వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 102 17748 555966 555378 2026-05-14T09:03:04Z Vjsuseela 1850 /* వికీసోర్సులో రచనలు */ 555966 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = దాసు |అసలుపేరు = శ్రీరాములు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ద |పుట్టిన_యేడు = 1846 |గిట్టిన_యేడు = 1908 |వివరణ = తెలుగు కవి, పండితుడు, న్యాయవాది |బొమ్మ= దాసు శ్రీరాములు (page 1 crop).jpg |వికీపీడియా_లంకె = దాసు శ్రీరాములు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= Category: Dasu Sriramulu }} ==రచనలు== వీరి రచనలలో పలు సాంప్రదాయ, అభ్యుదయ కావ్యాలు, పద్య రచనలు, శతకాలు, నాటకాలు ఇంకా కృతులు, జావళీలు, పదాలు, స్వరజితులు, మంగళహారతులు వంటి సంగీత రచనలు ఉన్నాయి. ==వికీసోర్సులో రచనలు== # [[చక్కట్ల దండ]]<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:Chakkatladanda.pdf</ref>(శతకము 1894లో వ్రాసారు; మొదటి ప్రచురణ 1930లో, 2వ 1984 లో) # [[తెలుగునాడు_అను_ఆంధ్రవీధిలో_బ్రాహ్మణ_ప్రశంస|తెలుగునాడు అను ఆంధ్రవీధిలో బ్రాహ్మణ ప్రశంస]]<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:తెలుగునాడు.pdf</ref>(మొదట ముద్రణ 1899లో ప్రచురితమైంది. 1974లో 6వ ముద్రణ). శ్రీరాములు 1892లో తెలుగు ప్రాంతంలోని వివిధ కులాలు, వర్గాల గురించి వివరించడానికి రాయడం ప్రారంభించారు. మొదటి భాగంలో బ్రాహ్మణ శాఖల గురించి వ్రాసి, మిగిలిన భాగాలు పూర్తి చేయలేకపోయారు). # [[బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి మహాకవి దాసు శ్రీరాములు|బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి మహాకవి దాసు శ్రీరాముల]]ు<ref>https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:బహుముఖ_ప్రజ్ఞాశాలి_మహాకవి_దాసు_శ్రీరాములు.pdf</ref> # శ్రీ భృంగరాజమహిమ, శ్రాద్ధ సంశయ విచ్చేది (1906 లో వ్రాయబడింది మరియు 1989 లో ప్రచురించబడింది).<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీభృంగరాజమహిమ.pdf</ref> - 'భృంగరాజ' (ఎక్లిప్టా ప్రోస్ట్రాటా) గుంటగలగర అను ఔషధ మొక్క లక్షణాలను వివరిస్తూ, ఆయుర్వేద ఔషధం తయారీని వివరిస్తూన్న ఈ చిరుపుస్తకాన్ని సంస్కృతం నుంచి అనువదించారు. దీనిని ఆదినాద సిద్ధుడు నవనాద సిద్ధునకు వివరించాడు. ## [[భృంగరాజ మహిమము|శ్రీ భృంగరాజమహిమము]] ## [[శ్రాద్ధసంశయ విఛ్చేది|శ్రాద్ధ సంశయ విచ్చేది]] # [[సూర్యశతకము (తెలుగు)|సూర్యశతకము]] <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీసూర్య_శతకము.pdf</ref>మొదట 1902లో రెండవ ముద్రణ 1979 లో ప్రచురించబడింది. మయూరకవి మొదట సంస్కృతంలో రచించిన 100 శ్లోకాలతో కూడిన ఈ శతకమును శ్రీరాములు తెలుగులోకి అనువదించారు. # [https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_6/సంచిక_3/దాసు_శ్రీరామపండితులు దాసు శ్రీరామపండితులు] # [[సంగీతరస తరంగిణి]] 1907 (ఈ నాటకాన్ని ఆయన రెండో కుమారుడు దాసు నారాయణరావు అసంపూర్తిగా 3వ అధ్యాయం మధ్య వరకు వ్రాసారు. 1905లో మరణించిన తర్వాత శ్రీరాములు 1907లో పూర్తి చేశారు. దీనిని లైట్ ఆఫ్ ఆసియా నుంచి ఎడ్విన్ ఆర్నాల్డ్ స్వీకరించారు. # పతిత సంపర్గ ప్రాయశ్చిత్తోపన్యాసము (1891) ([[సూచిక:Patitthasamasrli Prayachitta Vishayakopanyasamu.pdf|పాఠ్యీకరణ ప్రాజెక్టు]]) == ఇతర రచనలు == # అనల్ప జల్పిత కల్ప కల్ప వల్లీ (పత్రిక ప్రచురణ 1880) # అచ్చ తెనుగు అభిజ్ఞాన శాకుంతలము<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:అభిజ్నానశాకుంతలము.pdf</ref> # అచ్చతెలుగునీతిమాలిక # అభినవ గద్య ప్రబంధము (రచన 1893 ప్రచురణ 1974) <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:అభినవ_గద్య_ప్రబంధము.PDF</ref>{{small scan link| అభినవ_గద్య_ప్రబంధము.PDF}} # ఆంధ్ర వీధి # ఆంధ్ర వీధీ దర్పణము # అభినయ దర్పణము # ఉత్తర రామ చరిత్రము # కురంగ గౌరీ శంకరము (నాటకము 1981 ప్రచురణ) <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:Kurangagourishankara.pdf</ref> # కృతులు, పదములు, జావళీలు (స్వరరచనతో). <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:కృతులుపదములుజావళీలు.pdf</ref> దేవాలయాల్లో నాట్యం ప్రదర్శిస్తున్న దేవదాసీల కోసం శ్రీరాములు అనేక పాదములు, జావళీలు రాశారు. 1991లో కేవలం జావళి, పదములతో కూడిన ఒక పుస్తకాన్ని శ్రీపాద పినాకపాణి గారు వెలువరించారు. ఆ తర్వాత కీర్తనలు, స్వరజితులు, తిల్లానాలు, పదములు జావళీలు, మంగళహారతులు తో సమగ్ర గ్రంథాన్ని సంగీత, నృత్య రూపకాల్లో పండితులు అందించిన స్వరరచనతో 2007లో ప్రచురించారు. {{small scan link|కృతులుపదములుజావళీలు.pdf}} # కృష్ణార్జున సమరము # జానకీ పరిణయం (నాటకము) # తర్క కౌముది అను న్యాయబోధ # త్రిమతములు # దురాచార పిశాచ భంజని<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:దురాశపిశాచ_భంజని.pdf</ref> దురాచార పిశాచా భంజని (1890); ఆచార నిరుక్తి (1890); మరియు విగ్రహారాధనతారావళి, 27 పద్యాల సంకలనం అను 3 పుస్తకాలు 1991 లో ఒకే పుస్తకంగా ప్రచురించబడ్డాయి. దురాచార పిశాచా భంజని, ఆచార నిరుక్తి అనే గ్రంథాలు ప్రస్తుత సామాజిక దురాచారాలను ఖండిస్తూ రాశారు. విగ్రహారాధన తారావళి విమర్శకులకు ప్రతిస్పందనగా విగ్రహారాధన యొక్క ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. # పతిత సంపర్గ ప్రాయశ్చిత్తోపన్యాసము (1891) {{small scan link|Patitthasamasrli Prayachitta Vishayakopanyasamu.pdf}} # పాశ్చాత్య విద్యాప్రశంస # పునర్వివాహ విచారణ # మనోలక్ష్మీ విలాస నాటకము # మహాకవి దాసు శ్రీరాములు గారి కృతులు ఒక సమీక్ష <ref>https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Dasu_Sreeramulu_gari_Krutulu_Oka_Sameeksha.pdf</ref> # మహాకవి దాసు శ్రీరాములు జయంతి సంచిక<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:మహాకవిదాసుశ్రీరాములుజయంతిసంచిక.pdf</ref> # మహావీర చరిత్రము # మంజరీ మధుకరీయము # మాలతీ మాధవీయము # మాళవికాగ్ని మిత్రము # ముద్రా రాక్షసము # నమస్కార విధి # నౌకాయానము # రత్నావళి # సాత్రాజితీ విలాసము # స్వరజితులు # [[సంగీతరస తరంగిణి]] 1907 (ఈ నాటకాన్ని ఆయన రెండో కుమారుడు దాసు నారాయణరావు అసంపూర్తిగా 3వ అధ్యాయం మధ్య వరకు వ్రాసారు. 1905లో మరణించిన తర్వాత శ్రీరాములు 1907లో పూర్తి చేశారు. దీనిని లైట్ ఆఫ్ ఆసియా నుంచి ఎడ్విన్ ఆర్నాల్డ్ స్వీకరించారు.<ref>[https://archive.org/details/sangitarasataran022902mbp ఆర్కీవులో సంగీతరస తరంగిణి.]</ref> # లక్షణా విలాసము # వేదాచల మాహాత్మ్యము # వైశ్యధర్మ దీపిక # శ్రీ ఆంధ్ర దేవీభాగవతము <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీఆంధ్రదేవీభాగవతము.pdf</ref>- ఈ గ్రంధము సంస్కృతం దేవీ భాగవతమునకు తెలుగు అనువాదం. మొదట 1907 లో ప్రచురించబడినది. రెండవ ముద్రణ 1928లో 3వది 1978లో ప్రచురించబడింది. ముందు సంస్కృతం నుంచి గ్రంధాన్ని అనువదించిన వారు ఇద్దరు పండితులు - ములుగు పాపారాధ్యుడు (18వ శతాబ్దపు కవి), తిరుపతి వేంకట కవులు (1896). 6000 కవితలతో కూడిన ఈ రచన కేవలం అయిదు నెలల్లోనే పూర్తయింది. ఈ దేవీ భాగవతం గ్రంధాన్ని గృహాలలో, దేవాలయాలు, మతపరమైన సమావేశాలలో విస్తృతంగా పఠించబడింది. {{small scan link|శ్రీ దేవీ భాగవతము - దాసు శ్రీరాములు.pdf}} # శ్రీ అభిజ్ఞాన శాకుంతలం (1898) కాళిదాసు రచించిన సంస్కృత నాటకాన్ని శ్రీరాములు తెలుగులోకి అనువదించారు. బి.ఎ(అండర్ గ్రాడ్యుయేట్) విద్యార్థుల అభ్యర్థన మేరకు ఈ సంస్కృత నాటకాన్ని 20 రోజుల్లోనే తెలుగు భాషలోకి అనువదించారు. == సంగీత రచనలు == ===కీర్తనలు=== <ref name=ss>http://www.sangeetasudha.org/othercomposers/dasusreeramulu.html</ref><ref name=ds>శ్రీరాములు,దాసు (2007). సంగీత నృత్యాభినయానుకూల కృతులు, పదములు-జావళీలు.136పు.హైదరాబాద్,మహాకవి దాసు శ్రీరాములు స్మారక సమితి.</ref> # [[ఓ చంద్ర మౌళీ]] # [[కృత కృత్యా]] # [[గణాధిపతి]] # [[జనులార]] # [[జయ జయ విఘ్న]] # [[దేవదేవ రావదేర]] # [[నాదానంద రస]] # [[నీ సరి దైవము]] # [[పరమేశ్వర]] # [[మదారి కులాభంజనం]] # [[మానవతి జ్ణానవతి]] # [[మాయమ్మ మహిషాసుర]] # [[రాధికా మనోహర]] # [[రామ నామ మంత్రం]] # [[రామ నీకు నామీద]] # [[రామా నీ మహిమ]] # [[రావే తల్లి మా యింటికి]] # [[పరమేశ్వర]] # [[పుండరీక]] # [[పురుషోత్తమా]] # [[వామన రూప వందనము]] # [[సంస్మరామి సర్వదా]] ===స్వరజితులు=== # [[కోపమటారా నా పైని]] # [[సామి ఇది గజగామిని రా]] # [[సామి ఏమిరా సరసాన]] # [[సామి రారా సమయమురా]] ===తిల్లానా=== నా మది నెంతో నమ్మితి ===జావళీలు, పదములు=== <ref name=ss/><ref name=ds/> # [[అంత గీర్వాణము - నేనేరరా స్వామి]] # [[అడవి ముష్ణికాయ - అది నీకు ప్రియమాయె]] # [[అప్పటి మాటలకు - దుప్పటిచ్చె గాని]] # [[ఆ నలిన ముఖి - అందమదేమి]] # [[ఇద్దరి పొందేలరా - సామి]] # [[ఇటు రారా]] # [[ఇంత మోహమా సామి]] # [[ఏమని తెల్పుదునే - కోమలి]] # [[ఏమనెనే కోమలీ - తెలుపవే]] # [[కట్టివైతునా పడకింటిలో వాని]] # [[కామాంధకారము - కప్పెనా నీవింత]] # [[కోపమా సామి యేమిర - కోపమా]] # [[చల్లకు వచ్చి ముంత దా - చ నేలనే]] # [[తగు తగులేరా చిన్న - దాన తాళజాలరా]] # [[తత్తర పడనేల - తాళు తాళురా సామి]] # [[తెలియదే తెలియదే - తెలియదే]] # [[దయలేక నీవురాక యున్న - తాళ జాలరా]] # [[నను విడనాడుట - న్యాయమా సామి]] # [[నా నొసటనే పొడిచె - నా యేమిరా]] # [[నా మనోధనము జూరగొన్న వి - న్నాణపు దొంగకు మంగళం]] # [[నా సామి నీకిది - న్యాయమా]] # [[నిలునిలు మటుండుమీ - నాసామి]] # [[నీతోటి మాటలు - నాకేలరా సామి]] # [[నే గననా సామి - నే గననా]] # [[నేను నీదాన నా - మేను నీ దేనురా]] # [[నేనెరుగనా నీజాడ - నాసామి]] # [[పగవారికి నవ్వగ సందే]] # [[పాట బాడెద రార సామి - పరమానందమురా]] # [[పోయి వచ్చెద సామీ - అత్తింటికి]] # [[పోవోయి పోవోయి - పొలతులతో నింత]] # [[భామిని రాగదే]] # [[మగువ నేనెంత]] # [[మాటాడి పొమ్మనవే]] # [[మానవతి]] # [[ముద్దు ముద్దుగ]] # [[మనసిచ్చి నాతో]] # [[మూట లడిగితిన]] # [[ముంజేతి కంకణ]] # [[మనసుదీరెనా]] # [[ముక్కు పచ్చలారని]] # [[రమణి రో సముఖాన]] # [[వగ కాడ]] # [[వద్దు వద్దురా]] # [[వనితరో]] # [[వట్టూ బెట్టెద]] # [[వలచితిరా]] # [[వారి వారి జోలి]] # [[సరి సరి]] ===మంగళ హారతులు=== # [[నవ్వు మొగముతో