Dostluk üçin futbol

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tk">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipediýa</sitename>
    <dbname>tkwiki</dbname>
    <base>https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Ýörite</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Çekişme</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ulanyjy</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ulanyjy çekişme</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipediýa</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediýa çekişme</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Faýl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Faýl çekişme</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki çekişme</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Şablon çekişme</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ýardam</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Ýardam çekişme</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriýa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriýa çekişme</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Dostluk üçin futbol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15789</id>
    <revision>
      <id>268259</id>
      <parentid>232862</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T00:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>268259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47293" sha1="odfk039cewzrekgy5p2ue4ln69s6gqd" xml:space="preserve">

'''Dostluk üçin futbol''' (iňlisçe FOOTBALL FOR FRIENDSHIP) - Dostluk üçin futbol ([[iňlisçe]] Football for Friendship) — APJ &quot;[[Gazprom]]&lt;nowiki/&gt;yň&quot; her ýyl geçirýän halkara çagalar sosial programmasy. Programmanyň maksady - futbol arkaly ýaşlara aktual gymmatlyklary öwretmek we sagdyn durmuşa höwes döretmek&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://www.sportindustry.biz/news/football-friendship-project-returns |access-date=2018-05-07 |archive-date=2016-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915232403/https://www.sportindustry.biz/news/football-friendship-project-returns |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. Programmanyň çäginde dünýäniň dürli künjünden 12 ýaşly çagalar her ýylky halkara çagalar&lt;ref&gt;inserbia.info/today/2014/04/gazproms-football-for-friendship-2014&lt;/ref&gt; forumyna, &quot;Dostluk üçin futbol&quot; dünýä çempionatyna, Futbol we dostluga bagyşlanan halkara gününe gatnaşýarlar. &lt;ref&gt;www.newswire.ca/en/story/1505319/europe-and-asia-to-meet-within-football-for-friendship-international-children-s-social-project-of-gazprom&lt;/ref&gt;  Maksatnama FIFA, UEFA, BMG, Olimpiýa we Paralimpiýa Komitetleri, dürli ýurtlaryň hökümetleri we futbol federasiýalalary, halkara haýyr-sahawat guramalary, jemgyýetçilik guramalary, dünýäniň öňdebaryjy futbol toparlary tarapyndan goldanýar &lt;ref&gt;https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/futbol-dlya-druzhby-2018-obyavleny-imena-uchastnikov-programmy-ot-rossii-1401229/&lt;/ref&gt; AGT (Russiýa) Kommunikasion topary programmanyň bütindünýa operatory bolup durýar.. &lt;ref&gt;www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html&lt;/ref&gt;

== Taryhy ==

=== Dostluk üçin futbol 2013 ===
&quot;Dostluk üçin futbol&quot; ilkinji çagalar forumy [[2013-nji ýyl]]&lt;nowiki/&gt;yň [[maý]] aýynyň [[25-nji maý|25]]-ne Londonda geçirildi. Oňa 8 ýurtdan 670 çaga gatnaşdy: [[Bolgariýa]]&lt;nowiki/&gt;dan, [[Birleşen Şalyk]]&lt;nowiki/&gt;dan, [[Wengriýa]]&lt;nowiki/&gt;dan, [[Germaniýa]]&lt;nowiki/&gt;dan, [[Gresiýa]]&lt;nowiki/&gt;dan, [[Russiýa]]&lt;nowiki/&gt;dan, [[Serbiýa]]&lt;nowiki/&gt;dan we [[Sloweniýa]]&lt;nowiki/&gt;dan. Futbol boýunça 2018-nji ýyldaky dünýä çempionatyny geçirýän 11 rus şäherden 11 sany futbol toparlary Russiýanyň wekili boldy. Ondan başga-da foruma &quot;[[Zenit futbol kluby|Zenit]]&quot;, &quot;[[Çelsi futbol kluby|Çelsi]]&quot;, &quot;[[Şalke 04 futbol kluby|Şalke 04]]&quot; we &quot;[[Srwena Zwezda futbol kluby|Srwena Zwezda]]&quot; klublarynyň ýetginjekler toparlary, [[APJ Gazprom çagalar spartakiadasy|APJ &quot;Gazpromyň&quot; çagalar spartakiadasy]]&lt;nowiki/&gt;nyň ýeňijileri, &quot;[[Fakel festiwaly|Fakel&quot; festiwaly]]&lt;nowiki/&gt;ň ýeňijileri gatnaşdylar.&lt;ref&gt;https://archive.is/20150515191023/http:/fcbusiness.co.uk/news/article/newsitem=2379/title=franz+beckenbauer+kicks+off+gazprom%92s+%91football+for+friendship%92+campaign&lt;/ref&gt;

Forum geçirilende çagalar başga ýurtlardan gelen öz ýaşdaşlary bilen we tanymal futbolçylar bilen gürrüňdeş boldular, şeýle hem &quot;[[Uembli stadiony|Uembli]]&quot; stadionynda geçirilen [[UEFA çempionlar ligasy 2012-13]] möwsüminiň [[UEFA çempionlar ligasy 2012-13 finaly|finaly]]&lt;nowiki/&gt;na gatnaşdylar&lt;ref&gt;www.ntv.ru/sport/627113&lt;/ref&gt;.

Forumyň soňunda çagalar programmanyň sekiz sany gymmatlyklaryny beýan edip, açyk hat ýazdylar: dostluk, deňlik, adalatlylyk, saglyk, parahatçylyk, wepalylyk, ýeňiş we däp-dessurlar. Soňra hat UEFA, FIFA we [[Halkara olimpiýa komiteti|HOK]]-a ugradyldy. [[Ýozef Blatter]] [[2013-nji ýyl]]&lt;nowiki/&gt;yň [[sentýabr]] aýynda [[Wladimir Putin]] we [[Witaliý Mutko]] bilen geçirilen duşuşygyň dowamynda haty alandygyny we &quot;Dostluk üçin futboly&quot; goldamaga taýýardygyny yglan etdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222 |access-date=2015-05-22 |archive-date=2015-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522173321/http://www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Dostluk üçin futbol 2014 ===
&quot;Dostluk üçin futbol&quot; programmanyň ikinji möwsümi [[2014 ýyl]]&lt;nowiki/&gt;yň [[maý]] aýynyň 23-den 25-ne çenli [[Lissabon]]&lt;nowiki/&gt;da geçirildi we 16 ýurtdan gelen 450-den gowrak ýaşlary toplady: [[Belarus]]&lt;nowiki/&gt;siýanyň, Bogariýanyň, Birleşen şalygyň, Wengriýanyň, [[Italiýa]]&lt;nowiki/&gt;nyň, [[Niderlandiýa]]&lt;nowiki/&gt;nyň, [[Polşa]]&lt;nowiki/&gt;nyň, [[Portugaliýa]]&lt;nowiki/&gt;nyň, Russiýanyň, Serbiýanyň, Sloweniýanyň, [[Türkiýe|Türkiýä]]&lt;nowiki/&gt;niň, [[Ukraina]]&lt;nowiki/&gt;nyň, [[Fransiýa]]&lt;nowiki/&gt;nyň we [[Horwatiýa]]&lt;nowiki/&gt;nyň ýetginjek futbolçylary &quot;Dostluk üçin futbol&quot; halkara forumyna; köçe futboly boýunça turnira we [[UEFA Çempionlar ligasynyň 2013-2014|UEFA Çempionlar ligasynyň 2013/2014]] [[UEFA çempionlar ligasy 2013-14 finaly|finaly]]&lt;nowiki/&gt;na gatnaşdylar.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football&lt;/ref&gt; Köçe futboly boýunça Halkara turniryň ýeňijisi &quot;[[Benfika futbol kluby|Benfika]]&quot; (Portugaliýa) futbol klubynyň ýaşlar komandasy boldy boldy.

&quot;Dostluk üçin futbol&quot; hereketiniň liderini saýlama programmanyň ikinji möwsüminiň netijesi boldy.  Portugaliýaly Filipe Suares saýlandy&lt;ref&gt;www.lazionews.eu/settore-giovanile/oltre-450-ragazzi-riuniti-da-gazprom-in-occasione-del-secondo-forum-internazionale-football-for-friendship/&lt;/ref&gt;. 2014 ýylyň iýun aýynda ol lider hökmünde Ýuriý Andreýewiç Morozowyň adyna bagyşlanan futbol boýunça dokuzynjy halkara ýaşlar turniryny görmäge geldi.  

=== Dostluk üçin futbol 2015 ===
&quot;Dostluk üçin futbol&quot; halkara sosial programmanyň üçinji möwsümi 2015-nji ýylyň iýun aýynda Berlinda geçdi. Programma ilkinji gezek azia kontinentyň ýaş wekilleri gatnaşdy, ýagny Ýaponiýanyň, Hytaýyň we Gazagystanyň çagalar futbol toparlary. Üçinji möwsüme jemi 24 sany ýurdyň 24 sany futbol toparlary gatnaşdylar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;www.noodls.com/viewNoodl/28582380/oao-gazprom/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-&lt;/ref&gt;

Ýaş futbolçylar başga ýurtly ýaşdaşlary, we dünýä futbolynyň ýyldyzlary, şol sanda programmanyň global wekili Frans Bekkenbauer bilen gürrüňdeş boldular, ondan başga-da ýaş toparlaryň arasynda geçirilýän köçe futboly boýunça Halkara  turniryna gatnaşdylar. &quot;Rapid&quot; (Awstriýa) ýaşlar topary köçe futboly boýunça 2015ý. Halkara  turnirynyň ýeňijisi boldy. &quot;Dostluk üçin futbol&quot; programmanyň üçinji möwsüminiň wakalaryny öňdebaryjy dünýä &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&quot;Dokuz gymmatlyklar&quot; Kubogy sylaglanyş dabara 2015 ýylyň iň ýokary derejeli çaresi boldy, Barselona (Ispaniýa) futbol topary onuň eýesi boldy. Ýeňijini çagalar saýlady, ýagny Forumyň öňüsyrasynda gatnaşýan ähli 24 sany ýurtda global saýlaw geçirildi.&lt;ref&gt;10&lt;/ref&gt;

Forum tamamlanan soň hemme gatnaşyjylar däp bolşy ýaly Berlindaky Olimpik stadionyndan geçirilen UEFA 2014/2015  Çempionlar ligasynyň finalyna gatnaşdylar.&lt;ref&gt;www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html&lt;/ref&gt;

=== Dostluk üçin futbol 2016 ===
&quot;Dostluk üçin futbol&quot; 2016 Halkara çagalar sosial programmanyň starty onlaýn Hangouts press-konferensiýanyň çäginde berildi&lt;ref&gt;www.euronews.com/2016/03/25/football-for-friendship-ready-for-fourth-edition/&lt;/ref&gt;, ol programmanyň global wekili Frans Bekkenbaueryň gatnaşmaklygy bilen 24-nji martda Münhenda geçirildi.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=ZhOPARx9Lko&lt;/ref&gt;

Progammanyň dördünji möwsümine Azerbaýjandan, Alžirdan, Ermenistandan, Argentinadan, Braziliýadan, Wýetnamdan, Gyrgyzystandan, şeýle hem Siriýadan täze 8 sany ýaşlar topary goşuldy, şeýlelikde jemi gatnaşýan ýurtlaryň sany 32 ýetdi.&lt;ref&gt;www.sgb-sports.com/index.php/fourth-gazprom-football-for-friendship-project-launches/&lt;/ref&gt;

2016 ýylyň aprel aýynyň 5-ne unikal baýrak - &quot;Dokuz sany gymmatlyklar&quot; Kubogy üçin saýlaw başlady. Ýeňjini saýlamakda dünýäniň ähli janköýerleri gatnaşdylar, emma ahyrky netijäni &quot;Dostluk üçin futbol&quot; programmanyň gatnaşyjylary saýlaw arkaly kesgitlediler.  &quot;Bawariýa&quot;(Münhen) futbol topary Kobugyň eýesi boldy.  &quot;Dostluk üçin futbolyň&quot; gatnaşyjylary ýörite kömege zerur çagalara goldaw bermekde, dürli ýurtlarda çagalary bejermek bilen bagly başlangyçda we zar adamlara kömek etmekde  toparyň  edýän hereketlerini bellediler.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;rbth.com/sport/2016/06/01/gazprom-brings-soccer-crazy-kids-to-milan-for-uefa-champions-league-final_599353&lt;/ref&gt;

&quot;Dostluk üçin futbol&quot; dördünji halkara çagalar forumy we köçe futboly boýunça halkara çagalar turniryň final oýny 2016 ýylyň maý aýynynyň 27-den 28-ne çenli Milanda geçdi. Turniryň ýeňijisi Sloweniýaly &quot;Maribor&quot; topary boldy&lt;ref&gt;www.euronews.com/2016/05/31/football-for-friendship-syrian-youth-team-make-tournament-debut-in-milan/&lt;/ref&gt;. Forumdan soň gatnaşyjylar adaty bolşy ýaly UEFA Çempionlar ligasynyň final oýnuny görmäge gitdiler&lt;ref&gt;www.beyondsport.org/articles/fourth-international-football-for-friendship-forum-brings-together-young-footballers-from-three-continents/&lt;/ref&gt;. Forumyň wakalaryny dünýäniň öňdebaryjy köpçülip informasiýa gurrallaryň 200-den gowrak žurnalistleri, şeýle hem programma gatnaşýan ýaş žurnalistlardan ybarat Halkara çagalar press-merkezi beýan etdiler.

&quot;Dostluk üçin futbolyň&quot; dördünji möwsüminiň çärelerine &quot;Al-Wahda&quot; siriýa toparynyň ýaş futbolçylary gatnaşdy, bu hem öz gezeginde görlüp-eşidilmedik waka boldy.  Siriýaly topary programma gatnaşyjylaryň sanyna goşma we siriýaly çagalary Milandaky çäreleri görmäge gelmegi, ýurdyň gumanitar izolýasiýasyndan üstün çykmakda wajyp ädim boldy&lt;ref&gt;www.euronews.com/2016/05/31/football-for-friendship-syrian-youth-team-make-tournament-debut-in-milan&lt;/ref&gt;. Russia Today halkara telekanalyň arab sport redaksiýasy Siriýanyň Futbol federesaiýasynyň goldaw bermegi bilen, programma gatnaşýan çagalar barada &quot;Üç gün uruşsyz&quot; atly dokumental film düşürdi. 2016 ýylyň sentýabr aýynyň 14-ne filmyň premýerasyny 7 müňden gowrak adam görmäge geldi.

=== Dostluk üçin futbol 2017 ===
2017 ýylda &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; Halkara çagalar sosial taslamanyň geçirilýän ýeri Sankt-Peterburg (Russiýa) saýlandy, bu ýerde final çäreleri iýun aýynyň 26-dan  iýul aýynyň 3-ne çenli geçirildi.&lt;ref&gt;www.live5news.com/story/34934258/fifth-season-of-gazproms-football-for-friendship-international-childrens-project-launched&lt;/ref&gt;

2017 ýylda gatnaşýan  ýurtlaryň sany 32-den 64 çenli artdy. &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; programma ilkinji gezek Meksikdan we ABŞ-dan çagalar gatnaşdy. Şeýlelikde, taslama dört kontinentyň - Afrikanyň, Ýewraziýanyň, Demirgazyk Amerikanyň we Günorta Amerikanyň ýaş futbolçylaryny birleşdirdi.&lt;ref&gt;finance.dailyherald.com/dailyherald/news/read/33918303/Fifth_Season_of_Gazprom's_Football_for_Friendship_International_Children's_Project_Launched&lt;/ref&gt;

Bäşinji möwsümde&lt;ref&gt;www.abc6.com/story/34934258/fifth-season-of-gazproms-football-for-friendship-international-childrens-project-launched&lt;/ref&gt; programma täze konsepsiýa laýyklykda durmuşa geçirildi: öz ýurdynyň wekili hökmünde 1 sany ýaş futbolçy saýlandy. Çagalar 12 ýaşly gyz we oglanlardan, şol sanda maýyplygy bar sekiz sany internasional &quot;Dostluk Ýygyndy toparlara&quot; birleşdiler.&lt;ref&gt;https://www.merrilledge.com/research/story?stryKey=600-201703161740PR_NEWS_USPRX____enUK201703165338-1&lt;/ref&gt;

Açyk bije atyşygyň dowamynda ýygyndy toparlaryň düzümi we gatnaşýan ýurtlaryň oýun pozisiýalary kesgitlendi. Bije atyşygy internet-konferensiýa režiminde geçirildi. Ýaş trenerlar dostluk toparlaryň başlygy boldular:  Rеnе Lampеrt (Slowеniýa), Stеfan Maksimowiç (Sеrbiýa), Brеndon Şabani (Beýik Britaniýa), Çarli Suý (Hytaý), Anatoliý Çеntuloýew (Russiýa), Bogdan Krolеwеskiý (Russiýa), Anton Iwanow (Russiýa), Emmе Hеnşеn (Nidеrlandy). Bije atyşygyna ondan başga &quot;Dostluk üçin futbol&quot; halkara press merkeziň wekili Liliýa Masumoto hem gatnaşdy.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/&lt;/ref&gt;

2017 ýylda &quot;narynç reňkli&quot; topary &quot;Dostluk üçin futbol&quot; Dünýä çempionatynyň ýeňijisi boldy, onuň düzümine ýaş tälimçi we dokuz ýurdyň ýaş futbolçylary girdi:    Rеnе Lampеrt (Slowеniýa), Hong Džun Marwin Tuе (Singapur), Pol Puig I Montana (Ispaniýa), Gabriel Mеndosa (Boliwiýa), Rawan Kazimow (Azеrbaýjan), Hrisimir Stanimirow Stançеw (Bolgariýa), Iwan Agustin Kasko (Argеntina), Roman Horak (Çеhiýa), Hamzah Ýusuf Nuri Alhawwat (Liwiýa).&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2017&lt;ref&gt;www.euronews.com/2017/07/06/football-brings-kids-together&lt;/ref&gt; ýylda &quot;Dostluk üçin futbol&quot; Halkara çagalar forumyny Wiktor Zubkow (PAO &quot;Gazprom&quot; müdirler geňeşiniň başlygy)[38],  Fatma Samura (FIFA-nyň baş sekretary), Filipp Le Flok (FIFA-nyň baş täjirçilik başlygy), Julio Baptista (brazil futbolçy), Iwan Zamorano (çiliýaly forward), Aleksandr Keržakow (rus futbolçy) we başga myhmanlar görmäge geldiler, olar esasy adam gymmatlyklary ýaş nesiliň arasynda öňe sürmegi çagyrdylar.&lt;ref&gt;www.euronews.com/2017/07/06/football-brings-kids-together&lt;/ref&gt;

2017 ýylda taslama 600 müňden gowrak adamlary birleşdirdi, Sankt-Peterburgdaky final çärelere 64 ýurtdan gelen 1000 gowrak çagalar we ulylar gatnaşdy&lt;ref&gt;stomp.straitstimes.com/singapore-seen/12-year-old-sporean-messi-wins-global-football-contest-in-russia&lt;/ref&gt;.  

