వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 102 17748 555982 555966 2026-05-14T18:31:35Z Vjsuseela 1850 555982 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = దాసు |అసలుపేరు = శ్రీరాములు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ద |పుట్టిన_యేడు = 1846 |గిట్టిన_యేడు = 1908 |వివరణ = తెలుగు కవి, పండితుడు, న్యాయవాది |బొమ్మ= దాసు శ్రీరాములు (page 1 crop).jpg |వికీపీడియా_లంకె = దాసు శ్రీరాములు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= Category: Dasu Sriramulu }} ==రచనలు== వీరి రచనలలో పలు సాంప్రదాయ, అభ్యుదయ కావ్యాలు, పద్య రచనలు, శతకాలు, నాటకాలు ఇంకా కృతులు, జావళీలు, పదాలు, స్వరజితులు, మంగళహారతులు వంటి సంగీత రచనలు ఉన్నాయి. <gallery mode="packed" heights="150px"> దస్త్రం:Chakkatladanda.pdf |thumb|[[చక్కట్ల దండ]] (1894) File:శ్రీసూర్య శతకము.pdf|thumb|[[సూర్యశతకము (తెలుగు)|సూర్యశతకము]] (1902) File: Telugunaduanuand00srirsher.pdf |[[తెలుగునాడు_అను_ఆంధ్రవీధిలో_బ్రాహ్మణ_ప్రశంస|తెలుగునాడు]] (1899) </gallery> ==వికీసోర్సులో రచనలు== # [[చక్కట్ల దండ]]<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:Chakkatladanda.pdf</ref>(శతకము 1894లో వ్రాసారు; మొదటి ప్రచురణ 1930లో, 2వ 1984 లో) # [[తెలుగునాడు_అను_ఆంధ్రవీధిలో_బ్రాహ్మణ_ప్రశంస|తెలుగునాడు అను ఆంధ్రవీధిలో బ్రాహ్మణ ప్రశంస]]<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:తెలుగునాడు.pdf</ref>(మొదట ముద్రణ 1899లో ప్రచురితమైంది. 1974లో 6వ ముద్రణ). శ్రీరాములు 1892లో తెలుగు ప్రాంతంలోని వివిధ కులాలు, వర్గాల గురించి వివరించడానికి రాయడం ప్రారంభించారు. మొదటి భాగంలో బ్రాహ్మణ శాఖల గురించి వ్రాసి, మిగిలిన భాగాలు పూర్తి చేయలేకపోయారు). # [[బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి మహాకవి దాసు శ్రీరాములు|బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి మహాకవి దాసు శ్రీరాముల]]ు<ref>https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:బహుముఖ_ప్రజ్ఞాశాలి_మహాకవి_దాసు_శ్రీరాములు.pdf</ref> # శ్రీ భృంగరాజమహిమ, శ్రాద్ధ సంశయ విచ్చేది (1906 లో వ్రాయబడింది మరియు 1989 లో ప్రచురించబడింది).<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీభృంగరాజమహిమ.pdf</ref> - 'భృంగరాజ' (ఎక్లిప్టా ప్రోస్ట్రాటా) గుంటగలగర అను ఔషధ మొక్క లక్షణాలను వివరిస్తూ, ఆయుర్వేద ఔషధం తయారీని వివరిస్తూన్న ఈ చిరుపుస్తకాన్ని సంస్కృతం నుంచి అనువదించారు. దీనిని ఆదినాద సిద్ధుడు నవనాద సిద్ధునకు వివరించాడు. ## [[భృంగరాజ మహిమము|శ్రీ భృంగరాజమహిమము]] ## [[శ్రాద్ధసంశయ విఛ్చేది|శ్రాద్ధ సంశయ విచ్చేది]] # [[సూర్యశతకము (తెలుగు)|సూర్యశతకము]] <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీసూర్య_శతకము.pdf</ref>మొదట 1902లో రెండవ ముద్రణ 1979 లో ప్రచురించబడింది. మయూరకవి మొదట సంస్కృతంలో రచించిన 100 శ్లోకాలతో కూడిన ఈ శతకమును శ్రీరాములు తెలుగులోకి అనువదించారు. # [https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_6/సంచిక_3/దాసు_శ్రీరామపండితులు దాసు శ్రీరామపండితులు] # [[సంగీతరస తరంగిణి]] 1907 (ఈ నాటకాన్ని ఆయన రెండో కుమారుడు దాసు నారాయణరావు అసంపూర్తిగా 3వ అధ్యాయం మధ్య వరకు వ్రాసారు. 1905లో మరణించిన తర్వాత శ్రీరాములు 1907లో పూర్తి చేశారు. దీనిని లైట్ ఆఫ్ ఆసియా నుంచి ఎడ్విన్ ఆర్నాల్డ్ స్వీకరించారు. # పతిత సంపర్గ ప్రాయశ్చిత్తోపన్యాసము (1891) ([[సూచిక:Patitthasamasrli Prayachitta Vishayakopanyasamu.pdf|పాఠ్యీకరణ ప్రాజెక్టు]]) == ఇతర రచనలు == # అనల్ప జల్పిత కల్ప కల్ప వల్లీ (పత్రిక ప్రచురణ 1880) # అచ్చ తెనుగు అభిజ్ఞాన శాకుంతలము<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:అభిజ్నానశాకుంతలము.pdf</ref> # అచ్చతెలుగునీతిమాలిక # అభినవ గద్య ప్రబంధము (రచన 1893 ప్రచురణ 1974) <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:అభినవ_గద్య_ప్రబంధము.PDF</ref>{{small scan link| అభినవ_గద్య_ప్రబంధము.PDF}} # ఆంధ్ర వీధి # ఆంధ్ర వీధీ దర్పణము # అభినయ దర్పణము # ఉత్తర రామ చరిత్రము # కురంగ గౌరీ శంకరము (నాటకము 1981 ప్రచురణ) <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:Kurangagourishankara.pdf</ref> # కృతులు, పదములు, జావళీలు (స్వరరచనతో). <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:కృతులుపదములుజావళీలు.pdf</ref> దేవాలయాల్లో నాట్యం ప్రదర్శిస్తున్న దేవదాసీల కోసం శ్రీరాములు అనేక పాదములు, జావళీలు రాశారు. 1991లో కేవలం జావళి, పదములతో కూడిన ఒక పుస్తకాన్ని శ్రీపాద పినాకపాణి గారు వెలువరించారు. ఆ తర్వాత కీర్తనలు, స్వరజితులు, తిల్లానాలు, పదములు జావళీలు, మంగళహారతులు తో సమగ్ర గ్రంథాన్ని సంగీత, నృత్య రూపకాల్లో పండితులు అందించిన స్వరరచనతో 2007లో ప్రచురించారు. {{small scan link|కృతులుపదములుజావళీలు.pdf}} # కృష్ణార్జున సమరము # జానకీ పరిణయం (నాటకము) # తర్క కౌముది అను న్యాయబోధ # త్రిమతములు # దురాచార పిశాచ భంజని<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:దురాశపిశాచ_భంజని.pdf</ref> దురాచార పిశాచా భంజని (1890); ఆచార నిరుక్తి (1890); మరియు విగ్రహారాధనతారావళి, 27 పద్యాల సంకలనం అను 3 పుస్తకాలు 1991 లో ఒకే పుస్తకంగా ప్రచురించబడ్డాయి. దురాచార పిశాచా భంజని, ఆచార నిరుక్తి అనే గ్రంథాలు ప్రస్తుత సామాజిక దురాచారాలను ఖండిస్తూ రాశారు. విగ్రహారాధన తారావళి విమర్శకులకు ప్రతిస్పందనగా విగ్రహారాధన యొక్క ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. # పతిత సంపర్గ ప్రాయశ్చిత్తోపన్యాసము (1891) {{small scan link|Patitthasamasrli Prayachitta Vishayakopanyasamu.pdf}} # పాశ్చాత్య విద్యాప్రశంస # పునర్వివాహ విచారణ # మనోలక్ష్మీ విలాస నాటకము # మహాకవి దాసు శ్రీరాములు గారి కృతులు ఒక సమీక్ష <ref>https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Dasu_Sreeramulu_gari_Krutulu_Oka_Sameeksha.pdf</ref> # మహాకవి దాసు శ్రీరాములు జయంతి సంచిక<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:మహాకవిదాసుశ్రీరాములుజయంతిసంచిక.pdf</ref> # మహావీర చరిత్రము # మంజరీ మధుకరీయము # మాలతీ మాధవీయము # మాళవికాగ్ని మిత్రము # ముద్రా రాక్షసము # నమస్కార విధి # నౌకాయానము # రత్నావళి # సాత్రాజితీ విలాసము # స్వరజితులు # [[సంగీతరస తరంగిణి]] 1907 (ఈ నాటకాన్ని ఆయన రెండో కుమారుడు దాసు నారాయణరావు అసంపూర్తిగా 3వ అధ్యాయం మధ్య వరకు వ్రాసారు. 1905లో మరణించిన తర్వాత శ్రీరాములు 1907లో పూర్తి చేశారు. దీనిని లైట్ ఆఫ్ ఆసియా నుంచి ఎడ్విన్ ఆర్నాల్డ్ స్వీకరించారు.<ref>[https://archive.org/details/sangitarasataran022902mbp ఆర్కీవులో సంగీతరస తరంగిణి.]</ref> # లక్షణా విలాసము # వేదాచల మాహాత్మ్యము # వైశ్యధర్మ దీపిక # శ్రీ ఆంధ్ర దేవీభాగవతము <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీఆంధ్రదేవీభాగవతము.pdf</ref>- ఈ గ్రంధము సంస్కృతం దేవీ భాగవతమునకు తెలుగు అనువాదం. మొదట 1907 లో ప్రచురించబడినది. రెండవ ముద్రణ 1928లో 3వది 1978లో ప్రచురించబడింది. ముందు సంస్కృతం నుంచి గ్రంధాన్ని అనువదించిన వారు ఇద్దరు పండితులు - ములుగు పాపారాధ్యుడు (18వ శతాబ్దపు కవి), తిరుపతి వేంకట కవులు (1896). 6000 కవితలతో కూడిన ఈ రచన కేవలం అయిదు నెలల్లోనే పూర్తయింది. ఈ దేవీ భాగవతం గ్రంధాన్ని గృహాలలో, దేవాలయాలు, మతపరమైన సమావేశాలలో విస్తృతంగా పఠించబడింది. {{small scan link|శ్రీ దేవీ భాగవతము - దాసు శ్రీరాములు.pdf}} # శ్రీ అభిజ్ఞాన శాకుంతలం (1898) కాళిదాసు రచించిన సంస్కృత నాటకాన్ని శ్రీరాములు తెలుగులోకి అనువదించారు. బి.ఎ(అండర్ గ్రాడ్యుయేట్) విద్యార్థుల అభ్యర్థన మేరకు ఈ సంస్కృత నాటకాన్ని 20 రోజుల్లోనే తెలుగు భాషలోకి అనువదించారు. == సంగీత రచనలు == ===కీర్తనలు=== <ref name=ss>http://www.sangeetasudha.org/othercomposers/dasusreeramulu.html</ref><ref name=ds>శ్రీరాములు,దాసు (2007). సంగీత నృత్యాభినయానుకూల కృతులు, పదములు-జావళీలు.136పు.హైదరాబాద్,మహాకవి దాసు శ్రీరాములు స్మారక సమితి.</ref> # [[ఓ చంద్ర మౌళీ]] # [[కృత కృత్యా]] # [[గణాధిపతి]] # [[జనులార]] # [[జయ జయ విఘ్న]] # [[దేవదేవ రావదేర]] # [[నాదానంద రస]] # [[నీ సరి దైవము]] # [[పరమేశ్వర]] # [[మదారి కులాభంజనం]] # [[మానవతి జ్ణానవతి]] # [[మాయమ్మ మహిషాసుర]] # [[రాధికా మనోహర]] # [[రామ నామ మంత్రం]] # [[రామ నీకు నామీద]] # [[రామా నీ మహిమ]] # [[రావే తల్లి మా యింటికి]] # [[పరమేశ్వర]] # [[పుండరీక]] # [[పురుషోత్తమా]] # [[వామన రూప వందనము]] # [[సంస్మరామి సర్వదా]] ===స్వరజితులు=== # [[కోపమటారా నా పైని]] # [[సామి ఇది గజగామిని రా]] # [[సామి ఏమిరా సరసాన]] # [[సామి రారా సమయమురా]] ===తిల్లానా=== నా మది నెంతో నమ్మితి ===జావళీలు, పదములు=== <ref name=ss/><ref name=ds/> # [[అంత గీర్వాణము - నేనేరరా స్వామి]] # [[అడవి ముష్ణికాయ - అది నీకు ప్రియమాయె]] # [[అప్పటి మాటలకు - దుప్పటిచ్చె గాని]] # [[ఆ నలిన ముఖి - అందమదేమి]] # [[ఇద్దరి పొందేలరా - సామి]] # [[ఇటు రారా]] # [[ఇంత మోహమా సామి]] # [[ఏమని తెల్పుదునే - కోమలి]] # [[ఏమనెనే కోమలీ - తెలుపవే]] # [[కట్టివైతునా పడకింటిలో వాని]] # [[కామాంధకారము - కప్పెనా నీవింత]] # [[కోపమా సామి యేమిర - కోపమా]] # [[చల్లకు వచ్చి ముంత దా - చ నేలనే]] # [[తగు తగులేరా చిన్న - దాన తాళజాలరా]] # [[తత్తర పడనేల - తాళు తాళురా సామి]] # [[తెలియదే తెలియదే - తెలియదే]] # [[దయలేక నీవురాక యున్న - తాళ జాలరా]] # [[నను విడనాడుట - న్యాయమా సామి]] # [[నా నొసటనే పొడిచె - నా యేమిరా]] # [[నా మనోధనము జూరగొన్న వి - న్నాణపు దొంగకు మంగళం]] # [[నా సామి నీకిది - న్యాయమా]] # [[నిలునిలు మటుండుమీ - నాసామి]] # [[నీతోటి మాటలు - నాకేలరా సామి]] # [[నే గననా సామి - నే గననా]] # [[నేను నీదాన నా - మేను నీ దేనురా]] # [[నేనెరుగనా నీజాడ - నాసామి]] # [[పగవారికి నవ్వగ సందే]] # [[పాట బాడెద రార సామి - పరమానందమురా]] # [[పోయి వచ్చెద సామీ - అత్తింటికి]] # [[పోవోయి పోవోయి - పొలతులతో నింత]] # [[భామిని రాగదే]] # [[మగువ నేనెంత]] # [[మాటాడి పొమ్మనవే]] # [[మానవతి]] # [[ముద్దు ముద్దుగ]] # [[మనసిచ్చి నాతో]] # [[మూట లడిగితిన]] # [[ముంజేతి కంకణ]] # [[మనసుదీరెనా]] # [[ముక్కు పచ్చలారని]] # [[రమణి రో సముఖాన]] # [[వగ కాడ]] # [[వద్దు వద్దురా]] # [[వనితరో]] # [[వట్టూ బెట్టెద]] # [[వలచితిరా]] # [[వారి వారి జోలి]] # [[సరి సరి]] ===మంగళ హారతులు=== # [[నవ్వు మొగముతో నన్ను]] # [[నా మనోధనము జూరగొన్న]] ===దరువు=== # [[వచ్చెనడుగో]] (భామాకలాపము) ఈ రచనను ''పద్మభూషణ్ శ్రీమతి స్వప్నసుందరి'' (నాట్యకారిణి, నాట్య గురువు) 19వ శతాబ్దపు మొదట్లో రచింపబడిన వ్రాతప్రతిగా, ఒక శతాబ్దం పాటు ప్రదర్శింపబడిన భామాకలాపముగా గుర్తించారు. ==మూలాలు== [[వర్గం:దాసు శ్రీరాములు రచనలు]] e8tbt436pnhqjzd40to0kzpqgrq5p2p 555983 555982 2026-05-14T19:03:07Z Vjsuseela 1850 555983 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = దాసు |అసలుపేరు = శ్రీరాములు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ద |పుట్టిన_యేడు = 1846 |గిట్టిన_యేడు = 1908 |వివరణ = తెలుగు కవి, పండితుడు, న్యాయవాది |బొమ్మ= దాసు శ్రీరాములు (page 1 crop).jpg |వికీపీడియా_లంకె = దాసు శ్రీరాములు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= Category: Dasu Sriramulu }} ==రచనలు== వీరి రచనలలో పలు సాంప్రదాయ, అభ్యుదయ కావ్యాలు, పద్య రచనలు, శతకాలు, నాటకాలు ఇంకా కృతులు, జావళీలు, పదాలు, స్వరజితులు, మంగళహారతులు వంటి సంగీత రచనలు ఉన్నాయి. ===వికీసోర్సులో రచనలు=== <gallery mode="packed" heights="125px"> దస్త్రం:Chakkatladanda.pdf |thumb|[[చక్కట్ల దండ]] (1894) File:శ్రీసూర్య శతకము.pdf|thumb|[[సూర్యశతకము (తెలుగు)|సూర్యశతకము]] (1902) File: Telugunaduanuand00srirsher.pdf |[[తెలుగునాడు_అను_ఆంధ్రవీధిలో_బ్రాహ్మణ_ప్రశంస|తెలుగునాడు]] (1899) </gallery> ==ఇతర రచనలు== # [[చక్కట్ల దండ]]<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:Chakkatladanda.pdf</ref>(శతకము 1894లో వ్రాసారు; మొదటి ప్రచురణ 1930లో, 2వ 1984 లో) # [[తెలుగునాడు_అను_ఆంధ్రవీధిలో_బ్రాహ్మణ_ప్రశంస|తెలుగునాడు అను ఆంధ్రవీధిలో బ్రాహ్మణ ప్రశంస]]<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:తెలుగునాడు.pdf</ref>(మొదట ముద్రణ 1899లో ప్రచురితమైంది. 