నన్ను]] # [[నా మనోధనము జూరగొన్న]] ===దరువు=== # [[వచ్చెనడుగో]] (భామాకలాపము) ఈ రచనను ''పద్మభూషణ్ శ్రీమతి స్వప్నసుందరి'' (నాట్యకారిణి, నాట్య గురువు) 19వ శతాబ్దపు మొదట్లో రచింపబడిన వ్రాతప్రతిగా, ఒక శతాబ్దం పాటు ప్రదర్శింపబడిన భామాకలాపముగా గుర్తించారు. ==మూలాలు== [[వర్గం:దాసు శ్రీరాములు రచనలు]] 1oazu26cjizx7o770e5kxmn7qejfupb 102 149780 555954 479320 2026-05-14T05:20:34Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 555954 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = ఆదిరాజు |అసలుపేరు = వీరభద్రరావు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = 1890 |గిట్టిన_యేడు = 1973 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = ఆదిరాజు వీరభద్రరావు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 3/ఆంధ్రవాజ్మయస్థితి]] (1916) * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మొదటి సంపుటము/అనంతపురముజిల్లా]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మొదటి సంపుటము/అల్లూరి సీతారామరాజు]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము/ఉమామహేశ్వరము]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/కొండాపురము]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/కొమఱ్ఱాజు వేంకట లక్ష్మణరావు]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/కోడూరు-V]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/గాజులబండ]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/గారిబాల్డి]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/ఖమ్మము జిల్లా]] ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/ఆదిరాజు వీరభద్రరావు]] [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసకర్తలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచయితలు]] dfoh6kbj6vc2iivr1ry0nn0uwxdt0ec 104 211818 555944 555910 2026-05-13T15:14:05Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555944 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude>హైదరాబాద్ రాజ్యం స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం ఒక ప్రత్యేక దేశంగా, రాజ్యంగా సొంత కరెన్సీని, సైన్యాన్ని కలిగి ఉంటూ ఐక్యరాజ్య సమితిలో సభ్యదేశం. 50 దేశాల్లో తన రాయబారులను నియమించుకొని సాగిన స్వతంత్ర రాజ్యం. 17 సెప్టెంబర్ 1948లో పోలీస్ యాక్షన్ అనే పేరుతోసైనికచర్య ద్వారా ఇండియన్ యూనియన్ హెూం మంత్రి సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ హైదరాబాద్ రాజ్యాన్ని ఇండియన్ యూనియన్ లో విలీనం చేశారు. 13 సెప్టెంబర్, 1948న హైదరాబాద్ రాజ్యంలోకి ఇండియన్ యూనియన్ సైన్యాలు ప్రవేశించాయి. 17 సెప్టెంబర్, 1948న నిజాం రాజు లొంగిపోయినట్టు ప్రకటించడం, ఇండియన్ యూనియన్లో విలీనమైనట్టు సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ ప్రకటించడం, ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోవడం జరిగింది. అయితే ఈ చారిత్రక, సామాజిక పరిణామాలను సంక్షుభిత సమాజాన్ని, మానసిక సంఘర్షణను కథల రూపంలో నిక్షిప్తం చేసినవారు చాలా తక్కువమంది కనిపిస్తారు. అయితే ఈ సామాజిక పరిణామాలకు సాహిత్యరూపం ఇచ్చి, సామాజిక, చరిత్రరచన చేసిన కథరులు నెల్లూరి కేశవస్వామి. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే వీరి చార్మినార్ కథలు హైదరాబాద్ రాజ్యం చరిత్రను, సంస్కృతిని, మానవ సంబంధాలను, ముస్లింల జీవితాలను అపూర్వంగా చిత్రించిన డాక్యుమెంటరీ చిత్రాలు. నెల్లూరి కేశవస్వామి చాలా కథలు రాశారు. తొలి సంపుటి 'పసిడి బొమ్మ' ఆగస్టు 1969లో వెలువడింది. ప్రసిద్ధ తెలంగాణ రచయిత భాస్కరభట్ల కృష్ణారావుకు అంకితం ఇవ్వబడింది. ఇందులోని కథలు రచయిత ప్రారంభ దశను తెలపడంతో పాటు.. క్రమంగా రచయితగా ఎదిగిన క్రమాన్ని స్పష్టంచేస్తాయి. ముందుమాటలో కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ సభ్యులుగా పనిచేసిన పోతుకూచి సాంబశివరావు ఇలా పేర్కొన్నారు. 'తెలుగు కథా సాహిత్యంలో రమణీయమైన పోకడలు కల్పించిన ప్రసిద్ధ రచయితల కోవలోకి చెందిన వారు శ్రీ నెల్లూరి కేశవస్వామి. తెలంగాణలో సాధన సమితి సాధించిన సాహిత్య కృషికి శ్రీ కేశవస్వామి మూలస్తంభాలలో ఒకరు. కథా గమనం, నాటక ప్రదర్శన రక్తికట్టేలా కలం మలచడంలో కేశవస్వామి తనకు తానే సాటి అని నిర్భయంగా చెప్పవచ్చు. ఈ కథల సంపుటిలో 'పసిడి బొమ్మ', 'అలవాటు' 'అభిమానం' 'పాలపొంగు' 'పరీక్ష' 'అర్కయ్య పెళ్లి' కథలున్నాయి. పరిసర సమాజ వాతావరణం క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి మానసిక అంతర్గత భావాలు తరచి చూసిన వివిధ దృక్కోణాల్లో ఈ కథలు ప్రస్ఫుటమవుతున్నాయి. కథల కంటే కొన్ని గల్పికలుమరపురాని వ్యంగ్యం, హాస్యం, చమత్కారం సమ్మిళితమై అలరారుతున్నాయి. 'పసిడిబొమ్మ' కథలో నిరుద్యోగం మగవాళ్లను కేవలం నిరుద్యోగులుగా మిగిల్చితే మహిళలను వేశ్యగా మారాల్సిన అనివార్యతను ఎలా ముందుకు తెచ్చిందో అందుకు వారిలోనిఅశక్తత, పిరికితనాలు ఎలా కారణమో వివరిస్తుంది. శంకరంతో, రాజారావు లేచిపోయిన విషయం ఎవరో గుర్తు చేయడంతో కథ ప్రారంభమవుతుంది. ఆర్టిస్టు రామారావు ఒక పసిడిబొమ్మతో కలిసి లేచిపోయాడు. అకస్మాత్తుగా రాజారావు ఇల్లు విడిచి వదిలిపోతూ ఉత్తరం రాసి పెట్టి పోయాడు. రాజారావు గురించీ, ఆయన భార్య గురించీఆలోచిస్తూ శంకరం ఒకసారి వారింటికి వెళ్లిన చిరునామా ననుసరించి వెళ్తే రాజారావు అప్పటికే ఇల్లు వదిలివెళ్లిపోయాడని ఆయన భార్య చెప్పింది. ఒంటరి స్త్రీని అలా వదిలి వెళ్లడం తప్పని అనుకున్నాడు శంకరం. తిండికి కటకటతో ఆమె విధిలేక వ్యభిచారం చేస్తోందని అతనికి అర్థమవుతుంది. చివరకు ఆమె అతనికి ముఖం చూపించలేక ఇల్లు వదిలి వెళ్లిపోతుంది. ఇదీ కథ. 1960ల సామాజిక పరిణామాలు, నిరుద్యోగుల స్థితుల్ని చిత్రించారు రచయిత, కార్మికవర్గ చైతన్యం ఎక్కడ ఉన్నా ఆ చైతన్యం పరిమళిస్తూనే ఉంటుంది. అది వ్యక్తిత్వంలో, జీవితంలో ఒక 'అలవాటు'గా మారుతుంది. ఈ కథలో ఇద్దరు మిత్రులు కాలక్రమంలో చెరోదారి పడతారు. ఒకరు కార్మిక నాయకుడుగా, మరొకరు వారినదుపు చేసే యాజమాన్యంలో భాగంగా మారతారు. సూరి అధికారిగా ఉంటాడు. ఆయన మిత్రుడు గోపి ఆరోగ్యం బాగు చేసుకోవడానికి తప్పకుండా విశ్రాంతి తీసుకోవాల్సిందేనని డాక్టర్లు చెబుతారు. పాత స్నేహితున్ని ఆరేళ్ల తర్వాత కలుసుకోవడానికి సూరి దగ్గరకు ఈ సందర్భంగా వెళతాడు. అక్కడ సూరి కింద పనిచేసే కూలి చనిపోతాడు. కూలీలు, అతని భార్యాపిల్లలు సష్టపరిహారం కోసం అడుగుతారు. దాన్ని నూరి వ్యతిరేకిస్తాడు. గోపి సూరీకి తెలియకుండా వారిని కలిసి<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |349 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> 0fewjfn4q62pzj99737ky947zo2jqrz 104 211819 555945 552191 2026-05-13T15:31:29Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555945 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> వారు ఎలా సమ్మె చేయాలో, ఎలా కోర్కెలు సాధించుకోవాలో ఉపదేశించి వస్తాడు. అంతదాకా అణిగిమణిగి ఉన్న కూలీలు సమ్మెకు పూనుకోవడం, గట్టిగా మాట్లాడటం ఎలా జరిగిందో సూరికి అర్థం కాదు. తర్వాత విషయం తెలుసుకుంటాడు. వెంటనే గోపికి రైల్వే టికెట్ అడ్వాన్స్ బుకింగ్ చేసుకొని తీసుకొస్తాడు. రేవు ప్రయాణమని చెబుతాడు. కథ ముగింపులో కొసమెరుపు ఉంటుంది. ఎవరి ప్రయాణానికి టిక్కెట్ తీసుకొచ్చాడో కథ చివరిలో తెలుస్తుంది. గోపి లాంటి వాడు తన వెంట ఉంటే తన పని అయినట్టే అని భావిస్తాడు.'అలవాటు' కథ కార్మికవర్గ, పేదల పక్షపాతం జీవితంలో ఒక వ్యక్తిత్వంగా, అలవాటుగా మార్చుకున్న కార్యకర్తల గురించి రాసిన మంచి కథ. 'అభిమానం' కథలో అంటరానితనం తరతరాలుగా దళితుల్లో సృష్టించిన ఆభద్రతను, వ్యక్తిత్వ హత్యాకాండను ఆవిష్కరించింది. వెంకట్రావు దళితుడు. చిన్న ఉద్యోగం చేస్తూ పెద్ద ఉద్యోగం కోసం ఎదురు చూస్తుంటాడు. తాను దళితుడని ఎవరికీ తెలియకూడదని తెలిస్తే అవమానిస్తారని, చిన్నచూపు చూస్తారని సంకోచిస్తూ లోలోన బాధపడు తుంటాడు. కొన్నాళ్లకు హరిజనుల కోసం ప్రత్యేకించబడిన ఒక పోస్టు ప్రకటన చూసి అతని గుండెలు తీవ్రంగా కొట్టుకోసాగాయి. ఆ ప్రకటన 'రండి, ఈ ఆఫీసర్ పదవి స్వీకరించండి' అని ఆహ్వానిస్తున్నట్టుగా తోచింది. కానీ తాను దళితుడనని చిన్నప్పుడు హేళన చేసిన అవమానాలు, అనుభవాలు గుర్తుకువచ్చి స్నేహితులంటేనే హడలెత్తిపోయేది వెంకట్రావుకు, ఇలా ఎన్నో అంశాల్ని, అప్పుడప్పుడే ఎదుగుతున్న క్రమంలో సామాజిక పరిణామాలను, మనస్తత్వాన్ని చిత్రించిన చక్కని కథ ఇది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగం ఒక దాస్యం లాగా ఎలా ఉంటుందో ఆక్రమాన్ని 'ప్రజ, ఉద్యోగి, మంత్రి' కథలో కాస్త వ్యంగ్యంగా చిత్రించారు కేశవస్వామి, మరో కథ 'పాలపొంగు' కథ స్వాతంత్య్రానికి పూర్వం 1946లో 'భారతి'లో ప్రచురించ బడింది. స్వాతంత్య్ర పూర్వ జీవితాలను, పరిణామాలను ఈ కథ ప్రతిఫలించింది. మరో కథ 'అక్కయ్య పెళ్లి' కథ ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాల రూపంలో, శైలి, శిల్పంలో రాయబడింది. 'అతిథి' కథలో పట్నంవాసులు చుట్టాల పేరిట, మిత్రుల పేరిట వచ్చే వారి భారాన్ని మోయలేని స్థితి వల్ల వారిని ఎలా వదిలించుకోవాలో చేసే రకరకాల ఉపాయాలను చక్కగా చిత్రించారు. కథకులు కేశవస్వామి అనగానే గుర్తుకొచ్చేది 'చార్మినార్' కథల సంపుటి. ఇందులో విముక్తి, కన్నెరికం, రూహిఆప, షరీఫా, ప్రతీకారం, అదృష్టం, యుగాంతం, వంశాకురం, కేవలం మనుషులం, భరోసా, ఆఖరి కానుక అనే శీర్షికలతో 11 కథలున్నాయి. 1981లో మొదటి ముద్రణ వెలువడింది. జీవితాన్ని, సమాజాన్ని, మనుషులను పలు కోణాల్లో పరిశీలించి, విశ్లేషించిన ఈ కథలను ఆనాటి ప్రముఖ తెలంగాణ కథకుల్లో ఒకరైన డి. రామలింగం 'జలతారు మేలిముసుగు' పేరుతో రాసిన ముందుమాటలో ఇలా అంటారు. 'చార్మినార్' అనే పేరును బట్టి ఈ కథల విశిష్టత వ్యక్తమవుతోంది. గోల్కొండ రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన మహ్మద్ కులీ కుతుబ్షా క్రీ.