=== Dostluk üçin futbol 2018 ===
2018-nji ýylda, &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; maksatnamanyň Altynjy Möwsüminiň fewral aýynyň 15-den Iýun aýynyň 15-ne çenli aralykda bolmagyna karar berildi. Ýapylyş dabarasy Moskwada 2018 FIFA Dünýä Kubogynyň öň ýanynda bolup geçdi. Maksatnamanyň gatnaşyjylary dünýäniň 211 döwlet we sebitiň&lt;ref&gt;www.euronews.com/2018/02/16/football-for-friendship-sets-stage-for-2018-world-cup&lt;/ref&gt; wekili bolan ýaş futbolistleri we žurnalistleri bolup durýar. Maksatnamanyň resmi açylyşy göni ýaýlymda &quot;Dostluk üçin Futbolyň&quot; Açyk Bije atyşygy bilen başlandy we onuň netijesinde 32 sany halkara futbola topary - Dostluk Toparlary – döredildi.&lt;ref&gt;www.thedailystar.net/sports/football/time-defender-bangladesh-1543027&lt;/ref&gt;

Tebigaty goramak wezipe bilen baglanyşyklylykda, 2018 Halkara Futbol Dostluk Toparlaryna seýrek duş gelýän we nesli howp astynda bolan haýwanlaryň görnüşleriniň atlary berildi: 

[[Afrikan pil]]

[[Komodo zemzemi]]

[[Kipunji maýmyn]]

Ägirt uly pyşbaga

[[Sahara keýigi]]

[[Gepard]]

[[Kerk]]

Teni ýasy akula

[[Ak aýy]]

[[Lemur]]

[[Grizli aýy]] 

[[Kit akulasy]]

[[Üç barmakly leniwes]]

[[Şa kepjebaşy]]

[[Şimpanze]]

[[Gang gawialy]]

[[Günbatar gorilla]]

[[Imperator daşdeşen]]

[[Saýlaw|Saýga]]

[[Ak maňlaýly kapusin]]

[[Koala]]

[[Sibir gaplaňy]]

Grewi beder 

[[Orangutan]]

[[Uly panda]]

[[Magellan pingwiny]] 

[[Rotşild Žirafasy]]

[[Küki kit]]

[[Syrtlanpisint it]]

[[Ýolbars]]

[[Begemot]] 

[[Gallapagoss deňiz ýolbarsy]]

Mundan başga-da, tebigaty goramak missiýanyň düzüminde 2018-nji ýylyň Maý aýynyň 30-da nesli howp astynda bolan görnüşleri goramagyň guramasyny goldamagy höweslendirmek maksady bilen &quot;Happy Buzz Day&quot; Halkara Çäresi başlandy. Russiýanyň, Amerikanyň, Nepalyň we Beýik Britaniýanyň&lt;ref&gt;www.chronicle.co.zw/russia-opportunity-for-zim-youngsters/&lt;/ref&gt;  milli parklary we goraghanalary bu Çäre goşuldy. Şeýle-de, Dostluk üçin Futbol Maksatnamanyň Moskwadaky soňky çärelerinde gatnaşyjylar ekologiki taýdan arassa, tebigy gaz bilen işleýän awtobuslarda syýahat etdiler.&lt;ref&gt;www.africanews.com/2018/02/17/football-for-friendship-draw-held-ahead-of-the-2018-world-cup//&lt;/ref&gt;

2018-nji ýylda &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; Maksatnamasyna gatnaşýan döwletler we sebitler:

1.	&lt;nowiki&gt;[[Awstraliýa birleşigi]]&lt;/nowiki&gt;

2.	Awstraliýa Respublikasy

3.	Azerbaýjan Respublikasy

4.	Alžir Halkara Demokratik Respublikasy

5.	Amerikan Wenger adalary

6.	Amerikan Samoa

7.	Angilýa

8.	Antigua we Barbuda 

9.	Müsür Arab Respublikasy

10.	Argentin Respublikasy

11.	Aruba

12.	Barbados

13.	Beliz

14.	Bermud adalary

15.	Wenesuela Boliwian Respublikasy

16.	Bosniýa we Gersegowina

17.	Britan Wirgin adalary

18.	Burkina-Faso

19.	Beýik Lýuksemburg Gersogçylygy

20.	Wengriýa

21.	Gündogar Urugwaý Respublikasy

22.	Gabon Respublikasy

23.	Gwineý Respublikasy

24.	Gibraltar

25.	Bruneý-Darussalam Döwledi

26.	Ysraýyl  Döwledi

27.	Katar Döwledi

28.	Kuweýt Döwledi

29.	Liwiýa Döwledi

30.	Palestina Döwledi

31.	Grenada

32.	Grek Respublikasy 

33.	Gruziýa

34.	Gündogar Timor Demokratik Respublikasy 

35.	Kongo Demokratik Respublikasy 

36.	San-Tome we Prinsipe Demokratik Respublikasy

37.	Şri-Lanka Demokratik Sosial Respublikasy

38.	Dominikan Respublikasy

39.	Iordan Haşimit Şalygy 

40.	Owganystan Yslam Respublikasy 

41.	Eýran Yslam Respublikasy

42.	Mawritaniýa Yslam Respublikasy

43.	Italiýan Respublikasy

44.	Ýemen Respublikasy

45.	Kaýman adalary

46.	Kanada

47.	Hytaý Halk Respublikasy

48.	Hytaý Taýbeý (Taýwan) 

49.	Andorra Knýažlygy

50.	Lihtenşteýn Knýažlygy

51.	Gaýan Kooperatiw Respublikasy

52.	Koreý Halk Demokratik Respublikasy

53.	Bahreýn Şalygy

54.	Belgiýa Şalygy

55.	Butan Şalygy

56.	Daniýa Şalygy

57.	Ispaniýa Şalygy

58.	Kamboja Şalygy

59.	Lesoto Şalygy

60.	Marokko Şalygy

61.	Niderlandy Şalygy 

62.	Norwegiýa  Şalygy  

63.	Saud Arab Şalygy 

64.	Eswatini Şalygy 

65.	Tailand Şalygy 

66.	Tonga Şalygy 

67.	Şwesiýa Şalygy 

68.	Gyrgyz Respublikasy

69.	Kürasao

70.	Laos Halk-Demokratik Respublikasy

71.	Latwiýa Respublikasy

72.	Liwan Respublikasy

73.	Litwa Respublikasy

74.	Malaýziýa

75.	Maldiw Respublikasy

76.	Meksikan Birleşen Ştatlary 

77.	Köpmilletli Boliwiýa Döwledi

78.	Mongoliýa

79.	Montserrat

80.	Bangladeş Halk Respublikasy

81.	Papua Täze Gwineýa Garaşsyz Döwledi

82.	Samoa Garaşsyz Döwledi

83.	Täze Zelandiýa

84.	Täze Kaledoniýa

85.	Tanzaniýa Birleşen Respublikasy

86.	Birleşen Aram Emirligi

87.	Kuka adalary

88.	Terks we Kaýkos adalary

89.	Albaniýa Respublikasy

90.	Angola Respublikasy

91.	Ermenistan Respublikasy

92.	Belarus Respublikasy

93.	Benin Respublikasy

94.	Bolgariýa Respublikasy

95.	Botswana Respublikasy

96.	Burundi Respublikasy

97.	Wanuatu Respublikasy

98.	Gaiti Respublikasy

99.	Gambiýa Respublikasy

100.	Gana Respublikasy

101.	Gwatemala Respublikasy

102.	Gwineýa-Bisau Respublikasy 

103.	Gonduras Respublikasy

104.	Jibuti Respublikasy

105.	Zambiýa Respublikasy

106.	Zimbabwe Respublikasy

107.	Hindistan Respublikasy

108.	Indoneziýa Respublikasy

109.	Yrak Respublikasy

110.	Irland Respublikasy

111.	Island Respublikasy

112.	Gazagystan Respublikasy

113.	Keniýa Respublikasy

114.	Kipr Respublikasy

115.	Kolumbiýa Respublikasy

116.	Kongo Respublikasy

117.	Koreýa Respublikasy

118.	Kosowo Respublikasy

119.	Kosta-Rika Respublikasy

120.	Kot-dIwuar Respublikasy

121.	Kuba Respublikasy

122.	Liberiýa Respublikasy

123.	Mawrik Respublikasy

124.	Madagaskar Respublikasy

125.	Makedoniýa Respublikasy

126.	Malawi Respublikasy

127.	Mali Respublikasy

128.	Malta Respublikasy

129.	Mozambik Respublikasy

130.	Moldowa Respublikasy

131.	Namibiýa Respublikasy

132.	Niger Respublikasy

133.	Nikaragua Respublikasy

134.	Ýaşyl Burun Adalaryň Respublikasy

135.	Päkistan Respublikasy

136.	Panama Respublikasy

137.	Paragwaý Respublikasy

138.	Peru Respublikasy

139.	Polşa Respublikasy

140.	Portugaliýa Respublikasy

141.	Ruanda Respublikasy

142.	San-Marino Respublikasy

143.	Seýşel adalary Respublikasy

144.	Senegal Respublikasy

145.	Serbiýa Respublikasy

146.	Singapur Respublikasy

147.	Sloweniýa Respublikasy

148.	Mýanma Birleşigi Respublikasy

149.	Sudan Respublikasy

150.	Surinam Respublikasy

151.	Sýerra-Leone Respublikasy

152.	Täjigistan Respublikasy

153.	Trinidad we Tabago Respublikasy

154.	Türkmenistan Respublikasy

155.	Uganda Respublikasy

156.	Özbegistan Respublikasy

157.	Fiji Respublikasy

158.	Filippin Respublikasy

159.	Horwat Respublikasy

160.	Çad Respublikasy

161.	Montenegro Respublikasy

162.	Çili Respublikasy

163.	Ekwador Respublikasy

164.	Ekwatorial Gwineýa Respublikasy

165.	El-Salwador Respublikasy

166.	Günorta Sudan Respublikasy

167.	Kamerun Respublikasy

168.	Russiýa Federasiýasy

169.	Rumyniýa

170.	Hytaý Halk Respublikasynyň Gonkong ýörite administratiw etraby 

171.	Puerto-Riko birleşdirilen erkin döwledi  

172.	Demirgazyk Irlandiýa

173.	Sent-Winsent we Grenadinlar

174.	Sent-Lýusiýa

175.	Siriýa Arab Respublikasy

176.	Slowak Respublikasy

177.	Bagam Adalaryň Birleşigi

178.	Dominik Birleşigi 

179.	Beýik Britaniýanyň we Demirgazyk Irlandiýanyň Birleşen Şalygy

180.	Amerikanyň Birleşen Ştatlary

181.	Solomon adalary

182.	Wýetnam Sosialistik Respublikasy

183.	Komor Adalaryň Birleşigi

184.	Hytaý Halk Respublikasynyň Makao ýörite administratiw etraby

185.	Oman Soltanlygy

186.	Taiti

187.	Guam territoriýasy

188.	Togolez Respublikasy

189.	Tunis Respublikasy

190.	Turkiýa Respublikasy

191.	Ukraina 

192.	Uels 

193.	Farwer adalary 

194.	Nepal Federatiw Demokratik Respublikasy

195.	Efiopiýa Federatiw Demokratik Respublikasy

196.	Braziliýa Federatiw Respublikasy

197.	Germaniýa Federatiw Respublikasy

198.	Nigeriýa Federatiw Respublikasy

199.	Somali Federatiw Respublikasy

200.	Sent-Kits we Newis Federasiýasy

201.	Finlýand Respublikasy

202.	Fransuz Respublikasy

203.	Merkezi Afrikan Respublikasy

204.	Çeş Respublikasy

205.	Şweýsar Konfederasiýasy

206.	Şotlandiýa 

207.	Eritreýa 

208.	Eston Respublikasy

209.	Günorta Afrikan Respublikasy

210.	Ýamaýka

211.	Ýaponiýa  

2018-nji ýylda Dostluk üçin Futbol Dünýä Çempionatyna 32 Halkara Dostluk Ýygyndylary gatnaşdy. Makstanamanyň taryhynda ilkinji gezek, final oýunyň teswirlemesi Siriýa döwletinden Ýaş Teswirleýji, Ýazan Taha&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1059219-shikarnyj-futbol-krepkaja-druzhba&lt;/ref&gt; we eminlik bolsa Russiýadan Ýaş Emin, Bogdan Batalin&lt;ref&gt;https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1058343-ih-podruzhil-futbol&lt;/ref&gt; tarapyndan amala aşryryldy. 

2018-nji ýylda &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; Dünýä Çempionatynyň ýeňijisi Dominika, Sent Kits we Newisa, Malawi, Kolumbiýa, Benin we Kongo Demokratiki Respublikasynyň Ýaş Oýunçylaryndan emele gelen &quot;Şimpanze&quot; ýygyndysy boldy. Ýygyndynyň tälimçisi bolsa Russiýanyň Saransk şäherinden Ýaş Gatnaşyjy Wladislaw Polýakow boldy&lt;ref&gt;https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-trener-iz-rossii-stal-chempionom-mira-po-futbolu-dlya-druzhby-1420530/&lt;/ref&gt;.

Maksatnamanyň altynjy möwsüminiň soňky wakasy bolsa 2019 &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; çagalaryň Halkara forumy bolup, ol iýun aýynyp 13-de &quot;Moskwarium&quot; Okeonagrafiýa we Deňiz Biologiýasy Merkezinde geçirildi. Oňa Wiktor Zubkow (&quot;Gazprom&quot; APJ-nyň başlygy), Olga Golodes (Russiýa Federasiýa Hökümetiniň Wise Premýeri), Iker Kasilyas (Ispaniýaly futbol oýunçysy, milli ýygyndynyň öňki kapitany), Aleksandr Keržakow (Russiýaly futbol oýunçysy, Russiýanyň ýaşlar futbol ýygyndysynyň tälimçisi) bilen bilelikde dünýäniň her ýerinden 54 ilçihananyň wekilleri we beýleki myhmanlar gatnaşdy&lt;ref&gt;https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/more-schastya-druzhby-i-futbola-1428124/&lt;/ref&gt;.

Forumyň dowamynda altynjy möwsümiň iň oňat Ýaş Oýunçylary sylaglandy: Kongo Demokratik Respublikasyndan Deo Kalenga Mwenze (iň oňat hüjümçi), Beninden Ýamiru Ouru (iň oňat ýarym goragçy), Weýlsden Iwan Wolynkin (iň oňat derwezewan) we Braziliýadan Gustawo Sontra Roça (Iň gymmat oýunçy)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

2018-nji ýylyň &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; Maksatnamasynda Arubadan Şeýkali Asenson iň oňat Ýaş Žurnalist boldy. Ol Okeaniýanyň ýaşlaryny ekologiki taýdan has-da aň-düşünjeli bolmaga höweslendirmek barada blog ýöredýär.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Forumda mundan başga, geçen möwsümiň gatnaşyjysy Indiýadan Ananýa Kambojuň&lt;ref&gt;https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/more-schastya-druzhby-i-futbola-1428124/&lt;/ref&gt; kitap tanyşdyrma we awtograf sessiýasy geçirildi. Ananýa 2017-nji ýyldaky &quot;Dostluk üçin Futboluň&quot; bäşinji möwsüminden soň Ýaş Žurnalist hökmünde tejribelerini &quot;My journey from Mohali to St. Petersburg&quot; atly kitapda ýazdy. Ol kitapda Maksatnamanyň dünýäni oňat tarapa üýtgetmegiň dokuz gymmatlyklary barada ýazdy.  Iýun aýynyň 14-de, ýagny &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; Halkara çagalar forumyndan soňra, Ýaş oýunçylar we žurnalistler Russiýadaky 2018 FIFA Dünýä Kubogyyň açylyş dabarasyna gatnaşdylar. &quot;Lužniki&quot; stadionynda, çagalar şol ýyl maksatnama gatnaşan 211 döwletiň we sebitiň baýdagyny dabaraly ýagdaýda galdyrdy&lt;ref&gt;https://rsport.ria.ru/russia2018_news/20180615/1138055010.html&lt;/ref&gt;. Ondan soňra, &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; maksatnamanyň Ýaş gatnaşyjylary Russiýa we Saudy Arabystan toparlarynyň arasyndaky açylyş oýunyna tomaşa etdiler. 

Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti Wladimir Putin Russiýanyň &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; boýunça Ýaş Wekili Albert Zinnatowu özüniň ložasyna çagyrdy we olar bilelikde açylyş oýunyny seretdiler. Ol ýerde ýaşlar Braziliýadan Dünýä Kubok Çempiony Roberto Karlos we Ispaniýaly futbol oýunçysy Iker Kasillas bilen gürleşmek mümkinçiligine eýe boldular&lt;ref&gt;https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-posol-futbola-dlya-druzhby-vstretilsya-s-prezidentom-rossii-na-chm-v-moskve-1424143/&lt;/ref&gt;.