1974లో 6వ ముద్రణ). శ్రీరాములు 1892లో తెలుగు ప్రాంతంలోని వివిధ కులాలు, వర్గాల గురించి వివరించడానికి రాయడం ప్రారంభించారు. మొదటి భాగంలో బ్రాహ్మణ శాఖల గురించి వ్రాసి, మిగిలిన భాగాలు పూర్తి చేయలేకపోయారు). # [[బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి మహాకవి దాసు శ్రీరాములు|బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి మహాకవి దాసు శ్రీరాముల]]ు<ref>https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:బహుముఖ_ప్రజ్ఞాశాలి_మహాకవి_దాసు_శ్రీరాములు.pdf</ref> # శ్రీ భృంగరాజమహిమ, శ్రాద్ధ సంశయ విచ్చేది (1906 లో వ్రాయబడింది మరియు 1989 లో ప్రచురించబడింది).<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీభృంగరాజమహిమ.pdf</ref> - 'భృంగరాజ' (ఎక్లిప్టా ప్రోస్ట్రాటా) గుంటగలగర అను ఔషధ మొక్క లక్షణాలను వివరిస్తూ, ఆయుర్వేద ఔషధం తయారీని వివరిస్తూన్న ఈ చిరుపుస్తకాన్ని సంస్కృతం నుంచి అనువదించారు. దీనిని ఆదినాద సిద్ధుడు నవనాద సిద్ధునకు వివరించాడు. ## [[భృంగరాజ మహిమము|శ్రీ భృంగరాజమహిమము]] ## [[శ్రాద్ధసంశయ విఛ్చేది|శ్రాద్ధ సంశయ విచ్చేది]] # [[సూర్యశతకము (తెలుగు)|సూర్యశతకము]] <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీసూర్య_శతకము.pdf</ref>మొదట 1902లో రెండవ ముద్రణ 1979 లో ప్రచురించబడింది. మయూరకవి మొదట సంస్కృతంలో రచించిన 100 శ్లోకాలతో కూడిన ఈ శతకమును శ్రీరాములు తెలుగులోకి అనువదించారు. # [https://te.wikisource.org/wiki/గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము_6/సంచిక_3/దాసు_శ్రీరామపండితులు దాసు శ్రీరామపండితులు] # [[సంగీతరస తరంగిణి]] 1907 (ఈ నాటకాన్ని ఆయన రెండో కుమారుడు దాసు నారాయణరావు అసంపూర్తిగా 3వ అధ్యాయం మధ్య వరకు వ్రాసారు. 1905లో మరణించిన తర్వాత శ్రీరాములు 1907లో పూర్తి చేశారు. దీనిని లైట్ ఆఫ్ ఆసియా నుంచి ఎడ్విన్ ఆర్నాల్డ్ స్వీకరించారు. # పతిత సంపర్గ ప్రాయశ్చిత్తోపన్యాసము (1891) ([[సూచిక:Patitthasamasrli Prayachitta Vishayakopanyasamu.pdf|పాఠ్యీకరణ ప్రాజెక్టు]]) == ఇతర రచనలు == # అనల్ప జల్పిత కల్ప కల్ప వల్లీ (పత్రిక ప్రచురణ 1880) # అచ్చ తెనుగు అభిజ్ఞాన శాకుంతలము<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:అభిజ్నానశాకుంతలము.pdf</ref> # అచ్చతెలుగునీతిమాలిక # అభినవ గద్య ప్రబంధము (రచన 1893 ప్రచురణ 1974) <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:అభినవ_గద్య_ప్రబంధము.PDF</ref>{{small scan link| అభినవ_గద్య_ప్రబంధము.PDF}} # ఆంధ్ర వీధి # ఆంధ్ర వీధీ దర్పణము # అభినయ దర్పణము # ఉత్తర రామ చరిత్రము # కురంగ గౌరీ శంకరము (నాటకము 1981 ప్రచురణ) <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:Kurangagourishankara.pdf</ref> # కృతులు, పదములు, జావళీలు (స్వరరచనతో). <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:కృతులుపదములుజావళీలు.pdf</ref> దేవాలయాల్లో నాట్యం ప్రదర్శిస్తున్న దేవదాసీల కోసం శ్రీరాములు అనేక పాదములు, జావళీలు రాశారు. 1991లో కేవలం జావళి, పదములతో కూడిన ఒక పుస్తకాన్ని శ్రీపాద పినాకపాణి గారు వెలువరించారు. ఆ తర్వాత కీర్తనలు, స్వరజితులు, తిల్లానాలు, పదములు జావళీలు, మంగళహారతులు తో సమగ్ర గ్రంథాన్ని సంగీత, నృత్య రూపకాల్లో పండితులు అందించిన స్వరరచనతో 2007లో ప్రచురించారు. {{small scan link|కృతులుపదములుజావళీలు.pdf}} # కృష్ణార్జున సమరము # జానకీ పరిణయం (నాటకము) # తర్క కౌముది అను న్యాయబోధ # త్రిమతములు # దురాచార పిశాచ భంజని<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:దురాశపిశాచ_భంజని.pdf</ref> దురాచార పిశాచా భంజని (1890); ఆచార నిరుక్తి (1890); మరియు విగ్రహారాధనతారావళి, 27 పద్యాల సంకలనం అను 3 పుస్తకాలు 1991 లో ఒకే పుస్తకంగా ప్రచురించబడ్డాయి. దురాచార పిశాచా భంజని, ఆచార నిరుక్తి అనే గ్రంథాలు ప్రస్తుత సామాజిక దురాచారాలను ఖండిస్తూ రాశారు. విగ్రహారాధన తారావళి విమర్శకులకు ప్రతిస్పందనగా విగ్రహారాధన యొక్క ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. # పతిత సంపర్గ ప్రాయశ్చిత్తోపన్యాసము (1891) {{small scan link|Patitthasamasrli Prayachitta Vishayakopanyasamu.pdf}} # పాశ్చాత్య విద్యాప్రశంస # పునర్వివాహ విచారణ # మనోలక్ష్మీ విలాస నాటకము # మహాకవి దాసు శ్రీరాములు గారి కృతులు ఒక సమీక్ష <ref>https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Dasu_Sreeramulu_gari_Krutulu_Oka_Sameeksha.pdf</ref> # మహాకవి దాసు శ్రీరాములు జయంతి సంచిక<ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:మహాకవిదాసుశ్రీరాములుజయంతిసంచిక.pdf</ref> # మహావీర చరిత్రము # మంజరీ మధుకరీయము # మాలతీ మాధవీయము # మాళవికాగ్ని మిత్రము # ముద్రా రాక్షసము # నమస్కార విధి # నౌకాయానము # రత్నావళి # సాత్రాజితీ విలాసము # స్వరజితులు # [[సంగీతరస తరంగిణి]] 1907 (ఈ నాటకాన్ని ఆయన రెండో కుమారుడు దాసు నారాయణరావు అసంపూర్తిగా 3వ అధ్యాయం మధ్య వరకు వ్రాసారు. 1905లో మరణించిన తర్వాత శ్రీరాములు 1907లో పూర్తి చేశారు. దీనిని లైట్ ఆఫ్ ఆసియా నుంచి ఎడ్విన్ ఆర్నాల్డ్ స్వీకరించారు.<ref>[https://archive.org/details/sangitarasataran022902mbp ఆర్కీవులో సంగీతరస తరంగిణి.]</ref> # లక్షణా విలాసము # వేదాచల మాహాత్మ్యము # వైశ్యధర్మ దీపిక # శ్రీ ఆంధ్ర దేవీభాగవతము <ref>https://te.wikisource.org/wiki/దస్త్రం:శ్రీఆంధ్రదేవీభాగవతము.pdf</ref>- ఈ గ్రంధము సంస్కృతం దేవీ భాగవతమునకు తెలుగు అనువాదం. మొదట 1907 లో ప్రచురించబడినది. రెండవ ముద్రణ 1928లో 3వది 1978లో ప్రచురించబడింది. ముందు సంస్కృతం నుంచి గ్రంధాన్ని అనువదించిన వారు ఇద్దరు పండితులు - ములుగు పాపారాధ్యుడు (18వ శతాబ్దపు కవి), తిరుపతి వేంకట కవులు (1896). 6000 కవితలతో కూడిన ఈ రచన కేవలం అయిదు నెలల్లోనే పూర్తయింది. ఈ దేవీ భాగవతం గ్రంధాన్ని గృహాలలో, దేవాలయాలు, మతపరమైన సమావేశాలలో విస్తృతంగా పఠించబడింది. {{small scan link|శ్రీ దేవీ భాగవతము - దాసు శ్రీరాములు.pdf}} # శ్రీ అభిజ్ఞాన శాకుంతలం (1898) కాళిదాసు రచించిన సంస్కృత నాటకాన్ని శ్రీరాములు తెలుగులోకి అనువదించారు. బి.ఎ(అండర్ గ్రాడ్యుయేట్) విద్యార్థుల అభ్యర్థన మేరకు ఈ సంస్కృత నాటకాన్ని 20 రోజుల్లోనే తెలుగు భాషలోకి అనువదించారు. == సంగీత రచనలు == ===కీర్తనలు=== <ref name=ss>http://www.sangeetasudha.org/othercomposers/dasusreeramulu.html</ref><ref name=ds>శ్రీరాములు,దాసు (2007). సంగీత నృత్యాభినయానుకూల కృతులు, పదములు-జావళీలు.136పు.హైదరాబాద్,మహాకవి దాసు శ్రీరాములు స్మారక సమితి.</ref> # [[ఓ చంద్ర మౌళీ]] # [[కృత కృత్యా]] # [[గణాధిపతి]] # [[జనులార]] # [[జయ జయ విఘ్న]] # [[దేవదేవ రావదేర]] # [[నాదానంద రస]] # [[నీ సరి దైవము]] # [[పరమేశ్వర]] # [[మదారి కులాభంజనం]] # [[మానవతి జ్ణానవతి]] # [[మాయమ్మ మహిషాసుర]] # [[రాధికా మనోహర]] # [[రామ నామ మంత్రం]] # [[రామ నీకు నామీద]] # [[రామా నీ మహిమ]] # [[రావే తల్లి మా యింటికి]] # [[పరమేశ్వర]] # [[పుండరీక]] # [[పురుషోత్తమా]] # [[వామన రూప వందనము]] # [[సంస్మరామి సర్వదా]] ===స్వరజితులు=== # [[కోపమటారా నా పైని]] # [[సామి ఇది గజగామిని రా]] # [[సామి ఏమిరా సరసాన]] # [[సామి రారా సమయమురా]] ===తిల్లానా=== నా మది నెంతో నమ్మితి ===జావళీలు, పదములు=== <ref name=ss/><ref name=ds/> # [[అంత గీర్వాణము - నేనేరరా స్వామి]] # [[అడవి ముష్ణికాయ - అది నీకు ప్రియమాయె]] # [[అప్పటి మాటలకు - దుప్పటిచ్చె గాని]] # [[ఆ నలిన ముఖి - అందమదేమి]] # [[ఇద్దరి పొందేలరా - సామి]] # [[ఇటు రారా]] # [[ఇంత మోహమా సామి]] # [[ఏమని తెల్పుదునే - కోమలి]] # [[ఏమనెనే కోమలీ - తెలుపవే]] # [[కట్టివైతునా పడకింటిలో వాని]] # [[కామాంధకారము - కప్పెనా నీవింత]] # [[కోపమా సామి యేమిర - కోపమా]] # [[చల్లకు వచ్చి ముంత దా - చ నేలనే]] # [[తగు తగులేరా చిన్న - దాన తాళజాలరా]] # [[తత్తర పడనేల - తాళు తాళురా సామి]] # [[తెలియదే తెలియదే - తెలియదే]] # [[దయలేక నీవురాక యున్న - తాళ జాలరా]] # [[నను విడనాడుట - న్యాయమా సామి]] # [[నా నొసటనే పొడిచె - నా యేమిరా]] # [[నా మనోధనము జూరగొన్న వి - న్నాణపు దొంగకు మంగళం]] # [[నా సామి నీకిది - న్యాయమా]] # [[నిలునిలు మటుండుమీ - నాసామి]] # [[నీతోటి మాటలు - నాకేలరా సామి]] # [[నే గననా సామి - నే గననా]] # [[నేను నీదాన నా - మేను నీ దేనురా]] # [[నేనెరుగనా నీజాడ - నాసామి]] # [[పగవారికి నవ్వగ సందే]] # [[పాట బాడెద రార సామి - పరమానందమురా]] # [[పోయి వచ్చెద సామీ - అత్తింటికి]] # [[పోవోయి పోవోయి - పొలతులతో నింత]] # [[భామిని రాగదే]] # [[మగువ నేనెంత]] # [[మాటాడి పొమ్మనవే]] # [[మానవతి]] # [[ముద్దు ముద్దుగ]] # [[మనసిచ్చి నాతో]] # [[మూట లడిగితిన]] # [[ముంజేతి కంకణ]] # [[మనసుదీరెనా]] # [[ముక్కు పచ్చలారని]] # [[రమణి రో సముఖాన]] # [[వగ కాడ]] # [[వద్దు వద్దురా]] # [[వనితరో]] # [[వట్టూ బెట్టెద]] # [[వలచితిరా]] # [[వారి వారి జోలి]] # [[సరి సరి]] ===మంగళ హారతులు=== # [[నవ్వు మొగముతో నన్ను]] # [[నా మనోధనము జూరగొన్న]] ===దరువు=== # [[వచ్చెనడుగో]] (భామాకలాపము) ఈ రచనను ''పద్మభూషణ్ శ్రీమతి స్వప్నసుందరి'' (నాట్యకారిణి, నాట్య గురువు) 19వ శతాబ్దపు మొదట్లో రచింపబడిన వ్రాతప్రతిగా, ఒక శతాబ్దం పాటు ప్రదర్శింపబడిన భామాకలాపముగా గుర్తించారు. ==మూలాలు== [[వర్గం:దాసు శ్రీరాములు రచనలు]] ehc6tbg0wcqpcl25q7bm483o79n520m 104 160700 555981 461909 2026-05-14T14:06:18Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|184|ఆర్యధర్మప్రత్యక్షఫలబోధిని|}}</noinclude><poem> {{left margin|5em}} మ॥ వసుధామండల మండనాయిత భరద్వాజాన్వవా యంబునం దసమాస్త్రారి పరాయ ణోద్భట కులీనాఘోర సూనుండ సూ రిసమాజస్తుత కుంభఘోణనిలయ శ్రీశ్రీనివాసాధ్వరీం ద్రసమంచత్కరుణా సమార్జితకలుండన్ నాగలింగాఖ్యుఁడన్ రస నిత్యోదితధర్మబోధిని సమగ్రస్ఫూర్తిఁ గావించితిన్॥ </poem> {{c|శివము.