Soona Mahal, Sea Green Hotel from L-R at Marine Drive, Mumbai.jpg |photo3a = Mumbai 03-2016 35 Prince of Wales Museum.jpg |spacing = 1...' 4936908 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ముంబైలోని విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో నిర్మాణ సముదాయాలు | image = {{Photomontage |photo1a = Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg |photo2b = Sunder Mahal, Soona Mahal, Sea Green Hotel from L-R at Marine Drive, Mumbai.jpg |photo3a = Mumbai 03-2016 35 Prince of Wales Museum.jpg |spacing = 1 |size = 250 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''పై నుండి కిందకు''': [[బాంబే హైకోర్టు]]; మెరైన్ డ్రైవ్ వెంబడి ఉన్న ఆర్ట్ డెకో భవనాలు; [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] }} | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[ముంబై]], భారతదేశం | part_of = | includes = | ID = 1480 | coordinates = {{coord|18|55|46|N|72|49|48|E|display=inline,title}} | year = 2018 | area = {{cvt|66.34|ha}} | buffer_zone = {{cvt|378.78|ha}} | pushpin_map = India | map_caption = | criteria = సాంస్కృతిక: (ii), (iv) }} '''ముంబైలోని విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో సముదాయాలు''' అనేది ముంబైలోని 'ఫోర్ట్' ప్రాంతంలో ఉన్న 19వ శతాబ్దపు విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి ప్రభుత్వ భవనాలు, 20వ శతాబ్దపు ఆర్ట్ డెకో శైలి ప్రైవేట్ భవనాల సమాహారం. ఈ భవన సముదాయం 2018లో [[యునెస్కో]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా ప్రకటించబడింది. 4 సెప్టెంబర్ 2021న సేకరించబడింది</ref> ఈ భవనాలు 'ఓవల్ మైదాన్' చుట్టూ ఉన్నాయి; ఇది ఒకప్పుడు 'ఎస్ప్లానేడ్' అని పిలువబడే పెద్ద వినోద మైదానం.<ref name="UNESCOPage" /> ఓవల్ మైదాన్‌కు తూర్పు వైపున విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి ప్రభుత్వ భవనాలు, పశ్చిమ వైపున 'బ్యాక్ బే రికలేమేషన్' మరియు 'మెరైన్ డ్రైవ్' ప్రాంతాలకు చెందిన 'ఆర్ట్ డెకో' శైలి భవనాలు ఉన్నాయి.<ref name="UNESCOPage" /> ఈ ప్రతిపాదన మొత్తం 94 భవనాలను పరిరక్షించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.artdecomumbai.com/research/list-of-buildings-architectural-styles-maps-of-the-unesco-precinct/|title=List of Buildings, Architectural Styles & Maps of the UNESCO Precinct – Art Deco|website=www.artdecomumbai.com|language=en-US|access-date=2018-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.artdecomumbai.com/research/#unesco|title=Research {{!}} Art Deco|website=www.artdecomumbai.com|language=en-US|access-date=2018-07-24}}</ref> [[File:Mumbai Weltkulturerbe.svg|thumb|250px|ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడిన ప్రాంతం యొక్క స్థానం, విస్తృతి: {{legend | border = 3px solid #e00 | text = గుర్తించబడిన ఆస్తి/ప్రాంతం }} {{Legend | border = 3px solid #0000B8 | text = బఫర్ జోన్ (రక్షణ వలయం) }} ]] 'ఓవల్' (Oval) మైదానానికి తూర్పు వైపున ఉన్న 19వ శతాబ్దపు విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి భవనాలలో ప్రధానంగా బాంబే హైకోర్టు, [[ముంబై విశ్వవిద్యాలయం]] (ఫోర్ట్ క్యాంపస్) మరియు సిటీ సివిల్ అండ్ సెషన్స్ కోర్టు (ఇది పాత సెక్రటేరియట్ భవనంలో ఉంది) ఉన్నాయి. [[ముంబై]] నగరంలోని ముఖ్యమైన కట్టడాలలో ఒకటైన 'రాజాబాయి క్లాక్ టవర్' కూడా ఈ ప్రాంతంలోనే ఉంది. 