Moskwada geçirilen soňky çärä 211 döwlet we sebitden 1500-den kän çaga we ýaşlar gatnaşdy. Altynjy möwsümiň çäginde jemi, dünýäniň dürli künjeklerinde tertiplenen 180-den kän çäre geçirildi we oňa 240000-den kän ýaş gatnaşyjy gatnaşdy&lt;ref&gt;https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/uchastniki-futbola-dlya-druzhby-iz-211-stran-i-regionov-pribyli-v-moskvu-1419265/&lt;/ref&gt;.

2018-nji ýylda Ygtyýarly wekiller taslamany goldady. Olga Golodes Russiýanyň Prezidenti Wladimir Putiniň açylyş ýüzlenmesini Halkara çagalaryň Forumynyň gatnaşyjylaryna we myhmanlaryna okap berdi. Russiýa Federasiýasynyň Hökümet Başlygy Dmitriý Medwedew altynjy Halkara cagalaryň &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; forumynyň gatnaşyjylaryna we myhmanlaryna hoş garşylama telegrammasyny iberdi.&lt;ref&gt;http://government.ru/gov/persons/183/telegrams/32841/&lt;/ref&gt;

Maý aýynyň 23-de brifiň dowamynda Russiýanyň IIM-iň wekili Mariýa Zaharowa häzirki döwürde dünýä jemgyýeti &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; maksatnamasyny Russiýanyň halkara sosial syýasatynyň möhüm bölegi hökmünde kabul edýändigini nygtap geçdi&lt;ref&gt;http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/3231268##23&lt;/ref&gt;.

FIFA, däp boýunça &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; maksatnamasyny goldady. Moskwada gecirilen soňky çärä gatnaşanlaryň we myhmanlaryň jemi sanynyň 5000-den hem geçendigini gurama belläp geçdi&lt;ref&gt;https://www.fifa.com/worldcup/news/211-countries-and-regions-took-part-in-the-sixth-international-football-for-frie&lt;/ref&gt;.

=== Dostluk üçin futbol 2019 ===
“Dostluk üçin futbol” çagalaryň halkara durmuş maksatnamasynyň ýedinji möwsümi 2019-njy ýylyň 18-nji martynda goýberildi, maksatnamanyň jemleýji çäreleri Madridde 28-nji maýdan 2-nji iýun aralygynda geçdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |access-date=2020-12-25 |archive-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219130508/http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

25-nji aprel Halkara Futbol we Dostluk güni Ýewropanyň, Aziýanyň, Afrikanyň, Demirgazyk we Günorta Amerikanyň 50-den gowrak ýurtlarynda bellenildi. Şeýle hem, baýramçylyga Russiýanyň futbol birleşmesi (RFB) goşuldy.&lt;ref&gt;https://www.prnewswire.com/news-releases/international-day-of-football-and-friendship-celebrated-in-schools-around-the-world-300837486.html#:~:text=Gazprom%20Football%20for%20Friendship&amp;text=MOSCOW%2C%20April%2025%2C%202019%20%2F,Africa%2C%20North%20and%20South%20America&lt;/ref&gt;

30-njy maýda Madridde “Gazprom” KPJ “Dostluk üçin futbol” 2019 çagalaryň durmuş maksatnamasynyň halkara forumy geçirildi. Forum bütin dünýäniň bilermenlerini – futbol türgençilerini, çaga toparlarynyň lukmalaryny, ýyldyzlary, öňde barýan halkara KHBS habarçylaryny, halkara futbol akademiýalarynyň we federasiýalarynyň wekillerini birleşdirdi.&lt;ref&gt;https://sputniknews.com/agency_news/201905301075473427-forum-children-experts/&lt;/ref&gt;

31-nji maýda Madridde dünýäde iň köpmilletli futbol türgenleşigi geçirildi. Türgenleşikleriň netijesi boýunça “Dostluk üçin futbol” GUINNESS WORLD RECORDS® resmi sertifikatyny aldy.&lt;ref&gt;https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/547224-most-nationalities-in-a-football-soccer-training-session&lt;/ref&gt;

Ýedinji möwsümiň çäginde Ýewropadan, Afrkadan, Demirgazyk we Günorta Amerikadan 32 ýaş habarçylar maksatnamanyň jemleýji çäreleri barada habar beren we halkara hem-de milli KHBS bilen bilelikde maglumatlaryň taýýarlygyna gatnaşan “Dostluk üçin futbol” maksatnamasynyň çagalar üçin halkara press-merkezini döretdiler.&lt;ref&gt;https://tass.com/press-releases/1061492&lt;/ref&gt;

Ýedinji möwsümiň gatnaşyjylary durmuş-jogapkärli topar hökmünde “Liwerpul” futbol toparyna “Dokuz gymmatlyklary” kubogyny (“Dostluk üçin futbol” çagalaryň halkara durmuş maksatnamasynyň baýragy) gowşurdylar.&lt;ref&gt;https://sputniknews.com/society/201906041075611076-football-friendship-madrid/&lt;/ref&gt;

1-nji iýunda UEFA Pitch futbol meýdançasynda Madridde ýedinji möwsümiň iň ýokary derejeli pursaty – “Dostluk üçin futbol” boýunça Dünýä çempionatynyň jemleýji duşuşygy geçdi. Onuň netijeleri boýunça “Antiguanskiý Poloz” ýygyndysy “Tasmanskiý Dýawol” bilen esasy wagtda 1:1 hasap bilen oýnady, soňra bolsa, jerime urgusynyň tapgyrlarynyň netijesi boýunça utdy we baş baýragy eýeledi.&lt;ref&gt;https://www.euronews.com/2019/06/06/football-for-friendship-international-programme-for-kids-breaks-records-and-teaches-sports&lt;/ref&gt;

=== Dostluk üçin futbol 2020 ===
2020-nji ýylda “Dostluk üçin futbol” sekizinji möwsüminiň jemleýji çäreleri 2020-nji ýylyň 27-nji noýabryndan 9-njy dekabr aralygynda sanly platformada onlaýn görnüşinde geçirildi. Dünýäniň 100-den gowrak ýurtlardan 10 000-den gowrak gatnaşyjylar esasy çärelere goşuldylar.&lt;ref&gt;https://footballforfriendship.com/&lt;/ref&gt;

Maksatnamanyň sekizinji möwsümi üçin köp ulanyjyly Football for Friendship World futbol onlaýn hereketlendiriji işlenip düzüldi, onuň esasynda “Dostluk üçin futbol” 2020 boýunça bütindünýä onlaýn-çempionaty geçirildi. Bütin dünýä boýunça ýüklemek üçin oýun 2020-nji ýylyň 10-njy dekabryndan – Bütindünýä futbol gününden elýeter. Ulanyjylar halkara ýygyndylaryna goşulmak bilen, “Dostluk üçin futbol” düzgünleri boýunça duşuşyklara gatnaşmak mümkinçiligini aldylar. Köp ulanyjyly oýun dostluk, parahatçylyk we deňlik ýaly maksatnamanyň wajyp gymmatlyklaryna esaslanan.&lt;ref&gt;https://sputniknews.com/sport/202011051081023614-new-football-simulator-football-for-friendship-to-be-released-on-world-football-day/&lt;/ref&gt;

27-nji noýabrda “Dostluk üçin futbol” boýunça bütindünýä onlaýn-çempionatynyň bije atyşlygynyň açylyş dabarasy geçirildi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/ |access-date=2020-12-25 |archive-date=2021-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211018020211/https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

28-nji noýabrdan 6-njy dekabr aralygynda çagalar üçin gumanitar we sport bilim beriş maksatnamalary bilen halkara onlaýn-lageri geçdi&lt;ref&gt;https://footballforfriendship.com/friendship-camp/&lt;/ref&gt;

30-njy noýabrdan 4-nji dekabr aralygynda “Dostluk üçin futbol” halkara onlaýn-forumynyň mejlisi geçdi, onda çagalaryň sportuny ösdürmek çygryndaky taslamalar görkezildi. Bilermen eminleri “Dostluk üçin futbol” halkara baýragyny almaga dalaşgär edýän taslamalaryň prezentasiýasyna baha berdiler&lt;ref&gt;https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/

&lt;/ref&gt;

7-8-nji dekabrda “Dostluk üçin futbol” boýunça bütindünýä onlaýn-çempionaty geçdi. Bu ýylda çempionat sanly platformada onlaýn görnüşinde geçirildi, ýörite munuň üçin köp ulanyjyly Football for Friendship futbol hereketlendirijisi işlenip düzüldi.&lt;ref&gt;https://footballforfriendship.com/world-championship/&lt;/ref&gt;

9-njy dekabrda “Dostluk üçin futbol” grand finaly geçdi&lt;ref&gt;https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/&lt;/ref&gt;

Dürli ýurtlardan çagalar üçin webinarlaryň tapgyry BMG 75 ýyllygyna goldaw hökmünde maksatnamanyň sekizinji möwsüminiň geçiriliş döwründe geçdi.

Maksatnamanyň sekizinji möwsüminde bütin dünýäden futbol fristaýlerleri bilen bilelikde hepdelik “Stadion meniň bar bolan ýerimde” atly şowhun goýberildi. Her bir çykyşynda fristaýlerler maksatnamanyň ýaş wekillerine oýun tärlerini öwretdiler, her bir hadysanyň ahyrynda iň gowy ýerine ýetirilen oýun tärleriniň bäsleşigi geçirildi. Şowhun onlaýn bütindünýä ussat-synpy bilen tamamlandy, onuň bilen “Dostluk üçin futbol” maksatnamasy ikinji gezek çekilen gatnaşyjylaryň sany boýunça Ginnessiň dünýä rekordçysy boldy (2020-nji ýylyň 6-njy dekabry).

Gowy täzelikleriň redaksiýasy - “Dostluk üçin futbol” ýaş habarçylary tarapyndan goýberilen hepdelik şowhun, onda çagalar tomaşaçylar bilen bütin dünýäniň täzelikleri bilen paýlaşdylar. 

== &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; boýunça Dünýä çempionaty ==
Halkara çagalar futbol bäsleşigi &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; programmasynyň çäginde geçirilýär. &quot;Dostluk Ýygyndy topary&quot; çempionata gatnaşyjy komandalar Açyk bije atyşygyň dowamynda düzülýär. Ýygyndy toparlary &quot;Dostluk üçin Futbolyň&quot; prinsipy boýunça gurnalýarlar:  bir toparda dürli milletli, jynsly we fiziki mümkinçilikli sportsmenlar oýnaýarlar.&lt;ref&gt;rbth.com/sport/2014/05/30/big_soccer_for_little_europeans_37075.html&lt;/ref&gt; 

== &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; Halkara çagalar forumy ==
Her ýylky &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; Halkara çagalar forumynda taslamanyň ýaş gatnaşyjylary ulylyar bilen programmanyň gymmatlyklaryny dünýä boýunça öňe sürmek barada gürrüň edýärler.  Forumyň dowamynda çagalar başga ýurtlardan gelen ýaşdaşlary, meşhur futbolçylar, žurnalistlar we jemguýetçilik işgärleri bilen duşuşýarlar we gürrüňdeş bolýarlar, şeýle hem ýaş wekiller hökmünde bolup, soňra umumy ynsanyýet gymmatlyklary öz ýaşdaşlarynyň arasynda özbaşdak propaganda edýärler.&lt;ref&gt;www.fifa.com/confederationscup/news/y=2017/m=8/news=confed-cup-hosts-friendship-forum-2902692.html&lt;/ref&gt; 

== Halkara çagalar metbugat-merkezi ==
Öz Halkara çagalar metbugat-merkezine eýe bolmagy &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; programmanyň aýratynlygy boldy&lt;ref&gt;www.habermonitor.com/en/haber/detay/for-friendlies-football-scope-young-reporter/333164/&lt;/ref&gt;. Ol ilkinji gezek &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; programmanyň çäginde 2014 ýylda gurnaldy&lt;ref&gt;www.crawleyobserver.co.uk/news/local/crawley-girl-13-who-dreams-to-play-football-for-england-meets-world-cup-legend-1-6112060&lt;/ref&gt;. Metbugat-merkeziň ýaş žurnalistlary programmanyň wakalaryny öz ýurtlarynda beýan edýärler&lt;ref&gt;www.itsroundanditswhite.co.uk/2014/04/15/football-for-friendship-are-on-the-hunt-for-talented-young-journalists/&lt;/ref&gt;: milli we halkara sport köpçülikleýin informasiýa gurallary üçin täzelikleri taýýarlaýarlar, &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; TW-kanaly, Football for Friendship çagalar gazetasy we programmanyň resmi radiostansiýasy üçin materiallary döretmekde gatnaşýarlar&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://www.vanluyken.nl/artikel/37-nederlands-voetbaltalent-scoort-tijdens-football-for-friendship-beste-jonge-journalist-uit-nederland-interviewt-franz-beckenbauer- |access-date=2014-07-08 |archive-date=2014-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708202936/http://www.vanluyken.nl/artikel/37-nederlands-voetbaltalent-scoort-tijdens-football-for-friendship-beste-jonge-journalist-uit-nederland-interviewt-franz-beckenbauer- |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. Halkara çagalar metbugat-merkezi &quot;Iň oňat ýaş žurnalist&quot; milli bäsleşikleriň ýeňijilerini, ýaş blogerlary, suratçylary we ýazyjylary birleşdirýär. Metbugat-merkeziniň ýaş žurnalistlary &quot;çagalar çagalar barada&quot; formaty durmuşa geçirip, programma barada içgin gürrüň berýärler. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://www.getbucks.co.uk/news/local-news/12-year-old-bucks-boy-best-young-9095138 |access-date=2016-03-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111738/http://www.getbucks.co.uk/news/local-news/12-year-old-bucks-boy-best-young-9095138 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt; 

== Halkara Dostluk we Futbol güni ==
&quot;Dostluk üçin Futbol&quot;  programmanyň çäginde aprel aýynyň 25-ne Halkara Dostluk we Futbol güni bellenýär. Bu baýramçylyk ilkinji gezek 2014 ýylda 16 sany ýurtda bellendi. Şol gün dostluk matçlar&lt;ref&gt;www.theguardian.com&lt;/ref&gt;, fleşmoblar, radiomarafonlar, master-klasslar, teleşou, açyk türgenleşmeler we ş.m. geçirildi. Baýram etmeklige 50 000 gowrak adamlar gatnaşdy.

2015 ýylda Halkara Dostluk we Futbol güni 24 sany ýurtda bellendi. Baýramçylygyň çäginde dostlukly futbol matçlary we başga çäreler geçirildi. Germaniýada &quot;Şalke 04&quot; futbol topary açyk türgenleşigi geçirdiler, Serbiýada TW-şou geçirildi, Ukrainada &quot;Wolyn&quot; FK ýaşlar topary bilen maşgalalar, çagalar we ýaşlar üçin sosial hyzmatlary hödürleýän Lusk şäher merkeziniň hasabynda duran çagalaryň arasynda matç geçirildi.&lt;ref&gt;business-center.amchamchina.org/news/?dir=17&amp;doc=201504262030PR_NEWS_ASPR_____EN90314&amp;andorquestion=OR&amp;&amp;ok=1&amp;passDir=0&lt;/ref&gt;

Russiýada Dostluk we futbol güni aprel aýynyň 25-ne 11 sany şäherlerde bellendi. Wladiwostokda, Nowosibirskda, Ýekaterinburgda, Krasnoýarskda, Barnaulda, Sankt-Peterburgda we Saranskda, programmanyň esasy gymmatlyklaryny ýatlatmak üçin döredilen, dostlukly futbol matçlary geçdi. Krasnoýarskda, Soçida we Rostow-na-Donuda, 2014 ýylda Olimpik Estafetasynda fakelini göterenleriň gatnaşmaklary bilen, &quot;Dostluk estafetasy&quot; geçdi. Moskwada Körleriň sport federasiýasynyň goldawy bilen &quot;Deň mümkinçilikler turniry geçdi&quot;. Maý aýynyň 5-ne Dostluk we futbol güni Nižniý Nowgorotda we Kazanda geçirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2016 ýylda Dostluk we futbol güni 32 sany ýurtda bellendi. Russiýady ol dokuz sany şäherlerde bellendi: Moskwada, Sankt-Pеtеrburgda, Nowosibirskda, Barnaulda, Birobidžanda, Irkutskda, Krasnodarda, Nižniý Nowgorodda we Rostow-na-Donuda. Nižniý Nowgorodda  &quot;Wolga&quot; ýaş futbolçylaryň arasynda dostlukly matç geçirildi, klubyň ulylyary bolsa  çagalar üçin el-aýaklaryny ýazmaga çykdylar we türgenleşik geçirdiler. Nowosibirskda dostlukly matça maýyp çagalar bilen Nowosibirsk welaýatyň &quot;Ýermak-Sibir&quot; topary gatnaşdy. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2017 ýylda Futbol we dostluk güni 64 sany ýurtda bellendi. Dünýä boýunça çärelere meşhur futbolçylar, şol sanda serb goragçysy Branislaw Iwanowiç, golland hüjümçi Dirk Küýt dagylar gatnaşdylar. Gresiýada bu çäräni ýurdyň milli ýygyndy toparynyň düzüminde 2004 ýylyň Ýewropa çempionatynda ýeňiji bolan, Teodoras Zagorakis görmäge geldi.    Russiýada &quot;Zenit&quot; FK bazasynda &quot;Dostluk üçin Futbol&quot;2017 programmasynyň ýaş wekili Zahar Badýugyň ýörite türgenleşigi geçirildi. Türgenleşikde &quot;Zenit&quot; FK toparynyň derwezeçisi Ýuriý Lodygin Zaharyň ukybyna ýokary baha berdi we onuň bilen derwezeçilik sungatynyň syrlary bilen paýlaşdy.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

== &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; maksatnamanyň dokuz gymmatlygy ==
2013-nji ýylyň maý aýynyň 25-de, birinji Halkara &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; forumynda Beýik Britaniýa, Germaniýa, Sloweniýa, Wengriýa, Serbiýa, Bolgariýa, Gresiýa we Russiýadan Ýaş wekiller maksatnamanyň ilkinji sekiz gymmatlygyny - dostluk, deňlik, adalatlylyk, saglyk, parahatçylyk, wepalylyk, ýeňiş we däp-dessurlar - ýüze çykardylar we olary Açyk Hat arkaly hödürlediler. Hat Halkara Sport Guramalaryň Ýolbaşçylaryna ugradyldy: Futbol Assosiasiýalarynyň Halkara Federasiýasy (FIFA), Ýewropa Futbol Assosiasiýalarynyň Birleşmesi (UEFA) we Halkara Olimpiki Komiteti (IOC). Ýozef Blatter 2013-nji ýylyň sentýabr aýynda Wladimir Putin we Witaliý Mutko bilen geçirilen duşuşygyň dowamynda haty alandygyny we &quot;Dostluk üçin Futboly&quot; goldamaga taýýardygyny mälim etdi&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2015-nji ýylda Hytaýdan, Ýaponiýadan we Gazagyztandan gatnaşyjylar &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; maksatnamasyna goşuldylar we dokuzynjy gymmatlygy, ýagny abraý, teklip etdiler&lt;ref&gt;http://www.joblenobl.ru/news/287-v-ramkakh-programmy-futbol-dlya-druzhby-uchrezhden-kubok-devyati-tsennostej&lt;/ref&gt;.