}} {{rule|2cm}} {{Css image crop |Image = Aryadharma-Pratyaksha-Phalabodhini_(1923,_Telugu).pdf |Page = 190 |bSize = 420 |cWidth = 84 |cHeight = 59 |oTop = 363 |oLeft = 168 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/> {{c|తెనాలి శ్రీవిద్యాగణపతి ముద్రాక్షరశాలయందు, పోలేపెద్ది వెంకటనరసింహ్వముచే ముద్రింపబడియె.}}</noinclude> 1qwq9ec4qun865h0zk484cjss6r8x1c 104 212796 555991 555896 2026-05-15T03:39:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఈతఁడు పద్మతీర్థమున కేఁగి యొకానొకనాఁడు తత్పయో ధౌతనిజాంగుఁడై చనుకతంబున విప్ర<ref>చ. వధాతి</ref>వధాదిపాతక వ్రాతముఁ దొంటిపుట్టువులఁ బ్రాప్తములైన యఘంబులున్ మరు ద్ధూతఘనాఘనావలులతో సరియై సరిపోయె నన్నియున్.</poem>|ref=84}} '''టీక'''. తత్పయోధౌతనిజాంగుఁడై = ఆ తీర్థపునీటిచే కడుగఁబడిన దేహము కలవాఁడై - అందు స్నానము చేసినవాఁడై; విప్ర...వ్రాతము = బ్రాహ్మణహత్య మొదలగు పాతకముల సమూహము; తొంటిపుట్టువులన్ = వెనుకటిజన్మములందు; ప్రాప్తములైన = సంభవించిన; అఘంబులున్ = పాపములును; మరుద్ధూతఘనాఘనావలులతోన్ = గాలిచే అదరఁగొట్టఁబడిన వానకాలపుమేఘములవరుసలతో; సరిపోయెన్ = (పూర్తిగా) నశించెను. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అనునర్థంబులు గల లిపిఁ, గని చని జముఁ బల్కు నతఁడు 'గానఁబడదు నే మును వ్రాసినయది; యన్యము, కనుపట్టెడు <ref>క. నేలిఖితమొ, చ.ట. యల్లిఖితమొ</ref>యల్లిఖతమొకాని వినఁదగున్.</poem>|ref=85}} '''టీక'''. అన్యము = వేఱైనది; యల్లిఖితమొ, కాని = ఎవరు వ్రాసినదో, యేమో! {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఈతఁడు పద్మతీర్థమున కేఁగి యొకానొకనాఁడు తత్పయో ధౌతనిజాంగుఁడై చనుకతంబున విప్రవధాదిపాతక వ్రాతముఁ దొంటిపుట్టువులఁ బ్రాప్తములైన యఘంబులున్ మరు ద్ధూతఘనాఘనావలులతో సరియై సరిపోయె నన్నియున్.</poem>|ref=86}} '''టీక'''. <ref>చూ. పద్యము 84. టీక</ref> {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అని యొప్పు కౌతుకజనకాక్షరశ్రేణి వీక్షించి వచ్చితి విద్వదింద్ర! యిది మీర లెఱిఁగింపు డేనాఁట సకృదవగాహనంబున మహాకలుషరాశి వలనఁ బూరుషుఁ జేరఁదలఁగు పుణ్యపుఁదీర్థ మెన్నండుఁ గన విన నీ<ref>చ. మదుక్తి, ట. మదుప్త</ref>మదుప్త లిపిపంక్తి నేకవారపయో<ref>క. భిమజ్జన, చ. నిమజ్జన</ref>నిమజ్జనమాత్రచే నణఁచిన మహిమ గలుగు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>దివ్యతీర్థంబు వైభవ మవ్యయప్ర, సాదమేదురమానసౌజ్జ్వల్యకల్య వచనరచనల వివరింపవలయు సప్ర, సన్నదైత్యలతాదాత్ర! భానుపుత్ర!'</poem>|ref=87}} '''టీక'''. కౌతుకజనకాక్షరశ్రేణిన్ = వేడుకను కలిగించు యక్షరములవరుసను; విద్వదింద్ర! = గొప్పవిద్వాంసుఁడా! సకృదవగాహనంబునన్ = ఒక్కసారి మునుఁగుటచేత; మహాపాపరాశివలనన్ = మహాపాతకములగుంపునుండి; చేరఁదలఁగు = చేరఁదప్పించు; ఈ, మదుప్తలిపిపంక్తిన్ = ఈ, నాచే వ్రాయఁబడిన యక్షరపంక్తిని - సుశర్మపాపములపట్టికను; ఏకవారపయోనిమజ్జనముచేన్ = ఒక్కసారి స్నానము చేయుటచే; అణఁచిన = నశింపఁజేసిన; మహిమ = గొప్పతనము; అవ్యయ...రచనలన్ — అవ్యయ = తగ్గిపోని; ప్రసాద = అనుగ్రహముచే; మేదుర = అతిశయించిన; మానసౌజ్జ్వల్యకల్య = మనఃప్రకాశత్వపునేర్పుకల; వచనరచనలన్ = మాటలపొందికలతో; అప్రపన్న...దాత్ర! = శరణార్థులు కాని రాక్షసు లనెడి తీగలకు కొడవలియైనవాఁడా! భానుపుత్త్ర! = సూర్యునికుమారుఁడ వగు యమధర్మరాజా! వివరించవలయును. '''అలం'''. రూపకము. {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem>అనిన నప్పద్మమిత్రపుత్రుండు చిత్రగుప్తున కిట్లనియె.</poem>|ref=88}} '''టీక'''. పద్మమిత్రపుత్రుండు = సూర్యపుత్రుఁడు - యముఁడు.<noinclude><references/></noinclude> fg755nky43dyj6tdrrd7ldopt3mr4wn 104 212801 555992 555907 2026-05-15T03:41:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. రావణాబ్ధిన్ = రావణుఁడను సముద్రమున; త్రిలోకహలాహలాకృతిన్ = ముల్లోకములకు హాలాహలవిషమగు రూపుతో; దంష్ట్రికాయుగమునన్ = రెండుకోఱలతో; బెడఁగై = ప్రకాశించి; అతికాయనామము = అతికాయుఁ డను పేరు; త్రేతన్; ప్రభవించెన్ = పుట్టెను; తదుగ్రనిశాటున్ = ఆ భయంకరరాక్షసుని; పట్టి = పట్టుకొని; అనిన్ = యుద్ధమునందు; తలఁ దవ్వెన్ = తలను తఱిగెను - నఱికెను. నిలయ...ధారలన్ = ప్రళయకాలసూర్యుని కిరణములవలె వాఁడియైన బాణముల యంచులచే. [అతికాయుని లక్ష్మణుఁడు చంపినట్లు రామాయణమునఁ గలదు.] '''అలం'''. రూపకము, ఉపమ. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem><ref>క. ఆపిత, చ.ట. వ్యాపృత</ref>వ్యాపృతబద్ధవైరమతి నంతటఁ బోవక వాఁడు వెండియున్ ద్వాపరవేళ నిద్ధరఁ ద్రిదంష్ట్రుడునా నుదయించి యాదిల క్ష్మీపతిఁ బౌండరీకవిభుఁ జేరి కనుంగొని పల్కు మిక్కిలిన్ గోపము పర్వుటన్ గొలిమిగూఁడులయీడున; గన్ను లుబ్బఁగన్.</poem>|ref=106}} '''టీక'''. అంతటన్, పోవక = దానితో విడువక; వాఁడు = ఆ రాక్షసుడు; వ్యాపృతబద్ధవైరమతిన్ = వ్యాపింపఁబడిన బద్ధవైరము (పూర్వవిరోధము) గల బుద్ధితో; ఇద్ధరన్ = ఈభూమిపైని; కోపము, పర్వుటన్ = కోపము వ్యాపించుటచేత; కొలిమిగూడులయీడునన్ = కమ్మరీని నిప్పుగుంటయొక్క గూడులవలె; ఉబ్బఁగన్ = పెద్దవి కాగా - బూరటింపఁగా. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఎక్కడి కేఁగుదెంచితి వహీనవిహార! చికిత్స నీకు నేఁ జక్క నొనర్చెదన్; బెలుచఁ జంపితి దొంగిలి మున్ మదీయులన్ రక్కసులన్ నినుం బొదివి ప్రాణముఁ గొందుఁ గడంగి సాదవై <ref>చ. త్రుక్కిరి</ref>త్రుక్కిడియున్నఁ బోవిడువఁ; దొల్లిటి<ref>చ.ట. త్రుళ్లుట</ref>త్రు ళ్లిఁకఁ జైల్ల దిచ్చటన్.</poem>|ref=107}} '''టీక'''. ఏఁగుదెంచితివి? = వచ్చితివి? అహీనవిహార! = ఎక్కువగా తిరుగువాఁడా!; శేషశాయీ!; చికిత్స = రోగము కుదుర్చుట - పని పట్టించుట; పెలుచన్ = క్రూరముగా; పొదివి = ఆక్రమించి; సాదవై = సాధువవయి - మంచివాఁడవై; త్రుక్కిడి = గర్వము నశించి; తొల్లిటిత్రుళ్లు = వెనుకటి మిడిసిపాటు. {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>అని సింహంబున కల్గు నక్క క్రియ నిట్లాక్షేపముల్ పల్కి య ద్దనుజుం డంతకదండభీషణగదాదండంబునన్ వ్రేయ వం చనఁ దూలించెఁ దదుగ్రసాధనముఁ గంసధ్వంసి తద్ఘోరతా డనవేగంబున భగ్నమయ్యెఁ <ref>క. కటి</ref>గటివేల్లత్ క్షుల్లకాశిక్యమున్.</poem>|ref=108}} '''టీక'''. అద్దనుజుండు = ఆ రాక్షసుఁడు; అంతక...దండంబునన్ = యమదండమువలె భయంకరమైన గదతో; వ్రేయన్ = కొట్టఁగా; వంచనన్ = తప్పుకొనుటచే; కంపధ్వంసి = శ్రీకృష్ణుఁడు; తదుగ్రసాధనమున్ = ఆ భయంకరమైన ఆయుధమును; తద్...గంబునన్ = దాని ఘోరమైన కొట్టుటయందలి వేగమువలన; కటి...శిక్యమున్ = మొలనుండి వ్రేలాడుచున్న జాలెసంచి; భగ్నము, అయ్యెన్ = శిథిలమయ్యెను. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>అత్తార్క్ష్యధ్వజుఁ డప్పు డాగ్రహ<ref>క. సహ, చ.ట. రస</ref>రసవ్యగ్రాత్ముఁడై దానవున్ మొత్తెన్ మెత్తనివీఁక దక్షిణకరాంభోజంబునన్; దాన న మ్మత్తుండున్ గడతేఱె నెత్తురులు గ్రమ్మన్ ముక్కునన్ వాతఁ బెన్ మొత్తంబుల్ కొని; ప్రస్తుతించి రమరుల్ మోదించి దామోదరున్.</poem>|ref=109}}<noinclude><references/></noinclude> 0jcow3xe0kpvy7z8dqoa83v2v50d2jq 104 212810 555972 555048 2026-05-14T12:02:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. అస్మన్నందన = నాపుత్రిక - భైమీనది; అత్తీర్థవిభువు = ఆ గొప్పతీర్థము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అది మొదలు<ref>క. గను. చ.ట. గా</ref>గా సరస్వతి, తుదగాఁ గల తీర్థములకు దొరయై నడుమన్ బొదలు ఋషివృషభసేవిత, పదుఁడగు హరి మెచ్చు తీర్థపతి మౌనిపతీ!</poem>|ref=145}} '''టీక'''. దొరయై = ప్రభువై; ఋషి...పదుఁడు = గొప్పమునులచే సేవింపబడుపాదములు కలవాఁడు - విష్ణువు; మెచ్చు = కొనియాడునట్టి; తీర్థపతి = గొప్పతీర్థము - భైమీనది; నడుమన్; పొదలున్ = ప్రకాశించును. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>సాక్షాత్కరించి పద్మద, ళాక్షుఁడు వేంచేసియునికి నత్తీర్థకులా ధ్యక్షము మసారతరళా, లక్షితముక్తావళీలలంతిం <ref>చ.ట. బొలుచున్</ref>బోలున్.</poem>|ref=146}} '''టీక'''. వేంచేసి యునికిన్ = వేంచేసి యుండుటచేత; మసార...లలంతిన్ = నాయకమణి యగు ఇంద్రనీలముతోఁ గూడిన ముత్యాలహారమును; పోలున్ ['మసారతరళాలక్షిత = పచ్చలపతకముచే గుఱుతిడఁబడిన' అని పూర్వటీక.] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>వెన్నుఁడు ప్రత్యక్షంబై, యున్నయెడకు దక్షిణాశ నొకపులినతలం బున్నది; మిన్నది కడగను, నున్నతిఁ గన్నది శుభంబు లొసఁగం బొసఁగన్.</poem>|ref=147}} '''టీక'''. వెన్నుఁడు = విష్ణువు; పులినతలంబు = ఇసుకతిన్నె; కడగనునున్నతిన్ = మిక్కిలి గొప్ప ఎత్తును; పొసఁగన్ = అనుకూలించఁగా. {{Telugu poem|type=ఆ.|lines=<poem>ముందు నందగోపుమందయందుఁ జరించు, రూపధన్యయోర్తు గోపకన్య విష్ణు<ref>క. భుక్త, చ.ట. భక్త</ref>భక్త ముక్త కృష్ణుఁ డచ్చట నున్కి, యెఱిఁగి <ref>చ.ట. యరుగుదెంచి, క. యరుగుదెంచె</ref>యేఁగుదెంచి <ref>క. నెఱుక, చ.ట. యెఱుక</ref>యెఱుకమించి.</poem>|ref=148}} '''టీక'''. మందయందున్ = గొల్లపల్లెలో; రూపధన్య = అందకత్తె; గోపకన్య = గొల్లపడుచు; విష్ణుభక్త = విష్ణుభక్తురాలు; ముక్త = జీవన్ముక్తురాలు; ['భుక్తముక్త = అనుభవింపఁబడి విడువఁబడినది' అని పూర్వటీక. ఇందలి ‘భుక్త" అను పాఠమును, దాని యర్థమును అననుగతములు.] ఎఱుకన్, మించి = జ్ఞానముచే గొప్పదయి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>విప్ర<ref>క. వరూ, చ. కులో, ట.మహిత</ref>కులోచితశుచివే, షప్రథితశరీర యయ్యెఁ జక్రస్తని సా భిప్రాయస్థితవికసిత, దీప్రనిజకపోల యగుచు దేవునిమ్రోలన్.</poem>|ref=149}} '''టీక'''. విప్ర...శరీర = బ్రాహ్మణకులమునకుఁ దగిన పరిశుద్ధాలంకారముచే చక్కనిశరీరము కలది - చూచుటకు చక్కని బ్రాహ్మణవనితవలె నున్నది; చక్రస్తని = గుండ్రనిచన్నులు కలది; సాభిప్రాయ...కపోల = అనురాగముతో గూడి, మెఱుఁగెక్కి ప్రకాశించు చెక్కిళులు కలది. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>జలధరశ్యామకుంతలకలాపమునకుఁ బాటింపమియె నవప్రసవకలన దళితనీలోత్పలదళచంచదక్షుల కామీలనంబె కాలాంజనంబు కుంభికుంభస్థూలకుచమండ<ref>చ. లిక</ref>లికి జ్ఞానముద్రాకరమె <ref>క. ముత్య, చ. ముత్తె</ref>ముత్తెములసరంబు గగనసోదరవలగ్నప్రదేశమున <ref>చ. కొడ్డాణ</ref>కోడ్యాణబంధంబె యొడ్డాణ మిడుట</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>గాఁగఁ దప మాచరించు నక్కలువకంటి, యంగలతిక నిరాకల్ప యయ్యు <ref>క. నమరె, చ. నలరె</ref>నలరె శారదారంభవిమలాభ్రసరణికరణిఁ బ్రకృతిమధురంబులకు వేషరచన లేల?</poem>|ref=150}}<noinclude><references/></noinclude> d8si2l4ke0fd81k4mt12qhvtytjseib 104 212811 555987 555049 2026-05-14T23:59:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. జలధర...కలాపమునకున్ = నీలమేఘమువలె నల్లనైన శిరోజసమూహమునకు; పాటింపమియె = ఆదరించకుండుటయే - బంధించుకొనకుండుటయే - విరియఁబోసికొనుటయే; నవప్రసవకలన = క్రొత్తపువ్వులను ముడిచికొనుట [ఆమె కొప్పు పెట్టుకొని పూవులకు ముడిచికొనిన ఎంత అందముగ నుండునో, కొప్పు ముడిచికొనక, తల విరియఁబోసికొనినను అట్లే అందముగ నుండురు. ఇట్లే ప్రతిపాదమునకు గమనించునది.] దళిత...