శ. 1591లో ఆ కట్టడం తదాదిగా నడిచిన చరిత్రకు, పెంపొందిన సంస్కృతికి, విలసిల్లిన నాగరికతకు సాక్షిగా నిలిచి ఉన్నది. సహనానికి, సభ్యతకు పేరుపడ్డ గోల్కొండ నవాబుల తరువాత, ఈ ప్రాంతం మొఘల్ చక్రవర్తుల ఆధీనమై.. మొఘల్ సామ్రాజ్య క్షీణదశలో అసఫ్ జాహీ వంశీయుల ఏలుబడి క్రిందికి వచ్చి ఎన్నెన్నో అనుభవాలు పొంది, 1948లో భారత యూనియన్లో విలీనమైంది. ఈ అనుభవాలన్నింటి మూలంగా ఈ ప్రాంతం పాతను కొంతమరిచి, ఏవేవో కొత్తవి తెచ్చుకుని ఒకానొక జీవన విధానాన్ని అలవరుచుకొని, దానికి రంగులు, రుచులు, వాసనలు చేర్చుకుని ఒకానొక సంస్కృతిని రూపొందించుకున్నది. అది పాలకుల సంస్కృతి, ప్రాభవము, ప్రాబల్యము గల వారి జీవన విధానం, అది నిస్సందేహంగా ఫ్యూడల్ సంస్కృతి. కొందరు దానిని ఆప్యాయంగా 'హైదరాబాదు సంస్కృతి' అని నేటికీ వ్యవహరిస్తున్నారు. ఆ సంస్కృతికి వారములైన వారి జీవితాలలోని మంచిచెడ్డలకు సాహిత్య రూపమే 'చార్మీనార్' అని నామకరణం చేయబడ్డ ఈ కథా సంపుటి. కేశవస్వామి సన్నిహిత మిత్రుల్లో ఒకరు, కథారచయిత గూడూరి సీతారాం నేషనల్ బుక్ ట్రస్ట్ కోసం నెల్లూరి కేశవస్వామి ఉత్తమ కథలను సంకలనం చేశారు. ఆయన కేశవస్వామి కథల్లో నవాబులు, దేవిడీలు, మహబూబ్ కి<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |350 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> 29h17q42iodh9yefk2cusk9ubludnxz 104 211820 555946 552192 2026-05-13T15:39:56Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555946 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> మెహందీ, కోఠాలు, దివాన్ ఖానాలు, జనానా ఖానాలు, బేగం సాహెబాలు, దుల్హన్ పాషాలు, పాన్, పరాటా కీమా, నమాజులు, పరదాల వెనుక జీవితంలోని సంస్కృతి, సంఘటనలు ఎన్నో ఒక్కచోట రాశిపోసినట్లు కనిపిస్తాయని అంటారు. 'విముక్తి' కథలో నవాబుల కుటుంబాల్లో ఎందరో దాసీలు ఉండేవారు. వారిని పురుషులు వాడుకునే వారు. ఆ సంస్కృతిని వ్యతిరేకించే తరం కూడా ఆ కుటుంబంలోంచే ఎదిగిన క్రమం సుల్తాన్ పాత్ర ద్వారా చూస్తాము. సుల్తాన్ తమ ఇంటి దాసి పిల్ల వీరాని వాడుకొమ్మని తల్లి, వదిన తదితరులు ప్రతిపాదించి గదిలోకి పంపిస్తారు. ఆ పద్ధతిని అసహ్యించుకుని దాసి పీరాని సుల్తాన్ పెళ్లాడాలనుకుంటాడు. తల్లితో ఆగ్రా, అజంతా, ఎల్లోరా చూసివస్తానని చెప్పి అనుమతి తీసుకొని ఆమెకు తెలియకుండా షీరాను వెంట తీసుకొని ఢిల్లీకి వెళ్లి అక్కడినుంచి అలీఘర్ వెళ్లిపోతాడు. పదిరోజుల తర్వాత అమ్మకు ఉత్తరం రాస్తాడు. 'అమ్మీజాన్! నేను మీకు ప్రియమైన ఆఖరి సంతానాన్ని, ఆ ప్రేమాను రాగాలు, ఆదరాభిమానాలతోనే నన్ను క్షమిస్తారని ఆశిస్తున్నాను. ఏనాటికైనా మీరు షీలాని హృదయ పూర్వకంగా మీ చిన్నకోడలుగా గుర్తిస్తారని ఆశ. ఆనాడే మేమిద్దరం మీ ఆశీస్సులకై దగ్గరకు రాగలము. అంతవరకు దూరాన్నుంచే మమ్మల్ని దీవించండని ప్రార్థిస్తూ ఇట్లు మీ ప్రియమైన చిన్నకొడుకు సుల్తాన్, ఈ హృదయ సంస్కారం రోజు రోజుకు పెరగడమే మానవీయ విలువలకు నిదర్శనం. ఆనాడు ఈ కథ రాయడం నిజంగా గొప్ప పరిణామమే. పాటకచేరీలు చేస్తూ ముజ్రాల వృత్తిలో జీవిస్తున్న తల్లీకూతుళ్లను 'కన్నెరికం' కథలో చూడవచ్చు. 1979 ఏప్రిల్లో 'ఆంధ్రప్రభ ' వారపత్రికలో అచ్చయ్యింది ఈ కథ. నెల్లూరి కేశవస్వామి పేరు చెబితేనే గుర్తొచ్చే కథ 'యుగాంతం'. హైదరాబాద్ రాజ్యంలో 1946-50ల మధ్య ఎలా కొనసాగాయో చాలామందికి తెలియదు. అంతదాకా ఎందుకు 1888 - 90ల్లో నేను చదువుకున్న సాంఘిక శాస్త్రంలో మద్రాసు ఆంధ్రరాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి గురించి, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడ్డాక అప్పటి ముఖ్యమంత్రి గురించి చదువు కున్నాను. ఇదే సమయంలో హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి బూర్గుల రామకృష్ణారావు చరిత్ర ఎక్కడా కనిపించలేదు. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర చరిత్ర ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడటంతో పూర్తిగా మూలకు నెట్టివేయబడింది. ఈ 'యుగాంతం' కథ ఒక సామాజిక, రాజరిక వ్యవస్థ అంతమవుతూ ఒక నూతన దశలోకి సమాజం, మానవ సంబంధాలు మారుతున్న పరిణామాల్ని చిత్రించింది. 'యుగాంతం' అనే పేరుకు సార్థకతను చేకూర్చింది. "17 సెప్టెంబర్, 1948 పోలీస్ యాక్షన్ మొదలై ఆనాటికి మూడోరోజు" అని కథ ప్రారంభం అవుతుంది. 'హైదరాబాద్ ప్రత్యేక రేడియో ప్రసార కేంద్రం దక్కన్ రేడియోలోంచి రాత్రింబవళ్లు ఎడతెరిపి లేకుండా ప్రసారాలు వస్తున్నాయి. వీటి ప్రకారం హైదరాబాద్ సైన్యాలు, ఇత్తెహాదుల్ ముసల్మీన్ రజాకార్ (స్వచ్ఛంద ) దళాలు కలిసి భారత సైన్యాన్ని తరిమి కొట్టేస్తున్నాయి. వాళ్ల ధైర్య సాహసాల్ని పొగుడ్తూ, భారత ప్రభుత్వాన్ని అనేక రకాలుగా తిట్టిపోస్తూ....పాటలు, పద్యాలు, ఉపన్యాసాలతోనూ, 'ఖానింరజ్వీ జిందాబాద్', 'ఆజాద్ హైదరాబాద్ పాయిందాబాద్' అన్న నినాదాలతోనూ హెూరెత్తిచ్చేస్తోంది రేడియో. కానీ నగరం మాత్రం ప్రశాంతంగానే ఉంది. ఆఫీసులు, స్కూళ్లు, కాలేజీలు, దుకాణాలు తెరిచే ఉన్నాయి. ప్రజల దినచర్యల్లో చెప్పుకోదగ్గ మార్పేమీ రాలేదు. హిందువులు భయం, భయంగా బిక్కు బిక్కుమంటూ వంచిన తలలు ఎత్తకుండా మౌనంగా తమతమ పనులు చేసుకుంటూనే ఉన్నారు. 'యుగాంతం' నిజంగానే ఒక యుగాంతాన్ని చిత్రించిన గొప్ప కథ, హైదరాబాద్ రాజ్యంలోని ప్రత్యేక పరిణామాలను, సామాజిక చరిత్రను ఈ కథ ఒక డాక్యుమెంటులా మనముందుంచుతుంది. ఆ సంక్షుభిత వాతావరణంలో హిందూ, ముస్లింల సఖ్యత కోసం ఎందరో ప్రజాస్వామిక వాదులు నడుంబిగించారు. రచయితగా నెల్లూరి కేశవస్వామి ఈ సంఘటనల పట్ల చలించిపోయి తాను అనుభవించిన స్నేహం. ఆత్మీయత, కులాతీత, మతాతీత మమతలు, ఓల్డ్ సిటీ జీవితాల్ని చార్మినార్ కథలుగా వెలువరించారు. ఇవి కేవలం కథలు కావు. వాస్తవ జీవితాల, సామాజిక పరిణామాలను, సామాజిక చరిత్రను నిక్షిప్తం చేసిన చారిత్రాత్మక కథలు.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |351 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> bhh5m502j311wi97diphjidgfcs8k55 104 212298 555962 555911 2026-05-14T05:33:50Z Rajasekhar1961 50 555962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="A.Murali" /></noinclude> {{p|fs150|ac}}ఇవీ తేజస్సులు</p> {{TOC begin|max-width=35em}} {{TOC row 1-1-1-1 | 1. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అబిద్ హసన్ సఫ్రానీ|అబిద్ హసన్ సఫ్రానీ]]| జి. వెంకటరామారావు |1}} {{TOC row 1-1-1-1 | 2. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/ఆదిరాజు వీరభద్రరావు|ఆదిరాజు వీరభద్రరావు]] | డా. వెలుదండ నిత్యానందరావు |3}} {{TOC row 1-1-1-1 | 3. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అజిత్|అజిత్]]| వారాల ఆనంద్ |7}} {{TOC row 1-1-1-1 | 4. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అలిశెట్టి ప్రభాకర్|అలిశెట్టి ప్రభాకర్]]| డా. నాళేశ్వరం శంకరం |10}} {{TOC row 1-1-1-1 | 5. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అంబటిపూడి వేంకటరత్నం|అంబటిపూడి వేంకటరత్నం]]| డా॥ తిరునగరి |13}} {{TOC row 1-1-1-1 | 6. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/ఆనందాంబ|ఆనందాంబ]]| డా. ఆర్. కమల |16}} {{TOC row 1-1-1-1 | 7. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/ఆనందరావు తోట|ఆనందరావు తోట]]| డా. వెలిచాల కొండలరావు |19}} {{TOC row 1-1-1-1 | 8. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అనంతోజు బ్రహ్మయ్య|అనంతోజు బ్రహ్మయ్య]]| వడ్డ సాయిలూచారి |23}} {{TOC row 1-1-1-1 | 9. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అనుముల కృష్ణమూర్తి|అనుముల కృష్ణమూర్తి]]| వి.ఆర్. విద్యార్థి |26}} {{TOC row 1-1-1-1 | 10. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అరుట్ల కమలాదేవి|అరుట్ల కమలాదేవి]]| డా. తిరునగరి దేవకీదేవి |29}} {{TOC row 1-1-1-1 | 11. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అవుల పిచ్చయ్య|అవుల పిచ్చయ్య]]| ఎ.ఎం. తాయారు |32}} {{TOC row 1-1-1-1 | 12. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/బి. భానుప్రకాష్|బి. భానుప్రకాష్]]| శ్రీధర్ బీచరాజు|36}} {{TOC row 1-1-1-1 | 13. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/బి.యన్. శాస్త్రి|బి.యన్. శాస్త్రి]]| డా. జె. చెన్నయ్య |39}} {{TOC row 1-1-1-1 | 14. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/బి.యస్. నారాయణ|బి.యస్. నారాయణ]]| వారాల ఆనంద్ |43}} {{TOC row 1-1-1-1 | 15. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/భండారు అచ్చమాంబ|భండారు అచ్చమాంబ]]| డా. సంగిశెట్టి శ్రీనివాస్ |46}} {{TOC row 1-1-1-1 | 16. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/భావానంద భారతీస్వామీవార్లు|భావానంద భారతీస్వామీవార్లు]]| డా. ఎం. దత్తాత్రేయశర్మ |50}} {{TOC row 1-1-1-1 | 17. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/భీంరెడ్డి నరసింహారెడ్డి|భీంరెడ్డి నరసింహారెడ్డి]]| డా. ఏనుగు నరసింహారెడ్డి |54}} {{TOC row 1-1-1-1 | 18. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/భూపతి కృష్ణమూర్తి|భూపతి కృష్ణమూర్తి]]| డా. రామా చంద్రమౌళి |57}} {{TOC row 1-1-1-1 | 19. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/భాగ్యరెడ్డి వర్మ|భాగ్యరెడ్డి వర్మ]]| డా. సంగిశెట్టి శ్రీనివాస్ |60}} {{TOC row 1-1-1-1 | 20. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/బిరుదురాజు రామరాజు|బిరుదురాజు రామరాజు]]| డా. అమ్మంగి వేణుగోపాల్ |63}} {{TOC row 1-1-1-1 | 21. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/బొమ్మ హేమాదేవి|బొమ్మ హేమాదేవి]]| శాంతి ప్రబోధ |68}} {{TOC row 1-1-1-1 | 22. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/బూర్గుల రామకృష్ణారావు|బూర్గుల రామకృష్ణారావు]]| డా. ఎస్.వి. రామారావు |72}} {{TOC row 1-1-1-1 | 23. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/బోయ జంగయ్య|బోయ జంగయ్య]]| డా. మేరెడ్డి యాదగిరిరెడ్డి |77}} {{TOC row 1-1-1-1 | 24. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/బూర్గుల రంగనాథరావు|బూర్గుల రంగనాథరావు]]| డా. ఎస్.వి. రామారావు |81}} {{TOC row 1-1-1-1 | 25. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/సి. నారాయణరెడ్డి|సి. నారాయణరెడ్డి]]| డా. జె. చెన్నయ్య |84}} {{TOC row 1-1-1-1 | 26. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/చందా కాంతయ్య శ్రేష్ఠి|చందా కాంతయ్య శ్రేష్ఠి]]| డా. రామా చంద్రమౌళి |88}} {{TOC row 1-1-1-1 | 27. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/చందాల కేశవదాసు|చందాల కేశవదాసు]]| డా. యం. పురుషోత్తమాచార్య |92}} {{TOC row 1-1-1-1 | 28. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/చెర్విరాల భాగయ్య|చెర్విరాల భాగయ్య]]| డా. నోరి రాజేశ్వరరావు |95}} {{TOC row 1-1-1-1 | 29. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/చిదిరెమఠం వీరభద్రశర్మ|చిదిరెమఠం వీరభద్రశర్మ]]| దోరవేటి |98}} {{TOC row 1-1-1-1 | 30. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/చిలువేరు రామలింగం|చిలువేరు రామలింగం]]| అయినంపూడి శ్రీలక్ష్మి |101}} {{TOC row 1-1-1-1 | 31. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/చిందుల యల్లమ్మ|చిందుల యల్లమ్మ]]| వి. పద్మ |105}} {{TOC row 1-1-1-1 | 32. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/చొప్పకట్ల చంద్రమౌళి|చొప్పకట్ల చంద్రమౌళి]]| వారాల ఆనంద్ |108}} {{TOC row 1-1-1-1 | 33. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/చుక్క సత్తయ్య|చుక్క సత్తయ్య]]| డా. జె. చెన్నయ్య |110}} {{TOC row 1-1-1-1 | 34. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/డి. రామలింగం|డి. రామలింగం]]| డా. దేవరాజు మహారాజు |114}} {{TOC row 1-1-1-1 | 35. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/దాశరథి కృష్ణమాచార్య|దాశరథి కృష్ణమాచార్య]]| డా. తిరుమల శ్రీనివాసాచార్య |117}} {{TOC row 1-1-1-1 | 36. |[[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/దాశరథి రంగాచార్య|దాశరథి రంగాచార్య]]| డా. వి. జయప్రకాష్ |121}} {{TOC end}}<noinclude><references/></noinclude> 1pwe1r1ewbr7p2wv35qac25555hrmft 104 212805 555942 555043 2026-05-13T14:20:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. భూరిగుణరత్నరాశిన్ = గొప్పవై, శ్రేష్ఠమైన గుణములప్రోవు అగువానిని; కనుఁగొనంగన్ = చూచుటకు - పొందుటకు; తివురు = యత్నించునట్టి; మమకారము = కోరిక; బో, నారసి = మనస్సున గ్రహించి; నీరజనాభుండు = పద్మనాభుఁడు - కృష్ణుఁడు; ఈమనువున్ = ఈమంత్రమును. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>జపియించె నేను దివసము, లుపవాసపురస్సరముగ నుగ్మలి నిష్ఠా నిపుణమతిం బతిచే నీటు, లుపదిష్టంబైన మంత్ర ముత్సుక మొదవన్.</poem>|ref=123}} '''టీక'''. ఏను, దివసములు = అయిదు దినములు; ఉపవాసపురస్సరముగన్ = ఉపవాసముతోకూడ; ఉగ్మలి = ఆఁడుది - రుక్మిణి; ఉత్సుకము, ఒదవన్ = ఉత్సాహము, కలుగఁగా. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>విన్ము మదీయనేత్రశిఖి వేగమునన్ జముఁగూడఁ జన్నయ న్మన్మథుఁ డిందుబింబసుకుమారుఁడు భోజతనూజయందుఁ బు ట్టె న్మధువైరి దెల్పిన కడిందిజపంబు నెపంబునన్ బున ర్జన్మము నొందె రాగరససంపదపెంపు యువద్వయీమతిన్.</poem>|ref=124}} '''టీక'''. మదీయ...వేగమునన్ = నా మూడవకంటి యగ్నివేగమున; ఇందుబింబసుకుమారుఁడు = చంద్రబింబమువలె చక్కనివాఁడు; భోజతనూజయందున్ = రుక్ష్మిణియందు; కడిందిజపంబునెపంబునన్ = గొప్పదైన జపము కారణమున; రాగరససంపదపెంపునన్ = గొప్పదైన అనురాగసంపద; యువద్వయీమతిన్ = ఇద్దఱుయువకులరీతిని - ప్రద్యుమ్న, సాంబ రూపమున; పునర్జన్మము నొందెన్ = మరలఁ బుట్టెను. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>బలభిదారామసంభవలతాంతశ్రేణిఁ బన్నుము నాకొక్కచిన్నతేరు కాళికెంగేలిచిల్కలరాజుఁ గొనితెచ్చి నావెంటఁ బడివాగె నడవఁబనుపు గగనచరద్రాశిగణవర్తిమకరంబు బిరుదుటెక్కెముగ వేగిర మొనర్పు మదనగోపాలుండు మాతండ్రిచే నాకుఁ జెఱకుచే మలి<ref>క. పించి, చ.ట. పింపు</ref>పింపుకఱకువిల్లు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>వనజహితు వేఁడి తమ్మి తూపునకుఁ దెమ్ము, దివ్యములఁగాని సాధింపఁ దీరదీశు నంబ! నీవంచు రుక్మిణి నట్టు నిట్టుఁ, దిరుగు శైశవచాప<ref>చ. మార్ధితుఁడు</ref>లార్దితుఁడు మరుఁడు.</poem>|ref=125}} '''టీక'''. బలభి...శ్రేణిన్ = ఇంద్రుని యుద్యానవనములోని పూలమొత్తముచేత; చిన్నతేరు = చిన్నరథమును; పన్నుము = తయారుచేయుము; కాళి...రాజున్ = కాళికాదేవిచేతిపై నుండు గొప్పచిలుకను; నావెంటన్ = నావెనుక; పడివాగెన్ = స్వారికి తగిన ఏర్పాటుతో - జీవితో; నడువన్ = వచ్చుటకు: గగన, ...మకరంబు = ఆకాశమున తిరుగు రాశులలోని మొసలిని; మదనగోపాలుండు = మదనగోపాలుఁడైన విష్ణువు; మలిపింపు = చెక్కింపుము; కఱకువిల్లు = కఠినమగు ధనుస్సు; వనజహితున్ = సూర్యుని; వేఁడి = ప్రార్థించి; తమ్మి = కమలమును; తూపునకున్ = బాణమునకు; తీరదు = సాధ్యపడదు; అంబ! = అమ్మా! శైశవచావలార్దితుఁడు = బాల్యమందలి చాపల్యముచే పీడింపఁబడినవాఁడు; మరుఁడు = మన్మథుఁడు. బిడ్డ లిట్టి యసాధ్యపుఁగోరికలను గోరుటయు, అందులకుఁ దల్లి చీరపట్టుకొని చుట్టును తిరుగుటయు స్వభావజములు. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>పలుచని లేఁతకెంజిగురు<ref>చ.ట. బత్తిడిగె</ref>బత్తళికం బెకలించి తేనియం గొలిపిన<ref>క. బాసటంబు, సూర్య. తాసటంబు</ref>తాసటంబుగల క్రొవ్విరితూపుల నిక్షుఁచాపుఁడే గెలు పొనఁగూర్చె; నాగెలుపు కృష్ణునిపట్టపుదేవి రుక్మిణీ లలన జపించు మంత్రముబలంబున నైనదిగా నెఱుంగుమీ!</poem>|ref=126}}<noinclude><references/></noinclude> pingw1o032przk292gglmcd5s27ajks 555943 555942 2026-05-13T14:40:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. భూరిగుణరత్నరాశిన్ = గొప్పవై, శ్రేష్ఠమైన గుణములప్రోవు అగువానిని; కనుఁగొనంగన్ = చూచుటకు - పొందుటకు; తివురు = యత్నించునట్టి; మమకారము = కోరిక; బో, నారసి = మనస్సున గ్రహించి; నీరజనాభుండు = పద్మనాభుఁడు - కృష్ణుఁడు; ఈమనువున్ = ఈమంత్రమును. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>జపియించె నేను దివసము, లుపవాసపురస్సరముగ నుగ్మలి నిష్ఠా నిపుణమతిం బతిచే నీటు, లుపదిష్టంబైన మంత్ర ముత్సుక మొదవన్.</poem>|ref=123}} '''టీక'''. ఏను, దివసములు = అయిదు దినములు; ఉపవాసపురస్సరముగన్ = ఉపవాసముతోకూడ; ఉగ్మలి = ఆఁడుది - రుక్మిణి; ఉత్సుకము, ఒదవన్ = ఉత్సాహము, కలుగఁగా. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>విన్ము మదీయనేత్రశిఖి వేగమునన్ జముఁగూడఁ జన్నయ న్మన్మథుఁ డిందుబింబసుకుమారుఁడు భోజతనూజయందుఁ బు ట్టె న్మధువైరి దెల్పిన కడిందిజపంబు నెపంబునన్ బున ర్జన్మము నొందె రాగరససంపదపెంపు యువద్వయీమతిన్.</poem>|ref=124}} '''టీక'''. మదీయ...వేగమునన్ = నా మూడవకంటి యగ్నివేగమున; ఇందుబింబసుకుమారుఁడు = చంద్రబింబమువలె చక్కనివాఁడు; భోజతనూజయందున్ = రుక్ష్మిణియందు; కడిందిజపంబునెపంబునన్ = గొప్పదైన జపము కారణమున; రాగరససంపదపెంపునన్ = గొప్పదైన అనురాగసంపద; యువద్వయీమతిన్ = ఇద్దఱుయువకులరీతిని - ప్రద్యుమ్న, సాంబ రూపమున; పునర్జన్మము నొందెన్ = మరలఁ బుట్టెను. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>బలభిదారామసంభవలతాంతశ్రేణిఁ బన్నుము నాకొక్కచిన్నతేరు కాళికెంగేలిచిల్కలరాజుఁ గొనితెచ్చి నావెంటఁ బడివాగె నడవఁబనుపు గగనచరద్రాశిగణవర్తిమకరంబు బిరుదుటెక్కెముగ వేగిర మొనర్పు మదనగోపాలుండు మాతండ్రిచే నాకుఁ జెఱకుచే మలి<ref>క. పించి, చ.ట. పింపు</ref>పింపుకఱకువిల్లు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>వనజహితువేఁడి తమ్మితూపునకుఁ దెమ్ము, దివ్యములఁగాని సాధింపఁ దీరదీశు నంబ! నీవంచు రుక్మిణి నట్టు నిట్టుఁ, దిరుగు శైశవచాప<ref>చ. మార్ధితుఁడు</ref>లార్దితుఁడు మరుఁడు.</poem>|ref=125}} '''టీక'''. బలభి...శ్రేణిన్ = ఇంద్రుని యుద్యానవనములోని పూలమొత్తముచేత; చిన్నతేరు = చిన్నరథమును; పన్నుము = తయారుచేయుము; కాళి...రాజున్ = కాళికాదేవిచేతిపై నుండు గొప్పచిలుకను; నావెంటన్ = నావెనుక; పడివాగెన్ = స్వారికి తగిన ఏర్పాటుతో - జీవితో; నడువన్ = వచ్చుటకు; గగన...మకరంబు = ఆకాశమున తిరుగు రాశులలోని మొసలిని; మదనగోపాలుండు = మదనగోపాలుఁడైన విష్ణువు; మలిపింపు = చెక్కింపుము; కఱకువిల్లు = కఠినమగు ధనుస్సు; వనజహితున్ = సూర్యుని; వేఁడి = ప్రార్థించి; తమ్మి = కమలమును; తూపునకున్ = బాణమునకు; తీరదు = సాధ్యపడదు; అంబ! = అమ్మా! శైశవచాపలార్దితుఁడు = బాల్యమందలి చాపల్యముచే పీడింపఁబడినవాఁడు; మరుఁడు = మన్మథుఁడు. బిడ్డ లిట్టి యసాధ్యపుఁగోరికలను గోరుటయు, అందులకుఁ దల్లి చీరపట్టుకొని చుట్టును తిరుగుటయు స్వభావజములు. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>పలుచని లేఁతకెంజిగురు<ref>చ.ట. బత్తిడిగె</ref>బత్తళికం బెకలించి తేనియం గొలిపిన<ref>క. బాసటంబుఁ, సూర్య. తాసటంబు</ref>తాసటంబుగల క్రొవ్విరితూపుల నిక్షుచాపుఁడే గెలు పొనఁగూర్చె; నాగెలుపు కృష్ణునిపట్టపుదేవి రుక్మిణీ లలన జపించు మంత్రముబలంబున నైనదిగా నెఱుంగుమీ!</poem>|ref=126}}<noinclude><references/></noinclude> 05y4h1bsyjymvkflboso49h6zgm0pkz 104 212806 555947 555044 2026-05-13T20:29:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555947 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. పలుచని...బిత్తళికన్ = మృదువై లేఁతదైన చిగురుటాకుల యమ్ములపొదినుండి; పెకలించి = లాగి; తేనియం గొలిపిన తాపటంబు = తేనెతోఁ గూర్చిన మెఱుఁగు; ['బాసటము = సహాయము, వాఁడి' అని పూర్వటీక.] ఇక్షుచాపుఁడు = మన్మథుఁడు. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>సరసిజభవభవ!వాయు, స్ఫురితములై త్రిపురదహనములు త్రిజగములన్ బురికొని నీరసయవసాం, కురసఖముగ నేర్పె ము న్నకుంఠితశక్తిన్.</poem>|ref=127}} '''టీక'''. సరసిజభవభవ! = బ్రహ్మపుత్రుఁడవగు నారదుఁడా! వాయుస్ఫురితములై = వాయువులచే విస్తరింపఁజేయఁబడినవై; త్రిపురదహనములు = త్రిపురములనెడి యగ్నులు; పురికొని = వ్యాపించి; అకుంఠితశక్తిన్ = మొక్కవోని బలముతో; నీరసయవసాంకురసఖముగన్ = ఎండిన గడ్డిపరకలవలె, ఏర్చెను = దహించెను. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>పెనుఁగంపతొడుగు లీడ్చినమొల్క ససి యయ్యె గగనంబుతో రాయు కాననములు కడులావుమానిసి <ref>క. కాళ్ల, చ. కాల</ref>కాలరాచిన చీమచా లయ్యెఁ బశ్వాదిజంతుపంక్తి <ref>క. బడెగండ్లమంటిమై, చ.ట. బడిగండ్లమిట్టపై</ref>బడెగండ్ల నొంటిపైఁ బడిన విఘ్నేశవాహములయ్యె హరిదంతహస్తిపతులు వనపాలు రడుసులోఁ జన<ref>చ. జిక్కు</ref>గ్రుక్కు తాళీఫలాకృతులయ్యెఁ గులాచలములు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>మృదులగోమయపిండసమ్మిళితకార, వేల్ల ఫరిబీజసమ మైరి వీళ్లప్రజలు కమలసంభవవరదానగర్వితాసు, రవరపట్టణనిర్భరాక్రమణవికృతి.</poem>|ref=128}} '''టీక'''. కమల...