== &quot;Dokuz gymmatlyklaryň&quot; kubogy ==
&quot;Dokuz gymmatlyklaryň&quot; kubogy - bu &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; Halkara çagalar sosial programmasynyň baýragydyr.  Her ýyl bu kubok taslamanyň gymmatlyklaryna has uly höweslilik üçin gowşurylýar: dostluk, deňlik, adalatlylyk, saglyk, parahatçylyk, wepalylyk, ýeňiş, däp-dessurlar we abraý. Ýeňijini saýlamakda dünýäniň ähli janköýerleri gatnaşýarlar, emma soňky netijäni &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; taslamanyň gatnaşyjylary saýlaw arkaly çykarýarlar. &quot;Dokuz gymmatlyklar&quot; Kubogyna eýe bolan futbol klublar: &quot;Barselona&quot; (2015), &quot;Münhen Bawariýasy&quot; (2016), &quot;Al-Wahda&quot; (Ýörite baýrak), &quot;Real Madrid&quot; (2017).&lt;ref&gt;www.euronews.com/2017/07/17/f4f-nine-values-cup-2017-goes-to-real-madrid&lt;/ref&gt;

== Dostluk Bilezigi ==
&quot;Dostluk üçin Futbol&quot; programmanyň ähli çäreleri, deňligi we sagdyn durmuş ýörelgesini aňladýan, Dostluk Bilezikleri alyşmadan başlanýar. Bilezik gök we ýaşyl reňkli sapakdan ybarat, programmanyň gymmatlyklaryny goldaýan islendik kişi ony göterip biler.

Frans Bekkenbaueryň aýtmagyna görä

&quot;Herekediň nyşany - iki reňkli bilezik bolşy ýaly, &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; programma goýulan gymmatlyklar hem şolar ýaly ýönekeý we düşnükli&quot;.

Programmanyň ýaş gatnaşyjylary Dostluk Bileziklerini meşhur sportsmenlara we jemgyýetçilik işgärlere&lt;ref&gt;www.dailymail.co.uk/sport/worldcup2014/article-2642473/Vitor-Baia-tips-Portugal-special-World-Cup-Cristiano-Ronaldo-shines-backs-old-boss-Jose-Mourinho-Chelsea.html&lt;/ref&gt; dakdylar, olaryň arasynda: Dik Adwokat, Anatoliý Timoşuk&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://bigpicture.ru/?p=516227 |access-date=2014-12-23 |archive-date=2014-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141223203736/http://bigpicture.ru/?p=516227 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt; we Luiş Nеtu, Frans Bеkkеnbauer&lt;ref&gt;www.theboltonnews.co.uk/news/11270319.Interview_sends_Megan_Mackey_to_Champions_League_final/&lt;/ref&gt;, Luis Fеrnandеw, Didýе Drogba, Maks Maýеr, Fatma Samura, Lеon Goreska, Domеniko Krişito, Miçеl Salgado, Aleksandr Kеržakow, Dimas Pirros, Miodrag Božowiç, Adelina Sotnikowa, Ýuriý Kamеnеs.  

== Möwsümleriň arasynda gatnaşyjylaryň işjeňligi ==
&quot;Dostluk üçin Futbol&quot; programmanyň ýaş futbolçylary resmi möwsümden daşary dürli çärelere gatnaşýarlar. 2013 ýylyň maý aýynda &quot;Maribor&quot;(Sloweniýa) futbol klubynyň ýaşlar düzümi kambojiýaly çagalar bilen haýyr-sogap matçyny geçirdiler&lt;ref&gt;sport.rbc.ru/article/172216/&lt;/ref&gt;. 2014 ýylyň sentýabr aýynyň 14-ne programmanyň rus gatnaşyjylary RF Prezidentiniň FIFA-nyň prezidenty Ýozef Blatter dagy bilen duşuşygyň çäginde Wladimir Putin bilen gürrüňdeş boldular. 2014 ýylyň iýun aýynda Fransiýanyň prezidenty Fransua Olland, &quot;Dostluk üçin Futbol&quot; programmanyp gatnaşyjysy, &quot;Tawerni&quot; toparyny &quot;Fransiýa-Nigeriýa&quot; 2014 futbol boýunça dünýä çempionatyny Ýeliseý köşgünde bile görmäge çagyrdy. 2016 ýylyň aprel aýynda, 2015 ýylyň &quot;Dostluk üçin futbol&quot; programmanyň wekili, Ýuriý Waşuk, taslama gatnaşyp alan tejribesini paýlaşmak üçin Belarussiýanyň iň daýow adamsy Kirill Şimko we BATE FK ýaş futbolçylary bilen duşuşdy.  Ýuriý Waşuk Dostluk Bilezigini Kirill Şimko daga berdi, şeýlelik bilen taslamanyň pikirlerini öňe sürmek üçin oňa estafetany geçirdi: dostluk, adalatlylyk, sagdyn durmuş ýörelgesi.&lt;ref&gt;www.leparisien.fr/politique/mondial-2014-hollande-invite-deux-clubs-amateurs-a-l-elysee-pour-france-nigeria-28-06-2014-3960541.php&lt;/ref&gt; 

== Baýraklar we sylaglar ==
&quot;Dostluk üçin futbol&quot; programmasy dürli bäsleşikleriň ýeňijisi boldy, rus we halkara sylaglara eýe boldy. Şol sanda: &quot;Halkara hyzmatdaşlygy ösdürmegiň&quot; &quot;Russiýanyň iň oňat sosiýal taslamalary&quot; nominasiýasy,  (IABC) Gold Quill Awards  Biznes-kommunikatorlaryň Halkara assosiýasynyň &quot;Koporatiw sosial jogapkärçiligi&quot;(2016) nominasiýasy, Sabre Awards &quot;Planetanyň iň oňat sosial taslamasy&quot; (2016) nominasiýasy, The Drum Social Buzz Awards &quot;Iň oňat halkara strategiýa&quot; (2017)&lt;ref&gt;www.socialbuzzawards.com/social-buzz-awards-2017/best-international-strategy/how-to-make-kids-voices-to-be-heard-globally&lt;/ref&gt; nominasiýasy, The Internationalist Awards for Innovative Digital Marketing Solutions &quot;Iň oňat mediastrategiýa&quot;(2017)&lt;ref&gt;www.internationalist-awards.com/new-digital-awards/&lt;/ref&gt; nominasiýasy, &quot;Serebrýanyň luçnigyň&quot; &quot;Russiýanyň iň oňat sosial taslamasy&quot;(2018) nominasiýasy, Gran-pri &quot;Serebrýanyň luçnik&quot;(2018).      

== Salgylanmalar ==
{{çeşmeler|2}}

[[Kategoriýa:Futbol]]</text>
      <sha1>odfk039cewzrekgy5p2ue4ln69s6gqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Suw ýetmezçiligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17275</id>
    <revision>
      <id>268261</id>
      <parentid>266869</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T01:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>268261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66312" sha1="fhsmly4ezbhkv7gpyu50p36np2vhof7" xml:space="preserve">'''Suw ýetmezçiligi''' – bu içimlik suw resurslarynyň azalmagyna we oňa bolan talabyň köpelmegine aýdylýar. Bu hadysa dünýäniň her bir künjegine özüniň oňyn täsirini ýetirýär&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iwpr.net/tk/global-voices/merkezi-aziya-suw-ylalasygy-mumkin|title=Merkezi Aziýa: Suw ylalaşygy mümkin|website=iwpr.net}}&lt;/ref&gt;. Bu 2015-nji ýylda esaslandyrylan Bütindünýä ykdysady forumy tarapyndan adamazat ýaşaýşynyň iň uly meseleleriniň biri diýip kabul edildi. Bu forumda bellenip geçilişi ýaly, suw ýetmezçiligi geljekki birnäçe ýyllaryň dowamynda adamzat ýaşaýşyna özuniň global howpyny salýar. Dünýaniň birnäçe künjeklerinde içimlik suwyň ýetmezçilik etmegi, hil taýdan peselmegi we onuň mukadarynyň azalmagy, ulanyjylaryň arasyndaky dawalaryň ýüze çykmagy, ýerasty suwlaryň boşamagy muňa aýdyň şaýatlyk etýärler. Bu hadysalaryň ählisi daşky gurşawa özüniň negatiw täsirlerini ýetirýärler&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;http://www.fao.org/docrep/016/i3015e/i3015e.pdf&lt;/ref&gt;.  Häzirki wagtda dünýäniň üçden bir bölek ilaty (2 milliarddan gowrak adam) suw ýetmezçilik şertlerinde ýaşaýarlar, ýagny olara her ýylyň bir aýyna suw ýetmeýär. Her ýylyň dowamynda ýarym milliarda golaý adam suw ýetmezçilik hadysasyna duçar bolýarlar. Häzirki wagtda dünýäniň ägirt uly şäherleriň ýarysy bu hadysany başdan geçirýär.&lt;br&gt;
Dünýädäki umumy suw resurslarynyň diňe 0,014% içimlik suwa ýaramly we elýeterli. Galan 97%-i şor, a 3%-den azyragy bolsa almasy kyn bolan suwlar. Maglumatlara görä, içimlik suw ýeterlik derejede bar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2015/01/why-world-water-crises-are-a-top-global-risk/|title=Water crises are a top global risk|website=World Economic Forum}}&lt;/ref&gt;. Emma, bar bolan suw resurslarynyň ýer ýüzünde birsydyrgyn paýlanmadygy, ýa-da klimatyň üýtgemegi esasynda birnäçe geografiki regionlaryň aşa guraklaşmagy ýa-da suwlaryň agdyklyk etmegi netijesinde adamzat suw krizisina duçar bolýar. Mundan başgada soňky ýyllaryň dowamynda senagat önümçiligi güýçli depginler bilen ösýär. Bu bolsa ýer ýüzündäki suw resurslarynyň azalmagyna özüniň oňyn tasirini ýetirýär. Hünärmenleriň aýtmagyna görä, eger-de häzirki tendensiýa dowam eden ýagdaýynda, 2030-njy ýyla çenli suwa bolan islegiň 40%-e golaý artmagy garaşylýar&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
Häzirki wagtda suw ýetmezçiligine birnäçe faktorlar sebäp bolup durýarlar. Ilat sanynyň artmagy, adamlaryň ýaşaýyş durmuşynyň kämilleşmegi, suw serişdeleriniň aşa peýdalanylmagy we suwarymly ekerançylyk ýerleriniň artmagy suw serişdelerine bolan talabynyň köpelmegine esas bolup durýarlar. Klimatyň we howa şertleriniň üýtgemegi (şol sanda gurakçylyk we suw joşgunlary), tokaýlaryň köpçilikleýin çapylmagy, daşky gurşawyň hapalanmagy, parnik gazlarynyň täsiri we suw serişdeleriniň bisarpa peýdalanylmagy hem muňa aýdyň mysal bolup durýarlar&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. Umuman alanyňda, bütin dünýädaki ähli suw resurslaryny jemläniňde, adamlaryň häzirki talaplaryny ýerine ýetirip biljek derejede suw bar, emma dünýäniň her bir künjeginde, her bir wagtda suwa bolan talap üýtgeşik, ýagny bir kontinentde ilatyň sany agdyklyk etýän bolsa, başga bir kontinentde örän az, ýa-da belli bir ýerde wagtyň geçmegi bilen ilat sany artyp biler, we hut şu ýagdaýlar suw ýetmezçilik meselesini gozgap bilerler. Suw ýetmezçiliginiň ähli sebäpleri adamlaryň suw dolanşygyna etýän täsiri bilen baglanşyklydyr. Suw ýetmezçiligi wagtyň geçmegi bilen tebigatyň gidrologiki şertleriniň üýtgemegi netijesinde hem özgerip biler, ýöne ýurtlaryň suw serişlerinden peýdalanyşy we dolandyryşy, ýagny ýurtlaryň ykdysady syýasaty muňa ýokary derejede özüniň täsirini ýetirýär. Geljekde ykdysatyýetiň güýçli depginler bilen ösmegi netijesinde suw ýetmezçiliginiň hasda artmagyna garaşylýar, emma sonuň bilen birlikde, bu meseleler köpçilikleýin ara alyp maslahatlaşylan ýadgaýynda, onuň birnaçe sebäpleriniň öňüni almak bolar, hatda olaryň birnäçesine çözgüt tapsa bolar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.trt.net.tr/turkmen/dunya/2017/03/26/suw-yetmezciligi-sebapli-600-million-caga-olum-we-hassalyk-howpy-bilen-yasar-697001|title=Suw ýetmezçiligi sebäpli 600 million çaga ölüm we hassalyk howpy bilen ýaşar &amp;#124; TRT Türkmençe|website=www.trt.net.tr|access-date=2021-11-14|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114101052/https://www.trt.net.tr/turkmen/dunya/2017/03/26/suw-yetmezciligi-sebapli-600-million-caga-olum-we-hassalyk-howpy-bilen-yasar-697001|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
Birnäçe ýurtlar suw serişdeleriniň aşa peýdalanmagy ykdysady osüş bilen bagly däldigini subut etdiler. Meselem, [[Awstraliýa|Awstraliýada]] 2001-2009-njy ýyllaryň aralygynda suw serişdelerine bolan talap 40%-e çenli azaldy, oňa garamazdan şol möwsümde ýurdyň ekonomikasy 30%-den gowrak ýokarlandy. [[Birleşen Milletler Guramasy|BMG]]-nyň tebigy resurslar boyunça Halkara toparynyň aýtmagyna görä, mälim bolşy ýaly, birnäçe döwletler praktiki taýdan ähmiýetsiz taslamalara ep-esli pul çykarýarlar&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/water-scarcity-study_n_56c1ebc5e4b0b40245c72f5e|title=Global Water Shortage Risk Is Worse Than Scientists Thought|date=15 few 2016|website=HuffPost}}&lt;/ref&gt;. Bentler, kanallar, suw geçirijiler, turboprowodlar we suw howdanlary ýaly ägirt uly proýektlar muňa aýdyň mysal bolup bilerler we bu agzalyp geçilen taslamalar ekologiki taýdan durumsyz we ykdysady taýdan ähmiýetsiz hasaplanylýar. Hünärmenleriň pikirine görä, suw serişdelerinden tygşytly peýdalanmagynyň ähmiýetli çözgüdi bu, haçanda hökümet suw resurslaryndan rejeli peýdalanmak barada bütewi meýilnama çykaran ýagdaýynda, ýagny doly derejede suw dolanşygyny nazara alýan: suwyň gözbaşyndan başlap ulanyjylara paýlanyşyna çenli, işläp taýýarlamasyny, suw dolanşygyny, ulanylan suwlary gaýtadan işlenmegini we olaryň daşky gurşawa akdyrylmagyny göz astynda saklan ýagadaýynda suw ýetmezçilik howpynyň öňüni alsa bolar&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://www.ncdo.nl/sites/default/files/Globaliseringsreeks%203%20Water.pdf |access-date=2018-11-18 |archive-date=2019-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412100919/http://www.ncdo.nl/sites/default/files/Globaliseringsreeks%203%20Water.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.
== Suw resurslarynyň zapasy we oňa bolan talap ==
Planetamyzdaky almasy aňsat bolan içimlik suwlaryň, ýagny ýeriň ýüzündäki suwlaryň ([[Derýa|derýalar]] we köller) we ýerasty suwlaryň umumy jemi 14.000 kub kilometre barabar. Şu bar bolan umumy möçberden adamalar diňe 5.000 kub kilometre golaýyny peýdalanýarlar we gaýtadan işleýärler. Diýmek, görkezilen netijelere görä, ýer ýüzündäki häzirki ilat sanynyň, ýagny 7 milliard adamyň talabyny üpjün edil biljek içimlik suw resurslary bar. Hatda eger-de planetanyň ilat sany 9 milliard ýa-da ondan köp bolandada suw resurslar ýeterlik derejede bar. Emma planetanyň käbir kontinentlerinde we ol ýeriň ýaşaýjylary suw resurslarynyň geografiki taýdan deň paýlanmadygy we esasan hem olaryň bisarpa ulanylýanlygy netijesinde suw ýetmezçiligine duçar bolýarlar&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. &lt;br&gt;
Suw ýetmezçiligi birinji bilen, suwyň oba-hajolygynda, maladrçylykda we önümçilik senagatynda giňişleýin peýdalanylýanlygy bilen baglanşykly. Aýratynam, ösen ýurtlaryň ýaşaýjylary beýleki ýurtlaryň ýaşaýjylaryna garanyňda 10 esse köp suw peýdalanýarlar. Emma, umuman alanyňda, suw resurslarynyň ummasyz möçberi oba-hojalynda, ýagny ir-iýmişleri, bakja we däneli ekinleri we pagtany ýetişdirmek üçin we önümçilik senagatynda peýadalanylýar. Iýmit zynjyrynyň globallaşdyrylmagyna görä, ösen yurtlar özleriniň önümçilik kuwwatyny ýaýbanlandyrýarlar we şonuň netijesinde şol ýurtlarda suw resurslary aşa köp peýdalanylýar&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;http://web.unep.org/northamerica/news/2016/half-world-face-severe-water-stress-2030-unless-water-use-decoupled-economic-growth-says{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
== Suw ýetmezçiliginiň görnüşleri ==
Suw ýetmezçiligine aşakdaky iki sany mehanizm sebäp bolup biler:
* fiziki taýdan (doly derejede) suwuň ýetmezçiligi 
* ekonomiki taýdan suwuň ýetmezçiligi&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://www.unicef.org/media/media_53234.html{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;