దక్షులకున్ = వికసించిన నల్లకలువఱేకులవలె ఒప్పిదమైన కన్నులకు; ఆమీలకంటె = కొంచెము మూసికొనియుండుటయే; కాలాంజనంబు = కాటుక; [కాటుక లేకున్నను, కన్నులు కాటుక పెట్టుకొన్న ట్లందముగ నున్నవనుట.] కుంభికుంభస్థూలకుచమండలికిన్ = ఏనుఁగు కుంభములవలె పెద్దవైన స్తనములను; జ్ఞానముద్రాకరమె = జ్ఞానముద్రతోఁ గూడిన హస్తమే. ముత్తెములసరంబు = ముత్యాలహారము. [కుడిచేతి బొటనివ్రేలియొక్కయు, చూపుడువ్రేలియొక్కయు కొనలను చేర్చి ఱొమ్ముపై నుంచుకొనుచు, ఎడమచేతిని ఎడమమోకాలిచిప్పపయి ఉంచుట తపోవిషయమున జ్ఞానముద్ర] గగన...ప్రదేశమునకున్ = ఆకాశముతో సమానమైన - శూన్యమైన - నడుమునకు; ఓడ్యాణబంధంబె = ఓడ్యాణమను ఆసనకమే; అక్కలువకంటియంగలతిక = కలువకన్నులు గల యావనికయొక్క తీగవంటి దేహము; నిరాకల్ప, యయ్యున్ = అలంకారములు లేనిదైనను; శారదా...కరణిన్ = శరత్కాలపుటాకాశమువలె; అలరెన్ = ప్రకాశించెను; ప్రకృతిమధురంబులకున్ = స్వభావముచే మనోహరమైనవానికి. తపస్సు చేయునపుడు జుట్టు విరియఁబోసికొనుట, కన్నులు కొంచెము మూయుట, ముద్రాసనముల రచించుట, మౌంజి (మొలనూలు) ధరింపకుండుటయు సహజము. '''అలం'''. ఉపమ, విభావన, అర్థాంతరన్యాసము. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>లోకేశ<ref>చ. స్థితి</ref>స్థితలోకవాసకృతి సాలోక్యంబు నర్చింప, ల క్ష్మీకాంతాంఘ్రియుగంబుఁ జేరుతమి సామీప్యంబు, స<ref>క. ద్భక్తి, చ.ట. ద్భక్త</ref>ద్భక్తర క్షాకారిం దనరూపుగా <ref>చ. నునుపుటన్, ట. నునుచుటన్</ref>నిలుపుటన్ సారూప్యమున్, బుద్ధి నా కౌకశ్శేఖరుఁగూర్చి యున్కి సతి సాయుజ్యంబు నొందుం దుదిన్.</poem>|ref=151}} '''టీక'''. మోక్షము నాలుగు విధములు (1) సాలోక్యము (భగవంతుఁ డుండు లోకమున నివసించుట) (2) సామీప్యము (పరమాత్మదగ్గర నుండుట) (3) సారూప్యము (భగవంతునితోఁ సమానమగురూపమును పొందుట) (4) సాయుజ్యము (దేవునితో కలసి మెలసియుండుట). పయి చతుర్విధమోక్షములను ఆ గొల్లపడుచు పొందినట్లు ఇందు వర్ణితము. లోకేశ...కృతిన్ = లోకములకు ప్రభువగు విష్ణుఁడు నివసించు భూలోకమున నివసించుటచే; అర్చింపన్ = పూజించుటకయి; లక్ష్మీ...యుగంబున్, చేరు, తమిన్ = విష్ణుని పాదపద్మములను పొందు ఆసక్తిచే; సద్భక్తరక్షాకారిన్ = ఉత్తములగు భక్తులను రక్షించువానిని - దేవుని; బుద్ధిన్ = జ్ఞానమున; నాకౌకశ్శేఖరుఁ గూర్చి = దేవతాశ్రేష్ఠుఁడగు విష్ణువును గూర్చి; ఉన్కిన్ = ఉండుటచే; సతి = గోపకన్యక. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>స్నానానుక్రమవాసితాచలఝరీసాంద్రాంబువుల్ ధ్యానసం ధానాధీనవపుర్విలోకననితాంతప్రీతిసారంగసం తానంబుల్ మృదుపాదపల్లవతలోద్యత్కాంతి లాక్షారస శ్రీనద్ధాచలతుంగశృంగములు మించెం దత్తపస్సంగముల్.</poem>|ref=152}} '''టీక'''. స్నానా...బువుల్ = స్నానానుష్ఠానమున ప్రసిద్ధిపొందిన సెలయేళ్లనీటిప్రవాహములు కలవి; ధ్యాన...సంతానంబుల్ — ధ్యానసంధానాధీనధ్యానము చేయుటలో ఆసక్తమైన; వపుర్విలోకన = (గోపిక యొక్క) దేహమును చూచుటచే; నితాంతప్రీత = మిక్కిలి సంతోషించిన;<noinclude><references/></noinclude> ozcg5hnfmufvc7ug035x0oleuh908qk 555988 555987 2026-05-14T23:59:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. జలధర...కలాపమునకున్ = నీలమేఘమువలె నల్లనైన శిరోజసమూహమునకు; పాటింపమియె = ఆదరించకుండుటయే - బంధించుకొనకుండుటయే - విరియఁబోసికొనుటయే; నవప్రసవకలన = క్రొత్తపువ్వులను ముడిచికొనుట [ఆమె కొప్పు పెట్టుకొని పూవులకు ముడిచికొనిన ఎంత అందముగ నుండునో, కొప్పు ముడిచికొనక, తల విరియఁబోసికొనినను అట్లే అందముగ నుండురు. ఇట్లే ప్రతిపాదమునకు గమనించునది.] దళిత...దక్షులకున్ = వికసించిన నల్లకలువఱేకులవలె ఒప్పిదమైన కన్నులకు; ఆమీలకంటె = కొంచెము మూసికొనియుండుటయే; కాలాంజనంబు = కాటుక; [కాటుక లేకున్నను, కన్నులు కాటుక పెట్టుకొన్న ట్లందముగ నున్నవనుట.] కుంభికుంభస్థూలకుచమండలికిన్ = ఏనుఁగు కుంభములవలె పెద్దవైన స్తనములను; జ్ఞానముద్రాకరమె = జ్ఞానముద్రతోఁ గూడిన హస్తమే. ముత్తెములసరంబు = ముత్యాలహారము. [కుడిచేతి బొటనివ్రేలియొక్కయు, చూపుడువ్రేలియొక్కయు కొనలను చేర్చి ఱొమ్ముపై నుంచుకొనుచు, ఎడమచేతిని ఎడమమోకాలిచిప్పపయి ఉంచుట తపోవిషయమున జ్ఞానముద్ర] గగన...ప్రదేశమునకున్ = ఆకాశముతో సమానమైన - శూన్యమైన - నడుమునకు; ఓడ్యాణబంధంబె = ఓడ్యాణమను ఆసనకమే; అక్కలువకంటియంగలతిక = కలువకన్నులు గల యావనికయొక్క తీగవంటి దేహము; నిరాకల్ప, యయ్యున్ = అలంకారములు లేనిదైనను; శారదా...కరణిన్ = శరత్కాలపుటాకాశమువలె; అలరెన్ = ప్రకాశించెను; ప్రకృతిమధురంబులకున్ = స్వభావముచే మనోహరమైనవానికి. తపస్సు చేయునపుడు జుట్టు విరియఁబోసికొనుట, కన్నులు కొంచెము మూయుట, ముద్రాసనముల రచించుట, మౌంజి (మొలనూలు) ధరింపకుండుటయు సహజము. '''అలం'''. ఉపమ, విభావన, అర్థాంతరన్యాసము. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>లోకేశ<ref>చ. స్థితి</ref>స్థితలోకవాసకృతి సాలోక్యంబు నర్చింప, ల క్ష్మీకాంతాంఘ్రియుగంబుఁ జేరుతమి సామీప్యంబు, స<ref>క. ద్భక్తి, చ.ట. ద్భక్త</ref>ద్భక్తర క్షాకారిం దనరూపుగా <ref>చ. నునుపుటన్, ట. నునుచుటన్</ref>నిలుపుటన్ సారూప్యమున్, బుద్ధి నా కౌకశ్శేఖరుఁగూర్చి యున్కి సతి సాయుజ్యంబు నొందుం దుదిన్.</poem>|ref=151}} '''టీక'''. మోక్షము నాలుగు విధములు (1) సాలోక్యము (భగవంతుఁ డుండు లోకమున నివసించుట) (2) సామీప్యము (పరమాత్మదగ్గర నుండుట) (3) సారూప్యము (భగవంతునితోఁ సమానమగురూపమును పొందుట) (4) సాయుజ్యము (దేవునితో కలసి మెలసియుండుట). పయి చతుర్విధమోక్షములను ఆ గొల్లపడుచు పొందినట్లు ఇందు వర్ణితము. లోకేశ...కృతిన్ = లోకములకు ప్రభువగు విష్ణుఁడు నివసించు భూలోకమున నివసించుటచే; అర్చింపన్ = పూజించుటకయి; లక్ష్మీ...యుగంబున్, చేరు, తమిన్ = విష్ణుని పాదపద్మములను పొందు ఆసక్తిచే; సద్భక్తరక్షాకారిన్ = ఉత్తములగు భక్తులను రక్షించువానిని - దేవుని; బుద్ధిన్ = జ్ఞానమున; నాకౌకశ్శేఖరుఁ గూర్చి = దేవతాశ్రేష్ఠుఁడగు విష్ణువును గూర్చి; ఉన్కిన్ = ఉండుటచే; సతి = గోపకన్యక. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>స్నానానుక్రమవాసితాచలఝరీసాంద్రాంబువుల్ ధ్యానసం ధానాధీనవపుర్విలోకననితాంతప్రీతిసారంగసం తానంబుల్ మృదుపాదపల్లవతలోద్యత్కాంతి లాక్షారస శ్రీనద్ధాచలతుంగశృంగములు మించెం దత్తపస్సంగముల్.</poem>|ref=152}} '''టీక'''. స్నానా...బువుల్ = స్నానానుష్ఠానమున ప్రసిద్ధిపొందిన సెలయేళ్లనీటిప్రవాహములు కలవి; ధ్యాన...సంతానంబుల్ — ధ్యానసంధానాధీనధ్యానము చేయుటలో ఆసక్తమైన; వపుర్విలోకన = (గోపికయొక్క) దేహమును చూచుటచే; నితాంతప్రీత = మిక్కిలి సంతోషించిన;<noinclude><references/></noinclude> 87lat3p0w6co27sahk8zd2mfyx9rblt 104 212812 555989 555050 2026-05-15T03:01:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555989 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సారంగసంతానంబుల్ = జింకగుంపులు ['సారంగ = తుమ్మెదలయొక్క' అని పూర్వటీక] కలవి; మృదు...శృంగములు — మృదు = మెత్తని; పాదపల్లవదళ = చిగుళ్లవంటి గోపికపాదములనుండి, ఉద్యత్ = బయలువెడలిన; కాంతి = ప్రకాశమను; లాక్షారసశ్రీ = లత్తుకద్రవపుసంపదచే; నద్ధ = కట్టఁబడిన; తుంగశృంగములు = ఎత్తయిన కొండకొనలు కలవి; అగు - తత్తపస్సంగముల్ = ఆగోపిక తపోవ్యాపనములు; మించెన్ = అతిశయించెను. '''అలం'''. ఉదాత్తము. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఆ భగవంతుఁ డంతఁ గరుణార్ధ్రమతిన్ సతిమ్రోల నిల్చె <ref>చ. నభ్రా</ref>న భ్రాభ మదభ్ర మభ్రమ మనంతము శాంతము కాంతి<ref>క. వంత, చ. మంత</ref>మంత మ క్షోభ మలోభ మప్రతిమ<ref>చ. శోభమ</ref>శోభనశోభియు నైన మేను నా నాభరణంబులం గుసుమితామరభూజమునోజ రాజిలన్.</poem>|ref=153}} '''టీక'''. కరుణార్ద్రమతిన్ = దయారసముతోఁ గూడిన మనస్సుతో; అభ్రాభము = మేఘకాంతి వంటి కాంతి కలది - శ్యామవర్ణము కలది; అదభ్రము = అల్పము కానిది - గొప్పది; అభ్రమము = భ్రాంతిలేనిది. ['అబ్భ్రమము = నీటిసుడి గలది' అని పూర్వటీక.] అనంతము = అంతము లేనిది; కాంతిమంతము = తేజస్సు కలది; అక్షోభము = కలఁత లేనిది; అలోభము = లోభము లేనిది; అప్రతిమశోభనశోభియున్ = సాటిలేని చక్కఁదనముచే; ప్రకాశించునదియును; మేను = శరీరము; నానాభరణంబున్ = పెక్కు అలంకారములచేత; కుసుమితామరభూజమనోజన్ = పుష్పించిన పారిజాతవృక్షమువలె; రాజిలన్ = ప్రకాశింపఁగా; '''అలం'''. పరికరము, ఉపమ. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఆ శరదిందుబింబసదృశానన సూనశరాసకోటిసం కాశు రమేశు రాగరసకశ్మలగాత్రయు <ref>చ. త్రస్త</ref>స్రస్తనేత్రయున్ బేశలబంధకైశికయు భీతి ముదశ్రునిపాతముఖ్యచే ష్టాశబలత్వసక్తతనుశంపయునై కనుమ్రంపుదాల్చుచున్.</poem>|ref=154}} '''టీక'''. ఆ శరదిందుబింబసదృశానన శరత్కాలపు చంద్రనిలముతో సమానమగు ముఖము కల ఆ గోపిక; సూనశరాసకోటిసంకాశున్ = కోటిమన్మథులతో సమానమైనవానిని; రమేశున్ = లక్ష్మీవల్లభుని; రాగరసకశ్మలగాత్రయున్ = అనురాగరసముచే మలినమైన దేహము కలదియు - ఎక్కువ ప్రేమ కలదియు; స్రస్తనేత్రయున్ = జాఱిన వస్త్రము కలదియు; పేశలబంధకైశికయున్ = మృదులమగు - వదులైన కొప్పు కలదియును; ['పేశల = అందమైన; కైశిక = కీలుగంటు కలది' అని పూర్వటీక.] భీతి...శంపయునై - భీతి = భయము; ముదశ్రుసంపాత = ఆనందాశ్రువులను రాల్చుట; ముఖ్య = మొదలైన; చేష్టా = చేష్టలయొక్క; శబలత్వ = కలయికచే ['శబలత్వ = చిత్రవర్ణములతోడ' అని పూర్వటీక. ఇది అసంగతము.] సక్త = కూడిన; తనుశంపయునై = మెఱుపువంటి దేహము కలదియు నయి; కనుమ్రంపు, దాల్పఁగన్ = చూపుల మాంద్యమును, పొందఁగా = పరవశము కాఁగా; '''అలం'''. పరికరము, ఉపమ. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>పృథులవిజ్ఞానసంపూర్ణభృగుశుకాది, భావనాదీర్ఘికలయందుఁ బరిణమించు జలజదళనేత్రుపాదాంబుజములు గేల, భీతమృగపోతలోచన బిగియఁబట్టె.</poem>|ref=155}} '''టీక'''. పృథుల...దీర్ఘికలయందున్ = గొప్పవిజ్ఞాన మను నీటితో నిండిన భృగువు, శుకుఁడు మొదలగువారి మనస్సులనెడి వడబావులందు; పరిణమించు = పరిపక్వము పొందునట్టి - వికపించునట్టి; ['పరిణమించు = సంతోషించు - వికసించు' అని పూర్వటీక.] జలజ...జములు...విష్ణునిపాదపద్మములను; భీత...లోచన = భయపడిన జింకపిల్లయొక్క చూపులవంటి చూపులు కల గోపవనిత; కేలన్ = చేతితో; బిగియఁబట్టెన్ = గట్టిగా పట్టుకొనెను. '''అలం'''. రూపకము.<noinclude><references/></noinclude> 9fmlnxyi0mzf97vfdz1ce6ut5068u1f 555990 555989 2026-05-15T03:32:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సారంగసంతానంబుల్ = జింకగుంపులు ['సారంగ = తుమ్మెదలయొక్క' అని పూర్వటీక] కలవి; మృదు...శృంగములు — మృదు = మెత్తని; పాదపల్లవదళ = చిగుళ్లవంటి గోపికపాదములనుండి, ఉద్యత్ = బయలువెడలిన; కాంతి = ప్రకాశమను; లాక్షారసశ్రీ = లత్తుకద్రవపుసంపదచే; నద్ధ = కట్టఁబడిన; తుంగశృంగములు = ఎత్తయిన కొండకొనలు కలవి; అగు - తత్తపస్సంగముల్ = ఆగోపిక తపోవ్యాపనములు; మించెన్ = అతిశయించెను. '''అలం'''. ఉదాత్తము. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఆ భగవంతుఁ డంతఁ గరుణార్ధ్రమతిన్ సతిమ్రోల నిల్చె <ref>చ. నభ్రా</ref>న భ్రాభ మదభ్ర మభ్రమ మనంతము శాంతము కాంతి<ref>క. వంత, చ. మంత</ref>మంత మ క్షోభ మలోభ మప్రతిమ<ref>చ. శోభమ</ref>శోభనశోభియు నైన మేను నా నాభరణంబులం గుసుమితామరభూజమునోజ రాజిలన్.</poem>|ref=153}} '''టీక'''. కరుణార్ద్రమతిన్ = దయారసముతోఁ గూడిన మనస్సుతో; అభ్రాభము = మేఘకాంతి వంటి కాంతి కలది - శ్యామవర్ణము కలది; అదభ్రము = అల్పము కానిది - గొప్పది; అభ్రమము = భ్రాంతిలేనిది. ['అబ్భ్రమము = నీటిసుడి గలది' అని పూర్వటీక.] అనంతము = అంతము లేనిది; కాంతిమంతము = తేజస్సు కలది; అక్షోభము = కలఁత లేనిది; అలోభము = లోభము లేనిది; అప్రతిమశోభనశోభియున్ = సాటిలేని చక్కఁదనముచే; ప్రకాశించునదియును; మేను = శరీరము; నానాభరణంబున్ = పెక్కు అలంకారములచేత; కుసుమితామరభూజమనోజన్ = పుష్పించిన పారిజాతవృక్షమువలె; రాజిలన్ = ప్రకాశింపఁగా; '''అలం'''. పరికరము, ఉపమ. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఆ శరదిందుబింబసదృశానన సూనశరాసకోటిసం కాశు రమేశు రాగరసకశ్మలగాత్రయు <ref>చ. త్రస్త</ref>స్రస్తనేత్రయున్ బేశలబంధకైశికయు భీతి ముదశ్రునిపాతముఖ్యచే ష్టాశబలత్వసక్తతనుశంపయునై కనుమ్రంపుదాల్చుచున్.</poem>|ref=154}} '''టీక'''. ఆ శరదిందుబింబసదృశానన శరత్కాలపు చంద్రనిలముతో సమానమగు ముఖము కల ఆ గోపిక; సూనశరాసకోటిసంకాశున్ = కోటిమన్మథులతో సమానమైనవానిని; రమేశున్ = లక్ష్మీవల్లభుని; రాగరసకశ్మలగాత్రయున్ = అనురాగరసముచే మలినమైన దేహము కలదియు - ఎక్కువ ప్రేమ కలదియు; స్రస్తనేత్రయున్ = జాఱిన వస్త్రము కలదియు; పేశలబంధకైశికయున్ = మృదులమగు - వదులైన కొప్పు కలదియును; ['పేశల = అందమైన; కైశిక = కీలుగంటు కలది' అని పూర్వటీక.] భీతి...శంపయునై - భీతి = భయము; ముదశ్రుసంపాత = ఆనందాశ్రువులను రాల్చుట; ముఖ్య = మొదలైన; చేష్టా = చేష్టలయొక్క; శబలత్వ = కలయికచే ['శబలత్వ = చిత్రవర్ణములతోడ' అని పూర్వటీక. ఇది అసంగతము.] సక్త = కూడిన; తనుశంపయునై = మెఱుపువంటి దేహము కలదియు నయి; కనుమ్రంపు, దాల్పఁగన్ = చూపుల మాంద్యమును, పొందఁగా = పరవశము కాఁగా; '''అలం'''. పరికరము, ఉపమ. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>పృథులవిజ్ఞానసంపూర్ణభృగుశుకాది, భావనాదీర్ఘికలయందుఁ బరిణమించు జలజదళనేత్రుపాదాంబుజములు గేల, భీతమృగపోతలోచన బిగియఁబట్టె.</poem>|ref=155}} '''టీక'''. పృథుల...దీర్ఘికలయందున్ = గొప్పవిజ్ఞాన మను నీటితో నిండిన భృగువు, శుకుఁడు మొదలగువారి మనస్సులనెడి వడబావులందు; పరిణమించు = పరిపక్వము పొందునట్టి - వికసించునట్టి; ['పరిణమించు = సంతోషించు - వికసించు' అని పూర్వటీక.] జలజ...జములు = విష్ణునిపాదపద్మములను; భీత...లోచన = భయపడిన జింకపిల్లయొక్క చూపులవంటి చూపులు కల గోపవనిత; కేలన్ = చేతితో; బిగియఁబట్టెన్ = గట్టిగా పట్టుకొనెను. '''అలం'''. రూపకము.<noinclude><references/></noinclude> fqd2x9f7q0v4wpqvvsy8gwl8wxpt3d9 104 212813 555993 555051 2026-05-15T06:13:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555993 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కరకలితనిజపదాబ్జయు, విరళతరత్రపయునైన విధుబింబముఖిన్ వర<ref>చ. సంఛారిత, క. సంఛాదిత</ref>సంభావితఁ జేసెన్, గరుణాగుణహారి శౌరి కన్నుల నగుచున్.</poem>|ref=156}} '''టీక'''. కర...పదాబ్జయున్ = చేతితో పట్టుకొనఁబడిన తన (విష్ణుని) పాదపద్మములు కలదియును; విరళతరత్రత్రపయున్ = మిక్కిలి దూరమైన - పోయిన సిగ్గు గలదియు; విధుబింబముఖిన్ = చంద్రునివంటి ముఖము కల వనితను; కరుణాగుణహారి = దయాగుణముచే మనోహరుఁడైనవాఁడు; శౌరి = విష్ణువు; వరసంభావితన్ = వరముచే గౌరవింపఁబడినదానిని - వరములు పొందినదానిని; చేసెన్. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>తనుఁ జూచి శిథిలబంధశిరోజ యగుట నయ్యతితకు ముక్తకేశాహ్వయంబు దయ చేసి తత్ప్రార్థితము లైన వరముల నొసఁగి యప్పసిగాఁపుటసదబుద్ధి చిఱుగుబ్బ లాని తత్క్షేత్రరాజమునకు నీశానుదిక్కున నిరవుపఱిచె వెన్నుఁడు తనునది వ్రేపల్లెలో రాక తర్కించుదౌష్ట్యంబుఁ దలఁచి నగుచు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>దానికరములచేఁ బీడితంబులైన, పాండురంగేశుశ్రీపాదపల్లవముల నంగుళీమధ్యతనురేఖ లంటియుండు, గంగఁ బ్రవహించు నీటిడొంకలునుబోలె.</poem>|ref=157}} '''టీక'''. శిథిలబంధశిరోజ = వీడినముడిగల జుట్టుతో కూడినది; ముక్తకేశాహ్వయంబు = ముక్తకేశ యనుపేరు; దయచేసి = ఇచ్చి; తత్ప్రార్థితములు = ఆమెచే అడుగఁబడినది; ఒసగి = ఇచ్చి; అప్పసి...గుబ్బలు = ఆ తక్కువబుద్ధి కలదగు గొల్లపడుచుయొక్క (మూఢురాలైన యామెయొక్క;) [పసిగాఁపుటసరబుద్ధి = ధూర్తురాలైన గొల్లపడుచుయొక్క' అని పూర్వటీక] చిఱుగుబ్బలు = చిన్నిచన్నులను; ఆని = పట్టుకొని; వెన్నుండు = విష్ణువు; తనున్ = విష్ణువును; అది = ఆ గొల్లపడుచు; వ్రేపల్లెలో రాక = గొల్లపల్లెలో వచ్చుటను - గొల్లపల్లెలో నుండుటను; తక్కించు దౌష్ట్యంబున్ = ఊహించు మొరటుతనమును - కోరిన పట్టుదలను; తలఁచి = ఊహించి; నగుడున్ = నవ్వుచు; ఈశానుదిక్కునన్ = ఈశాన్యపుదిశను; ఇఱవు పఱిచెన్ = ఉండునట్లు చేసెను; పాండురంగేశు...పల్లవములన్ = శ్రీకృష్ణునిపాదపద్మములపైని; గంగన్ = గంగానదిపైని; నీటిడొంకలునుబోలెన్ = నీటియలలవలె; అంగుళీ...రేఖలు = వ్రేళ్లమధ్యభాగములందలి గుఱతులు; అంటియుండున్. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఆ ముక్తకేశదర్శన, మో మునికులసార్వభౌమ! యొసఁగు ననేక శ్రీమూర్తిదానఫల మా, భామిని శ్రీమూర్తి గాఁగఁ <ref>చ. బాలింప</ref>బాటింపఁదగున్.</poem>|ref=158}} '''టీక'''. ఆముక్తకేశదర్శనము = ఆముక్తకేశను చూచుట; అనేక...ఫలము = పెక్కులక్ష్మీనారాయణవిగ్రహముల దానఫలమును; ఆభామిని = ఆయువతి; శ్రీమూర్తి గాఁగన్ = లక్ష్మీదేవి యని. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>అనుడు వేలుపుఁదాపసి 'యాసుశీల పుత్త్రు లేచందమున మోక్షమునకుఁ జనిరి ప్రయుతనందనుఁ డెవ్వఁ? డేపగిది నతఁడు నృహరికృపఁ గాంచెఁ?' ననఁ బల్కు నీలగళుఁడు.</poem>|ref=159}} '''టీక'''. వేలుపుఁదాపసి = నారదముని; నీలగళుఁడు = నీలకంఠుఁడు - శివుఁడు. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>మునివర! విను మత్యద్భుత, జనకచరిత యైన జనని చనినపిదపఁ ద త్తనయులు మురభిత్పద<ref>క. వత్త, చ. దత్త</ref>ద, త్తనయులు గురువాక్యకరణతత్పరబుద్ధిన్.</poem>|ref=160}}<noinclude><references/></noinclude> lzabez3tlh24u4bem8mf0f7ig7ck9qr 104 212814 555994 555052 2026-05-15T09:03:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555994 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. అత్యద్భుతజనకచరిత = మిక్కిలి యాశ్చర్యమును పుట్టించు స్వభావము (ప్రవర్తన) కలది - సుశీల; ముర...నయులు = విష్ణుని పాదములయందు ఉంచఁబడిన శ్రద్ధ కలవారు - విష్ణుపాదధ్యాతలు; [ఇచట వెనుకటి టీకాకారులు 'మురభిత్పదవత్తనయులు' అను పాఠమును గ్రహించి 'కృష్ణునిపాదములవలన రక్షింపఁబడుచున్న కొడుకులు గలవారు' అని అర్థమును వ్రాసిరి. ఆపాఠ, టీకలు అననుకూలములు.] గురు...బుద్ధిన్ = తల్లిమాట నెఱవేర్చుబుద్ధితో. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>భైమీతీర్థనివాసు రాసకుశలున్ = బద్మేక్షణున్ యాదవ స్వామిన్ సామజవత్సలుం గొలిచి యైశ్వర్యంబునం బొల్చి వా రామీఁదన్ సకళత్రపుత్రముగ దీప్యన్మూర్తులై తత్తనూ గ్రామం(?) బెక్కిరి నావుడున్ మఱియు నాబ్రహ్మర్షి పల్కున్ శివున్.</poem>|ref=161}} '''టీక'''. రాసకుశలున్ = రాసక్రీడయందు నేర్పుకలవానిని; సామజవత్సలున్ = గజేంద్రునియెడ దయకలవానిని; పొల్చి = ఒప్పి - గొప్పవారై; ఆమీఁదన్ = ఆతరువాత; సకళత్రమిత్రముగన్ = భార్యాపుత్రులతోఁగూడ; దీప్యన్మూర్తులై = ప్రకాశించు దేహములు కలవారయి; తత్తనూగ్రామంబు, ఎక్కిరి (?) {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>హాళి మనంబునం బెరుగ నాలయి బిడ్డయి బంటుఁబైదయై మూలధనార్జనంబు నిలుముంగిలియై గళదఘ్నదర్పతన్ వాలినవారి కెట్టు లపవర్గము భర్గ! ముకుందుఁ డిచ్చె? నిం కేల కలాస? మేల జడ? లేల కమండలు? వేల దండమున్?</poem>|ref=162}} '''టీక'''. హాళి = ఆసక్తి; పెరుగన్ = ఎక్కువ కాఁగా; ఆలయి = భార్యను కూర్చుకొని; బిడ్డయి = బిడ్డలు పుట్టి; బంటుఁబైద = బ౦టుగా నుండు పిల్లవాఁడు; మూలధనార్జనంబు = కూడఁబెట్టుటకు (వారిని పోషించుటకయి) ధనమును సంపాదించుట; ఇలుముంగిలియై = ఇల్లు, వాకిలి సంపాదించి; గళదఘ్నదర్పతన్ = గొంతుకబంటియైన గర్వముచే; వాలినవారికిన్ = అతిశయించినవారికి; అపవర్గము = మోక్షము; భర్గ! శివుఁడా! ఏల కలాసము = కృష్ణాజిన మేల? క్రమక్రమముగా కుటుంబమును వృద్ధిపఱచుకొని, తత్పోషణార్థము తాపత్రయపడి యహంకారపూరితులగు సంసారులకు విష్ణువు అతిసులభముగా మోక్ష మిచ్చినయెడల మావంటి వారికి ఈ మునివృత్తితో శ్రమపడ నావశ్యకమేమి? అని భావము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>వార లటుగాక కారణ, పూరుషులై యట్టి సతికిఁ బుట్టుకనొ తుదిన్ జేరిరి గృహస్థు లయ్యును, సారసదళనయనుమేని సాయుజ్యంబున్.</poem>|ref=163}} '''టీక'''. వారలు = సుశీలపుత్రులు; అటుగాక = మీఁది సామాన్యరీతినిగాక; కారణపూరుషులై = కారణజన్ములై; పుట్టుటనొ = పుట్టుటచేతఁ గాబోలును; సారస...సాయుజ్యంబున్ = విష్ణుదేహముతోఁ గలిసిమెలిసియుండుటను; చేరిరి = పొందిరి. {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem>అనిన <ref>క. నా, చ.ట. నగి</ref>నగి జగదీశ్వరుండు <ref>చ. సురమునితో</ref>సురమునీశ్వరునితో వెండియు నిట్లనియె.</poem>|ref=164}} {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>హారివిచార! నీ వనినయట్ల పురాకృతపుణ్యసంపదన్ వారల కావహిల్లె మునివల్లభదుర్లభ మయ్యు నయ్యమ ర్త్యారివిదారిమేనఁ గలయంగల పూనిక; వారయేల? యె వ్వారు గృహస్థధర్మవశవర్తులు వారలసొమ్ము ముక్తియున్.</poem>|ref=165}}<noinclude><references/></noinclude> ljoyzueb62gugqm28h5j1rvvrn0s8x0 104 212815 555996 555053 2026-05-15T09:36:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555996 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. హారివిచార! చక్కని యాలోచన కలవాఁడా! మునివల్లభదుర్లభము, అయ్యున్ = గొప్పమునులకు అసాధ్యమయినదైనను; అయ్యమర్యారివిదారిమేనన్ = దేవశత్రువులగు రాక్షసులను సంహరించు విష్ణుని శరీరమునఁ కలయంగల పూనిక = చేరుటకుఁ గావలసిన పట్టుదల; వారలకున్ = సుశీలపుత్రులకు; ఆవహిల్లెన్ = కలిగెను; వార యేల? = వారే కాదు; ఎవ్వారు = ఎవరు; గృహస్థధర్మవశవర్తులు = గృహస్థధర్మములకు లొంగియుందురో; ముక్తియున్ = మోక్షముకూడ; వారలసొమ్ము; (అగుననుట.) {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem><ref>క. పరిణత, చ. పరిణీత</ref>పరిణీత యగునింతి ప్రతికూల గాదేని తనయుండు తనయాజ్ఞ దాఁటఁడేని నిజసహోదరులు వినీతు<ref>క. లయి</ref>లై మనిరేని కోడ లోరుపుదక్కి గొణఁగదేని కూఁతు రీలువునందుఁ గొదవ చూపదయేని ఋణ మనుపాతకం బెనయదేని తేజోగరిమ పరాధీనతఁ జెడదేని నిందాంధకారంబు నెఱయదేని</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>న్యాయమున మొల్లములపెల్లు డాయునేని యతిథిసంతర్పణం బింట నమరునేని సముచితాచారమును నింట <ref>చ. సాగె</ref>సాగునేని కలదె గృహమేధి<ref>చ. కర్మంబు</ref>ధర్మంబుకంటె మేలు?</poem>|ref=166}} '''టీక'''. పరిణీత = పెండ్లియాడినది; ['పరిణత = పెండ్లాడినది' అని పూర్వటీక.] ప్రతికూల = ఎదురు తిరుగునది; వినీతులై = అడఁకువ గలవారై; మనిరేని = ఉందురేని; ఓరుపుదక్కి = శాంతము విడిచి; ఈలువునందున్ = సత్ప్రవర్తనమున; కొదవ = కొఱఁత - లోపము; పాతకంబు = పాపము; ఎనయదేని = పొందదేని; పరాధీనతన్ = ఇతరులకు లొంగియుండుటచే; నిందాంధకారంబు = నింద యను చీఁకటి; నెఱయదేని = వ్యాపింపకుండునేని; మొల్లములపెల్లు = ఎక్కువధనము; గృహమేధిధర్మంబుకంటె = గృహస్థధర్మముకంటె; మేలు = మేలైనది - గొప్పది; కలదె = లేదు. {{p|ac|fwb}}అయుత నియుతు లను మునికుమారులచరిత్రము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఏనోహర మొక్కయుపా, ఖ్యానము గల దేతదర్ధ; మదియును వినినన్ మౌనివర! నీమనంబున, నూనిన జడనుడుగు ననుచు నుగ్రుఁడు పలుకున్.