వికృతిన్ — కమలసంభవ = బ్రహ్మచేతనైన; వరదాన = వరదానమున; గర్విత = గర్వించిన; అసుర = రాక్షసులయొక్క; పట్టణ = పురములచేనైన; నిర్భరాక్రమణవికృతిన్ = ఎక్కువైన యాక్రమణమను వికారమువలన; గగనంబుతో, రాయు = ఆకాశమును ఒఱసికొనునట్టి - అత్యున్నతము లయిన; కాననములు = అడవులు; పెనుఁగంపతొడుగు = పెద్దకంపలకట్ట - ఒకవిధమైనచీపురు; ఈడ్చిన = (మీఁద) లాగిన; మొల్కససి = లేఁతపైరు; [పెద్ద యడవులు నేలమట్టము లయ్యెననుట.] కడులావుమానిసి = మిక్కిలిలావుగ నున్న మనుష్యుఁడు; చీమచాలు = చీమలబారు; హరిదంతహస్తిపతులు = గొప్పదిగ్గజములు; బడెగండ్ల = పెద్దకలుఁగులందు; ఒంటిమై = ఒక్కసారిగా; విఘ్నేశవాహములు = ఎలుకలు; కులాచలములు = కులపర్వతములు - మహేంద్రాది సప్తకులపర్వతములును; వనపాలురు = తోఁటకాపులు; అడుసులోన్ = బురదలో; చనన్ = చొచ్చునట్లు; తాళీఫలాకృతులు = తాఁటిపండ్లవంటివి; వీళ్లప్రజలు = పట్టణములలోని జనులు; మృదుల...సమము = మెత్తని పేడముద్దకు అద్దబడిన కాకరగింజలతో సమానముగా. '''అలం'''. ఉపమ, రూపకము, కావ్యలింగము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఈరీతిఁ గొంతకాలము, క్రూరగతిన్ సోఁకుమూఁక కుడిదలయూళుల్ గారింకఁగ నే నంతట, వారింపఁగఁ గణఁగితిన్ భువనహితబుద్ధిన్.</poem>|ref=129}} '''టీక'''. సోఁకుమూఁకకుడిదలయూళుల్ = రాక్షసుల యునికిపట్టు లగు త్రిపురములు; కారింపఁగన్ = బాధింపఁగా; కణఁగితిన్ = సిద్ధపడితిని. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>అపుడు పినాకమున్ బవినిభాస్త్రములుం గొని యేయఁబూని త త్త్రిపురము లొక్కటన్ నిటలదృష్టికి లక్ష్యము చేయుచోట మ ద్వపురుదితంబులైన శ్రమవారిజలంబులు డిగ్గజాఱి యు ర్విపయిఁ గడున్ వడిన్ దొఱఁగి వెల్లువ చూపి నదీత్వ మొందుచున్.</poem>|ref=130}}<noinclude><references/></noinclude> ld5r6fnbe8yhfcjii77jlj4ynuki3pn 104 212807 555948 555045 2026-05-13T21:51:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. పినాకము = పినాకమనెడి ధనుస్సును; పవినిభాస్త్రములన్ = వజ్రసమానములగు బాణములకు; ఒక్కటన్ = ఒక్కసారిగా; నిటలదృష్టికిన్ = ఫాలలోచనమునకు; లక్ష్యము చేయుచోటన్ = గుఱిచేయునప్పటికి; మద్వపురుదితంబులైన = నా శరీరమునుండి పుట్టిన; శ్రమవారిజలంబులు = చెమటనీరు; తొఱఁగి = జాఱి - కాఱి; వెల్లువచూపి = ప్రవహించి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ము న్నేను మేన నలఁదిన, ప్రన్నని భసితంబు నణఁచి <ref>చ. క్రమ</ref>శ్రమవారి కడున్ <ref>చ. జిన్నొ</ref>జెన్నెసఁగె మంచుమల<ref>క. సంచున్నాచికొని, చ. నుంచు... ట...నడిచికొని</ref>మం, చున్నడిఁచికొని ప్రవహించు సురనదిపగిదిన్.</poem>|ref=131}} '''టీక'''. అలఁదిన = పూనిన; ప్రన్ననిభసితంబు = మనోజ్ఞమగు (ఇంపైన) బూడిద; తనువారి = చెమట; మంచుమలమంచున్ = హిమాలయపుమంచును; [పూర్వటీకలో 'సంచు' పాఠము గ్రహింపఁబడి `సంచున్ = విధమును - అందమును' అని అర్థము వ్రాయఁబడినది.] అడిచికొను = కొట్టుకొని; [ఇచట భసితముతో మందు సరిపోల్పఁబడినది] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>భీమాహ్వయమున వర్తిలు, నామేనం బుట్టునంది గదియై వెలసెన్ భూమిన్ భైమి యనందగి, భీమరథి యనంగ మాఱుపే రెసఁగంగన్.</poem>|ref=132}} '''టీక'''. పుట్టువు, అంది = జన్మించి. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>ఆభైమీనది విశ్వమున్ నిజకృపీటార్ద్రంబు గావించుచున్ శ్రీభామావిభుక్షేత్రమండలము డాసెన్; డాసినన్ వీచిరే ఖాభీలంబగు దానిపెంపు గని ము <ref>చ. న్నెన్నుండు</ref>న్నందుండు ప్రాణుల్ మహా క్షోభోద్విగ్నమనస్కులై వెలుచ నాక్రోశించుచున్ బెంపఱన్.</poem>|ref=133}} '''టీక'''. విశ్వము = ప్రపంచమునంతను; నిజకృపీటార్ద్రంబున్ = తననీటిచే తడిసినదానిని; శ్రీరామావిభుక్షేత్రమండలము = శ్రీలక్ష్మీదేవిభర్తయగు విష్ణుని క్షేత్రమగు పౌండరీకమును; డాసెన్ = సమీపించెను; వీచిరేఖాభీలంబు = అలలసమూహముచే భయంకరమైనది; మహాక్షోభోద్విగ్నమనస్కులై = ఎక్కువైన కలఁతపాటుచేత భయపడిన మనస్సులు కలవారై; పెలుచన్ = గట్టిగా; ఆక్రోశించుచున్ = మొఱపెట్టుచు; పెంపఱన్ = దైన్యము నొందఁగా. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>భూరి<ref>చ. భయావృతు</ref>భయార్దితులై చని, భైరవు మదరాగరుచికృపాపూరితదృ క్కైరవుఁ బలుకుదు రమృతా, హారులు హరి బలుకుక్రియఁ గృతాంజలు లగుచున్.</poem>|ref=134}} '''టీక'''. భూరిభయార్దితులై = గొప్పభయముచే పీడింపఁబడినవారై; మద...కైరవున్ = గర్వము, ప్రేమము, తేజస్సు, దయ - అనువానితో నిండిన కలువలవంటి కన్నులు కలవానిని; అమృతాహారులు = దేవతలు. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>మిక్కుటమైన <ref>క. పంక, చ.ట. పొంక</ref>పొంకమున <ref>క. మిన్నుల, చ. మిన్నల</ref>మిన్నలగర్భముగాఁగఁ బొంగి నేఁ డొక్కమహాస్రవంతి యిదె యుత్తరదిక్కున క్షేత్రసీమపై నిక్కె లయాబ్ధిఁబోలె; <ref>చ.ట. యిట</ref>నిట నిల్వఁగనోపము నాగహార! మే మెక్కడి కేఁగువార? మిఁక నెద్దితెఱం గిటవిఁద? నావుడున్.</poem>|ref=135}} '''టీక'''. పొంకమునన్ = వేగముతో; మిన్ను = ఆకాశము; గర్భముగాఁగన్ = ఉత్పత్తిస్థానము కాఁగా; మహాస్రవంతి = గొప్పనది; లయాబ్ధిఁబోలెన్ = ప్రళయకాలపు సముద్రమువలె; నాగహార! = పాము హారముగాఁ గల కాలభైరవుఁడా!<noinclude><references/></noinclude> 7mb4b49rkt0yuaw5gqakvrzdn3tx3ua 555949 555948 2026-05-14T01:48:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. పినాకము = పినాకమనెడి ధనుస్సును; పవినిభాస్త్రములన్ = వజ్రసమానములగు బాణములకు; ఒక్కటన్ = ఒక్కసారిగా; నిటలదృష్టికిన్ = ఫాలలోచనమునకు; లక్ష్యము చేయుచోటన్ = గుఱిచేయునప్పటికి; మద్వపురుదితంబులైన = నా శరీరమునుండి పుట్టిన; శ్రమవారిజలంబులు = చెమటనీరు; తొఱఁగి = జాఱి - కాఱి; వెల్లువచూపి = ప్రవహించి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ము న్నేను మేన నలఁదిన, ప్రన్నని భసితంబు నణఁచి <ref>చ. క్రమ</ref>శ్రమవారి కడున్ <ref>చ. జిన్నొ</ref>జెన్నెసఁగె మంచుమల<ref>క. సంచున్నాచికొని, చ. నుంచు... ట...నడిచికొని</ref>మం, చున్నడిఁచికొని ప్రవహించు సురనదిపగిదిన్.</poem>|ref=131}} '''టీక'''. అలఁదిన = పూనిన; ప్రన్ననిభసితంబు = మనోజ్ఞమగు (ఇంపైన) బూడిద; తనువారి = చెమట; మంచుమలమంచున్ = హిమాలయపుమంచును; [పూర్వటీకలో 'సంచు' పాఠము గ్రహింపఁబడి `సంచున్ = విధమును - అందమును' అని అర్థము వ్రాయఁబడినది.] అడిచికొను = కొట్టుకొని; [ఇచట భసితముతో మందు సరిపోల్పఁబడినది] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>భీమాహ్వయమున వర్తిలు, నామేనం బుట్టునంది గదియై వెలసెన్ భూమిన్ భైమి యనందగి, భీమరథి యనంగ మాఱుపే రెసఁగంగన్.</poem>|ref=132}} '''టీక'''. పుట్టువు, అంది = జన్మించి. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>ఆభైమీనది విశ్వమున్ నిజకృపీటార్ద్రంబు గావించుచున్ శ్రీభామావిభుక్షేత్రమండలము డాసెన్; డాసినన్ వీచిరే ఖాభీలంబగు దానిపెంపు గని ము <ref>చ. న్నెన్నుండు</ref>న్నందుండు ప్రాణుల్ మహా క్షోభోద్విగ్నమనస్కులై వెలుచ నాక్రోశించుచున్ బెంపఱన్.</poem>|ref=133}} '''టీక'''. విశ్వము = ప్రపంచమునంతను; నిజకృపీటార్ద్రంబున్ = తననీటిచే తడిసినదానిని; శ్రీరామావిభుక్షేత్రమండలము = శ్రీలక్ష్మీదేవిభర్తయగు విష్ణుని క్షేత్రమగు పౌండరీకమును; డాసెన్ = సమీపించెను; వీచిరేఖాభీలంబు = అలలసమూహముచే భయంకరమైనది; మహాక్షోభోద్విగ్నమనస్కులై = ఎక్కువైన కలఁతపాటుచేత భయపడిన మనస్సులు కలవారై; పెలుచన్ = గట్టిగా; ఆక్రోశించుచున్ = మొఱపెట్టుచు; పెంపఱన్ = దైన్యము నొందఁగా. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>భూరి<ref>చ. భయావృతు</ref>భయార్దితులై చని, భైరవు మదరాగరుచికృపాపూరితదృ క్కైరవుఁ బలుకుదు రమృతా, హారులు హరి బలుకుక్రియఁ గృతాంజలు లగుచున్.</poem>|ref=134}} '''టీక'''. భూరిభయార్దితులై = గొప్పభయముచే పీడింపఁబడినవారై; మద...కైరవున్ = గర్వము, ప్రేమము, తేజస్సు, దయ - అనువానితో నిండిన కలువలవంటి కన్నులు కలవానిని; అమృతాహారులు = దేవతలు. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>మిక్కుటమైన <ref>క. పంక, చ.ట. పొంక</ref>పొంకమున <ref>క. మిన్నుల, చ. మిన్నల</ref>మిన్నలగర్భముగాఁగఁ బొంగి నేఁ డొక్కమహాస్రవంతి యిదె యుత్తరదిక్కున క్షేత్రసీమపై నిక్కె లయాబ్ధిఁబోలె; <ref>చ.ట. యిట</ref>నిట నిల్వఁగనోపము నాగహార! మే మెక్కడి కేఁగువార? మిఁక నెద్దితెఱం గిటమీఁద? నావుడున్.</poem>|ref=135}} '''టీక'''. పొంకమునన్ = వేగముతో; మిన్ను = ఆకాశము; గర్భము గాఁగన్ = ఉత్పత్తిస్థానము కాఁగా; మహాస్రవంతి = గొప్పనది; లయాబ్ధిఁబోలెన్ = ప్రళయకాలపుసముద్రమువలె; నాగహార! = పాము హారముగాఁ గల కాలభైరవుఁడా!<noinclude><references/></noinclude> ar1v3c8cbqsbycyqejuc24iwtizisxk 555950 555949 2026-05-14T01:51:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. పినాకము = పినాకమనెడి ధనుస్సును; పవినిభాస్త్రములన్ = వజ్రసమానములగు బాణములకు; ఒక్కటన్ = ఒక్కసారిగా; నిటలదృష్టికిన్ = ఫాలలోచనమునకు; లక్ష్యము చేయుచోటన్ = గుఱిచేయునప్పటికి; మద్వపురుదితంబులైన = నా శరీరమునుండి పుట్టిన; శ్రమవారిజలంబులు = చెమటనీరు; తొఱఁగి = జాఱి - కాఱి; వెల్లువచూపి = ప్రవహించి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ము న్నేను మేన నలఁదిన, ప్రన్నని భసితంబు నణఁచి <ref>చ. క్రమ</ref>శ్రమవారి కడున్ <ref>చ. జిన్నొ</ref>జెన్నెసఁగె మంచుమల<ref>క. సంచున్నాచికొని, చ. నుంచు... ట...నడిచికొని</ref>మం, చున్నడిఁచికొని ప్రవహించు సురనదిపగిదిన్.</poem>|ref=131}} '''టీక'''. అలఁదిన = పూనిన; ప్రన్ననిభసితంబు = మనోజ్ఞమగు (ఇంపైన) బూడిద; తనువారి = చెమట; మంచుమలమంచున్ = హిమాలయపుమంచును; [పూర్వటీకలో 'సంచు' పాఠము గ్రహింపఁబడి `సంచున్ = విధమును - అందమును' అని అర్థము వ్రాయఁబడినది.] అడిచికొను = కొట్టుకొని; [ఇచట భసితముతో మంచు సరిపోల్పఁబడినది] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>భీమాహ్వయమున వర్తిలు, నామేనం బుట్టునంది గదియై వెలసెన్ భూమిన్ భైమి యనందగి, భీమరథి యనంగ మాఱుపే రెసఁగంగన్.</poem>|ref=132}} '''టీక'''. పుట్టువు, అంది = జన్మించి. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>ఆభైమీనది విశ్వమున్ నిజకృపీటార్ద్రంబు గావించుచున్ శ్రీభామావిభుక్షేత్రమండలము డాసెన్; డాసినన్ వీచిరే ఖాభీలంబగు దానిపెంపు గని ము <ref>చ. న్నెన్నుండు</ref>న్నందుండు ప్రాణుల్ మహా క్షోభోద్విగ్నమనస్కులై వెలుచ నాక్రోశించుచున్ బెంపఱన్.