Fiziki taýdan suw ýetmezçiligi diýip – haçanda belli bir çäklerde tebigy suw resurslarynyň azlygy esasynda ýüze çykýan suw ýetmezçiligine aýdylýar, a ekonomiki suw ýetmezçiligi bolsa, ýeterlik derejede bar bolan suw resurslaryndan bisarpa peýdalanmagy esasynda ýüze çykmagyna aýdylýar. [[Birleşen Milletler Guramasy|Birleşen Milletler Guramasynyň]] Ösüş programmasynyň maglumatlaryna laýyklykda, birnäçe ýurtlarda we sebitlerde gündelik hojalyk işlerine, önümçilige, oba-hojalygyna we daşky gurşawa ýeterlik derejede suw bar, emma şol resurslary gerekli ýerine eltmek üçin serişdeleriň ýoklygy esasynda suw ýetmezçiligine duçar bolýarlar&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Esasan şu mesele soňky wagtlarda has ýiti duýulýar. Häzirki wagtda dünýäniň bäşden bir bölek ilaty suw resurslarynyň fiziki taýdan ýetmezçiligi şerlerinde ýaşaýarlar, ýagny şol ýurtlarda we sebitlerde adamyň gündelik durmuşyna gerek bolan suw serişdeleri ýetmeýär, hat-da ol ýerlerde ekosistemanyň ähmiýetli dolanşygynada ýeterlik derejede suw ýok. Gurak sebitler suw ýetmezçiliginden hasda ejir çekýärler. Käbir sebitlerde suw resurslary köp ýaly görnüp, gidrotehniki infrastrukturalarynyň suwaryş işleri üçin kämilleşdirilen ýagdaýynda hem suw ýetmezçiligi ýüze çykyp bilýär. Fiziki suw ýetmezçiligine daşky gurşawyň zaýalanmagy, ýerasty suwlaryň azalmagy, we şonuň sanda suwdan aşa köp peýdalanmagy gönüden-göni täsir edip bilýär&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://comptroller.texas.gov/specialrpt/water/scarcity/surprisingcosts.php |access-date=2018-11-18 |archive-date=2016-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916192954/http://comptroller.texas.gov/specialrpt/water/scarcity/surprisingcosts.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
Ekonomiki taýdan suw ýetmezçiligine derýadan we kölden suw almak üçin suw desgalaryna we tehnologiýalaryna maýa goýumlarynyň göýberilmeýänligi we ýerasty suwlardan ýa-da beýleki suw resurslaryndan adamlaryň peýdalanyp bilmäge mümkinçilikleriniň ýoklugy sebäp bolup durýarlar. Dünýäniň dörtden bir ilatyna ekonomiki suw ýetmezçiligi täsir etýär. Käbir ýurtlarda suw desgalarynyň ýoklygy sebäpli adamlar içimlik suwy daşdan getirmeli bolýarlar, ýa-da derýalaryň hapa suwuny gündelik durmuş ýa-da oba-hojalyk üçin ulanmaly bolýarlar. Bularyň ählisi ekonomiki suw ýetmezçiligine degişli. [[Afrika|Afrikanyň]] aglaba bölegi suwuň ekonomiki ýetmezçiligine duçar bolýarlar, we şol sebitlerde suw desgalarynyň kämilleşdirilmegi garyplygyň möçberini peseltmäge kömek edip bilerdi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Hut birnäçe döwletler gurak şertlerde ýaşaýanlygy sebäpli ykdysady we syýasy taýdan yza galýarlar, we şonuň sanda şol ýerleriň ýaşaýyş şertleri hem örän pes. Ösen ýurtlarda suw resurslaryndan peýdalanma JIÖ (Jemi Içerki Önüm) bilen birlikde adam başyna düşýän möçberi artýar, ortaça alanyňda günde adam başyna 200-300 litr. Gowşak ösen ýurtlarda (meselem, [[Mozambik]] ýaly [[Afrika]] ýurtlarynda) ortaça bir gije-gündizde adama başyna düşýän içimlik suwuň möçberi 10 litrden hem az. Bu Halkara guramalaryň berýän görkezmelerinden az, ýagny minimum günde 20 litr suw adam başyna (kir ýuwmak üçin gerek bolan suwdan daşary). Suwa bolan talabyň köplemegi adam başyna düşýän girdeýji bilen baglanşykly, ýagny JIÖ-niň peselmegine getirip bilýär. Suw ýetmezçiliginden ejir çekýän yurtlarda, suw spekulýasiýanyň (söwda-satygyň) esasy predmeti bolup durýar&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://www.energyashgabat2017.gov.tm/tk/articles/25 |access-date=2018-11-18 |archive-date=2018-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121073716/http://www.energyashgabat2017.gov.tm/tk/articles/25 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.
== Suw resurslaryndan peýdalanmaga adamlaryň hukugy ==
[[Birleşen Milletler Guramasy|Birleşen Milletler Guramasany]]&lt;nowiki/&gt;ň Ykdysady, Sosial we Medeniýet işleri boyunça Komiteti suw resurslaryny goramak barada bäş sany esasdan ybarat bolan kanun kabul etdi. Kanuna laýyklykda, her bir adamyň ýeterlik, howpsuz, fiziki taýdan elýeterli, gündelik we sahsy durmuşuna ýeterlik derejede suwa hukugy bardyr&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mazari.tmconsulate.gov.tm/tk/news/18115|title=TÜRKMEN WEKILIÝETI BMG-DE SAGLYGY GORAÝYŞ ULGAMY BOÝUNÇA IŞ MASLAHATYNA GATNAŞDY &amp;#124; MAZARI ŞERIP, OWGANYSTAN YSLAM RESPUBLIKASY - TÜRKMENISTANYŇ KONSULLYGY|website=mazari.tmconsulate.gov.tm}}&lt;/ref&gt;.
=== Müňýyllygyň ösüş maksatlary&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://turkmenportal.com/tm/blog/6018|title=MÜŇÝYLLYKLARYŇ ÖSÜŞ MAKSATNAMASY &amp;#124; Syýasat|website=Türkmenistanyň, internet portaly}}&lt;/ref&gt;===
2000-nji ýylda Birleşen Milletler Guramasynda ekonomiki suw ýetmezçiliginiň täsirlerine bagyşlanan Müňýyllygyň ösüş maksatlary atly sammit geçirilidi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gollanma.com/bmg.html|title=Birleşen Milletler Guramasy (BMG)|date=6 noý 2011|website=Gollanma}}&lt;/ref&gt;. Ol sammitda suw ýetmezçiligi meselesine halkara möçberinde garap geçmeginiň zerurdygyny belläp geçdiler. Şol wagta çenli olar “Müňýyllygyň ösüş maksatlary” atly maksatnamanyň esasyny düzdiler we [[Birleşen Milletler Guramasy|Birleşen Milletler Guramasyny]]&lt;nowiki/&gt;ň 189 agzalarynyň ylalaşmagy esasynda sekiz sany netijä geldiler. Bu maksatnamyň çäklerinde 2015-nji ýylyň ortalaryna çenli suw ýetemzçiligi zerarly ejir çekýän ilatyň sanyny azaltmak barada 7 sany esasy maksatlary önünde sürüldi&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. Bu bolsa 600 milliondan gowrak ilaty howpsyz elýeterli suw serişdeleri bilen üpjün etmegi aňlatýar. 2016-njy ýylda Durnukly Ösüş Maksatnamasyny “Müňýyllygyň ösüş maksatlary” atly maksatnama öwürdiler.
== Daşky gurşawa täsiri ==
Suw ýetmezçiligi daşky gurşawa we sol sanda köllere, derýalara, suwly-batgalyklara we beýleki süýji suw çeşmelerine ýeterlik derejede özüniň zyýanly täsirini ýetirýär. Suw ýetmezçiligi onuň aşa köp ulanylmagy netijesinde döreýär, esasan hem etraplarda yerleşýän ýygy suwarymly ýerler, daşky gurşawa dürli görnüşde zeper ýetirýär, Meselem, şorlanmak derejesiniň ýokarlanmagy, ýokumly maddalaryň zaýalanmagy, ýaplaryň ýa-da hanalaryň suwlarynyň çekilmegi we suwly-batgalyklaryň azalmagy. Mundan başgada suw ýetmezçiligi şäherli ilatlaryň ýaşaýyş dolanşygynda köp sanly meseleleriň döremegine sebäp bolýar&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
Soňky ýüz ýylyň dowamynda Ýer ýüzüniň suwly-batgalyklarynyň ýarsyndan gowuragy gurady we ýok bolup gitdi. Bu suw batgalyklary diňe bir ýaşaýjylaryň ýa-da süýdemdirjileriň, guşlaryň, balyklaryň, ýerde we suwda ýaşaýanlaryň hem-de oňurgasyzlaryň otyrymly ýerleri bolman, eýsem olar şaly we beýleki azyk önümlerini ýetişdirmekde, suwy arrassalap geçirmekde, mundan başgada tupandan we suw joşgunlaryndan goranmakda giňden ulanylýar. Şeýle hem birnäçe [[Orta Aziýa|Orta Aziýada]] ýerleşýän Aral deňzi ýaly köllere zeper ýetirildi. Ulylygy boýunça bäşinji ýerde durýan süýji suwly kölüň 58 000 km2 meýdany gurady we soňky üç onýyllygyň dowamynda suwynyň şorlanmak derejesi ep esli mukdarda artdy&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
Relýefiň çökmegi ýa-da kem-kemden batmagy suw gytçylygynyň ýene bir netijesidir. Geologik gullugynyň habar bermegine görä [[Amerikanyň Birleşen Ştatlary|Amerikanyň]] 45 ştatynda  ýeriň çökme möçberi      17 000 kw/mile barabar bolup, onuň sebäbiniň 80%-di ýerasty suwlaryň çendenaşa ulanylmagy diýip habar berýär. Hýustanyň gündogarynda ýerleşýän birnäçe raýonlarda [[Tehas]] ştatynda ýeriň çökmegi, ýumrylmagy 9 futdan hem gowraga barabar bolupdyr. [[Tehas]] ştatynyň Brownwud şäheriniň Baytown şäherine golaý böleklerinde suwuň ýygy ýygydan joşmagy, ýerleriň çökmegi zerarly ýaşaýyş terk edildi we Baytowynyň tebigatynyň bir bölegi bolup galdy&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. 
=== Klimatyň üýtgemegi ===
Suwly gatlaklaryň suwlaryny gaýtadan işlemek we nasoslap çykarmak gidrosferada transpirasiýaň we bugarmalaryň täsiri astynda suwlaryň umumy mukdarynyň köpelmegine getirýär we onyň netijesinde suw buglary we bulut gatlaklary ýeriň atmosferasynda ilkinji infragyzyl söhle sorujylaryny döretýär. Bu sistema suwuň goşulmagy ýer yüzüniň beýleki sistemalaryna hem özüniň güýçli täsirini ýetirýär we anyk kesgitli gidrogeologik fakt heniz anyklanylmaýar&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/topic/water|title=Water|website=World Bank}}&lt;/ref&gt;. 
== Süýji suw çeşmeleriniň azalmagy ==
[[File:AralShip.jpg|thumb|upright=0.9|An abandoned ship in the former [[Aral Sea]], near [[Aral, Kazakhstan]]]]
[[Derýa|Derýalar]] we köller, ýer asty suwlar we buzluklar, ýaly adaty suýji suw çeşmeleri süýji we arassa suwlaryň has giňden ýaýran gözbaşy bolup durýar. Ýerasty suwlar – bu ýeriň pes gatlaklaryndaky birleşýän suwlar bolup, belli bir mukdarda guýulary we suw çeşmelerini ýeterlik derjede suw bilen üpjün etýär. Şeýle hem ýerasty suwlaryň ýygnanýan ýerleri özleriniň suwly gorizontlary bilen hemmä mäilm bolup durýar. Garlaryň we buzluklaryň ermegi netijesinde süýji suwlara özleriniň sallamly goşantlaryny goşýarlar. Şeýle suw çeşmeleriniň mukdarynyň köpelmegi gündelik ulanylýan adaty suw çeşmeleriniň hapalanmagyna, guramagyna ýa-da klimatyň üýtgemegi ýaly hadysalaryň derejesini peselmegine ýardam edýär. Adamlaryň sanynyň güýçli depginde köpelmegi esasy faktorlaryň biri diýip hasaplanýar we suw çeşmeleriniň şeýle görnüşleriniň ulanylmagyna isleg arytýar&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
=== Ýerastysuw ===
2015-nji ýyla çenli ýerasty suwlary (suw çeşmeleri) gaty giňden ulanylmaýardy. 1960-njy ýylda ýerasty suw gatlaklarynyň köp bölegi agtarylyp tapyldy. Bilimiň, tehnologiýaň we maliýeleşdirmäň ösmegi, özgermegi netijesinde  ýerasty suw çeşmeleriniň ýokary gatlaklaryndaky suwlardan peýdalanmagyň dürli usullary oýlanyp tapyldy. Şeýle özgerişlikler halkyň içinde “oba hojolyk ýerasty suw rewolýusiýa”, suwarymly meýdanlaryň giňeldilmegi, önüm öndürmekligiň we satuwa çykarmaklygyň mukdarynyň arytdyrylmagy ýaly birnäçe sepgitlere ýetmäge uly badalga berýär&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ýerasty suwlary ýer ýüzindäki agyz suwlarynyň takmynan deň ýarysyny özünde jemleýär. Ýerasty suwlary saklaýan suw  gatlaklarynyň köp bolegi  guraklykda ýa-da sil gelende suwlary syzmakda uly ähmiýete eýedir. 2010 ýylda geçirilen barlaglara görä ýerasty suwlaryň ýer ýüzi boýunça  mukdary takmynan ýyllyk 1,000 km3, suwarymly ýerler üçin 67%, gündelik ulanymlar üçin 22%, senagat maksatly ulanymlar üçin 11% – diýip hasaplanylýar.  Ýerasty suwlary ulanmakda ilkinji onlyga girýän esasy ýurtlar, ([[Hindistan]], [[Hytaý Halk Respublikasy|Hytaý]], [[Amerikanyň Birleşen Ştatlary|ABŞ]], [[Päkistan]], [[Eýran]], [[Bangladeş]], [[Meksika]], [[Saud Arabystany|Saud Arabystan]], [[Indoneziýa]] we [[Italiýa]]). Bu ýurtlar ýer ýüzi boýunça ulanylýan ýerasty suwlaryň 72% özlerinde jemleýärler&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/03/080317154235.htm|title=Glaciers Are Melting Faster Than Expected, UN Reports|website=ScienceDaily}}&lt;/ref&gt;. Ýerasty suwlary [[Afrika]] we [[Aziýa]] sebitlerindäki garyp oba hojalyk ýerleriniň 1.2-den 1.5 milliarda golaýnyň ýaşaýşyny we gök önümlerini goramakda uly ähmiýete eýe boldy.  &lt;br&gt;
Ýerasty suw çeşmeleriniň giňden ulanylýandygna garamazdan esasy alada goýýan meseleleriň biri ýerasty suw çeşmeleriniň akyş tizliginiň ýa-da birnäçesiniň dolma derejesiniň üýtgemegi bolup durýar. Ýerasty suw çeşmelerinden ugryny üýtgetmeýän tezisler gerekli ýagdaýda gözegçilik edip ýa-da barlanyp durulmadyk ýagdaýynda gurap ýok bolup gitmegi ähtimal. Ýerasty suwlaryň azalmagynyň ýene bir meselesi suwyň hiliniň belle bir wagtyň dowamynda ýaramazlaşmagy diýlip hasap edilýär. Suwlaryň terse akyşynyň peselmegine, gorlarynyň azalmagyna,  derejesiniň pese düşmegine we ýaramazlaşmagyna adatça ýerasty suw sistemalary arkaly gözegçilik edilýär. Ýerasty suwlaryň azalmagy köpsanly erbet netijelere getirmegi mümkin&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.fao.org/land-water/en/|title=Land &amp; Water &amp;#124; Land &amp; Water &amp;#124; Food and Agriculture Organization of the United Nations &amp;#124; FAO &amp;#124; Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=www.fao.org}}&lt;/ref&gt;. Mysal uçin: Suw çykarmaklygyň nyrhynyň ýokarlanmagy, şorlanma derejesiniň ýokarlanmagy, ýer gatlaklarynyň çökmegi, suw çeşmeleriniň zaýalanmagy, esasy suw akymlarynyň peselmegi we ş.m. Adamlaryň tebigaty hapalamaklary hem zerur suw resurslary üçin zyýanly bolup durýar&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. &lt;br&gt;
Suwa baý bolan welaýatda uly bir suw zawodyny açmaklyk üçin bu zawod hokmany ýagdaýda ýerasty suw çeşmesinden onyň doluş derejesinden hem köp derejede peýdalanmaly bolýar. Hut şeýle ýagdaýlar hem ýerasty suw derejesiniň peselmegine uly zyýan ýetirýär. Ýerasty suwlar arassalanyýar, çüýşelere guýulýar soňra bolsa ýurduň ýa-da dünýäň dürli künjeklerine ugradylýar we bu suwlar hiç haçan dolanyp gelmeýär. Haçanda ýerasty suwlaryň derjesi zawoda gerekli derejeden pese düşende zawod başga bir welaýata geçirilýär we yzynda howply suw ýetmezçiligini galdyrýar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2009-09-15/dams-at-record-levels/1429678|title=Dams at record levels|date=15 sen 2009|via=www.abc.net.au}}&lt;/ref&gt;. Ýerasty suwlaryň azalmagy hemme kişa we hemme zada özüniň ýeterlik täsirini ýetirýär. Mysal üçin: fermalara, kärhanalara, haýwanlara, [[ekologiýa]], syýahatçylyga we başga pudaklara. Adaty adamlar hem agyz suwy öz guýylaryndan alýarlar. Milýonlarça tonna suwlar ýerasty suwlar bilen deň-derejede birleşmegi netijesinde diňe bir sebitde bolman eýsem ýer ýüzüniň hemme suw gatlaklarynyň sazlaşygy esasynda öz duruklaryny saklaýarlar. Suw çykaryjy zawodlary gurmaklyk suw gytçylyklarynyň döremegine sebäp bolýar we ekologiýaň deňagramlylygyna erbet täsirini ýetirýär&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.
=== Buzluklar&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024|title=People &amp; the Planet &gt; climate change &gt; newsfile &gt; big melt threatens millions, says un|date=15 few 2009|website=web.archive.org|access-date=2018-11-18|archive-date=2007-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819200515/http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024|dead-url=unfit}}&lt;/ref&gt;===
Buzluklar belli bir wagta çenli eremän duranlygy üçin ýaşaýşyň zerur suw çeşmesi diýilip hasap edilýär. Ýer ýüzünde tempraturanyň ýokarlanmagy buzluklaryň tiz ýagdaýda eremegine getirýär we munuň netijesinde ýer ýüzünde buzluklaryň näme sebäpden azalýandygyna göz ýetirmek bolýar. Buzlardan ereýän suwlar häzirki wagtda suw mukdarynyň ýokarlanmagyna ýardam berýär ýöne buzluklaryň uzak wagtlaryň dowamynda ýok bolup gitmegi suw çeşmeleriniň azalmagyna getirip biler.  Ýer ýüzünde gyzgynlyk derejesiniň ýokarlanmagy zerarly ereýän suwlaryň mukdarynyň köpelmegi köllerde suw joşgunlary we tebigy betbagytçylyklara getirip biler&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2010-08-31/more-winter-blues-as-rainfall-dries-up/964656|title=More winter blues as rainfall dries up|date=31 awg 2010|via=www.abc.net.au}}&lt;/ref&gt;.
== Ölçeg ==
Bu günki günde gidrologlar adatça suwlara we olaryň ýerleşiş derjelerine seredip suw gytçylygyny kesgitleýärler. Olar muny 1 ýylky bar bolan suw çeşmeleriniň mukdaryny ýurduň ýada sebitiň ýaşaýjylary bilen deňeşdirmek arkaly ölçeýärler&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iwmi.cgiar.org/assessment/Publications/books.htm|title=Books|website=www.iwmi.cgiar.org|access-date=2021-11-14|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114101051/https://www.iwmi.cgiar.org/assessment/Publications/books.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;. Suw ýetmezçiligini ölçemegiň ýönekeý görnüşleriniň biri-de döwletiň her bir raýatyna her ýylda düşýän suwyň möçberini anyklamak. Mysal üçin, suw ýetmezçiligini anyklaýaň Falkenmark atly enjamyň görkezmesi boýunça ýurtda ýa-da sebitde “suw ýetmezçiligi”, haçanda ýyllyk suw üpjünçiligi her adam üçin 1,700 kub metrden pese düşmeli. Her bir raýat üçin ýylda derejesi 1,700 den 1,000 kub metre barabar bolan ýagdaýynda wagta-wagtal ýa-da çäkli suw ýetmezçiligine garaşyp bolar. Haçanda suw üpjünçiliginiň bir raýata ýyllyk 1000 kub metrden pese düşen ýagdaýynda ýurt suw ýetmezçiligine sezewar bolýar&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. [[Birleşen Milletler Guramasy|BMG]] aýytmagyna görä 2025 ýylda 1,9 milliard ilat ýurtlarda ýa-da sebitlerde düýbünden suw ýetmezçiliginde ýaşar we ýer ýüzüniň ilatynyň 3 den 2 böleginiň esasy aladasy agyz suwy bolar diýip belleýär. Mundan başgada Bütündünýä bankynyň aýytmagyna görä, klimatyň üýtgemegi geljekde suwlaryň elýeterliginiň we ulanylşynyň düýpgöter üýtgetmegi mümkin we şol sanda suw ýetmezçiliginiň derejesiniň ýokarlanmagy ähli önümçilik pudaklary we sektorlary suwyň möçberine bagly bolup durar&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://www.globalwaterintel.com/dont-waste-drop-water-mining/ |access-date=2018-11-18 |archive-date=2017-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716192746/https://www.globalwaterintel.com/dont-waste-drop-water-mining/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
Suwyň azalmagyny ölçemegiň başga bir görnüşi, buda fizika arkaly suwyň tebigatda emele gelmegini öwrenmeklik we ýurtlarda suwuň ýagdaýyny deňeşdirmek bolup durýar. Bu görnüş suwyň zerur ýerlerinde ilaty elýeterli ýagdaýda suw bilen üpjün edip başarmaýar&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
2007 ýylda suw çeşmeleri dolanşygynyň ýokary hilli bölegi diýip hasaplanyp, suw çeşmelerinden peýdalanýan ulanyjylara elýeterli bolar ýaly ýagdaýda ulanşyga gönükdürildi. Suw ýetmezçiligi “fiziki” we “ykdysady” toparlara bölünýär. Suwyň fiziki tarapdan ýetmezçiligi – bu  nirde suwyň adamlar üçin azlyk etýän derejede we şol bir sanda ekosistemaň funksiýalaryna azlyk edýän derejesine barmagyna aýdylýar. Gurak welaýatlar ýygy-ýygydan suw ýetmezçiliginden kösenýärler. Bu ýagdaý şeýle hem suwyň bol ýöne suw çeşmeleriniň çendenaşa güýçlenmegi ýagdaýynda bolup geçýär. Mysal üçin, haçanda suwarymly ýerler üçin gidrotehniki infrastrukturada (önümçilige hyzmat edýän hojalyk pudaklarynyň kompleksi) çendenaşa güýçlenme bolup geçende. Suw ýetmezçiliginiň fiziki alamatlary daşky gurşawyň ýaramazlaşmagy we ýerasty suwlaryň azalmagyny hem öz içine alýar. Suw ýetmezçiligi janly-jandarlarada öz zyýanyny ýetirýär, sebäbi her bir janly organizm ýaşaýyş üçin suwa mätäç bolup durýar&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.
=== Süýji suw çeşmeleriniň gaýtadan işlenilmegi ===
Süýji suwy gaýtadan işleniş möçberini ölçemek, suw ýetmezçiligini anyklamakda hem giňden ulanylýar. Bu görkeziji maglumatlar habar beriji diýip hasaplap, ol her bir ýurtda ýerleşýän suw çeşmeleriniň jeminiň elýeterliligini ölçemäge ukyply. Suwlaryň jeminiň elýeterliligini bilmek arkaly ýurdyň fiziki taýdan suw ýetmezçiliginden kösenýändigini görmek bolýar&lt;ref&gt;http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001444/144409E.pdf&lt;/ref&gt;. Bu ölçeýjiniň özüniň hem orataça ýalňyşlyklary bar. Meselem, bu görkeziji suw elýeterliliginiň adamlara, oba-hojalygyna, senagat pugaklaryna we hökümete düşýän paýyny ölçemäge ukyply däldir. Bu ölçeýjiniň ýer ýüzüniň hemme suw mukdaryny ölçeýändigine garamazdan, ol ýurdyň suw ýetmezçiliginden kösenýändigini ýa kösenmeýändigini dogry anyklap bilmeýär. Kanadada we Brazilýada suw üpjünçiligi ýokary derjede elýeterli bolmagyna garamazdan bu ýurtlar ozalky ýaly suw bilen baglanşykly dürli görnüşli meseleleri başdan geçirýärler&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/17/eco.about.water/|title=All About: Water and Health - CNN.com|website=edition.cnn.com|access-date=2018-11-18|archive-date=2017-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023162858/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/17/eco.about.water/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[Aziýa|Aziýanyň]] we [[Afrika|Afrikanyň]] tropiki ýurtlarynda süýji suwuň elýeterliliginiň örän pes derejededigini belläp geçsek ýalňyşmarys. &lt;br&gt;
Aşakdaky tablisada süýji suwyň yurtlar boýunça bir ýylda ortaça gaýtadan işlenişini, ýerüsti we ýerasty suwlaryň mukdaryny aýdyň görmek bolýar. Bu tablisada berlen maglumatlaryň köp bölegi faktlara esaslanmazdan, modelirleme ýa-da kesgitleme ýollary arkaly anyklanylýandygy aýdyň görmek bolýar&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |access-date=2018-11-18 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206130123/https://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. 
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+Gaýtadan işlenýän süýji suw çeşmeleriniň ýurtlar boýunça jemi&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://www.unicef.org/media/media_44093.html |access-date=2018-11-18 |archive-date=2020-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313084433/https://www.unicef.org/media/media_44093.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
! scope=&quot;col&quot; |
|-
! scope=&quot;col&quot; | Nomer
! scope=&quot;col&quot; | Ýurt
! scope=&quot;col&quot; | Ýyllyk suw resursyny 
gaýtadan işlemek (km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/ýyl)
! scope=&quot;col&quot; | Sebit
! scope=&quot;col&quot; | Ýyllyk baha
|-
| 1||[[Kuweýt]]||0.02||[[Aziýa]]||2008
|-
| 2||Kitts we Newis Ştatlary||0.02||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 3||[[Maldiwler|Maldiw Adalary]]||0.03||[[Aziýa]]||1999
|-
| 4||[[Malta]]||0.07||[[Ýewropa]]||2005
|-
| 5||Antigua we Barbuda||0.1||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 6||[[Katar]]||0.1||[[Aziýa]]||2008
|-
| 7||Barbados||0.1||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2003
|-
| 8||[[Bahreýn|Bahreýin]]||0.1||[[Aziýa]]||2008
|-
| 9||[[Birleşen Arap Emirlikleri|Birleşen Arab Emirlikleri]]||0.2||[[Aziýa]]||2008
|-
| 10||[[Kabo-Werde]]||0.3||Afrika||2005
|-
| 11||Dubouti||0.3||[[Afrika]]||2005
|-
| 12||[[Kipr Respublikasy|Kipr]]||0.3||Ýewropa||2007
|-
| 13||[[Liwiýa]]||0.6||Afrika||2005
|-
| 14||[[Singapur]]||0.6||Aziýa||1975
|-
| 15||[[Iordaniýa|Iýordaniýa]]||0.9||Aziýa||2008
|-
| 16||[[Komor Adalary]]||1.2||Afrika||2005
|-
| 17||[[Oman]]||1.4||Aziýa||2008
|-
| 18||[[Lüksemburg|Lýuksemburg]]||1.6||Ýewropa||2007
|-
| 19||[[Ysraýyl]]||1.8||Aziýa||2008
|-
| 20||[[Ýemen]]||2.1||Aziýa||2008
|-
| 21||[[Saud Arabystany|Saud Arabystan]]||2.4||Aziýa||2008
|-
| 22||[[Mawrikiý]]||2.8||Afrika||2005
|-
| 23||[[Burundi]]||3.6||Afrika||1987
|-
| 24||Trinidad we Tobago||3.8||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 25||[[Eswatini]]||4.5||Afrika||1987
|-
| 26||[[Liwan]]||4.5||Aziýa||2008
|-
| 27||[[Tunis]]||4.6||Afrika||2005
|-
| 28||Reýunýon||5.0||Afrika||1988
|-
| 29||[[Lesoto]]||5.2||Afrika||1987
|-
| 30||Eriteriýa||6.3||Afrika||2001
|-
| 31||[[Demirgazyk Makedoniýa]]||6.4||Ýewropa||2001
|-
| 32||[[Ermenistan]]||7.8||Öňki Sowet Soýuzy||2008
|-
| 33||[[Gambiýa]]||8.0||Afrika||2005
|-
| 34||[[Bruneý]]||8.5||Aziýa||1999
|-
| 35||[[Ýamaýka]]||9.4||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 36||[[Ruanda]]||9.5||Afrika||2005
|-
| 37||[[Mawritaniýa]]||11.4||Afrika||2005
|-
| 38||[[Alžir]]||11.6||Afrika||2005
|-
| 39||[[Moldowa|Moldawiýa]]||11.7||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 40||[[Estoniýa]]||12.3||Ýewropa||2007
|-
| 41||[[Estoniýa]]||12.8||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 42||Gaiti||14.0||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 43||[[Somali]]||14.2||Afrika||2005
|-
| 44||[[Botswana]]||14.7||Afrika||2001
|-
| 45||[[Togo]]||14.7||Afrika||2001
|-
| 46||[[Çehiýa|Çehiýa Respublikasy]]||16.0||Ýewropa||2007
|-
| 47||[[Daniýa]]||16.3||Ýewropa||2007
|-
| 48||[[Siriýa]]||16.8||Aziýa||2008
|-
| 49||[[Malawi]]||17.3||Afrika||2001
|-
| 50||[[Burkina-Faso|Burkina Faso]]||17.5||Afrikada||2001
|-
| 51||[[Namibiýa]]||17.7||Afrika||2005
|-
| 52||Beliz||18.6||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 53||[[Zimbabwe]]||20.0||Afrika||1987
|-
| 54||[[Belgiýa]]||20.0||Ýewropa||2007
|-
| 55||Dominikan Respublikasy||21.0||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 56||[[Litwa]]||24.5||Öňki Sowet Soyuzy||2007
|-
| 57||Salwador||25.2||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2001
|-
| 58||[[Rumyniýa]]||25.7||Ýewropa||2007
|-
| 59||[[Benin]]||25.8||Afrika||2001
|-
| 60||[[Ekwatorial Gwineýa]]||26||Afrika||2001
|-
| 61||Fiji||28.6||Okeýaniýa||1987
|-
| 62||[[Marokko|Morokko]]||29.0||Afrika||2005
|-
| 63||[[Keniýa]]||30.7||Afrika||2005
|-
| 64||[[Gwineýa-Bisau]]||31.0||Afrika||2005
|-
| 65||[[Sloweniýa]]||32.1||Ýewropa||2007
|-
| 66||[[Nigeriýa]]||33.7||Afrika||2005
|-
| 67||[[Azerbaýjan]]||34.7||Öňki Sowet Soýuzy||2008
|-
| 68||[[Mongoliýa|Mongolýa]]||34.8||Aziýa||1999
|-
| 69||[[Bosniýa we Gersegowina]]||37.5||Ýewropa||2003
|-
| 70||[[Kuba]]||38.1||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 71||[[Senegal]]||39.4||Afrika||1987
|-
| 72||[[Albaniýa]]||41.7||Ýewropa||2001
|-
| 73||[[Çad]]||43.0||Afrika||1987
|-
| 74||Solomon Adalary||44.7||Okeýaniýa||1987
|-
| 75||[[Gyrgyzystan|Gyzgyzystan]]||46.5||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 76||[[Irlandiýa]]||46.8||Ýewropa||2003
|-
| 77||[[Günorta Afrika Respublikasy]]||50.0||Afrika||2005
|-
| 78||[[Şri-Lanka]]||50.0||Aziýa||1999
|-
| 79||[[Slowakiýa]]||50.1||Ýewropa||2007
|-
| 80||[[Gana]]||53.2||Afrika||2001
|-
| 81||[[Şweýsariýa|Şwesariýa]]||53.5||Ýewropa||2007
|-
| 82||[[Belarusiýa Respublikasy|Belarussiýa]]||58.0||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 83||[[Müsür]]||58.3||Afrika||2005
|-
| 84||[[Türkmenistan]]||60.9||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 85||[[Polşa]]||63.1||Ýewropa||2007
|-
| 86||[[Gürjüstan|Gruziýa]]||63.3||Öňki Sowet Soýuzy||2008
|-
| 87||[[Sudan]]||64.5||Afrika||2005
|-
| 88||[[Owganystan]]||65.0||Aziýa||1997
|-
| 89||[[Uganda]]||66.0||Afrika||2005
|-
| 90||[[Taýwan]]||67.0||Aziýa||2000
|-
| 91||[[Koreýa Respublikasy]]||69.7||Aziýa||1999
|-
| 92||[[Gresiýa]]||72.0||Ýewropa||2007
|-
| 93||[[Özbegistan|Özbekistan]]||72.2||Öňki Sowet Soýuzy||2003
|-
| 94||[[Portugaliýa]]||73.6||Ýewropa||2007
|-
| 95||[[Yrak]]||75.6||Aziýa||2008
|-
| 96||[[Koreýa Halk-Demokratik Respublikasy|Demirgazyk Koreýa]]||77.1||Asia||1999
|-
| 97||[[Kot-d’Iwuar]]||81||Afrika||2001
|-
| 98||[[Awstraliýa]]||84.0||Ýewropa||2007
|-
| 99||[[Niderlandlar]]||89.7||Ýewropa||2007
|-
| 100||[[Tanzaniýa]]||91||Afrika||2001
|-
| 101||[[Butan]]||95.0||Aziýa||1987
|-
| 102||Gonduraz||95.9||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 103||[[Täjigistan]]||99.7||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 104||[[Mali]]||100.0||Afrika||2005
|-
| 105||[[Zambiýa]]||105.2||Afrika||2001
|-
| 106||[[Horwatiýa]]||105.5||Ýewropa||1998
|-
| 107||[[Bolgariýa]]||107.2||Ýewropa||2010
|-
| 108||[[Gazagystan]]||109.6||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 109||[[Efiopiýa]]||110.0||Afrika||1987
|-
| 110||[[Finlandiýa|Finlýandiýa]]||110.0||Ýewropa||2007
|-
| 111||[[Ispaniýa]]||111.1||Ýewropa||2007
|-
| 112||[[Gwatemala]]||111.3|| Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 113||[[Kosta-Rika]]||112.4|| Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 114||[[Wengriýa]]||116.4||Ýewropa||2007
|-
| 115||[[Surinam]]||122.0||Günorta Amerika||2003
|-
| 116||[[Eýran]]||137.5||Aziýa||2008
|-
| 117||[[Urugwaý]]||139.0||Gunorta Amerika||2000
|-
| 118||[[Ukraina]]||139.5||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 119||[[Merkezi Afrika Respublikasy]]||144.4||Afrika||2005
|-
| 120||Panama||148.0||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 121||[[Sýerra-Leone|Serra Leone]]||160.0||Afrika||1987
|-
| 122||[[Gabon]]||164.0||Afrika||1987
|-
| 123||[[Islandiýa]]||170.0||Ýewropa||2007
|-
| 124||[[Italiýa]]||175.0||Ýewropa||2007
|-
| 125||[[Beýik Britaniýa]]||175.3||Ýewropa||2007
|-
| 126||[[Şwesiýa]]||183.4||Ýewropa||2007
|-
| 127||[[Angola]]||184.0||Afrika||1987
|-
| 128||[[Fransiýa]]||186.3||Ýewropa||2007
|-
| 129||[[Germaniýa]]||188.0||Ýewropa||2007
|-
| 130||Nikaragua||196.7||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 131||Serbiýa-Çernogoriýa||208.5||Ýewropa||2003
|-
| 132||[[Nepal]]||210.2||Aziýa||1999
|-
| 133||[[Türkiýe|Turkiýa]]||213.6||Aziýa||2008
|-
| 134||[[Mozambik]]||217.1||Afrika||2005
|-
| 135||[[Gwineýa]]||226.0||Afrika||1987
|-
| 136||[[Liberiýa]]||232.0||Afrika||1987
|-
| 137||[[Päkistan]]||233.8||Aziýa||2003
|-
| 138||[[Gaýana]]||241.0||Günorta Amerika||2000
|-
| 139||[[Kamerun]]||285.5||Afrika||2003
|-
| 140||[[Nigeriýa]]||286.2||Afrika||2005
|-
| 141||[[Laos]]||333.6||Aziýa||2003
|-
| 142||[[Paragwaý]]||336.0||Günorta Amerika||2000
|-
| 143||[[Awstraliýa]]||336.1||Okeýaniýa||2005
|-
| 144||[[Madagaskar]]||337.0||Afrika||2005
|-
| 145||[[Latwiýa]]||337.3||Öňki Sowet Soýuzy||2007
|-
| 146||[[Norwegiýa]]||389.4||Ýewropa||2007
|-
| 147||[[Täze Zelandiýa]]||397.0||Okeýaniýa||1995
|-
| 148||[[Taýland]]||409.9||Aziýa||1999
|-
| 149||[[Ýaponiýa]]||430.0||Aziýa||1999
|-
| 150||Ekwador||432.0||Günorta Amerika||2000
|-
| 151||[[Meksika]]||457.2||Demirgazyk we Merkezi Amerika||2000
|-
| 152||[[Kamboja]]||476.1||Aziýa||1999
|-
| 153||[[Filippinler]]||479.0||Aziýa||1999
|-
| 154||[[Malaýziýa|Malaziýa]]||580.0||Aziýa||1999
|-
| 155||[[Boliwiýa]]||622.5||Günorta Amerika||2000
|-
| 156||[[Papua-Täze Gwineýa|Papua Täze Gwineýa]]||801.0||Okeýaniýa||1987
|-
| 157||[[Argentina]]||814.0||Günorta Amerika||2000
|-
| 158||[[Kongo Respublikasy|Kongo]]||832.0||Afrika||1987
|-
| 159||[[Wýetnam|Wiýetnam]]||891.2||Aziýa||1999
|-
| 160||[[Çili]]||922.0||Günorta Amerika||2000
|-
| 161||[[Mýanmar]]||1045.6||Aziýa||1999
|-
| 162||[[Bangladeş]]||1210.6||Aziýa||1999
|-
| 163||[[Wenesuela]]||1233.2||Günorta Amerika||2000
|-
| 164||[[Kongo Demokratik Respublikasy|Kongo Demokratik Respublikasy (öň Zaire)]]||1283||Afrika||2001
|-
| 165||[[Hindistan]]||1907.8||Aziýa||1999
|-
| 166||[[Peru]]||1913.0||Günorta Amerika||2000
|-
| 167||[[Kolumbiýa|Kalumbiýa]]||2132.0||Günorta Amerika||2000
|-
| 168||[[Hytaý Halk Respublikasy|Hytaý]]||2738.8||Aziýa||2008
|-
| 169||[[Indoneziýa]]||2838.0||Aziýa||1999
|-
| 170||[[Amerikanyň Birleşen Ştatlary]]||3069.0||Demirgazyk we Merkezi Amerika||1985
|-
| 171||[[Kanada]]||3300.0||Demirgazyk we Merkezi Amerika||1985
|-
| 172||[[Russiýa]]||4498.0||Öňki Sowet Soýuzy||1997
|-
| 173||[[Braziliýa]]||8233.0||Günorta Amerika||2000
|
|}