</poem>|ref=167}} '''టీక'''. ఏనోహరము = పాపములు పోఁగొట్టునది; ఉపాఖ్యానము = చిన్నకథ; ఏతదర్థము = దీనికొఱకై - గృహస్థధర్మము గొప్పదని నిరూపించుటకు; ఊనిన - నిలిపిన; జడను = సంశయము; ఉడుగున్ = నశించును; ఉగ్రుఁడు = శివుఁడు. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>వింధ్య మమరాద్రిపోటికి వివిధతార కములు మొలపూసలుగఁ బెరుగ మదిఁ దలఁచె నెన్నఁ డఁటమున్ను కాశిలో నన్ను గొలిచి ఘటజ మగుతేజ మింపొందు నుటజమునను.</poem>|ref=168}} '''టీక'''. అమరాద్రిపోటికిన్ = మేరుపర్వతముతోడి స్పర్ధకు - పందెమునకు; వివిధతారకములు = నక్షత్రము లన్నియును; మొలపూసలుగన్ = మొలత్రాటిలోని పూసలుగ ఉండునట్లు; పెరుగన్; [వింధ్యము నక్షత్రమండలము తనకటిభాగమునకు వచ్చునట్లుగా పెరుఁగఁదలఁచెననుట.] అఁటమున్న = అంతకుఁబూర్వమే; ఉటజమునను = పర్ణశాలలో, ఘటజము, అగు, తేజము = కుండనుండి పుట్టిన తేజస్సు - అగస్యమహాముని.<noinclude><references/></noinclude> r97r0b3y9vbs9ygfkiv37em0sv0pnvl 555998 555996 2026-05-15T09:38:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. హారివిచార! చక్కని యాలోచన కలవాఁడా! మునివల్లభదుర్లభము, అయ్యున్ = గొప్పమునులకు అసాధ్యమయినదైనను; అయ్యమర్త్యారివిదారిమేనన్ = దేవశత్రువులగు రాక్షసులను సంహరించు విష్ణుని శరీరమునఁ కలయంగల పూనిక = చేరుటకుఁ గావలసిన పట్టుదల; వారలకున్ = సుశీలపుత్రులకు; ఆవహిల్లెన్ = కలిగెను; వార యేల? = వారే కాదు; ఎవ్వారు = ఎవరు; గృహస్థధర్మవశవర్తులు = గృహస్థధర్మములకు లొంగియుందురో; ముక్తియున్ = మోక్షముకూడ; వారలసొమ్ము; (అగుననుట.) {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem><ref>క. పరిణత, చ. పరిణీత</ref>పరిణీత యగునింతి ప్రతికూల గాదేని తనయుండు తనయాజ్ఞ దాఁటఁడేని నిజసహోదరులు వినీతు<ref>క. లయి</ref>లై మనిరేని కోడ లోరుపుదక్కి గొణఁగదేని కూఁతు రీలువునందుఁ గొదవ చూపదయేని ఋణ మనుపాతకం బెనయదేని తేజోగరిమ పరాధీనతఁ జెడదేని నిందాంధకారంబు నెఱయదేని</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>న్యాయమున మొల్లములపెల్లు డాయునేని యతిథిసంతర్పణం బింట నమరునేని సముచితాచారమును నింట <ref>చ. సాగె</ref>సాగునేని కలదె గృహమేధి<ref>చ. కర్మంబు</ref>ధర్మంబుకంటె మేలు?</poem>|ref=166}} '''టీక'''. పరిణీత = పెండ్లియాడినది; ['పరిణత = పెండ్లాడినది' అని పూర్వటీక.] ప్రతికూల = ఎదురు తిరుగునది; వినీతులై = అడఁకువ గలవారై; మనిరేని = ఉందురేని; ఓరుపుదక్కి = శాంతము విడిచి; ఈలువునందున్ = సత్ప్రవర్తనమున; కొదవ = కొఱఁత - లోపము; పాతకంబు = పాపము; ఎనయదేని = పొందదేని; పరాధీనతన్ = ఇతరులకు లొంగియుండుటచే; నిందాంధకారంబు = నింద యను చీఁకటి; నెఱయదేని = వ్యాపింపకుండునేని; మొల్లములపెల్లు = ఎక్కువధనము; గృహమేధిధర్మంబుకంటె = గృహస్థధర్మముకంటె; మేలు = మేలైనది - గొప్పది; కలదె = లేదు. {{p|ac|fwb}}అయుత నియుతు లను మునికుమారులచరిత్రము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఏనోహర మొక్కయుపా, ఖ్యానము గల దేతదర్ధ; మదియును వినినన్ మౌనివర! నీమనంబున, నూనిన జడనుడుగు ననుచు నుగ్రుఁడు పలుకున్.</poem>|ref=167}} '''టీక'''. ఏనోహరము = పాపములు పోఁగొట్టునది; ఉపాఖ్యానము = చిన్నకథ; ఏతదర్థము = దీనికొఱకై - గృహస్థధర్మము గొప్పదని నిరూపించుటకు; ఊనిన - నిలిపిన; జడను = సంశయము; ఉడుగున్ = నశించును; ఉగ్రుఁడు = శివుఁడు. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>వింధ్య మమరాద్రిపోటికి వివిధతార కములు మొలపూసలుగఁ బెరుగ మదిఁ దలఁచె నెన్నఁ డఁటమున్ను కాశిలో నన్ను గొలిచి ఘటజ మగుతేజ మింపొందు నుటజమునను.</poem>|ref=168}} '''టీక'''. అమరాద్రిపోటికిన్ = మేరుపర్వతముతోడి స్పర్ధకు - పందెమునకు; వివిధతారకములు = నక్షత్రము లన్నియును; మొలపూసలుగన్ = మొలత్రాటిలోని పూసలుగ ఉండునట్లు; పెరుగన్; [వింధ్యము నక్షత్రమండలము తనకటిభాగమునకు వచ్చునట్లుగా పెరుఁగఁదలఁచెననుట.] అఁటమున్న = అంతకుఁబూర్వమే; ఉటజమునను = పర్ణశాలలో, ఘటజము, అగు, తేజము = కుండనుండి పుట్టిన తేజస్సు - అగస్యమహాముని.<noinclude><references/></noinclude> j5uo02jt8n3o2r1rac40fjlo1svunzl 104 213008 555973 2026-05-14T13:19:24Z Brjswiki 6801 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude>1వ పద్యము పద్యప్రబంధమువలె అవతారిక రచించుట:- అవతారిక పద్యరూపముననే రచితము. ప్రధమమున తండ్రి కన్నయ మంత్రిని విష్ణుమూర్తి బ్రోచుగాత యని దైవస్తుతి. 2వ పద్యము అచ్చతెలుగు:- తెలుగుకవుల, కావ్యముల ప్రశంస. 3వ పద్యము తెలుగుకవిస్తుతి:- ఇందు ఇరువదిమంది తెలుగుకవులు స్తుతింపబడిరి. {{left margin|5em}}<poem>ఉ౹౹ నన్నయఁ దిక్కనం బ్రగడ నాథు నధర్వణుఁ బెద్ద తిమ్మ సూరన్నల సోమ భాస్కరుల రాముని లింగనిఁ బోతరాజు భీ మన్నను వీరనార్యుఁ గవిమల్లన లక్ష్మణుఁ గొల్చి కృష్ణభూ పున్నవమూర్తి రామకవిభూషణుఁ జిన్నయఁబ్రీతి మెచ్చెదన్.</poem> </div> కవుల పేర్లు సంగ్రహించుటచే వివరము వ్రాసినగాని సులభముగా తెలియదు. 1. నన్నయ నన్నయభట్టు 2.తిక్కన - తిక్కన సోమయాజి 3. ప్రగడ - ఎఱ్ఱాప్రెగడ 4. నాథు - శ్రీనాథుడు 5. అధర్వణు - అధర్వణాచార్యుడు 6. పెద్ద - అల్లసాని పెద్దన్న 7. తిమ్మ - ముక్కుతిమ్మన 8.సూరన్న - పింగళి సూరన్న 9.సోమ - నాచన సోమన 10.భాస్కర - హుళక్కి భాస్కరుడు 11.రాముని - అయ్యలరాజు రామభద్రయ్య 12.లింగని - తెనాలి రామలింగడు 13.పోతరాజు - బమ్మెర పోతన 14.భీమన్న - వేములవాడ భీమకవి 15.వీరనార్యు - పిల్లలమఱ్ఱి పినవీరన 16.కవి మల్లన - ప్రౌఢకవి మల్లన 17.లక్ష్మణు - ఏనుగు లక్ష్మణకవి 18. కృష్ణభూపు - కృష్ణదేవరాయలు 19.రామకవి భూషణు - రామరాజభూషణుడు 20.చిన్నయ - పరవస్తు చిన్నయసూరి. ఒక్క ఉత్పలమాలలో నిరువదిమంది కవులను సంగ్రహించి స్తుతిఁచిన శ్రీరాములుగారి ప్రతిభ యెంతయు గొనియాడదగినది. పై పద్యము.<noinclude><references/></noinclude> kgf183az2z1ouvlwm8w4f6co4lbb8zi 104 213009 555974 2026-05-14T13:19:51Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* సమస్యాత్మకం */ 555974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|26|ఆర్యధర్మప్రత్యక్షఫలబోధిని|}}</noinclude>శరీరమునకు వెలుపల నున్న జలము గుణకరము కానందున నదిపోవుటకై పొడివస్త్రముచే తుడువఁబడుచున్నది. {{c|వస్త్రధారణము.}} ఇఁకవస్త్రధారణఫలము ప్రకృతము. ఈ దేశమునందు తరుచుగ నూలువస్త్రమే ధరింపఁబడుచున్నది. అది మిగుల నౌషధప్రాయ మైనది. ఓషధులవలన గలిగిననూలువల్ల నేర్పడినయీవస్త్రమునకు గొప్పశక్తి కలదు. అది స్వభావముననే శక్తిసహితమై ప్రతిదినము జలసంబంధమువలన గుణాతిశయము నొందుచున్నది. అధికగుణము గలిగియుంటనే నూలువస్త్రము మిగుల వాడుకచేయఁబడుచున్నది. దీనియం దేమిగుణము కల దనఁగా, నూలుకుమూలమైన ప్రత్తిచెట్టు సమూలంబును మహాగుణ వంతమైనది. ఎట్లన, ప్రత్తిచెట్టుయొక్క వేఱు విరేచనము కలిగించును. ప్రత్తికాయ కామిలను, క్షయను పోగొట్టును--- అర్శోరోగమును నివర్తింపఁజేయును. ప్రత్తిపూతయు ననేకమూల దోషముల తొలగించును. ప్రత్తిగింజయు కార్పాసచూర్ణము మొదలగువానియందు ప్రధానమై అరుచి మొదలగు రోగముల వారించుచున్నది. ము. మిగుల. వాడుక చేయఁబడుచున్నది. అటులే రసమాసాంది దుష్టవ్రణములయందు మాంసక్షయము గలిగి రంధ్రము పడునెడ నచట నిర్మల మగుప్రత్తినూలుగుడ్డను బాగుగ మర్దించి పొడి సము కలిగి రంధ్రమ సాయము<noinclude><references/></noinclude> lcir2f3ylowbh2xeiqf8y67a22aemb8 104 213010 555975 2026-05-14T13:29:22Z Brjswiki 6801 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude>వలన వారు నన్నయనుండి చిన్నయవరకు గల సమస్త కావ్యసాహిత్యమును పరిశీలించినవారని స్పష్టమగుచున్నది. పై తెలుగుకవిస్తుతిలో శ్రీరాములుగారు చిన్నయసూరిని చేర్చుట యెంతయు సమంజసమై యున్నది. అతడు కావ్యములు వ్రాయలేదు గాని కవియే. తక్కినవారు పద్యప్రబంధకవులైన, చిన్నయసూరిగద్య ప్రబంధకవి. ఈరీతి జూచినను నీ స్తుతి సహేతుకమే. కొక్కొండవారు కందుకూరివారు తమ వచన కృతులలో చిన్నయసూరిని స్తుతించిరి. 4వ పద్యము:- ఏడుదినములలో నలుబదిపుటల గ్రంథము నూతనమైనది రచించుట. 5వ పద్యము:- గ్రంథనామ సార్ధకత. 6వ పద్యము:- దోషములను పరిగణింపరాదని వేడికోలు. 7వ పద్యము:- తామసంఖ్యాకములైన కృతులు రచించినామనియు, ఐదుప్రబంధములు రచించినామనియు; నావెనుక న్యాయవాది ::పట్టమునకై ఆంగ్లభాష పట్టము గడించితిననియు, తిరిగి తెలుగు గ్రంథరచనకై పూనుకొంటిననియు తెలుపబడినది. 8వ పద్యము:- సర్వజ్ఞుడైనవాడు శివు డొక్కడే. ఎన్నోరాళ్లు వడపోసిన గాని వజ్రము దక్కదు. అట్లే సుధీమణులు దీనిలోని ::గుణములు గ్రహింపుడని వేడికోలు. 9వ పద్యము కృతిరచనాకాలము:- ఈ కృతిరచనాకాలము నాటికి శ్రీరాములుగారు బందరు నిజాంపేటలో నుండిరి. ::రచన - స్వభాను రాధ కాక శశినిశి - స్వభాను సంపత్సర వైశాఖ శుద్ధ పూర్ణిమ - (1888 ఏప్రియలు నెల).<noinclude><references/></noinclude> 6ss74cw0ep7d7u1vca82wp18imh6mj0 555976 555975 2026-05-14T13:30:09Z Brjswiki 6801 555976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude>వలన వారు నన్నయనుండి చిన్నయవరకు గల సమస్త కావ్యసాహిత్యమును పరిశీలించినవారని స్పష్టమగుచున్నది. పై తెలుగుకవిస్తుతిలో శ్రీరాములుగారు చిన్నయసూరిని చేర్చుట యెంతయు సమంజసమై యున్నది. అతడు కావ్యములు వ్రాయలేదు గాని కవియే. తక్కినవారు పద్యప్రబంధకవులైన, చిన్నయసూరిగద్య ప్రబంధకవి. ఈరీతి జూచినను నీ స్తుతి సహేతుకమే. కొక్కొండవారు కందుకూరివారు తమ వచన కృతులలో చిన్నయసూరిని స్తుతించిరి. 4వ పద్యము:- ఏడుదినములలో నలుబదిపుటల గ్రంథము నూతనమైనది రచించుట. 5వ పద్యము:- గ్రంథనామ సార్ధకత. 6వ పద్యము:- దోషములను పరిగణింపరాదని వేడికోలు. 7వ పద్యము:- తామసంఖ్యాకములైన కృతులు రచించినామనియు, ఐదుప్రబంధములు రచించినామనియు; నావెనుక న్యాయవాది ::పట్టమునకై ఆంగ్లభాష పట్టము గడించితిననియు, తిరిగి తెలుగు గ్రంథరచనకై పూనుకొంటిననియు తెలుపబడినది. 8వ పద్యము:- సర్వజ్ఞుడైనవాడు శివు డొక్కడే. ఎన్నోరాళ్లు వడపోసిన గాని వజ్రము దక్కదు. అట్లే సుధీమణులు దీనిలోని ::గుణములు గ్రహింపుడని వేడికోలు. 9వ పద్యము కృతిరచనాకాలము:- ఈ కృతిరచనాకాలము నాటికి శ్రీరాములుగారు బందరు నిజాంపేటలో నుండిరి. ::రచన - స్వభాను రాధ కాక శశినిశి - స్వభాను సంపత్సర వైశాఖ శుద్ధ పూర్ణిమ - (1888 ఏప్రియలు నెల).