</poem>|ref=133}} '''టీక'''. విశ్వము = ప్రపంచమునంతను; నిజకృపీటార్ద్రంబున్ = తననీటిచే తడిసినదానిని; శ్రీరామావిభుక్షేత్రమండలము = శ్రీలక్ష్మీదేవిభర్తయగు విష్ణుని క్షేత్రమగు పౌండరీకమును; డాసెన్ = సమీపించెను; వీచిరేఖాభీలంబు = అలలసమూహముచే భయంకరమైనది; మహాక్షోభోద్విగ్నమనస్కులై = ఎక్కువైన కలఁతపాటుచేత భయపడిన మనస్సులు కలవారై; పెలుచన్ = గట్టిగా; ఆక్రోశించుచున్ = మొఱపెట్టుచు; పెంపఱన్ = దైన్యము నొందఁగా. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>భూరి<ref>చ. భయావృతు</ref>భయార్దితులై చని, భైరవు మదరాగరుచికృపాపూరితదృ క్కైరవుఁ బలుకుదు రమృతా, హారులు హరి బలుకుక్రియఁ గృతాంజలు లగుచున్.</poem>|ref=134}} '''టీక'''. భూరిభయార్దితులై = గొప్పభయముచే పీడింపఁబడినవారై; మద...కైరవున్ = గర్వము, ప్రేమము, తేజస్సు, దయ - అనువానితో నిండిన కలువలవంటి కన్నులు కలవానిని; అమృతాహారులు = దేవతలు. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>మిక్కుటమైన <ref>క. పంక, చ.ట. పొంక</ref>పొంకమున <ref>క. మిన్నుల, చ. మిన్నల</ref>మిన్నలగర్భముగాఁగఁ బొంగి నేఁ డొక్కమహాస్రవంతి యిదె యుత్తరదిక్కున క్షేత్రసీమపై నిక్కె లయాబ్ధిఁబోలె; <ref>చ.ట. యిట</ref>నిట నిల్వఁగనోపము నాగహార! మే మెక్కడి కేఁగువార? మిఁక నెద్దితెఱం గిటమీఁద? నావుడున్.</poem>|ref=135}} '''టీక'''. పొంకమునన్ = వేగముతో; మిన్ను = ఆకాశము; గర్భము గాఁగన్ = ఉత్పత్తిస్థానము కాఁగా; మహాస్రవంతి = గొప్పనది; లయాబ్ధిఁబోలెన్ = ప్రళయకాలపుసముద్రమువలె; నాగహార! = పాము హారముగాఁ గల కాలభైరవుఁడా!<noinclude><references/></noinclude> 3suycn5ufqp9m813gpyrzuuq4e45jjw 104 212808 555951 555046 2026-05-14T03:55:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>కాళరాత్రిస్తనాగ్రకృతావకాశమై యురము వెల్మిడిపూఁత యొప్పు వెనుప శిథిలత్వ మొందిన చెంగావిజడముడి చిలుకూడి నెలవువ్వు చెంప<ref>శ.ర. పట్ట</ref>నంటఁ గంకాళ మను బుద్ధిఁ గరమన జందెంపుఁజిలువఁ బట్టిన నది జలదరింప నెచ్చటఁ బ్రభవించె? <ref>చ. నెరరెద్ది</ref>నే ఱెద్ది? యని పల్కు సరభసోక్తుల జగ<ref>చ. జంతు</ref>జ్జంతు లలుకఁ</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>బాణిపుట<ref>చ. శీను</ref>శీధుపాత్రంబుఁ బాఱవైచి, కుఱువుపై నున్న కిన్నర నుఱు<ref>క. కఁద్రోచి, శ.ర. కత్రోచి</ref>కద్రోచి యతిరహఃకేళి నుండియు నరుగుదెంచి, భూరిజయగౌరవుఁడు కాలభైరవుండు.</poem>|ref=136}} '''టీక'''. కాళ...వకాశము = కాళరాత్రి(కాళి)యొక్క స్తనముల అగ్రభాగములచే చేయఁబడిన తెరసి గలది - అనఁగా అతని భార్య యగు కాళి కౌఁగిలించుకొనుటచే బైరవునిఱొమ్ముమీఁద స్తనచూచుకము లంటినచోట మాత్రము విడిచి, తక్కినయెడ బూడిద దట్టమై యున్నదనుట. [ఇట్లుండుట ఎక్కువ అందమును కలుగఁజేయుచున్నదని భావము] శిథిలత్వము, ఒందిన = విడిపోయివ; చిలుకూడి = ముడిజాఱి; నెలపువ్వు = (జడలోని) చంద్రుఁడను పుష్పము; చెంపన్ అంటన్ = చెంపపైఁ బడఁగా; కంకాళము = ఎముకలగూడు; కరమునన్ = చేతితో; జందెంపుఁజిలువన్ = ఉపవీతముగా నున్న పామును; జలదరింపన్ = జల్లుమనఁగా - భయపడఁగా; సరభసోక్తులు = తొందరతో గూడిన మాటలచే; జగజ్జంతులు = లోకములోని జీవులు; అలుకన్ = భయపడఁగా; పాణిపుటశీధుపాత్రంబున్ = చేతిలోని మధుకలశమును; కురువుపైన్ = తొడపైని; కిన్నరన్ = వీణను; ఉఱక = ఊరక; అతిరహఃకేళిన్ = (భార్యతో) ఏకాంతవిహారమున. '''అలం'''. భ్రాంతిమంతము, స్వభావోక్తి. {{Telugu poem|type=ఆ.|lines=<poem>అరుగుదెంచి యమ్మహానది వీక్షించి, చేతులెత్తి బిట్టు చిట్టమిడిచి ఘోరకోపవేగధీరోక్తు లులియంగఁ, బలుకు నిట్లు క్షేత్రపాలకుండు.</poem>|ref=137}} '''టీక'''. బిట్టు = గట్టిగా; చిట్టము, ఇడిచి = చిటికెవ్రేసి, ఘోరకోపవేగధీరోక్తులు = ఎక్కువ కోపముచే తడఁబడినమాటలు; ఉలియంగన్ = ధ్వని చేయఁగా. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>'నిలునిలు! తుంగభంగవగు నిన్ను గనుంగొని సాధ్వసాతి వి హ్వలమతులైరి క్షేత్రతలవాసులు; దానికిఁ గోప<ref>క. గించినన్</ref>గించె నిన్ వలమురి<ref>క. తాల్పుడిం, శ.ర. తాలుపిం</ref>తాలు; పింక నిట వచ్చుట మానుము మచ్చెకంటి!' నా నిలిచి నుతించు నన్నది వినిశ్చితకార్యగతిన్ జగత్పతిన్.</poem>|ref=138}} '''టీక'''. తుంగభంగవు = ఎత్తయిన అలలు కలదానవు; సాధ్వసాతివిహ్వలమతులు = భయముచే మిక్కిలి ఆందోళపడు మనస్సు కలవారు; పలమురితాలుపు = దక్షిణానవర్తశంఖమును దాల్చిన విష్ణువు; మచ్చెకంటి! = చేపలవంటి కన్నులు కలదానా! (నది స్త్రీ కావున యిట్టి సంబోధనము). వినిశ్చితకార్యగతిన్ = నిశ్చయింపబడిన కార్యములపద్ధతి గలవానిని; జగత్పతిన్ = విష్ణుని; నుతించున్. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>జగదుద్భవస్థితిక్షయహేతు వెవ్వఁ డా దేవాదిదేవుండు దిక్కు నాకు గ్రహనిగ్రహ <ref>చ. ముగల్గి</ref>మీఁగి కరిఁ గాచె నెవ్వఁ డా త్రిభువనాధీశుండు దిక్కు నాకుఁ దుదిపదంబు నొసంగి ధ్రువుఁ గాచె నెవ్వఁ డా దృఢదయామయమూర్తి దిక్కు నాకు <ref>క. ద్రౌ, చ. ద్రో</ref>ద్రోపదిబన్నంబుఁ <ref>క. దల, చ. దొల</ref>దొలఁగించె నెవ్వఁ డా దీనమందారుండు దిక్కు నాకు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>నెవ్వనిపదాబ్జమున జనియించు జలము, మజ్జనకుఁడైన శివుఁ డాత్మమౌళి <ref>చ. నిలిపి</ref>నిలిపె నమ్మహావిష్ణుఁ డా కృష్ణుఁ డా గుణాబ్ధి, దేవకీనందనుఁడె యెందు దిక్కు నాకు.</poem>|ref=139}}<noinclude><references/></noinclude> 830w0qb9yj0o4ac44obehm0m94h5uov 555952 555951 2026-05-14T04:02:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>కాళరాత్రిస్తనాగ్రకృతావకాశమై యురము వెల్మిడిపూఁత యొప్పు వెనుప శిథిలత్వ మొందిన చెంగావిజడముడి చిలుకూడి నెలవువ్వు చెంప<ref>శ.ర. పట్ట</ref>నంటఁ గంకాళ మను బుద్ధిఁ గరమన జందెంపుఁజిలువఁ బట్టిన నది జలదరింప నెచ్చటఁ బ్రభవించె? <ref>చ. నెరరెద్ది</ref>నే ఱెద్ది? యని పల్కు సరభసోక్తుల జగ<ref>చ. జంతు</ref>జ్జంతు లలుకఁ</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>బాణిపుట<ref>చ. శీను</ref>శీధుపాత్రంబుఁ బాఱవైచి, కుఱువుపై నున్న కిన్నర నుఱు<ref>క. కఁద్రోచి, శ.ర. కత్రోచి</ref>కద్రోచి యతిరహఃకేళి నుండియు నరుగుదెంచి, భూరిజయగౌరవుఁడు కాలభైరవుండు.</poem>|ref=136}} '''టీక'''. కాళ...వకాశము = కాళరాత్రి(కాళి)యొక్క స్తనముల అగ్రభాగములచే చేయఁబడిన తెరపి గలది - అనఁగా అతని భార్య యగు కాళి కౌఁగిలించుకొనుటచే బైరవునిఱొమ్ముమీఁద స్తనచూచుకము లంటినచోట మాత్రము విడిచి, తక్కినయెడ బూడిద దట్టమై యున్నదనుట. [ఇట్లుండుట ఎక్కువ అందమును కలుగఁజేయుచున్నదని భావము] శిథిలత్వము, ఒందిన = విడిపోయివ; చిలుకూడి = ముడిజాఱి; నెలపువ్వు = (జడలోని) చంద్రుఁడను పుష్పము; చెంపన్ అంటన్ = చెంపపైఁ బడఁగా; కంకాళము = ఎముకలగూడు; కరమునన్ = చేతితో; జందెంపుఁజిలువన్ = ఉపవీతముగా నున్న పామును; జలదరింపన్ = జల్లుమనఁగా - భయపడఁగా; సరభసోక్తులు = తొందరతో గూడిన మాటలచే; జగజ్జంతులు = లోకములోని జీవులు; అలుకన్ = భయపడఁగా; పాణిపుటశీధుపాత్రంబున్ = చేతిలోని మధుకలశమును; కురువుపైన్ = తొడపైని; కిన్నరన్ = వీణను; ఉఱక = ఊరక; అతిరహఃకేళిన్ = (భార్యతో) ఏకాంతవిహారమున. '''అలం'''. భ్రాంతిమంతము, స్వభావోక్తి. {{Telugu poem|type=ఆ.|lines=<poem>అరుగుదెంచి యమ్మహానది వీక్షించి, చేతులెత్తి బిట్టు చిట్టమిడిచి ఘోరకోపవేగధీరోక్తు లులియంగఁ, బలుకు నిట్లు క్షేత్రపాలకుండు.</poem>|ref=137}} '''టీక'''. బిట్టు = గట్టిగా; చిట్టము, ఇడిచి = చిటికెవ్రేసి, ఘోరకోపవేగధీరోక్తులు = ఎక్కువ కోపముచే తడఁబడినమాటలు; ఉలియంగన్ = ధ్వని చేయఁగా. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>'నిలునిలు! తుంగభంగవగు నిన్ను గనుంగొని సాధ్వసాతి వి హ్వలమతులైరి క్షేత్రతలవాసులు; దానికిఁ గోప<ref>క. గించినన్</ref>గించె నిన్ వలమురి<ref>క. తాల్పుడిం, శ.ర. తాలుపిం</ref>తాలు; పింక నిట వచ్చుట మానుము మచ్చెకంటి!' నా నిలిచి నుతించు నన్నది వినిశ్చితకార్యగతిన్ జగత్పతిన్.</poem>|ref=138}} '''టీక'''. తుంగభంగవు = ఎత్తయిన అలలు కలదానవు; సాధ్వసాతివిహ్వలమతులు = భయముచే మిక్కిలి ఆందోళపడు మనస్సు కలవారు; పలమురితాలుపు = దక్షిణానవర్తశంఖమును దాల్చిన విష్ణువు; మచ్చెకంటి! = చేపలవంటి కన్నులు కలదానా! (నది స్త్రీ కావున యిట్టి సంబోధనము). వినిశ్చితకార్యగతిన్ = నిశ్చయింపబడిన కార్యములపద్ధతి గలవానిని; జగత్పతిన్ = విష్ణుని; నుతించున్. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>జగదుద్భవస్థితిక్షయహేతు వెవ్వఁ డా దేవాదిదేవుండు దిక్కు నాకు గ్రహనిగ్రహ <ref>చ. ముగల్గి</ref>మీఁగి కరిఁ గాచె నెవ్వఁ డా త్రిభువనాధీశుండు దిక్కు నాకుఁ దుదిపదంబు నొసంగి ధ్రువుఁ గాచె నెవ్వఁ డా దృఢదయామయమూర్తి దిక్కు నాకు <ref>క. ద్రౌ, చ. ద్రో</ref>ద్రోపదిబన్నంబుఁ <ref>క. దల, చ. దొల</ref>దొలఁగించె నెవ్వఁ డా దీనమందారుండు దిక్కు నాకు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>నెవ్వనిపదాబ్జమున జనియించు జలము, మజ్జనకుఁడైన శివుఁ డాత్మమౌళి <ref>చ. నిలిపి</ref>నిలిపె నమ్మహావిష్ణుఁ డా కృష్ణుఁ డా గుణాబ్ధి, దేవకీనందనుఁడె యెందు దిక్కు నాకు.</poem>|ref=139}}<noinclude><references/></noinclude> tdq0feofu27d07gx9iczyosnak2jx8u 555953 555952 2026-05-14T04:03:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>కాళరాత్రిస్తనాగ్రకృతావకాశమై యురము వెల్మిడిపూఁత యొప్పు వెనుప శిథిలత్వ మొందిన చెంగావిజడముడి చిలుకూడి నెలవువ్వు చెంప<ref>శ.ర. పట్ట</ref>నంటఁ గంకాళ మను బుద్ధిఁ గరమన జందెంపుఁజిలువఁ బట్టిన నది జలదరింప నెచ్చటఁ బ్రభవించె? <ref>చ. నెరరెద్ది</ref>నే ఱెద్ది? యని పల్కు సరభసోక్తుల జగ<ref>చ. జంతు</ref>జ్జంతు లలుకఁ</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>బాణిపుట<ref>చ. శీను</ref>శీధుపాత్రంబుఁ బాఱవైచి, కుఱువుపై నున్న కిన్నర నుఱు<ref>క. కఁద్రోచి, శ.ర. కత్రోచి</ref>కద్రోచి యతిరహఃకేళి నుండియు నరుగుదెంచి, భూరిజయగౌరవుఁడు కాలభైరవుండు.</poem>|ref=136}} '''టీక'''. కాళ...వకాశము = కాళరాత్రి(కాళి)యొక్క స్తనముల అగ్రభాగములచే చేయఁబడిన తెరపి గలది - అనఁగా అతని భార్య యగు కాళి కౌఁగిలించుకొనుటచే బైరవునిఱొమ్ముమీఁద స్తనచూచుకము లంటినచోట మాత్రము విడిచి, తక్కినయెడ బూడిద దట్టమై యున్నదనుట. [ఇట్లుండుట ఎక్కువ అందమును కలుగఁజేయుచున్నదని భావము] శిథిలత్వము, ఒందిన = విడిపోయిన; చిలుకూడి = ముడిజాఱి; నెలపువ్వు = (జడలోని) చంద్రుఁడను పుష్పము; చెంపన్ అంటన్ = చెంపపైఁ బడఁగా; కంకాళము = ఎముకలగూడు; కరమునన్ = చేతితో; జందెంపుఁజిలువన్ = ఉపవీతముగా నున్న పామును; జలదరింపన్ = జల్లుమనఁగా - భయపడఁగా; సరభసోక్తులు = తొందరతో గూడిన మాటలచే; జగజ్జంతులు = లోకములోని జీవులు; అలుకన్ = భయపడఁగా; పాణిపుటశీధుపాత్రంబున్ = చేతిలోని మధుకలశమును; కురువుపైన్ = తొడపైని; కిన్నరన్ = వీణను; ఉఱక = ఊరక; అతిరహఃకేళిన్ = (భార్యతో) ఏకాంతవిహారమున. '''అలం'''. భ్రాంతిమంతము, స్వభావోక్తి. {{Telugu poem|type=ఆ.