== Suw ýetmezçilik howpunyň ýokarlanmagy ==
[[File:AfriqueStressHydrique2025.jpg|thumb|AfriqueStressHydrique2025]]
Ýer ýüzünüň adamlarynyň her altydan biri suw meselesine duçar bolýa, beýle diýmeklik olarda agyz suwynyň elýeterli ýagdaýda ýoklygyny aňladýar. Ýer ýüzünde şeýle suw gytçylygyna sezewar bolýan adamlaryň sany 1,1 milliarda barabar. Suw ýetmezçiligini ölçeýän Falkenmark guralynyň görkezmesine görä, ýurtlarda ýa-da sebitlerde geçirilen anyklamalar esasynda, haçanda ýyllyk suwuň derejesi her bir adam üçin 1700 kub meterden pese düşen ýagdaýynda ilat suw ýetmezçiligine sezewar bolýar. Haçanda ýyllyk suw 1700-den 1000 kub metr derejä düşen ýagdaýynda  wagtlaýyn ýa-da tebigy suw ýetmezçiligine garaşmak mümkin. Ýurdyň içinde ýyllyk suw mukdary 1000 kub metrden pese düşen ýagdaýynda halk suw ýetmezçiligine duçar bolmagy mümkin. 2006 ýylda 43 döwletde ortaça 700 milliona golaý adam suw mukdarynyň 1700 kub metrden pes derejesinde ýaşadylar&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[Hytaý Halk Respublikasy|Hytaý]], [[Hindistan]] we [[Afrika|Afrikanyň]] günortasyndan [[Sahara]] çenli sebitlerdäki ilatlar suw ýetmezçiliginden kösençlik çekýärler. Ýer ýüzünde suw resurslarynyň in pes derejesi planetanyň günorta taraplary diýip hasap edilýär. Ol ýerlerde her adam üçin ýyllyk suw derjesi ortaça 1200 kub metre barabar bolup durýar. [[Hytaý Halk Respublikasy|Hytaýda]] 538 miliondan gowrak ilat suw ýetmezçiligine sezewar bolýan sebitlerde ýaşaýarlar. Häzirki wagytda derýalaryň ýa-da basseýinleriň golaýynda ýaşaýan adamlar suw çeşmelerini ýokary derjede ulanmaklyk arkaly suw ýetmezçiliginiň derejesini ýokarlandyrýarlar&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gapminder.org/videos/gapcast-9-public-services/|title=Public services &amp;#124; Gapminder}}&lt;/ref&gt;. 
=== Howanyň üýtgemegi ===
Hünärmenleriň garamagyna görä, tebigatyň üýtgeýänligi sebäpli, elýeterli  süýji suwly çeşmeleriň sany azalýar.  Tebigatyň üýtgemekligi buzluklaryň çekilmegine, ýaplaryň we derýa akymlarynyň  azalmagyna şeýle hem kölleriň we howdanlaryň kiçelmegine getirdi. Birnäçe ýerasty suwlar  aşa köp sorulyp alnan we wagty bilen ýerleri dolmaýarlar. Senagat we oba hojalygynda süýji suwlaryň çeşmesiniň ählisi sarp edilmesede, birnäçesi hapalandy, duzlaşdy, ýaramsyzlandy ýa-da agyz suwy üçin ýaramsyz boldy. Haçan-da senagatda we şäherlerde global suw ýetmezçiliginiň öňüni almak üçin suwy has netijeli ulanmagyň usulyny gözleýärkäler, fermerler iýmit üçin bildirilýän ösüp barýan talaby kanagatlandyrmak üçin hökmany suratda önümliligi ösdürmäge çalyşmaly bolarlar&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
«Nýu Ýork taým»  gazetiniň «Günorta – Gündogar  gurakçylyk barlaglaryna görä suw ýetmezçiligi Global Gyzmaklyk bilen däl-de adam sany bilen bagly» atly makalasynda Kalumbiýa Uniwesitetiniň 2005-nji we 2007-nji  ýyllar aralygynda [[Amerikanyň Birleşen Ştatlary|Amerkanyň]] günorta – gündogar gurakçylyk meselesi boýunça edilen açyşlaryň netijeleri jemlenýär. Bu açyşlar Klimat žurnalynda hem çap edildi we şeýle diýilýär ”Suw ýetmezçiligine ýagyşdan hem beter ilat sany sebäp boldy”&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/01/18/climate/water-iran.html|title=Warming, Water Crisis, Then Unrest: How Iran Fits an Alarming Pattern|first=Somini|last=Sengupta|date=18 ýan 2018|via=NYTimes.com}}&lt;/ref&gt;. Ilat ýazuwynyň berýän maglumatyna göra [[Gürjüstan|Gruziýanyň]] ilatynyň sany 1990-njy we 2007-nji ýyllar aralygynda 6,48 milliondan 9,54 milliona çenli artdy. Howa abzallarynyň maglumatlaryny öwrenenlerinden soňra, kompýuter nusgalaryny we agaç halkalarynyň ölçemeleriniň kömegi bilen gurakçylygyň öň görülmedik hadysa däldigini we ýönekeý klimat nusgalarnyň netijesidigini hem-de tötanleýin howa hadysasydygyny ýüze çykardylar. «Şunuň ýaly gurakçylyklar soňky müň ýyllyklaryň dowamynda gaýtalandy», derňew geçirijileriň ýazmagyna görä «howanyň üýtgemegine garamazdan geljekde şuňa meňzeş howa şertlerine we şunyň ýaly netijelere garaşmak bolar». Temperaturanyň ýokarlanmagy bilen Günorta-Gündogarda ýagşyň ýagmagy artar, ýöne bugarmanyň netijesinde ýerleriň hasam guraklaşmagy mümkin. Derňew geçirijileriň gelen netijesinde şeýle diýilýär «Islendik möçberdäki ýagyş atmosferadaky içerki çylşyrymly hadysa sebäpli bolup geçýär hem-de, ýygy-ýygydan üýtgäp durýanlygy sebäpli olar  barada öňünden habar bermek örän kyn»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/02/16/opinion/climate-refugees.html|title=Opinion &amp;#124; A Water Crisis From Climate Change|date=16 few 2018|via=NYTimes.com}}&lt;/ref&gt;.
== Suw gytçylygy ==
Haçan-da ýerli ýaşaýjylar üçin agyz suw ýeterlik derejede bolmadyk ýagdaýynda, suw ýetmezçilik howpy döreýär. [[Birleşen Milletler Guramasy]] we dünýäniň beýleki guramalary global suw ýetmezçiliginiň dürli sebäplerini göz öňünde tutýarlar. Bulardan başgada Azyk we Oba-Hojalyk guramalary suw ýetmezçiliginiň ýokdygyny nygtaýarlar, şeýle-de bolsa, bu meseläniň oňüni almak üçin degişli çäreleriň görülmegi zerurdyr&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.earth-policy.org/Books/Seg/PB2ch03_ss6.htm|title=Earth Policy Institute Book Bytes - Water Scarcity Crossing National Borders|date=31 mart 2009|website=web.archive.org|access-date=2018-11-18|archive-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331153400/http://www.earth-policy.org/Books/Seg/PB2ch03_ss6.htm|dead-url=unfit}}&lt;/ref&gt;.
=== Suw ýetmezçiliginiň täsiri ===
Suw ýetmezçiliginiň ýüze çykmagynyň birnäçe eseslary bar: 
* Takmynan 885 million adamyň ýaramly agyz suwyna bolan mümkinçiliginiň ýeterlik derejede ýoklygy;
* 2,5 milliard adam üçin sanitariýanyň ýeterlik derejede däldigi, köplenç suwyň hapalanmagyna getirýär;
* Ýerasty suwlaryň guramagy (çendenaşa ulanylmaklygy zerarly) oba hojalygynyň hasyllylygynyň peselmegine getirýär;
* Suw resurslarynyň çendenaşa ulanmaklyky we hapalanmaklygy biodürlülige uly zeper ýetirýär;
* Suw resurslarynyň ýetmezçiligi üstünde bolýan sebitleýin dawalar kä-wagtlar urşlaryň bolmagyna getirýär&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.strategicforesight.com/publication_pdf/40595Blue+Peace_Middle+East.pdf|title=Strategic Foresight Group - Anticipating and Influencing Global Future|website=www.strategicforesight.com}}&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;