<noinclude><references/></noinclude> f6w82g2sgrb6xv45qkmz44sfg2pqfb2 104 213011 555977 2026-05-14T13:31:09Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నిత్యకాండము - ఉషఃప్రకరణము|27}}</noinclude>లికి చుట్టినందున రక్తముకారుట నిలుచుచున్నది. అట్లే వమనరోగమునందు ఉదుకఁబడినతడిగుడ్డును వాసనచూచునెడ నారోగ్యము కలుగుచున్నది. ఈకారణమువలన దూదినూలు గుడ్డయందు గొప్పశక్తి కలదని నిశ్చయింపఁబడుచున్నది. ఆవస్త్రము నన్నియవయవములయందును సమముగ ధరింపగూడదు. మొలకు దిగువభాగమున నంతటను, పైభాగమున నొకానొకచోటను ధరింపవలయు. వస్త్రధారణ మనార్యులకు సిగ్గుగాచుకొఱకు, శీతవాతముల నడచుటకుమాత్ర ముపయోగపడుచున్నది. ఆర్యులకైననో శరీరముద్వారా బుద్ధిని సంస్కరించునదియై యుపయోగపడుచున్నదని సూక్ష్మదృష్టిగలవారు గ్రహించుచున్నారు. ధరింపదగువస్త్రములలో కార్పాసమెగాక పులిచర్మము, మృగచర్మము కంబళము మొదలగునవియుఁ జెప్పఁబడుచున్నవి. అందు గార్పాసవస్త్రముయొక్క గుణము చెప్పఁబడియె. మృగచర్మము మిగుల మృదువైనది. ఇది కష్టమున కోర్వనివాఁడును, బ్రహ్మచర్యవ్రతస్థుండు నైనబ్రాహ్మణునకు విహితము. వనస్థగృహస్థాదులకు నుపయోగించు పులితోలు క్రూరమైనది. ఈచర్మములు మేదస్సువలన జనించుచున్నవి. వీనియందు వైద్యుతశక్తి స్పష్టముగా గనపడుచున్నది. ధావళి మొదలగునవియు నట్టివే యగు. గొఱ్ఱెలు మొదలగునవి యోషధుల నన్నిటిని భక్షించుచుండును. ఆయోషదులశక్తివలన వానిరోమంబులును వైద్యుతశక్తిచే పూర్ణము<noinclude><references/></noinclude> kn0qyl9sgiry8vgimpr6nzjslql0tg1 104 213012 555978 2026-05-14T13:36:18Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* సమస్యాత్మకం */ 555978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|28|ఆర్యధర్మప్రత్యక్షఫలబోధిని|}}</noinclude>లై యుండును. కార్పాసవస్త్రము మంచిశక్తిగల దైనను దానిని బిగువుగా ధరించునెడ నచ్చోట రక్తమునకు హాని గలుగు. ఈ దేశము ఉష్ణాధిక్యము గలదికావున నిందుండువారలకు వస్త్రము తగిలితగులనట్లు ధరింపఁబడినదై గుణమును గలిగించును. ఇం దిదిదృష్టాన్తము. ఈదేశమునందు స్త్రీలు తరుచుగ రవికలను బిగువుగ ధరించుచుందురు. వారలయొక్కబుజములను జూడగా వస్త్రమును బిగువుగా ధరించినందున నందగురక్తము ముగా గన్న పిచి వెల్లదనము పొందియుండుట స్పష్ట యితర దే ములయందు దృఢ మగువస్త్రము బిగువుగా ధరింపఁబడు ఈ దేశముయొక్క స్వభావమునుబట్టి లోపల గాలి కటముగ దిరుగునట్లు పవలయునని విధింపబడియున్న మును తగిలితగుల నేకరూపముగా వస్త్రము ధరింప భాగము) ములు కలిగియున్నది దీముల యొక్క కాయ<noinclude><references/></noinclude> qt9keshzhsyjwqklevrqk4uvyxnsve2 104 213013 555979 2026-05-14T13:47:44Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నిత్యకాండము - ఉషఃప్రకరణము|29}}</noinclude>ము జన్మించునెడ నౌషధములచే నవద్వారములగుండ మలములనుపోగొట్టి శీఘ్రముగా నివృత్తిచేయుటకు శక్యమగును. అథఃకాయమునందే రోగము జనించునెడ ప్రస్వేదనము, శస్త్రము, ఆగ్నిమున్నగుచికిత్సలచే గాని నివర్తించుట లేదు. దీనింబట్టియు నూర్థ్వకాయము పవిత్ర మనియు, నథఃకాయ మపవిత్రమనియు విశ్చయింపఁబడుచున్నది. ఈయర్థమును దెలుపుటకే యుపనయనకాలమున మౌంజి గట్టబడుచున్నది. ఇచటనిరంతరమగు వాయువువలన గలిగినరోగములు పోవుటకును, ఆవాయువునకు ప్రకోపమును గలిగించుమేదస్సు మొదలగునవి నిరంతరము బైలువెడలుటకును అథఃకాయమునందు ఎల్లప్పుడును వస్త్రము ధరింపవలయునని విధింపఁబడెను. అచట నెల్లప్పుడు వస్త్రము ధరించునెడ నది యచ్చటిచెమట నాకర్షించును. అందుచే రోగములు జనింపవు. అచట మేదస్సు, పెరిగెనేని చెమట గట్టిబడును. చెమట రోమకూపములయందే యారిపోయెనేని గజ్జిమున్నగు రోగములు గలుగును. అచ్చట నెల్ల ప్పుడు వస్త్రమును ధరించునెడ నదియచ్చటిచెమట నాకర్షించుటచే మిగుల నారోగ్యకరమే యగుచున్నది. దీనిం బట్టి యూర్ధ్వకాయమున ధరింపఁబడువస్త్రముకంటె నథఃకాయమున ధరింపఁబడువస్త్ర మపవిత్ర మైనది. ఊర్ధ్వకాయమున యజ్ఞోపవీతమువలె వస్త్రము ధరింపవలయునని చెప్పంబడినది. దానికి కారణ మేమనఁగా, ర<noinclude><references/></noinclude> b3zvkoqwaenvvysqie1t9qfr5tm1d1u 104 213014 555980 2026-05-14T13:55:34Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|30|ఆర్యధర్మప్రత్యక్షఫలబోధిని|}}</noinclude>క్తశుద్ధిస్థాన మని ప్రసిద్ధ మైనహృదయము కేవలము వక్షమున మధ్యభాగముననే లేదు. అది కొంచె మెడమవైపునకు మిగిలి యున్నది. అందుండురక్తము గట్టిపడియెనేని నాడులన్నిటియందుఁ బ్రవహింపనేరదు. అట్లు ప్రవహింపకున్న ననంతములగు రోగములు జనించును. కావున నాహృదయస్థానమందుండునుష్ణమును గాపాడుటకై వస్త్రము ధరింపబడు. ఇతరాంగములయం దైననో ఈదేశ ముష్ణాధిక్యము కలదియేగావున నుష్ణ మపేక్షింపబడదు. స్త్రీలకును వస్త్రధారణ మిట్లే యగు. అయినను వారలయందొకవిశేషము కలదు. రక్తవస్త్రము పురుషులకు కూడదని నిషేధము కలదు. స్త్రీలకది యావశ్యకము. ఎరుపురంగునందు సుధాసంబంధ ముండుటవలన గుణాధిక్య కలదు. కావున నెర్రని వస్త్రముధరించునెడ శరీరసంబంధ మగునుష్ణ మధిక మగును. దీనిచే రక్తము ద్రవీభూతమై నియతముగా వెడలుచుండును. కావున స్త్రీలకు పురుషులకంటె వస్త్రములు, భూషణములు మున్నగునవి అధికముగా నుండవలయునని విధింపఁబడియె గాని యితరులకుంబలె కామముచే నిర్ణయింపఁబడినవి కావు. అందుదువలననే॥ స్త్రీయం సంభావయే న్నిత్యం భూషణాచ్ఛాదనాదిభిః॥ వస్త్రములు, అలంకారములు మొదలగువానిచే స్త్రీలను సమ్మానింపవలయునని మొదలుగా స్మృతులయందుఁ జెప్పంబడియె. స్త్రీలకును ఎడమభాగమున హృదయమున పురుషులకుంబలె<noinclude><references/></noinclude> 0kwvi9xmfa14vbw06pofvwkkt5zf8xe 104 213015 555984 2026-05-14T23:04:50Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555984 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నియోగివైదికభేద కాలనిర్ణయము|11}}</noinclude>1. తిక్కన సోమయాజివంశపువా రిప్పుడు నెల్లూరు మండలములోని పాటూరు అనుపల్లెకుఁ గరణములుగను, పాఁకనాఁటార్వేలవారుగను నున్నారు. కావున వారి పూర్వుఁడగు తిక్కనయు నియోగియై యుండవలెను అని మన మూహింపవచ్చును. 2. అనంతామాత్యుఁడను కవి భోజరాజీయములోఁ దనవంశమును వర్ణించుచుఁ దన ముత్తాతయగు బయ్యనను గుఱించి యీ ప్రకారము వ్రాసియున్నాడుː - <poem> {{left margin|5em}} చ. క్షితిఁ గ్రతుకర్తృతామహిమ చేకొని పంచమవేదమైన భా రతముఁ దెనుంగుబాస నభిరామముగా రచియించినట్టి యు న్నత చరితుండు తిక్కకవినాయకుఁ డాదట మెచ్చి భవ్య భా రతి యనఁ బేరుగన్న కవిరత్నము బయ్యనమంత్రి యల్పుఁడే. </poem> ఈ పద్యమువలన అనంతామాత్యుని పూర్వుఁడగు బయ్యనామాత్యుఁడు తిక్కన సోమయాజి సమకాలీనుఁడని స్పష్టముకదా. అనంతామాత్యుఁడు తా నాఱువేలవాఁడ నని స్పష్టముగా వ్రాసియున్నాఁడు. (ప్రథమాశ్వాసము - 48 - వ పద్యము చూడుఁడు) కావున ఈతని ముత్తాతయగు బయ్యనయు నాఱువేలనియోగి యని మనము నిశ్చయింప వచ్చునుగదా ! ఇదియుఁగాక యీ కవివంశములో నెవ్వరును మంత్రులు గాకపోయినను అందఱికి నీతఁడు 'మంత్రి' 'అమాత్య' పదములఁ బ్రయోగించియున్నాఁడు. బయ్యన మంత్రి - గాకపోయినను యీతనిని అనంతకవి 'మంత్రి' 'చమూపతి' పదములతో గౌరవించియున్నాఁడు. కావునఁ దిక్కన సోమయాజికాలమునఁ గూడ నాఱువేలనియోగిశాఖ యుండెనని నిశ్చయముగాఁ జెప్పవచ్చును. ఇటుల బండ్రెండవశతాబ్దాంతమువఱకుఁ బరిశోధనచేసి యింకను నంతకుఁ బూర్వకాలపు వాఙ్మయమును పరిశీలించి చూడఁగాఁ బదునొకండవ శతాబ్దములో ననఁగా నన్నయభట్టు. రాజరాజనరేంద్రుల కాలములో వైదిక నియోగిశాఖాభేదంబులున్నటులఁ గానవచ్చుచున్నది.<noinclude><references/></noinclude> i0hn2h8gpc52gw8f6d1iecq9wetkn6w 555985 555984 2026-05-14T23:05:31Z శ్రీరామమూర్తి 1517 555985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నియోగివైదికభేద కాలనిర్ణయము|11}}</noinclude>1. తిక్కన సోమయాజివంశపువా రిప్పుడు నెల్లూరు మండలములోని పాటూరు అనుపల్లెకుఁ గరణములుగను, పాఁకనాఁటార్వేలవారుగను నున్నారు. కావున వారి పూర్వుఁడగు తిక్కనయు నియోగియై యుండవలెను అని మన మూహింపవచ్చును. 2. అనంతామాత్యుఁడను కవి భోజరాజీయములోఁ దనవంశమును వర్ణించుచుఁ దన ముత్తాతయగు బయ్యనను గుఱించి యీ ప్రకారము వ్రాసియున్నాడుː - <poem> {{left margin|5em}} చ. క్షితిఁ గ్రతుకర్తృతామహిమ చేకొని పంచమవేదమైన భా రతముఁ దెనుంగుబాస నభిరామముగా రచియించినట్టి యు న్నత చరితుండు తిక్కకవినాయకుఁ డాదట మెచ్చి భవ్య భా రతి యనఁ బేరుగన్న కవిరత్నము బయ్యనమంత్రి యల్పుఁడే. </poem> ఈ పద్యమువలన అనంతామాత్యుని పూర్వుఁడగు బయ్యనామాత్యుఁడు తిక్కన సోమయాజి సమకాలీనుఁడని స్పష్టముకదా. అనంతామాత్యుఁడు తా నాఱువేలవాఁడ నని స్పష్టముగా వ్రాసియున్నాఁడు. (ప్రథమాశ్వాసము - 48 - వ పద్యము చూడుఁడు) కావున ఈతని ముత్తాతయగు బయ్యనయు నాఱువేలనియోగి యని మనము నిశ్చయింప వచ్చునుగదా ! ఇదియుఁగాక యీ కవివంశములో నెవ్వరును మంత్రులు గాకపోయినను అందఱికి నీతఁడు 'మంత్రి' 'అమాత్య' పదములఁ బ్రయోగించియున్నాఁడు. బయ్యన మంత్రి - గాకపోయినను యీతనిని అనంతకవి 'మంత్రి' 'చమూపతి' పదములతో గౌరవించియున్నాఁడు. కావునఁ దిక్కన సోమయాజికాలమునఁ గూడ నాఱువేలనియోగిశాఖ యుండెనని నిశ్చయముగాఁ జెప్పవచ్చును. ఇటుల బండ్రెండవశతాబ్దాంతమువఱకుఁ బరిశోధనచేసి యింకను నంతకుఁ బూర్వకాలపు వాఙ్మయమును పరిశీలించి చూడఁగాఁ బదునొకండవ శతాబ్దములో ననఁగా నన్నయభట్టు. రాజరాజనరేంద్రుల కాలములో వైదిక నియోగిశాఖాభేదంబులున్నటులఁ గానవచ్చుచున్నది.<noinclude><references/></noinclude> npq0dyj75sho4jtutetgwonb2rgcque 104 213016 555986 2026-05-14T23:18:32Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|12|చారిత్రక విషయములు|}}</noinclude>ప్రస్తుతము మనకుఁ దెలిసినంతవఱకు నాంధ్రవాల్మీకి యనఁదగు నన్నయభట్టును, ఆతనికి నాంధ్ర భారతరచనలో సహాయుఁ డయిన నారాయణభట్టును వైదికశిఖామణు లని మనము భట్లపద ప్రయోగము వలన నూహింపవచ్చును. నన్నయభట్టు నియోగియని యొకానొకరు సాధింప యత్నించిరి. కాని యట్లు సాధించుట యసాధ్యము. భట్టు ప్రయోగమేగాక నన్నయ తాను రాజరాజనరేంద్రుని వంశమునకు రాజ పురోహితుఁడనని 'తనకులబ్రాహ్మణ' అను పదముచే భారతములోనే చెప్పియున్నాఁడు. కావున ఆంధ్రభాషావధూటికి జనకుఁడై, వాగనుశాసనుం డను ప్రౌఢబిరుదుచే శోభితుఁడగు నన్నయ తమవాఁడని చెప్పుకొను గౌరత వైదికులకే గలదని నొక్కివక్కాణింపవచ్చును. ఆ కాలమున నియోగిశాఖ యున్న దనుటకు పావులూరు మల్లన కృతమైన గణిత మొక నిదర్శనము. మల్లన రాజరాజనరేంద్రునివలన నగ్రహారము వడసినవాఁడు కావున నన్నయభట్టునకు సమకాలీనుఁడు. ఈతఁడు తన గ్రంథములోఁ దనను గుఱించియుఁ, దన పూర్వులను గుఱించియుఁ జెప్పియున్నాఁడు. అందొకరును ఏ రాజునొద్దనైనను మంత్రులుగా నుండినటులఁ జెప్పుకొని యుండలేదు. అందుచే నీతఁడు మంత్రికాఁడనుట స్పష్టము. అయినను తన గ్రంథముయొక్క యాశ్వాసాంత గద్యములో 'పావులూరి మల్లనామాత్య ప్రణీతంబైన దశవిధ గణితశాస్త్రంబునందు' అని వ్రాసియున్నాఁడు. ఇందువలన నీతఁడు నియోగి యనియు, ఆకాలమందు నియోగి వైదిక శాఖాద్వైధం బుండెననియు మనమూహింపవచ్చును. రాజరాజనరేంద్రుఁడు క్రీ.శ. 1022 మొదలు 1063 వఱకు రాజ్యముచేసినటుల శాసనాదులనుబట్టి నిర్ణయింపఁబడినది. కావునఁ బదునొకండవ శతాబ్దారంభమందును, పదవ శతాబ్దాంతము వఱకును అనగా నేఁటికి దొమ్మిదివందల సంవత్సరముల క్రిందికాలమువఱకు మనము వచ్చియున్నాము. నన్నయభట్టుకుఁ బూర్వకాలపు తెలుఁగుపొత్తంబు లేమియుఁ గానరావు, కావునఁ బధునొకండవ శతాబ్దమునకుఁ బూర్వము ఆంధ్ర<noinclude><references/></noinclude> rarjw6eny0dfekbqps9m4hne2gazc8w 104 213017 555995 2026-05-15T09:18:35Z Brjswiki 6801 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555995 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude>{{Center|{{p|fs125}}2. వర్ణనలు</p>}} పద్యప్రబంధములవలే నిది శ్రీకారముతో ప్రారంభమైనది. ఇందు ప్రబంధమునకు నియమితమైన వర్ణనలు కొన్ని గావింపబడినవి. ప్రబంధములో అష్టాదశ లేక పదునెనిమిది వర్ణన లుండవలెనని ఆలంకారికులు నిర్ణయించిరి. కాని వానిలో కొన్ని లేకపోయినను ప్రబంధత్వమునకు లోపము రాదని వారే దాని కపవాదము దెల్పిరి. ఇక నీ గద్యప్రబంధమున వర్ణనలను పరికింతము. నాయక వర్ణనము - పుట 7. నాయికా వర్ణనము - పుట 7.వసంతఋతు వర్ణనము - పుట 8. వనకేశీ వర్ణన - పుట 8. సూర్యాస్తమయము, చంద్రోదయము - పుట 13. అటవీ వర్ణనము - పుట 18.