'ఓవల్'కు పశ్చిమ వైపున 20వ శతాబ్దపు 'ఆర్ట్ డెకో' (Art Deco) శైలి భవనాలు ఉన్నాయి; వీటిలో ప్రధానంగా ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలోని నివాస భవనాలు మరియు 'ఈరోస్ సినిమా' వంటివి ఉన్నాయి. విక్టోరియన్ గోథిక్ మరియు ఆర్ట్ డెకో శైలి భవనాల ఈ సముదాయాన్ని, 2018 జూన్ 30న బహ్రెయిన్‌లోని మనామాలో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 42వ సమావేశంలో యునెస్కో (UNESCO - ఐక్యరాజ్యసమితి విద్యా, శాస్త్రీయ మరియు సాంస్కృతిక సంస్థ) తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల' జాబితాలో చేర్చింది. ==యునెస్కో వారసత్వ కట్టడాలు లేదా ప్రదేశాల జాబితా== ===విక్టోరియన్=== ====భారతీయ నియో-గోతిక్ (హిందూ గోతిక్) వాస్తుశిల్పం==== *సిటీ సివిల్ మరియు సెషన్స్ కోర్ట్ (పాత సచివాలయం) *బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయ సముదాయం: **[[రాజాబాయి క్లాక్ టవర్]] **[[యూనివర్శిటీ లైబ్రరీ, ముంబై|యూనివర్శిటీ లైబ్రరీ]] **[[కాన్వొకేషన్ హాల్, ముంబై విశ్వవిద్యాలయం|కాన్వొకేషన్ హాల్]] *[[బొంబాయి హైకోర్టు]] *పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ భవనం *[[ఎస్ప్లనేడ్ మాన్షన్, ముంబై|ఎస్ప్లనేడ్ మాన్షన్]] *[[డేవిడ్ సాసూన్ లైబ్రరీ]] *[[ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ కాలేజ్]] *[[మహారాష్ట్ర పోలీస్ ప్రధాన కార్యాలయం]] *ఇండియన్ మర్కంటైల్ మాన్షన్ ====నియోక్లాసికల్==== *స్టాండర్డ్ చార్టర్డ్ బ్యాంక్ భవనం *[[వెల్లింగ్టన్ ఫౌంటెన్]] *ఆర్మీ అండ్ నేవీ భవనం *ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ *సర్ కవాస్జీ జహంగీర్ హాల్, [[నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్, ముంబై|నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్]] ====ఇండో-సారాసెనిక్==== {{ఇంకా|ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్పం}} *వెస్ట్రన్ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయ భవనం *[[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] *మజెస్టిక్ ఆమ్‌దార్ నివాస్ ===ఆర్ట్ డెకో=== *[[రీగల్ సినిమా]] *[[ఈరోస్ సినిమా]] *మోటాభాయ్ మాన్షన్ *సూనా మహల్ *కేవల్ మహల్ *[[ఓవల్ మైదాన్]] మరియు [[మెరైన్ డ్రైవ్, ముంబై|మెరైన్ డ్రైవ్]] చుట్టూ ఉన్న భవనాలు *[[మెట్రో ఐనాక్స్ సినిమాస్]] ==చిత్రమాలిక== <gallery widths="220" heights="220"> File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|[[బాంబే హైకోర్టు]] (నియో-గోథిక్) File:Mumbai 03-2016 39 University.jpg|[[రాజాబాయి క్లాక్ టవర్]] (నియో-గోథిక్) File:Maharashtra State Police Head Quarters, Fort, Mumbai.jpg|[[మహారాష్ట్ర పోలీస్ ప్రధాన కార్యాలయం]] (నియో-గోథిక్) File:Standard Chartered Bank Building (Grindlays Bank).jpg|స్టాండర్డ్ చార్టర్డ్ బ్యాంక్ భవనం (నియో-క్లాసికల్) File:Mumbai - Army and Navy Building.jpg|ఆర్మీ అండ్ నేవీ భవనం (నియో-క్లాసికల్) File:Western Railway Headquarter Building at Churchgate in Mumbai.jpg|పశ్చిమ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయ భవనం (ఇండో-సారసెనిక్) File:Side view of Eros Cinema.jpg|[[ఈరోస్ సినిమా]] (ఆర్ట్ డెకో) </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==External links== # [https://www.flickr.com/photos/meckleychina/sets/72157620262447654/ Art Deco Buildings in Bombay (Flickr album)] ==External links== # [https://www.flickr.com/photos/meckleychina/sets/72157620262447654/ Art Deco Buildings in Bombay (Flickr album)] {{భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు}} o4ve91s40c6vpj57mjckskdmgt4mhgp 4936909 4936908 2026-08-17T11:23:37Z Nagarani Bethi 60383 4936909 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ముంబైలోని విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో నిర్మాణ సముదాయాలు | image = {{Photomontage |photo1a = Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg |photo2b = Sunder Mahal, Soona Mahal, Sea Green Hotel from L-R at Marine Drive, Mumbai.jpg |photo3a = Mumbai 03-2016 35 Prince of Wales Museum.jpg |spacing = 1 |size = 250 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''పై నుండి కిందకు''': [[బాంబే హైకోర్టు]]; మెరైన్ డ్రైవ్ వెంబడి ఉన్న ఆర్ట్ డెకో భవనాలు; [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] }} | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[ముంబై]], భారతదేశం | part_of = | includes = | ID = 1480 | coordinates = {{coord|18|55|46|N|72|49|48|E|display=inline,title}} | year = 2018 | area = {{cvt|66.34|ha}} | buffer_zone = {{cvt|378.78|ha}} | pushpin_map = India | map_caption = | criteria = సాంస్కృతిక: (ii), (iv) }} '''ముంబైలోని విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో సముదాయాలు''' అనేది ముంబైలోని 'ఫోర్ట్' ప్రాంతంలో ఉన్న 19వ శతాబ్దపు విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి ప్రభుత్వ భవనాలు, 20వ శతాబ్దపు ఆర్ట్ డెకో శైలి ప్రైవేట్ భవనాల సమాహారం. ఈ భవన సముదాయం 2018లో [[యునెస్కో]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా ప్రకటించబడింది. 4 సెప్టెంబర్ 2021న సేకరించబడింది</ref> ఈ భవనాలు 'ఓవల్ మైదాన్' చుట్టూ ఉన్నాయి; ఇది ఒకప్పుడు 'ఎస్ప్లానేడ్' అని పిలువబడే పెద్ద వినోద మైదానం.<ref name="UNESCOPage" /> ఓవల్ మైదాన్‌కు తూర్పు వైపున విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి ప్రభుత్వ భవనాలు, పశ్చిమ వైపున 'బ్యాక్ బే రికలేమేషన్', 'మెరైన్ డ్రైవ్' ప్రాంతాలకు చెందిన 'ఆర్ట్ డెకో' శైలి భవనాలు ఉన్నాయి.<ref name="UNESCOPage" /> ఈ ప్రతిపాదన మొత్తం 94 భవనాలను పరిరక్షించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.artdecomumbai.com/research/list-of-buildings-architectural-styles-maps-of-the-unesco-precinct/|title=List of Buildings, Architectural Styles & Maps of the UNESCO Precinct – Art Deco|website=www.artdecomumbai.com|language=en-US|access-date=2018-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.artdecomumbai.com/research/#unesco|title=Research {{!}} Art Deco|website=www.artdecomumbai.com|language=en-US|access-date=2018-07-24}}</ref> [[File:Mumbai Weltkulturerbe.svg|thumb|250px|ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడిన ప్రాంతం స్థానం, విస్తృతి: {{legend | border = 3px solid #e00 | text = గుర్తించబడిన ఆస్తి/ప్రాంతం }} {{Legend | border = 3px solid #0000B8 | text = బఫర్ జోన్ (రక్షణ వలయం) }} ]] 'ఓవల్' (Oval) మైదానానికి తూర్పు వైపున ఉన్న 19వ శతాబ్దపు విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి భవనాలలో ప్రధానంగా బాంబే హైకోర్టు, [[ముంబై విశ్వవిద్యాలయం]] (ఫోర్ట్ క్యాంపస్), సిటీ సివిల్ అండ్ సెషన్స్ కోర్టు (ఇది పాత సెక్రటేరియట్ భవనంలో ఉంది) ఉన్నాయి. [[ముంబై]] నగరంలోని ముఖ్యమైన కట్టడాలలో ఒకటైన 'రాజాబాయి క్లాక్ టవర్' కూడా ఈ ప్రాంతంలోనే ఉంది. 