|lines=<poem>అరుగుదెంచి యమ్మహానది వీక్షించి, చేతులెత్తి బిట్టు చిట్టమిడిచి ఘోరకోపవేగధీరోక్తు లులియంగఁ, బలుకు నిట్లు క్షేత్రపాలకుండు.</poem>|ref=137}} '''టీక'''. బిట్టు = గట్టిగా; చిట్టము, ఇడిచి = చిటికెవ్రేసి, ఘోరకోపవేగధీరోక్తులు = ఎక్కువ కోపముచే తడఁబడినమాటలు; ఉలియంగన్ = ధ్వని చేయఁగా. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>'నిలునిలు! తుంగభంగవగు నిన్ను గనుంగొని సాధ్వసాతి వి హ్వలమతులైరి క్షేత్రతలవాసులు; దానికిఁ గోప<ref>క. గించినన్</ref>గించె నిన్ వలమురి<ref>క. తాల్పుడిం, శ.ర. తాలుపిం</ref>తాలు; పింక నిట వచ్చుట మానుము మచ్చెకంటి!' నా నిలిచి నుతించు నన్నది వినిశ్చితకార్యగతిన్ జగత్పతిన్.</poem>|ref=138}} '''టీక'''. తుంగభంగవు = ఎత్తయిన అలలు కలదానవు; సాధ్వసాతివిహ్వలమతులు = భయముచే మిక్కిలి ఆందోళపడు మనస్సు కలవారు; పలమురితాలుపు = దక్షిణానవర్తశంఖమును దాల్చిన విష్ణువు; మచ్చెకంటి! = చేపలవంటి కన్నులు కలదానా! (నది స్త్రీ కావున యిట్టి సంబోధనము). వినిశ్చితకార్యగతిన్ = నిశ్చయింపబడిన కార్యములపద్ధతి గలవానిని; జగత్పతిన్ = విష్ణుని; నుతించున్. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>జగదుద్భవస్థితిక్షయహేతు వెవ్వఁ డా దేవాదిదేవుండు దిక్కు నాకు గ్రహనిగ్రహ <ref>చ. ముగల్గి</ref>మీఁగి కరిఁ గాచె నెవ్వఁ డా త్రిభువనాధీశుండు దిక్కు నాకుఁ దుదిపదంబు నొసంగి ధ్రువుఁ గాచె నెవ్వఁ డా దృఢదయామయమూర్తి దిక్కు నాకు <ref>క. ద్రౌ, చ. ద్రో</ref>ద్రోపదిబన్నంబుఁ <ref>క. దల, చ. దొల</ref>దొలఁగించె నెవ్వఁ డా దీనమందారుండు దిక్కు నాకు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>నెవ్వనిపదాబ్జమున జనియించు జలము, మజ్జనకుఁడైన శివుఁ డాత్మమౌళి <ref>చ. నిలిపి</ref>నిలిపె నమ్మహావిష్ణుఁ డా కృష్ణుఁ డా గుణాబ్ధి, దేవకీనందనుఁడె యెందు దిక్కు నాకు.</poem>|ref=139}}<noinclude><references/></noinclude> i847i2fwfy3n9cvtbr013ewdoahdk23 104 212809 555965 555047 2026-05-14T07:16:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. జగదు...హేతువు = లోకముల సృష్టి, స్థితి, లయములకు కారణమైనవాఁడు; గ్రాహనిగ్రహము, ఈగి = మొసలితోడి యుద్ధమును తొలఁగించి; కరిన్ = ఏనుఁగును - గజేంద్రుని; తుదిపదంబున్ = ఉత్తమస్థానమును - మోక్షమును; బన్నంబున్ = భంగపాటును; జనియించు జలమున్ = పుట్టిన నీటిని; గుణాబ్ధి = గుణములకు సముద్రుఁడు. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>శరణమవు గమ్ము; మద్భయజ్వరము నుడుపు, భగ్నమతి నైతిఁ <ref>క. కుర్కుర</ref>గుర్కురభర్తకతన నింక నెయ్యదిదిక్కు? చక్రాంక! నన్ను, బ్రోవు మని పల్కఁ గృపఁ బల్కు దేవుఁ <ref>చ. డేడి</ref>డేటి.</poem>|ref=140}} '''టీక'''. మద్భయజ్వరమున్ = నాభయము అను రోగమును; ఉడుపు = పోఁగొట్టుము; కుర్కురభర్తకతనన్ = కుక్క వాహనముగాఁగల కాలభైరవునివలన; ['కుర్కురభర్త = కుక్కలరాజు' అని పూర్వటీక.] భగ్నమతిన్ = శిథిలమైన బుద్ధి కలదానను; చక్రాంక! = చక్రము చిహ్నముగాఁ గల దేవా! {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>రమ్ము గరమ్ము ద్రోచి మధురప్రియభాషిణి! నర్ను గన్న మీఁ దమ్మఱియున్ భయమ్ము గలదా! వల దాతురవృత్తి; మన్ని యో గమ్మున నీప్రదేశమునఁ <ref>చ. గ్రమున</ref>గ్రమ్మి సమజ్జనజన్మజాడ్యపా శమ్ములఁ ద్రెంపు; నింపు మనిశమ్ము శుభమ్ములు భూతకోటికిన్.</poem>|ref=141}} '''టీక'''. గరమ్ము = బెదరుపాటు; ఆకురవృత్తి = తొందరపాటు - కలఁతపాటు; వలదు = అక్కఱలేదు; మన్నియోగమునన్ = నాయాజ్ఞవలన; క్రమ్మి = వ్యాపించి - ఉండి; నమజ్జనజన్మజాడ్యపాశమ్ములన్ = వంగియున్న (నమస్కరించిన) జనులు పునర్జన్మజాడ్యముల పాశములను; అనిశమ్ము = ఎల్లపుడును; భూతకోటికిన్ = జీవరాశికి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అస్మత్{{ZWNJ}}క్షేత్రస్థితి భవ, భస్మాంగజ! గంగకంటెఁ బావని వగుచున్ భస్మీకరింపు లోకా, పస్మారప్రాయదురితబాధాశతమున్.</poem>|ref=142}} '''టీక'''. భవభస్మాంగజ! = విభూతితోఁ గూడిన శివునిదేహమునుండి పుట్టిన నదీ! అస్మత్{{ZWNJ}}క్షేత్రస్థితిన్ = నాక్షేత్రమున ఉండుకతనమున; పావనివి = పవిత్రమైనదానవు; లోకా...శతమున్ = లోకముయొక్క మూర్ఛతో సమానమగు వందలకొలఁదియైన పాపములబాధలను; భస్మీకరింపు = బూడిద చేయుము - నశింపఁజేయుము. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>అని వనజాక్షుఁ డీకరణి నానతి యిచ్చినఁ దత్కృపారసం బను పెనువాన నుబ్బినక్రియన్ రయ మారఁగ దత్ప్రదేశమన్ ధనువున నారియై నిగిడె; దానిశరంబు గరంబుఁ దాఁకినన్ దునుఁగుఁ జినుంగు వ్రీలుఁ గడుఁదూలు జగజ్జనజన్మలక్ష్యముల్.</poem>|ref=143}} '''టీక'''. వనజాక్షుఁడు = తామరలవంటి కన్నులు గల విష్ణువు; ఈకరణిన్ = ఈరీతిని; పెనువానన్ = పెద్దవర్షముచేత; తత్{{ZWNJ}}ప్రదేశమన్ ధనువునన్ = ఆక్షేత్రప్రదేశమనెడి వింట; శరంబున్ = ('''ధనుఃపక్షమున''') బాణమును; ('''నదీపక్షమున''') నీటిని; తునుఁగున్ = తెగును; వ్రీలున్ = చీలును; తూలున్ = ఎగిరిపోవును - నశించిపోవును; జగజ్జనజన్మలక్ష్యముల్ = లోకములోని జనుల జన్మముల గుఱులు; [ఇచట జలమునకుఁ గల బాణరూపముచే లక్ష్యములను పడఁగొట్టునట్లు వర్ణన] '''అలం'''. రూపకము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఎందుఁ బ్రభవించె నస్మ, న్నందన యత్తీర్థవిభువు నరసింహాఖ్యం జెంది యదునందనాత్మా, నంద మగున్ బద్మగర్భనందన! వింటే.</poem>|ref=144}}<noinclude><references/></noinclude> aaxqa306zgxw1rpvgwws4eq6f2refcu 104 212996 555939 2026-05-13T12:12:29Z Brjswiki 6801 /* సమస్యాత్మకం */ 555939 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Brjswiki" /></noinclude>{{Center|{{p|fs125}}దేవలస్మృతి వుట౯</p>}} అశీతిర్యస్యవరాణి బాలోవాసతుపోడశః ప్రాయశ్చిత్తార్థ మర్హంతి స్త్రియోరోగిణఏవచఊనైకాదళవర్షన్య పంచవర్షాత్పరస్యచ ప్రాయిశ్చిత్తంచరేద్రాతా పితాన్యూవావివర్ణకః అనగా ౫ సంవత్సరములకుబయిన ౧౧ సంవత్సరములకు లోపుగాగలవారికీ సోదరుడుగాని తండ్రిగాని ఇతర సంరక్షకుడుగాని ప్రాయశ్చిత్తము చేసికొనవలసినదని యర్ధము. ౫. మరియు నింకొక్కటి విన్నవించెద స్త్రీపరిత్యాగము కూడదని పరాశరులవారు కంఠోక్తిగా చెప్పియున్నారే ప్రాయశ్చిత్త మే లేదనినయెడల పరిత్యాగ నిషేధమున కర్దమే లేదు. ఇందునకు బ్రమాణము:౼ {{Center|{{p|fs125}}పరాశరస్మృతి ప్రాయశ్చిత్తకాండము శ్లోకం ౨౪</p>}} చాతుర్వణక్యాస్యనారీణాంకృచ్చం చాంద్రాయణం స్మృతం - యధాభూమిస్తధానారీ తస్త్మాత్తాం నతుదూషయేత్. అనగా స్త్రీభూమివంటిది గనుక దానింబరిత్యజించరాదు. పాపము జేసెనేని ప్రాయశ్చిత్తముచేత బ్రవిత్రంజేయవలెను. {{Center|{{p|fs125}}మనుస్మృతి వచనము</p>}} {{Center|స్త్రీరత్నం - దుష్కులాదపి.}}<noinclude><references/></noinclude> ifdnmrcpjgewoa71ukx097vjg2aonlr 104 212997 555940 2026-05-13T12:20:26Z Brjswiki 6801 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555940 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude>దుష్కులములోని స్త్రీయయినను వివాహయోగ్యయగును. ఈయయిదయుక్తులచే పతితకన్యను బ్రాయశ్చిత్తము కలదని వక్కాణించబడియె. గుంటూరు భానుమూర్తికి ఆతనిభార్యకును ప్రాయశ్చిత్తము కలదనుటకు ఈనలుబదిరెండు యుక్తులును జాలునని యిచ్చటికీ విషయమయిన వాదము ముగించెదను. ఇప్పటికి ప్రాయశ్చిత్త హెమాద్రి మహారణ్యస్థ దేవలవచనశాద్వల పధసంచారి గౌరీనాథశాస్త్రి వివృతార్ధ విషసర్పము హతమై నిర్జీవమాయెను. లోకమానందించుగాక. {{rule |6em }}<noinclude><references/></noinclude> n5rg1fytmcslrn902780m4hjt2rhodg 555941 555940 2026-05-13T12:29:45Z Brjswiki 6801 555941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude>దుష్కులములోని స్త్రీయయినను వివాహయోగ్యయగును. ఈయయిదయుక్తులచే పతితకన్యను బ్రాయశ్చిత్తము కలదని వక్కాణించబడియె. గుంటూరు భానుమూర్తికి ఆతనిభార్యకును ప్రాయశ్చిత్తము కలదనుటకు ఈనలుబదిరెండు యుక్తులును జాలునని యిచ్చటికీ విషయమయిన వాదము ముగించెదను. ఇప్పటికి ప్రాయశ్చిత్త హెమాద్రి మహారణ్యస్థ దేవలవచనశాద్వల పధసంచారి గౌరీనాథశాస్త్రి వివృతార్ధ విషసర్పము హతమై నిర్జీవమాయెను. లోకమానందించుగాక. {{rule |6em }}<noinclude><references/></noinclude> aex1cxk6nh3oiu3vgpk6olufrnau4za 0 212998 555955 2026-05-14T05:22:31Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = వారాల ఆనంద్ | అనువాదం= | విభాగము = అజిత్ | ముందరి = [[../ఆదిరాజు వీరభద్రరావు/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=28 to=30 />...' 555955 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = వారాల ఆనంద్ | అనువాదం= | విభాగము = అజిత్ | ముందరి = [[../ఆదిరాజు వీరభద్రరావు/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=28 to=30 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] s0nkrwpc8gn3olj9w298otqowkc33lq 0 212999 555956 2026-05-14T05:25:09Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = అలిశెట్టి ప్రభాకర్ | ముందరి = [[../అజిత్/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=31 to=35 /> వర్గం:తెలం...' 