కాసార వర్ణనము - పుట 18. జలకేళి వర్ణన - పుటలు 19, 20. సముద్రవర్ణన పుట విరహము - పుట 49. వివాహము - పుట 51. దౌహద్యము - పుట 54. ఇంత చిన్న గ్రంథమున సందర్భళుద్ధిగా, సమయోచితముగా నిమిడించి రచించిన గ్రంథకర్తల ప్రతిభ ప్రశంసనీయము. వర్ణనలేకాక, యీ క్రింది విషయములు విందు ప్రపంచితము లైనవి. మాతృప్రేమ పుట 26. యోగవర్ణన - పుట 31. చతుర్ధశ విద్యలు, కళలు - పుటలు 31, 32. చార్వాకవాదము - పుటలు 41, 42 ఇందలి కథానాయకుడు మహాకులీనుడు. నున్నది. {{Center|{{p|fs125}}3. శైలి</p>}} ఇందలి శైలి సంస్కృతాంధ్ర పద సమిశ్రితమై రసానుగుణ్యముగ నున్నది. '''సంస్కృత సమాస రచన:౼''' సంస్కృత సమాసములను రౌద్రరసమును వ్యక్తీకరించుట కుపయోగించివారు. ఇది యెంతయు సుచితము. సమాసములు లేనియెడల మనకు<noinclude><references/></noinclude> dpys813f2ehogxdx5pxysr7dbe09h78 104 213018 555997 2026-05-15T09:38:01Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555997 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నియోగివైదికభేద కాలనిర్ణయము|13}}</noinclude>బ్రాహ్మణులలో రెండు తెగ లుండెనా లేదా యని విచారించునెడ శాసనంబులు తప్ప వేరుమార్గంబు లేదు. కాని శిలాతామ్రశాసనములు రాజులచే వ్రాయింపఁబడిన వగుటచే వానియందుఁ బ్రస్తుతవిచారణకు నుపయోగకరంబులగు నంశములుండవు. కావునఁ బ్రమాణాభావంబుకతన మన మీ విచారణ యింతటలో నాపివేయవలసినదియే. కాని చాళుక్యరాజుల యొకానొక శాసనములోఁ బ్రస్తుత విషయమునకు నుపయోగకరమగు ఒక చిన్న వాక్యము కనుపించినది. దానిని యిచ్చట నుదహరించెదను. ఇది తూర్పు చాళుక్యవంశజుఁ డగు సర్వలోకాశ్రయ మహారాజుచేఁ గొందఱు బ్రాహ్మణులకు నొకగ్రామ మిచ్చుచు నీయఁబడిన తామ్రశాసనము. ఇది నెల్లూరు మండలములో దొరకినది. ఎపిగ్రేఫియా ఇండికా యనఁబడు త్రైమాసపత్రికయొక్క 8-వ సంపుటములోని నాల్గవ సంచిక (1906 ఏప్రిల్) యందుఁ బ్రచురింపఁబడినది. అందలి మూడవపటలము (Plate) లోని రెండవ పుట(side) లో నిట్లు వ్రాసియున్నది: - 'పరమబ్రహ్మణ్యః మహారాజానుభావ శ్రీ సర్వలోకాశ్రయ మహారాజః కమ్మరాష్ట్రె చెన్దలూఱగ్రామే గ్రామేయకాన్ అత్రగత సర్వనై యోగికవల్లభాం శ్చాజ్ఞాపయతి.' అర్థము; — బ్రాహ్మణులయెడ మిక్కిలి విధేయుండును, మహారాజానుభావశ్రీ బిరుదాంకుడును అగు సర్వలోకాశ్రయ మహారాజు కమ్మరాష్ట్రములోని చెన్దలూరుగ్రామవాసులను, అచ్చటనున్న సర్వ నై యోగికవల్లభులను ఆజ్ఞాపించుచున్నాఁడు. ఇందులోని 'నై యోగికవల్లభాన్' అనుపదము నూఱువరహాలు వెలగలది. అందువలన నాకాలమున నియోగులనువా రుండుటయే గాక వారు రాజకీయోద్యోగములలో వల్లభులుగా నుండిరనియుఁ దేలుచున్నది. ఈ సర్వలోకాశ్రయ మహారాజునకే మంగియువరా జని నామాంతరము. ఈతఁడు పూర్వచాళుక్యరాజులలో నైదవవాఁడు. ఈతఁడు రెండవ విష్ణువర్ధనుని కుమారుఁడు. ఇంద్రభట్టారకుని మనుమఁడు; కుబ్జ<noinclude><references/></noinclude> c78hcaqwydti3xvwmckd9cyysle77wv 104 213019 555999 2026-05-15T09:50:58Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555999 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|14|చారిత్రక విషయములు|}}</noinclude>విష్ణువర్ధనుని మునిమనుమఁడు. ఈతఁడు క్రీ. శ. 672 వ సంవత్సరము మొదలు 696 వ సంవత్సరమువఱకు ననఁగా నిరువదియైదు సంవత్సరములు రాజ్యము చేసెను. ప్రస్తుతశాసన మీతఁడు క్రీ. శ. 673 వ సంవత్సరమున అనగా నాతఁడు రాజ్యమునకు వచ్చిన రెండవసంవత్సరమున చెక్కించెను. ఈ యంశము లన్నియు శాసనములవలన స్థిరపడిన యంశములు. కనుక నేడవ శతాబ్దములో ననగా నేఁటికిఁ బండ్రెండువందల సంవత్సరముల క్రిందట నియోగిశాఖ యస్థిత్వముతో నుండెనని మనము నిశ్చయముగాఁ జెప్పవచ్చును. ఇట్లు ఆంధ్రదేశములోని నియోగిశాఖ బహుపురాతనకాలము నుండి యుండెనని చూపుట యైతిహాసికపరిశోధన (Historical research) లాలసచేతనే యనియు, ఒక శాఖయందుఁ గల విశేషాభిమానముచేతఁగాని, మఱియొకశాఖయందుఁ గల యసూయచేతఁగాని కాదనియుఁ జదువరు లెఱుంగుదురుగాక. ఉభయశాఖలవారును, ఆ శాఖలలోని యుపశాఖలవారును నాకు సమానులె. ఇటీవల వారు కొందఱు పరశాఖాద్వేషప్రాధాన్యులయి నియోగ వైదిక శబ్దములకు విశేషార్థములును, విపరీతార్థములను గల్పించిరి. కాని కేవల కల్పనాసృష్టిలోని యాఛాందసవ్యుత్పత్తులతో మనకుఁ బ్రయోజనము లేదు. పూర్వగ్రంథములలో బ్రాహ్మణులకు రెండు ఉద్యోగములు విధింపఁబడియున్నవి. ఒకటి రాజులకు పురోహితుఁడై యుపనయనాది గృహ్యసంస్కారములును, యజ్ఞయాగాదిక్రతువులును చేయించుట. రెండవది రాజులయొద్ద మంత్రులుగాను, న్యాయసభలలో సభాసదులుగాను, ఇతర రాజకీయాధికారులుగాను ఉండి రాజ్యమును గాపాడుట. భరతఖండములోని యితర దేశములలోను వలెనే యాంధ్రదేశములో నీ రెండు పనులును బ్రాహ్మణులు చేయుచుండిరి. కాని ఈ దేశమందుఁ గొన్ని దినములకు వీ రుభయులు రెండుతెగలవారై వీరిలో భోజనాదులున్నను వివాహసంబంధములు లేకుండనయ్యెను. పౌరోహిత్యము చేయుచు వేదమువలన జీవనముచేయువారు వైదికు లయిరి. గ్రామ కరణీకము మొదలు మంత్రిత్వమువఱకుఁ గల సకల రాజకీయోద్యోగ<noinclude><references/></noinclude> e66qn7mol7p120qfm2dbi29lfxhf32q 104 213020 556000 2026-05-15T10:01:31Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 556000 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నియోగివైదికభేద కాలనిర్ణయము|15}}</noinclude>ములు చేయువారు నియోగులయిరి; ఇంతియకాని వీరిలో భేదమేమియు లేదు. ఒకరు వేదవిద్యను గీర్వాణభాషను గాపాడిరి. మఱియొకరు ఆంధ్రరాజ్యములను, ఆంధ్ర కవిత్వమును రక్షించిరి. ఇట్లు వీరిరువురును శ్రమ విభాగన్యాయము (Division of labour) ననుసరించి దేశక్షేమమున కవసరములయిన కార్యములన్నియు జేయుఁచుండిరి. ఇదియుఁగాక శ్రీ విశ్వపతిశాస్త్రులు, శ్రీ నందిరాజు లక్ష్మీనారాయణ దీక్షితుల కాలము వఱకును వైదిక నియోగి శాఖవారికి నన్యోన్యమైత్రియేకాని వైరము లేదు. కలహము పుట్టించి పెంచుటలో నెవ్వరు ప్రముఖులుగా నుండిరనిన విషయము ప్రస్తుతము విచారించుట యనావశ్యము. ఎట్టు లుద్భవించిననేమి? ఈ వైరాగ్ని విశేషము ప్రజ్వరిల్లక యున్నందులకు మనము సంతసించి, యాంధ్రబ్రాహ్మణులలోని యీ రెండుశాఖలను, వీనిలోని యుపశాఖలను గలిపి యాంధ్రబ్రాహ్మణ ప్రపంచమంతయు నొక్కిటిగాఁ జేయఁ బ్రయత్నింపవలయును. నిజముగా బ్రాహ్మణ ధర్మమునందు నమ్మిక కలవారు, ఏశాస్త్రములలోను లేని యశాస్త్రీయములును, తస్మాత్ అధార్మికంబులును నగు వైదిక, నియోగ, వేఁగినాఁడు, వెలినాఁడు మొదలయిన యాంధ్రబ్రాహ్మణులలోని యంతర్భేదముల నశింపఁజేసి, వీరందఱి సమ్మేళనము గావించి యాంధ్రబ్రాహ్మణుల నందఱిని నొక్క కుటుంబమువారిని జేయుట తమ ప్రధమ కర్తవ్యముగ నెంచవలయును. ఈ నియోగి వైదిక సమ్మేళన మసంభవము కాదు. ఈ భేదమునకు నేశాస్త్రమునందు ఆధారములేదు. ఇది స్వకపోల కల్పితము. కావున వీరిని గలుపుట కాక్షేపణ యుండదు. పీఠస్థులును ఒప్పుకొనిన విషయమే. ఇందుకు బహిష్కారభీతి లేదు. ధర్మమునకు దేశమునకు నుపయోగకరమైన సంగతి. కన్యాపుత్ర వివాహాదులకును మిక్కిలి వీలుకలుగును. ఆంధ్రవిప్రైక్యముఁ జేసి శ్రుత్యుక్తచాతుర్వర్ణ్యములో మొదటిదియగు బ్రాహ్మణ్యమునకు బలంబును, తద్వారా గౌరతయు, ధర్మాభిమానులును దేశాభిమానులును గలిగింతురుగాత.<noinclude><references/></noinclude> c8o34xyjzmws72tw9n1pb0574fcomx6 104 213021 556001 2026-05-15T10:17:33Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 556001 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|16|చారిత్రక విషయములు|}}</noinclude>ఈ రెండు శాఖలవారును ఒకరికినొకరు పిల్లలిచ్చి పుచ్చుకొనుటకు వారివారి నిరాధారములగు స్వాతిశయములు తప్ప మఱియేకారణమును లేదు. మే మధికులమని వైదికు లనుకొనియెదరు; మే మధికులమని నియోగు లనుకొనియెదరు. మొదటినుండియు వీ రుభయులును సమానులని పైన వ్రాసియేయున్నాము. ఒకవేళ వీరుభయు లనుకొనినటుల నేదో హేతువుచేత వీరిలో నొక్కొకరు యితరులకంటె నధికులుగాఁ బూర్వముండినప్పటికి నేఁ డా యాధిక్యతకుఁ జోటులేదు. ఇప్పుడు పరిస్థితి (circumstances) యంతయు మారి పోయినది. వైదికులు తామధికులమని యేల యనుకొనియెదరు? నియోగులకంటెఁ దమకు వైదికవిద్య యెక్కువ వచ్చుననిగదా ? ఈ యంశము పూర్వకాలమందు నిజమైనను నేఁడు నిజముకాదు; వేదవిద్యవారిలో మిక్కిలి తగ్గిపోయినది. ఇంగ్లీషు నేర్చి పూర్తిగ లౌకికు లయిన వారిని విడచివేసినను, వైదికులలోఁ బ్రతిదినము తప్పక సంధ్యవార్చువారు నూటికి నిరువదియైదుగురికంటె నెక్కుడుండరని చెప్పిన నతిశయోక్తి కానేరదు. ఇదియుఁగాక యనేక నియోగులు ప్రస్తుతము వేదాధ్యయనాదికములనుచేసి మీసములు దీసి ఆధానములుచేసి శ్రోత్రియులయియున్నారు; కావున ఈ విషయమై యీ యుభయ శాఖలవారికి విశేషతారతమ్యము లేదు. ఇందుచే వైదికులు తమశ్రోత్రియత్వమే కారణముగాఁ గల యాధిక్యతను మరువవలెను. ఇటులనే నియోగులు కూడ తామధికులమని యనుకొనఁగూడదు. వీరు తామధికుల మనుకొనుటకుఁ గారణమేమి? తాము లౌకికధూర్వహులమనియు, రాజకీయాధికారములచే శోభితులమనియు, రసికుల మనియు, వైదికు లట్టివారుగాక యాచనయే జీవనాధారముగాఁ గలిగి లౌకికజ్ఞానము లేని యరసికులనియుఁ గదా వీరి తాత్పర్యము. ఈ యంశములు పూర్వకాలమున నెంత నిజమైనను నేఁడు నిజములు కావని యందఱికిఁ దెలిసిన విషయమే. ప్రస్తుత మనేక వైదికులు ఇంగ్లీషులో గొప్ప పరీక్షల నిచ్చి తహస్సీలుదారు, డిప్యుటీ కలెక్టరు మొదలైన<noinclude><references/></noinclude> pu1v2sbck075lqijxvtakvoz9ays3ah 104 213022 556002 2026-05-15T10:22:48Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 556002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|3]|నియోగివైదికభేద కాలనిర్ణయము|17}}</noinclude>గొప్పయుద్యోగములు జేయుటయు, వారి యింట్లో నియోగి యగు సింగన్నపంతులుగారు పాకాధ్యక్షుఁడుగా నుండుటయు మనము ప్రత్యక్షముగా నిప్పుడు చూచుచున్నాము. ఇట్టి సింగన్నపంతులుగారు 'నేను అమాత్యపదవికి నర్హుఁడను. కావున ఈ వైదికికంటె శ్రేష్ఠుఁడ'నని చెప్పినయెడల హాస్యాస్పదముగ నుండదా? కావున మన మిట్టి గర్వము విడువవలెను. ప్రస్తుతము వైదికమునందేమి లౌకికమందేమి యందఱును సమానులయినారు. కావున వీరందఱు భిన్నశాఖలుగా నుండుటకంటె నేకశాఖగా నుండుటయ మంచిది. దేశమందు నైక్యభావము నభివృద్ధిచేయఁగోరు మహానుభావులుగాని, ధర్మాభివృద్ధిచేయఁగోరు శ్రోత్రియులుగాని యీ సులభమైనట్టియు, శాస్త్రీయమైనట్టియు సకలాంధ్రబ్రాహ్మణులకు నుపయోగకరమైనట్టియు సంస్కరణను గుఱించి శ్రద్ధతోఁ బనిచేయఁ బూనెదరుగాత. {{rule|2cm}}<noinclude><references/></noinclude> e6ocs39ef1mmrl0z5y0h65ndv08p6gt 104 213023 556003 2026-05-15T11:53:52Z Brjswiki 6801 /* అచ్చుదిద్దారు */ 556003 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude>రసస్ఫూర్తి గలుగదు. "ప్రళయకాలాభీలకీలకీలామాలామూలంబైన కాకోలంబు గ్రక్కుచు, యోజనాయతఫణసందీప్త మాణిక్యచ్ఛటచ్ఛటలు దిక్తటంబులు నటింప". ((పుట 45). '''కాసార వర్ణన:౼''' "అనేక చక్రవాక బలాహకాప్రముఖ సర్వతోముఖ పతత్రిసంసేవితంబును, కమలకుముదకల్హారాది నానావిధ ప్రసూనప్రవితాన విరాజు మానంబును పారోపలచారుస్థల సారామల భూరుటృల విలసితంబును వినిర్మల మధుర పానీయ పరిపుష్ట సకల జంతువారంబును నగు నొక్కకాసారంబు". (పుట 19). '''తెలుగు - కరుణ రసము:౼''' {{Center|{{p|fs125}}కనకవల్లి సుతుని గూర్చి విలపించుట</p>}} "ఇది యేమి? నా చిన్నియన్న యిట్లున్నవాఁడు. పది నెలలు మోచి పలు వేసటల పాలై ఇన్ని దినంబులు నీవ మా కేడుగడ యని, బహు విధంబుల పరిరక్షించుకొన్న నా కడుపుపంటా! నీ తండ్రి దండింప నాకేల చెప్పక పోతివి? నా తండ్రీ: యెచ్చటికి నేగి యాఁకటి కోర్వలేక కడు నడలితివో ? ననుం దిట్టితివో: నేనేమిసేతు నాకునా : నీ మెత్తని పఱుపు లేమాయె? ఈలీల మాతోడఁ బలుకక బడియున్న కారణం బేమి? లేలెమ్ము: నా ముద్దులన్నా: యొక ముద్దు పెట్టుము. నా వీనుల నీ పలుకుతేనె లేల నిండింపవు?" (పుట 26). {{Center|{{p|fs125}}4. జాతీయములు: సామెతలు</p>}} ఇందు రచనారీతికి తెలుగుదనమును గల్గించుటకు జాతీయములు, సామెతలు వాడబడినవి- కాలికిఁ బెట్టిన వ్రేలికి వచ్చు - పుట 15. ఈఁతకు మిక్కిలి లోతు లేదు - పుట 18. ఆడలేక మద్దెల యోకన్నట్లు - పుట 19. మ్రింగ వెతుకులేదు మీసాలకు సంపెంగనూనె - పుట 21. ఈనంగాది నక్కల<noinclude><references/></noinclude> jjdjibe9ifiddtjlsd7nbjd8w9pu4uq