'ఓవల్'కు పశ్చిమ వైపున 20వ శతాబ్దపు 'ఆర్ట్ డెకో' శైలి భవనాలు ఉన్నాయి; వీటిలో ప్రధానంగా ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలోని నివాస భవనాలు, 'ఈరోస్ సినిమా' వంటివి ఉన్నాయి. విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో శైలి భవనాల ఈ సముదాయాన్ని, 2018 జూన్ 30న బహ్రెయిన్‌లోని మనామాలో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 42వ సమావేశంలో యునెస్కో తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల' జాబితాలో చేర్చింది. ==యునెస్కో వారసత్వ కట్టడాలు లేదా ప్రదేశాల జాబితా== ===విక్టోరియన్=== ====భారతీయ నియో-గోతిక్ (హిందూ గోతిక్) వాస్తుశిల్పం==== *సిటీ సివిల్, సెషన్స్ కోర్ట్ (పాత సచివాలయం) *బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయ సముదాయం: **[[రాజాబాయి క్లాక్ టవర్]] **[[యూనివర్శిటీ లైబ్రరీ, ముంబై|యూనివర్శిటీ లైబ్రరీ]] **[[కాన్వొకేషన్ హాల్, ముంబై విశ్వవిద్యాలయం|కాన్వొకేషన్ హాల్]] *[[బొంబాయి హైకోర్టు]] *పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ భవనం *[[ఎస్ప్లనేడ్ మాన్షన్, ముంబై|ఎస్ప్లనేడ్ మాన్షన్]] *[[డేవిడ్ సాసూన్ లైబ్రరీ]] *[[ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ కాలేజ్]] *[[మహారాష్ట్ర పోలీస్ ప్రధాన కార్యాలయం]] *ఇండియన్ మర్కంటైల్ మాన్షన్ ====నియోక్లాసికల్==== *స్టాండర్డ్ చార్టర్డ్ బ్యాంక్ భవనం *[[వెల్లింగ్టన్ ఫౌంటెన్]] *ఆర్మీ అండ్ నేవీ భవనం *ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ *సర్ కవాస్జీ జహంగీర్ హాల్, [[నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్, ముంబై|నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్]] ====ఇండో-సారాసెనిక్==== {{ఇంకా|ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్పం}} *వెస్ట్రన్ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయ భవనం *[[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] *మజెస్టిక్ ఆమ్‌దార్ నివాస్ ===ఆర్ట్ డెకో=== *[[రీగల్ సినిమా]] *[[ఈరోస్ సినిమా]] *మోటాభాయ్ మాన్షన్ *సూనా మహల్ *కేవల్ మహల్ *[[ఓవల్ మైదాన్]], [[మెరైన్ డ్రైవ్, ముంబై|మెరైన్ డ్రైవ్]] చుట్టూ ఉన్న భవనాలు *[[మెట్రో ఐనాక్స్ సినిమాస్]] ==చిత్రమాలిక== <gallery widths="220" heights="220"> File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|[[బాంబే హైకోర్టు]] (నియో-గోథిక్) File:Mumbai 03-2016 39 University.jpg|[[రాజాబాయి క్లాక్ టవర్]] (నియో-గోథిక్) File:Maharashtra State Police Head Quarters, Fort, Mumbai.jpg|[[మహారాష్ట్ర పోలీస్ ప్రధాన కార్యాలయం]] (నియో-గోథిక్) File:Standard Chartered Bank Building (Grindlays Bank).jpg|స్టాండర్డ్ చార్టర్డ్ బ్యాంక్ భవనం (నియో-క్లాసికల్) File:Mumbai - Army and Navy Building.jpg|ఆర్మీ అండ్ నేవీ భవనం (నియో-క్లాసికల్) File:Western Railway Headquarter Building at Churchgate in Mumbai.jpg|పశ్చిమ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయ భవనం (ఇండో-సారసెనిక్) File:Side view of Eros Cinema.jpg|[[ఈరోస్ సినిమా]] (ఆర్ట్ డెకో) </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==External links== # [https://www.flickr.com/photos/meckleychina/sets/72157620262447654/ Art Deco Buildings in Bombay (Flickr album)] ==External links== # [https://www.flickr.com/photos/meckleychina/sets/72157620262447654/ Art Deco Buildings in Bombay (Flickr album)] {{భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు}} [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:ముంబై]] [[వర్గం:నిర్మాణాలు]] 4m4circvp0328fhnapz6lb3zalihv05 4936911 4936909 2026-08-17T11:27:31Z Nagarani Bethi 60383 4936911 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ముంబైలోని విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో నిర్మాణ సముదాయాలు | image = {{Photomontage |photo1a = Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg |photo2b = Sunder Mahal, Soona Mahal, Sea Green Hotel from L-R at Marine Drive, Mumbai.jpg |photo3a = Mumbai 03-2016 35 Prince of Wales Museum.jpg |spacing = 1 |size = 250 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''పై నుండి కిందకు''': [[బాంబే హైకోర్టు]]; మెరైన్ డ్రైవ్ వెంబడి ఉన్న ఆర్ట్ డెకో భవనాలు; [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] }} | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[ముంబై]], భారతదేశం | part_of = | includes = | ID = 1480 | coordinates = {{coord|18|55|46|N|72|49|48|E|display=inline,title}} | year = 2018 | area = {{cvt|66.34|ha}} | buffer_zone = {{cvt|378.78|ha}} | pushpin_map = India | map_caption = | criteria = సాంస్కృతిక: (ii), (iv) }} '''ముంబైలోని విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో సముదాయాలు''' అనేది ముంబైలోని 'ఫోర్ట్' ప్రాంతంలో ఉన్న 19వ శతాబ్దపు విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి ప్రభుత్వ భవనాలు, 20వ శతాబ్దపు ఆర్ట్ డెకో శైలి ప్రైవేట్ భవనాల సమాహారం.<ref>{{Cite web|last=|first=|title=Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai|url=https://whc.unesco.org/en/list/1480/|access-date=2023-08-21|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> ఈ భవన సముదాయం 2018లో [[యునెస్కో]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]గా ప్రకటించబడింది.<ref name="UNESCOPage2">{{cite web|title=The Victorian & Art Deco Ensemble of Mumbai - UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316011333/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|archive-date=16 March 2018|access-date=29 June 2015|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>[https://www.artdecomumbai.com/research/mumbais-victorian-gothic-art-deco-ensembles-is-a-world-heritage-site/ Mumbai's Victorian Gothic Art Deco Ensembles Is A World Heritage Site] ''artdecomumbai.com''. Retrieved 4 September 2021</ref> ఈ భవనాలు 'ఓవల్ మైదాన్' చుట్టూ ఉన్నాయి; ఇది ఒకప్పుడు 'ఎస్ప్లానేడ్' అని పిలువబడే పెద్ద వినోద మైదానం.