Sanitariýanyň we gigiýenanyň yoklygy sebäpli suwdan geçýän keseller ýer ýüzünde adamlaryň heläk bolmagynyň baş sebäpleriniň biri bolup durýar. Bäş ýaşa çenli çagalaryň heläkçilige uçramagynyň esasy sebäbi suwdan geçýän kesellerdir. Bütündünýä bankynyň görkezmesine göra, suw bilen baglanşykly keselleriň 88 prosendine içmek üçin ýaramsyz bolan suwyň içilmegi, sanitariýa şertleriniň talabalaýyk däldigi hem-da gigiýenanyň ýaramazlygy sebäp bolýar&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
Suw – bu arassa suw üpjünçilik deňagramlygynyň esasy gowşak tarapydyr, emma gözegçilik edip bolaýjak faktorlary hem bar, bulara suw üpjünçiligini dolandyrma we paýlaşdyrma ýaly çäreler degişlidir, bu çäreler geljekde suw ýetmezçiliginiň öňüni almaga ýardam berer&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.  &lt;br&gt;
[[Birleşen Milletler Guramasy|Birleşen Milletler Guramasynyň]] 2006-njy ýylynda beren habarlaryna görä, suw ýetmezçiliginiň dolanşygynyň esaslary ýaly meselelere esasy üns berilýär, munda şeýle diýilýär: «suw hemmeler üçin ýeterlik» emma «suwyň ýetmezçiligi köplenç suwuň ters dolanşygyna, parahorlyga ýaly degişli guramalaryň ýoklugy, adam ukybyna we fiziki infrastrukturasyna goýulýan maýa goýumlarynyň ýetmezçiligi sebäp bolýar»&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.   &lt;br&gt;
Ilki bilen ykdysadyýetçileriň bellemegine görä suw meselesine degişli ýagdaýlar hususyýetçilik hukugynyň, hökümet sazlaşygynyň we suw edaralarynyň bölümçelerine edilýän pul kömeginiň ýoklygy sebäpli döredi, bu ýagdaýlar bolsa bahalaryň örän aşak düşüp we sarp edilmäniň diýseň ýokarlanmagyna getirýär&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;. &lt;br&gt;
Aslynda ösümlik dünýäsi we ýawany tebigat gönüden-göni arassa suw çeşmelerine garaşlydyrlar. Batgalyklaryň, ýaplaryň we derýalaryň kenarlary durnukly suw üpjünçiligine mätäçligi has aýdyň, emma tokaýlar we beýleki ekosistema taýdan ýokary bolan ýerler hem, suw ýetmezçiligi zerarly beýlekiler bilen deň hatarda  önümliliginiň epesli peselmek howpy döretýär. Adamlaryň sanynyň köpelmeligi zerarly iýmitlenmek we jaý gurmak maksady bilen suwly ýerler ýabany tebigatdan ýeňillik bilen alyndy&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3998967.stm|title=Himalaya glaciers melt unnoticed|date=10 noý 2004|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;. Emma beýleki sebitlerde ýokary suw akym çeşmelerini adamlaryň ulanýandygy üçin,  kem-kemden arassa suw akymlarynyň kemelýändigi zerarly önümliliginiň peselýändigini görmek bolýar. [[Amerikanyň Birleşen Ştatlary|Amerikanyň]] birnäçe ştatlarynda haçan-da Kongress «arassa ýitgi ýok» («no net loss») diýen şygar bilen suwly batgalyklary ulanmak üçin işe girişende 1980–nji ýyla çenli 80 prosentden gowrak taryhy suwly batgalyklar eýelendi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
Ýewropada batgalyklaryň giňişleýin ýitgisi biodürliligiň ýitmegne getirdi. Mysal üçin, Şotlandiýada bir näçe batgalyklar ilat sanynyň köpelmegi bilen kemeldi. Muňa Aberdinşirdäki Portleten Moss aýdyň şaýatlyk etýär&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://watercorporation.com.au/m/media_detail.cfm?id=3656|title=Water Corporation|date=23 few 2011|website=web.archive.org|access-date=2018-11-18|archive-date=2011-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223014312/http://watercorporation.com.au/m/media_detail.cfm?id=3656|dead-url=unfit}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[File:Madagascar highland plateau.jpg|thumb|upright=1.35|[[Deforestation in Madagascar|Deforestation of the Madagascar Highland Plateau]] has led to extensive [[siltation]] and unstable flows of western [[river]]s.]]
Madakasgar daglarynyň üsti tekiz belentliklerindäki tokaýlarynyň ýok edilmegi, gyrmançalaşma (gyrmanç basma) we günbatar derýalarynyň akymlarynyň durnuksyzlanmagyna getirdi. Madagaskar daglarynyň üsti tekiz belentliklerinde bütinleý üýtgeşme bolup geçdi, bu bolsa 1970-nji ýyldan 2000-nji ýyllar aralygynda bütin tokaý ösümliklerini ýok etdi. Tokaýlary ýakyp ýerini ekişe taýýarlamak ýurdyň umumy biomassasynyň 10%-ne golaýyny ýok etdi hem-de önümsiz boş ýerlere öwürdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nrdc.org/international/summit/summit3.asp|title=NRDC: The United Nations World Summit on Sustainable Development - Safe Water and Sanitation for the Developing World|date=3 iýun 2006|website=web.archive.org|access-date=2018-11-18|archive-date=2006-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20060603001032/http://www.nrdc.org/international/summit/summit3.asp|dead-url=unfit}}&lt;/ref&gt;. Bu netijeler ilat sanynyň artykmaçlygy we pukara ýerli halklary naharlamak zerurlygy sebäpli boldy, ýöne bu ýaramaz netijeler jarlaryň eroziýasynyň giňden ýaýramagynyda öz içine alýar, bu bolsa öz gezeginde tokaýyň ýok edilenden onlarça ýyl geçenden soňra  derýalaryň erbet gyrmançalaşmagyna  (bulanmagyna) getirdi. Bu bolsa uly göwrümli ýaramly agyz suwyny ýok etdi, şeýle hem birnäçe günbatardan akýan uly derýalarynyň, derýa ekosistemasynyň uly göwrümini ýok etdi. Balyklaryň birnäçe görnüşleri ýitip ýok bolmagynyň bäri ýanyna getirdi, emme birnäçesi bolsa, meselem, [[Hindi okeany|Hindi okeanyndaky]] gozgalan merjen şekilli  rifi Tokiolar hakykatdanda ýitdiler. 2008–nji ýylyň oktýabrynda  Piter Brabek-Letmate öňki Nestlé kompaniýasynyň direktornyň wezipesini ýerine ýetirjisiniň duýdurmagyna görä, bioýangyç (biotopliwa) önümçiligi mundan beýläkde dünýäde suw üpjüçiligini has-da kemelder&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://c-faculty.chuo-u.ac.jp/~mikenix1/tlr/rsch/iss/water/Water%20Reading%20X.pdf |access-date=2018-11-18 |archive-date=2013-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016054727/http://c-faculty.chuo-u.ac.jp/~mikenix1/tlr/rsch/iss/water/Water%20Reading%20X.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.
=== Sebitlerde krizis zerarly ejir çekmeler ===
Dünýäde başgada birnäçe döwletler, adam saglygynyň we ýaramsyz agyz suwlarynyň täsiri netijesinde erbet ejir çekdiler. Aşakdaky görkezilen ýurtlaryň ilatynyň uly möçberi suwyň hapalanmagyndan ejir çekýärler:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldwater.org/|title=Home|website=World's Water}}&lt;/ref&gt;