555956 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = అలిశెట్టి ప్రభాకర్ | ముందరి = [[../అజిత్/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=31 to=35 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] iow1uykc9bgjqprf8450ol0763fjvvv 555957 555956 2026-05-14T05:26:06Z Rajasekhar1961 50 555957 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = నాళేశ్వరం శంకరం | అనువాదం= | విభాగము = అలిశెట్టి ప్రభాకర్ | ముందరి = [[../అజిత్/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=31 to=33 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] h8ln606ya30ldf4awx8tapyg8kmtm3c 0 213000 555958 2026-05-14T05:27:42Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = తిరునగరి | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = [[../అలిశెట్టి ప్రభాకర్/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=34 to=37 /> వర్గం:త...' 555958 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = తిరునగరి | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = [[../అలిశెట్టి ప్రభాకర్/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=34 to=37 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] sdx6qzfab9ne52qnxxue2t9qb5aiikq 555959 555958 2026-05-14T05:28:43Z Rajasekhar1961 50 555959 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = తిరునగరి | అనువాదం= | విభాగము = అంబటిపూడి వేంకటరత్నం | ముందరి = [[../అలిశెట్టి ప్రభాకర్/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=34 to=36 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] 1rly9bzyoiq4sopmnob6s8bwshm0d96 0 213001 555960 2026-05-14T05:31:11Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = ఆనందాంబ | ముందరి = [[../అంబటిపూడి వేంకటరత్నం/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=37 to=39 /> వర్గం:...' 555960 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = ఆనందాంబ | ముందరి = [[../అంబటిపూడి వేంకటరత్నం/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=37 to=39 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] jwphromu8t72zz5008wlip3y50l9tsi 555961 555960 2026-05-14T05:32:06Z Rajasekhar1961 50 555961 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఆర్. కమల | అనువాదం= | విభాగము = ఆనందాంబ | ముందరి = [[../అంబటిపూడి వేంకటరత్నం/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=37 to=39 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] 30hqx7yyleeuv911gi4cbh5f8be8gm9 0 213002 555963 2026-05-14T05:35:30Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = ఆనందరావు తోట | ముందరి = [[../ఆనందాంబ/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=40 to=43 /> వర్గం:తెలంగాణ త...' 555963 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = ఆనందరావు తోట | ముందరి = [[../ఆనందాంబ/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=40 to=43 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] 4cv17bp0qb1p3spfp0dek6k72qh1pbs 555964 555963 2026-05-14T05:36:13Z Rajasekhar1961 50 555964 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = వెలిచాల కొండలరావు | అనువాదం= | విభాగము = ఆనందరావు తోట | ముందరి = [[../ఆనందాంబ/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=40 to=43 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] oo5q3qpdvfd6dpcdt7lgymy3pmcqn7q 104 213003 555967 2026-05-14T09:34:10Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నిత్యకాండము - ఉషఃప్రకరణము|21}}</noinclude>ధావనాత్॥ నాలుకగీచికొనుటకు బంగారముతోగాని, రాగితోగాని యారంగుళముల పొడవుగల బద్దను చేయించికొనవలయు దానితో నాలుక గీచికొనుట ప్రశస్త మగు. దంతధావనము వలన పిత్తశేష్ల్మములు హరించును. నాలుకకు రుచి తెలియును. నోరికి నైర్మల్యము కలుగును. కనులకు మేలు చేయును. చెవినాడులును నిర్మలము లగును. అని చెప్పంబడి యున్నది. ఈదంతధావనమున చెప్పంబడుపుడకలు మున్నగునవి తఱుచుగ రోగములు పుట్టకుండుటకే యగు. రోగములు వచ్చినవారికి దంతధావనయోగ్యము లగుచూర్ణములు చెప్పంబడినవి. ఇట్లు దంతధావనముచే కదలిననోరియసహ్యమును పోగొట్టుకొనుటకై చన్నీరు పుక్కిలించివేయవలయు. ఈయంశము వైద్యకమునందును॥ గండూష మథ కుర్వీత శీతేన పయసా ముహుః। కఫతృష్ణామలహరం ముఖా న్త శ్శుద్ధికారకం॥ చల్లనినీరు పలుమారు పుక్కిలించి వేయ వలయు. అట్లు చేయునెడకఫము, దాహము, అసహ్యమును పోగొట్టి నోరికి పరిశుద్ధిని గలిగించునని చెప్పఁబడియున్నది. పిదప, చన్నీరుచే ముఖము గడిగికొనవలయు ననిస్మృతులయందు గలదు. ఈయర్థము వైద్యశాస్త్రమునందును॥ ముఖప్రక్షాళ నం శీత పయసారక్త పిత్తజిత్॥ చన్నీరుతో ముఖము గడిగికొనునెడ రక్తపిత్తమును హరించు నని చెప్పబడియున్నది. అందువలననె మత్తు ఎక్కినవానికిని, సొమ్మ వచ్చినవానికిని ముఖముమీద చన్నీరుచ<noinclude><references/></noinclude> dy5882ipi8ztj5l37rhqp8o8ii71yyq 104 213004 555968 2026-05-14T09:44:22Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|22|ఆర్యధర్మప్రత్యక్షఫలబోధిని|}}</noinclude>ల్లునెడ తెలివి వచ్చుచున్నది. ఇట్లు బాహ్యశౌచము చేసికొని నిర్మలుడై స్నానమునకు పోవలయు. {{c|ప్రాతస్స్నానము.}} ఇప్పుడు ప్రాతస్నానముయొక్క గుణము నిరూపింపబడియెడిని. కాలభేదమువలన స్నానంబును వేరువేరువిధముగ విధింపఁబడుచున్నది. మంచు అధికముగ నుండుకాలమున సూర్యుఁడు కొంచె ముదయించినవెనుక స్నానము విధింపఁబడుచున్నది. ఈయర్థము॥ మాఖమాసే రట న్త్యాపః కించి దభ్యుదితే రవౌ॥ మాఖమాసమున సూర్యుఁడు కొంచె ముదయింప జలములు క్షోభనొందుచున్న వనువాక్యముచే తెలియుచున్నది. అపుడు మంచు ప్రబలముగా నుండుగాన నధికముగా నుండు చల్లదనము నివర్తించుటకై సూర్యకిరణము లపేక్షింపఁబడుచున్నవి. సంకల్పము, అఘమర్షణసూక్తజపము స్నానమున కంగము లగును. సంకల్పమునకు ప్రయోజన మేమనిన, వేఱువిషయమునందు బ్రవర్తించుమనసును ప్రకృతవిషయమునం దుంచుటయే సంకల్పమునకు ఫలము. మనస్సు వేఱువిషయమున నుండెనేని ననేకము లగుమంచిశక్తులు లోనఁ బ్రవేశింపవు కావున సంకల్పము లన్నియు మనసును ప్రకృతవిషయమున నిలుపుటకే యుపయోగపడియెడిని. ఇఁక అఘమర్షణమంత్రములు జలస్వభావమును జలాభిమానదేవతను, అందువలన తనశరీరమునకు గావలసినగుణమును ప్రతిపాదించును. ఈయం<noinclude><references/></noinclude> 018vbmoruhzqe351uo795p6t038a427 104 213005 555969 2026-05-14T10:00:15Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నిత్యకాండము - ఉషఃప్రకరణము|23}}</noinclude>శము తెలియుటకై స్థాలీ పులాకన్యాయమున నొకమంత్రార్థము విమర్శింపఁబడుచున్నది. శ్రు॥ హిరణ్యవర్ణాః... విరూపాః॥ ఇప్పటి వస్తుశోధనశాస్త్రము (సైన్సు) చదివినవారు నీరు రెండువిధములుగ విభజింపఁబడిన దని చెప్పి యంత్రసాధనముల ద్వారా కనబరచుచున్నారు. అం దొకభాగము మంటతో కలిసికొనెనేని వెంటనే బంగారువర్ణము కలదై మండుచున్నది. రెండవది యెండినయేవస్తువు తనతో కలిసినను దానిని గాల్చుచున్నది. ఇట్లుండ వేదమునందు ఏదే నొకవిధమున॥ హిరణ్యవర్ణాః = బంగారువర్ణముగలవి. శుచయః= కాల్చునవి పానకాః= పరిశుద్దిచేయునవి అనిమూడు భాగములు చేసి అచట వరుసగా పృధివిని జెప్పుకశ్యపపదముచే భూమిని, ఇంద్రపదముచే మెఱుపు మేఘము మున్నగువానిని చెప్పి॥ అగ్నింయా గర్భందధిరే॥ అనువాక్యముచే నగ్నిని బుట్టించునవి యనియు, ప్రతిపాదింపఁబడియున్నది. జలము దాని స్వరూపముచే రెండువిధములే కాదు. ఇంకను శోధనచేసి విభజించునెడ రూపాంతరము కలదనియు తేలునని మంత్రార్థముచే తెలియుచున్నది. మఱికొంతకాలమునకు శోధకులజ్ఞానమునుబట్టి మూడువిభాగములు చేయుటయు సంభవింప నగును. ఈసూక్తమున రూపముమారిన నీటిని మరల నీరుగాచేసెడి వరుణుఁడనునొకపాశధారి పడమటిదిక్కున కలఁడని।శ్రు॥ యాసాంరాజావరుణో॥ అనుమంత్రముచే తెలియుచున్నది. ఈప్రకార మాంగ్లేయులు మఱికొంతకాలము కడచిన<noinclude><references/></noinclude> j6bnngow19excy2jvzrri9nbp5ajzxk 104 213006 555970 2026-05-14T10:15:38Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|24|ఆర్యధర్మప్రత్యక్షఫలబోధిని|}}</noinclude>రెండుపదార్థముల సంసృష్టియెయను బుద్ధివిడిచిపెట్టి యీజలమునకు రూపాంతరము కలదనియు నిశ్చయింతురు. ఇట్లే శోధన చేయ౦ జేయ కొలదికాలమున నాశ్రుత్యర్ధ మంతయు ననుభవము నకు రాగలదని తోచెడిని. ఎప్పుడును పదార్థశోధనయందె పనిపూనినవారు కొన్నిశతాబ్దములకైనను మిగిలియున్న వేదమును యథార్థము చేయగలరని నమ్మకము కలదు. ఇట్లు సంకల్పముతోను, మంత్రములతోను ప్రవాహము మొదలగువానియందు దేశకాలముల నతిక్రమింపక స్నానముచేయుటవలన గలుగు ఫలమును అది విడుచుటచే భరతఖండవాసులకు గలుగు ననేకరోగములను ధన్వంతరి చెప్పెను. ప్రాతస్నానము తీట నేత్రరోగము మొదలగువానికి తగినయౌషధమని చెప్పఁబడియున్నది. అతిమూత్రము శుక్లస్రావము మొదలగురోగములకును, పిత్తాధిక్యమువలన గలుగు కొన్నిరోగములకును తలపుర్రెలోపలఁ బుట్టెడురోగములకును ముఖ్యముగ చిత్తభ్రమకును ప్రత్యక్షఫలము నొసగు గొప్పయౌషధము ప్రాతస్నానమే యని తెలియుచున్నది. స్నానపానాదులకు నదీజలము, ప్రశస్త మైనను కొన్నికాలములయందు కూడదని వాగ్భటాదివైద్యాచార్యులు నిషేధించియున్నారు. ॥నాదేయం వారి నాదేయం వసంతగ్రీష్మయో ర్భుథైః॥ వసంతర్తువునందును, గ్రీష్మర్తువునందును నదీజలము గ్రహింప గూడదనియు, వసంతగ్రీష్మయోః కౌపం॥ వసంతర్తువునందును<noinclude><references/></noinclude> t1hnn1ap1ezl1dlao6j39efx76415w8 104 213007 555971 2026-05-14T10:55:06Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నిత్యకాండము - ఉషఃప్రకరణము|25}}</noinclude>గ్రీష్మర్తువునందును బావినీటినే గ్రహింపవలయు ననియు వచించియున్నారు. ఇందునకు గారణ మేమనఁగా, వసంతగ్రీష్మములయందు మిగుల వేడియగు సూర్యకిరణములచే కాగియున్న నదీజలములకు స్వభావసిద్ధమగు శైత్యగుణమే సంభవింపదు. లోతుననున్న నూతిజలమున కైననో కొంతకాలమే సూర్యకిరణసంపర్కము కలిగియుండును. కావున మఱికొంతకాలమునకు స్వభావగుణము నిలువఁగలదు. అట్లు వర్షర్తువునందును జలము కలుషముగా నుండుగావున నదీజలము నిషేధింపఁబడినది. కావుననే॥ శరద్యగస్తే రుదయా దఖిలం సలిలం హితం॥ శరదృతువునందు అగస్త్యనక్షత్రముదయింపగా జల మంతయు నిర్దోష మగునని వైద్యశాస్త్రముననే చెప్పంబడియె. స్నానము బహుఫలము గలది కావుననే చారుచర్యయందు భోజుడు॥ రూపం తేజో బలం కాంతి శ్శౌచ మాప్యాయనం తనోః॥దుస్స్వప్న నాశనం పుణ్యం స్నాన మాయుష్యవర్ధనం॥ అత్యన్తమలినః కాయో నవచ్ఛిద్రసమన్వితః। స్రవత్యేక దివారాత్రం ప్రాతస్స్నా నేన శుధ్యతి॥రూపము, తేజము, బలము, కాంతి,శౌచము తాపశాన్తి,దుస్స్వప్నములు రాకుండుట,ఆయుష్యవృద్ధి, పుణ్యముఅనునవి స్నానగుణములు. శరీరము మిగుల మాలిన్యము కలదియు, తొమ్మిదిచిల్లులు కలదియునై రేలుంబవళ్ళు మలములు స్రవించుచుండునుగాన ప్రాతస్స్నానముచే శుద్ధినొందును అనివచించెను. స్నానముచేయునపుడు లోన బ్రవేశించినజలము శరీరమునకు గుణముగలిగించునది యైనను<noinclude><references/></noinclude> 6hnwfgjcod4yuvm9fwcznvg83zzj03b