<ref name="UNESCOPage3">{{cite web|title=The Victorian & Art Deco Ensemble of Mumbai - UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316011333/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|archive-date=16 March 2018|access-date=29 June 2015|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ఓవల్ మైదాన్‌కు తూర్పు వైపున విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి ప్రభుత్వ భవనాలు, పశ్చిమ వైపున 'బ్యాక్ బే రికలేమేషన్', 'మెరైన్ డ్రైవ్' ప్రాంతాలకు చెందిన 'ఆర్ట్ డెకో' శైలి భవనాలు ఉన్నాయి.<ref name="UNESCOPage">{{cite web|title=The Victorian & Art Deco Ensemble of Mumbai - UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316011333/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|archive-date=16 March 2018|access-date=29 June 2015|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ఈ ప్రతిపాదన మొత్తం 94 భవనాలను పరిరక్షించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.<ref>{{Cite web|title=List of Buildings, Architectural Styles & Maps of the UNESCO Precinct – Art Deco|url=https://www.artdecomumbai.com/research/list-of-buildings-architectural-styles-maps-of-the-unesco-precinct/|access-date=2018-07-24|website=www.artdecomumbai.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Research {{!}} Art Deco|url=https://www.artdecomumbai.com/research/#unesco|access-date=2018-07-24|website=www.artdecomumbai.com|language=en-US}}</ref> [[File:Mumbai Weltkulturerbe.svg|thumb|250px|ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడిన ప్రాంతం స్థానం, విస్తృతి: {{legend | border = 3px solid #e00 | text = గుర్తించబడిన ఆస్తి/ప్రాంతం }} {{Legend | border = 3px solid #0000B8 | text = బఫర్ జోన్ (రక్షణ వలయం) }} ]] 'ఓవల్' మైదానానికి తూర్పు వైపున ఉన్న 19వ శతాబ్దపు విక్టోరియన్ గోథిక్ శైలి భవనాలలో ప్రధానంగా బాంబే హైకోర్టు, [[ముంబై విశ్వవిద్యాలయం]] (ఫోర్ట్ క్యాంపస్), సిటీ సివిల్ అండ్ సెషన్స్ కోర్టు (ఇది పాత సెక్రటేరియట్ భవనంలో ఉంది) ఉన్నాయి.<ref name="DCOfficialWeb">{{cite web|title=History - City Civil and Sessions Court, Mumbai|url=http://ecourts.gov.in/mumbai/citycivil|access-date=29 June 2015|publisher=District Courts of India}}</ref><ref name="UNESCOPage4">{{cite web|title=The Victorian & Art Deco Ensemble of Mumbai - UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316011333/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|archive-date=16 March 2018|access-date=29 June 2015|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> [[ముంబై]] నగరంలోని ముఖ్యమైన కట్టడాలలో ఒకటైన 'రాజాబాయి క్లాక్ టవర్' కూడా ఈ ప్రాంతంలోనే ఉంది. 'ఓవల్'కు పశ్చిమ వైపున 20వ శతాబ్దపు 'ఆర్ట్ డెకో' శైలి భవనాలు ఉన్నాయి; వీటిలో ప్రధానంగా ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలోని నివాస భవనాలు, 'ఈరోస్ సినిమా' వంటివి ఉన్నాయి.<ref name="UNESCOPage5">{{cite web|title=The Victorian & Art Deco Ensemble of Mumbai - UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316011333/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5740/|archive-date=16 March 2018|access-date=29 June 2015|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో శైలి భవనాల ఈ సముదాయాన్ని, 2018 జూన్ 30న బహ్రెయిన్‌లోని మనామాలో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 42వ సమావేశంలో యునెస్కో తన 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల' జాబితాలో చేర్చింది.<ref>{{cite web|date=30 June 2018|title=Four sites added to UNESCO’s World Heritage List|url=https://whc.unesco.org/en/news/1845/|access-date=5 July 2018|publisher=UNESCO}}</ref> ==యునెస్కో వారసత్వ కట్టడాలు లేదా ప్రదేశాల జాబితా== ===విక్టోరియన్=== ====భారతీయ నియో-గోతిక్ (హిందూ గోతిక్) వాస్తుశిల్పం==== *సిటీ సివిల్, సెషన్స్ కోర్ట్ (పాత సచివాలయం) *బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయ సముదాయం: **[[రాజాబాయి క్లాక్ టవర్]] **[[యూనివర్శిటీ లైబ్రరీ, ముంబై|యూనివర్శిటీ లైబ్రరీ]] **[[కాన్వొకేషన్ హాల్, ముంబై విశ్వవిద్యాలయం|కాన్వొకేషన్ హాల్]] *[[బొంబాయి హైకోర్టు]] *పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ భవనం *[[ఎస్ప్లనేడ్ మాన్షన్, ముంబై|ఎస్ప్లనేడ్ మాన్షన్]] *[[డేవిడ్ సాసూన్ లైబ్రరీ]] *[[ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ కాలేజ్]] *[[మహారాష్ట్ర పోలీస్ ప్రధాన కార్యాలయం]] *ఇండియన్ మర్కంటైల్ మాన్షన్ ====నియోక్లాసికల్==== *స్టాండర్డ్ చార్టర్డ్ బ్యాంక్ భవనం *[[వెల్లింగ్టన్ ఫౌంటెన్]] *ఆర్మీ అండ్ నేవీ భవనం *ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ *సర్ కవాస్జీ జహంగీర్ హాల్, [[నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్, ముంబై|నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్]] ====ఇండో-సారాసెనిక్==== {{ఇంకా|ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్పం}} *వెస్ట్రన్ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయ భవనం *[[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] *మజెస్టిక్ ఆమ్‌దార్ నివాస్ ===ఆర్ట్ డెకో=== *[[రీగల్ సినిమా]] *[[ఈరోస్ సినిమా]] *మోటాభాయ్ మాన్షన్ *సూనా మహల్ *కేవల్ మహల్ *[[ఓవల్ మైదాన్]], [[మెరైన్ డ్రైవ్, ముంబై|మెరైన్ డ్రైవ్]] చుట్టూ ఉన్న భవనాలు *[[మెట్రో ఐనాక్స్ సినిమాస్]] ==చిత్రమాలిక== <gallery widths="220" heights="220"> File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|[[బాంబే హైకోర్టు]] (నియో-గోథిక్) File:Mumbai 03-2016 39 University.jpg|[[రాజాబాయి క్లాక్ టవర్]] (నియో-గోథిక్) File:Maharashtra State Police Head Quarters, Fort, Mumbai.jpg|[[మహారాష్ట్ర పోలీస్ ప్రధాన కార్యాలయం]] (నియో-గోథిక్) File:Standard Chartered Bank Building (Grindlays Bank).jpg|స్టాండర్డ్ చార్టర్డ్ బ్యాంక్ భవనం (నియో-క్లాసికల్) File:Mumbai - Army and Navy Building.jpg|ఆర్మీ అండ్ నేవీ భవనం (నియో-క్లాసికల్) File:Western Railway Headquarter Building at Churchgate in Mumbai.jpg|పశ్చిమ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయ భవనం (ఇండో-సారసెనిక్) File:Side view of Eros Cinema.jpg|[[ఈరోస్ సినిమా]] (ఆర్ట్ డెకో) </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==External links== # [https://www.flickr.com/photos/meckleychina/sets/72157620262447654/ Art Deco Buildings in Bombay (Flickr album)] ==External links== # [https://www.flickr.com/photos/meckleychina/sets/72157620262447654/ Art Deco Buildings in Bombay (Flickr album)] {{భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు}} [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:ముంబై]] [[వర్గం:నిర్మాణాలు]] rtzah2zrk68xmwencu9yl1g71dles11