*[[Sudan]] (12,3 million)
*[[Wenesuela]] (5,0 million)
*[[Efiopiýa]] (2,7 million)
*[[Tunis]] (2,1 million)
*[[Kuba]] (1,3 million)&lt;ref&gt;https://www.unenvironment.org/geo/GEO2000/pdfs/ov-e.pdf{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Suw ýetmezçiligi eýýäm bir näçe kiçi ýurtlarda köp möçberde dänäni import etmägä mejbur etýär, ýakyn wagtda bu ýagdaý Hytaý we Hindistan ýaly uly ýurtlarda hem gaýtalanyp biler. Ýerasty suwlaryň derejesi köp ýurtlarda (demirazyk [[Hytaý Halk Respublikasy|Hytaýy]], [[Amerikanyň Birleşen Ştatlary|ABŞ]]-ny we [[Hindistan|Hindistany]] hem öz içine alýar) giň masştablaýyn ýangyç we elektrik suw soryjylarynyny ulanyp suwyň aşa sorylmagy zerarly aşak düşýär. [[Päkistan]], [[Yrak]] we [[Meksika]] ejir çekýän ýurtlaryň hataryna girýär. Bu bolsa suw ýetmezçiligine we däne önümleriniň hasyllylygynyň kemelmegine getirer. Hatda suw gatlaklary täzeden doldurlanda-da, [[Hytaý Halk Respublikasy|Hytaýda]] däne ýetmezçiligi ösýär&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;. Eger-de bu ýagdaý ýüze çykaýsa, onda gürrüňsiz dänäniň bahasyny ýokarlandyrar. Çaklamalara görä, 21 asyryň ortasyna çenli ýer ýüzinde adamlayň 3 milliartdan gowragy, eýýäm suw ýetmezçiliginden ejir çekýän ýurtlarda dogularlar. Eger-de ilat sanynyň ösüşüni tiz wagtda peseltmesen, onda suw ýetmezçiligi ösýän ýurtlarda bu meseläniň praktiki taýdan zorluksyz we adamkärçilikli çözgüdiň bolmazlygyndan gorkulýar.&lt;br&gt;
[[Hytaý Halk Respublikasy|Hytaý]] we [[Hindistan|Hindistandan]] soňra suw ýetmezçiligi duýulýan kiçi ýurtlar bar, olara –  [[Alžir]], [[Müsür]], [[Eýran]], [[Meksika]], we [[Päkistan]] degişlidir&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
[[Birleşen Milletler Guramasy|BMG]]-nyň howa maglumatlarynyň çaklamalaryna görä, [[Gimalaýlar|Gimolaý]] buzlyklary [[Aziýa|Aziýanyň]] iň uly derýalarynyň çeşmesi bolup durýar. Howanyň derejesiniň ýokarlanmagy bilen 2035–nji ýyla çenli  [[Gang|Ganga]], Inda, Brahmaputry, Ýanzy, Mekonga, Salwina we Sary derýalarynyň ýitmegi mümkin. [[Birleşen Milletler Guramasy|BMG]]–nyň howa baradaky beren maglumatynda, ulanylan çeşmesinde hakykatda 2035 däl-de 2350 ýyl görkezlen diýip soňra anyklandy&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Çen bilen Gimolaý derýalarynyň suw toplaýyş howuzlarynda 2,4 milliard adam ýaşaýar. [[Hindistan]], [[Hytaý Halk Respublikasy|Hytaý]], [[Päkistan]], [[Bangladeş]], [[Nepal]] we [[Mýanmar]] ýakyn geljekki onýyllyklaryň dowamynda boljak gurakçylyk sebäpli silleri başdan geçirmekleri mümkin. [[Hindistan|Hindistanda]] diňe Ganga derýasy 500 milliondan gowrak adamy agyz suwy we ekerançylyk üçin gerek bolan suw bilen üpjün etýär. [[Demirgazyk Amerika]]&lt;nowiki/&gt;nyň günbatar kenary öz suwlarynyň esasy bölegini dag gerişlerinden alýarlar şeýle-de Gaýaly Daglar we Serra-Newada ýaly daglara hem täsiri ýeter&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;. &lt;br&gt;
Elbetde, [[Awstraliýa|Awstraliýanyň]] iň uly bölegi çöllük ýa-da ýarym gurak ýerler, az ýaşaýjyly sebit ady bilen giňden belli. 2008–nji ýylyň iýun aýynda barlag toparynyň duýdyrmagyna göra, eger-de oktýabr aýyna çenli Mýurreý-Darling (Murray-Darling) basseýini ýeterlik derejede suw kabul etmese onda oňa uzak möhletleýin, mümkin üýtgedip bolmajak çynlakaý ekologik zeper ýeter. Häzirki wagtda Awstraliýanyň köp etraplarynda we şäherlerinde gurakçylyk zerarly dörän birsyhly gaýtalanyp durýan suw ýetmezçiligi sebäpli suwa çäklendirme girizildi. 2007–nji ýylda ýylyň gahrymany (Awstraliýanyň) bolan awstraliýaly ekolog Tim Flanneriniň çaklamasy boýunça, eger-de bu ýagdaý üýtgemese, onda,  [[Awstraliýa|Awstraliýanyň]]  günbatarynda ýerleşýän Pert dünýäde ilkinji açyk megapolýus bolar, öz ilatyny suw bilen üpjin edip bilmanligi sebäpli zyňylan şähere öwrüler&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7460492.stm|title=Australian rivers 'face disaster'|date=18 iýun 2008|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;. Her näme-de bolsa 2000-nji we 2009–njy ýyllar aralygynda günbatar [[Awstraliýa|Awstraliýanyň]] bentleri ilkinji gezek 50% kuwwatlylygyna ýetdi. Netijede agyr ýagyşlar sebitler üçin özüniň oňyn täsirini ýetirdi. Şeýle-de bolsa geljekki 2010–njy ýylda Pert ikinji gezek rekortlar derejesinde gurak gelen gyş zerarly ejir çekdi, we suw korparasiýasy, şol ýylyň ýazynda suwa bolan çäklendirmesini ýene-de gysdy&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6620919.stm|title=Metropolis strives to meet its thirst|date=3 maý 2007|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;.
== Çaklamalar ==
[[File:Madagascar well.jpg|thumb|Madagascar well]]
Akdyrylýan hapa suwlary arassalaýjy enjamlarynyň gurluşygy we ýerasty suwlaryň çekilmeginiň öňüni almak, göraýmäge  dünýä derejesindäki meseleleriň çözgüdi ýaly; şeýle-de bolsa has siňe seretsek bu oýunda has düýpli meseleleriň üsti açylýar. Akdyrylýan hapa suwlary arassalaýyş işleri uly möçberde pul talap etýändigi birnäçe sebitlerde bu tehnalogiýa bolan mümkinçiligi çäklendirýär; mundan başgada, köp ýurtlarda ilat sanynyň tiz artmaklygy bu ýaryşda ýeňişi hasda kynlaşdyrýar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.greatlakesdirectory.org/zarticles/080902_water_shortages.htm|archiveurl=https://archive.today/20070704120613/http://www.greatlakesdirectory.org/zarticles/080902_water_shortages.htm|deadurl=yes|title=Global Water Shortages May Lead to Food Shortages--Aquifer Depletion|access-date=2018-11-18|archive-date=2007-07-04}}&lt;/ref&gt;. Eger-de bu faktorlar beýle kyn bolmadyk ýagdaýynda hem, hatda, ol enjamlar şowly oýlanyp tapylan ýagdaýynda-da, akdyrylýan hapa suwlary arassalaýjy enjamlary gurnamak üçin uly çykdaýjynyň we ussatlygyň zerulygyny hökmany suratda göz öňünde tutmalydyrys&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;. &lt;br&gt;
Ýerasty suwlaryň aşa çekilmekligi adatça syýasy taýdan giňden ýaýran däl, emma fermerler üçin ykdysdy taýdan uly zeper ýetirip biler. Mundan başgada bu strategiýa gutulgysyz hasyllylygy peselder, ýerşary şol wagtda üstünde bar bolan ilaty kynlyk bilen eklär&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
Hakykatdan-da ösüp barýan ýurtlar ilkinji bolup akdyrylýan hapa suwlary arassalamaga we septik düzgüne geçmäge, hem-de akdyrylýan hapa suwlaryň ugruny sowujy gurluşy üns bilen derňew edip, olaryň agyz suwyna we  ekosistema edýän täsirini iň az derejä getirmäge çalşyşýarlar&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. &lt;br&gt;
Ösen ýurtlar diňe ösen tehnologiýalary paýlaşmany ussatlyk bilen başarman, eýsem (şol sanda peýdaly suw we akdyrylýan hapa suwlary arassalaýan sistemany hem öz içine alýar) gidrologik transportlaryny taýýarlamakda hem ussatdyrlar. Özbaşdaklyk derejesinde, ösen ýurtlarda adamlar içgin seredip çenden aşa sarp edilmäni azaltmany başarýarlar, bu bolsa gitdigiçe bütin dünýäde suwyň sarp edilmegini kemeltýär. Ösen hem ösüp barýan ýurtlaryň ikiside ekosistemanyň goragyny güýçlendirip bilerler, aýratyn hem suwly batgalyklary hem-de kenarýaka zoloklaryny&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
Ýerli ýönekeý tehnalogiýalaryň  çözgüdini kompaniýalaryň birnäçesi gözleýär. Bu tagallalar gün energiýasyny suwuň gaýnaýan temperaturasyndan bir az pes tempraturada suwy buga öwürmek üçin ulanmaga gönükdirlen. Islendik elýeter suw çeşmelerini arassalamak üçin mümkinçilikleri döretmek bilen, täze tehnalogiýalaryň özleşdirilmesini tizleşdirip, olaryň hasabyna ýerli biznes-modelleri (telekeçiligiň çäginde ulanmak üçin nusga) gurlyp bilner&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://www.watercorporation.com.au/m/media_detail.cfm?id=3656 |access-date=2018-11-18 |archive-date=2013-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515082726/http://www.watercorporation.com.au/m/media_detail.cfm?id=3656 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.  Meselem, [[Müsür|Müsüriň]]  Dahab şäherinde çarwa araplar, islendik ýerli suw çeşmaleri güniň dowamynda 40-dan 60 litre çenli gaýtadan işlemek üçin gün ýylylygyny ulanýan, kollektorynyň ölçegi iki kwadrat metre den bolan «Water Stellar Aqua Danial»  gurnadylar. Bu bolsa bäş esse adaty kadyrlardan has netijeli hem-de plastik çüýşeleriniň hapalanmagynyň we suwlaryň daşalmagynyň zeruelygyny aradan aýyrýar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sulekha.com/daniel-aqua-water-alandur-chennai-contact-address|title=Water Purifier Dealers in Alandur, Chennai|website=www.sulekha.com}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
== Suw ýetmezçiligini dolandyrmakda global tejribeler ==
Eger-de howdanlarda özgermeleriň depgini, guramanyň şol özgermeleriň üstüni ýapmak mümkinçiliginden ýokarlansa, onda dawalaryň ähtimallygy ýokarlanar diýip tassyklanylýar. Muňa garamazdan suw ýetmezçiligi, sebitleýin dartgynlylyk bilen berk baglanşyklydyr, taryhda görşümiz ýaly suw üstünde bolýan ýiti dawalar, hyzmatdaşlyk barada berilýän hasabatdan has azdyr&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. &lt;br&gt;
Güýçli institutlar we hyzmatdaşlyk iň esasy ýagdaýlaryň biridir. Inda derýasy boýunça iş topary we Inda derýasynyň suw resurslary boýunça şertnama Hindistanyň we Päkistanyň arasynda bolan iki urşy başyndan geçirdi, olaryň duşmançylygyna garamazdan konsultasiýalary geçirmek we maglumatlary alyş çalyş etmek konfliktleri çözmekde şowly mehanizm  bolup hyzmat etdi&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. Şeýlede Mekonganyň komiteti 1957–nji ýyldan bäri işleýär we [[Wýetnam|Wýetnamdaky]] urşy başyndan geçirdi. Mundan başgada haçanda sebitleýin bileleşigiň hyzmatdaşlygynda inistitutlaryň bolmadyk ýagdaýynda, sebitleýin durnuksyzlyk ýüze çykýar, muňa [[Müsür|Müsüriň]] [[Nil]] derýasynda gurjak beýik bendiniň meýilnamasy mysal bolup biler. Emma hazirki wagtda daşary ýurtdan gelýän suw çeşmelerini ugrukdyrmak we dolandyrmak üçin global guramalar ýok, ýöne halkara gatnaşyklar guramalaryň arasyndaky ýörite gatnaşyklar sebäpli bolup geçdi, meselem, Mekonga Komiteti «UNICEF» ([[Birleşen Milletler Guramasy|BMG]]–nyň çagalary goramak üçin adatdan daşardaky fondy) we  [[Amerikanyň Birleşen Ştatlary|ABŞ]]–nyň  meliorasiýa Edarsynyň arasyndaky birleleşik esasynda döredi&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Güýçli halkara institutlary döretmek göräýmäge öňe gitmegiň bir ýoly ýaly, emma olar dawalary çözmek üçin gymmat bahaly prosesleriň öňüni almak bilen öňünden garyşmaklyga we dolandyrylşyga itergi berýärler&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;.&lt;br&gt;
Ähli çözülen dawalaryň özboluşly aýratynlyklarynyň biri hem haçanda gepleşikler geçirlende «hukuk esasynda» däl-de «zerurlyk esasyndaky»  paradigma boýunça geçirlipdi. Halkyň suwarymly ýerleriniň esasy maksady «zerurlyklary»  takyklamakdyr. Zerurlyk esasyndaky paradigmalaryň üstünligini [[Iordaniýa|Iordaniýanyň]] derýa basseýinlerinde öňde soňda baglaşylan suw baradaky ylalaşyklarda görmek bolýar, sebäbi bu ylalaşyk kenarýaka döwletleriň hukuklaryna däl-de zerurlyklara gönükdirilendi. [[Hindistan|Hindistanyň]] subkontinentinde, [[Bangladeş|Bangladeşiň]] suwaryşa bolan talaby Ganga derýasynyň suwynyň paýlanşyny kesgitleýär. Zerurlyklar iň esasy zat bolan sebitleriň urgulary, iň az  mukdarda zerurlyk bilen üpjün edip adamlaryň suwa bolan isleglerini kanagatlandyrmaga gönükdirilendir. Bu bolsa haçanda ýurtlar şertnama, suwy we onuň bähbidini deň paýlaýan ikitaraplaýyn oňaýly bähbide seretmän, milli bähbidi nukdaýnazardan seredenlerinde döreýän dawalary aradan aýyrýar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thereisnolimitfoundation.org/|title=There Is No Limit Foundation|website=www.thereisnolimitfoundation.org}}&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
«Mawy parahatçylyk» baş ýörelgesini [[Şweýsariýa|Şwesariýanyň]] we [[Şwesiýa|Şwesiýanyň]] hökümetleriniň hyzmatdaşlygy esasynda, strategik çaklaýyş topary döretdi. Bu baş ýörelge dünýä ähmiýetli hyzmatdaşlygyň goşulyşmasy esasynda durnukly suw resurslaryny dolandyrmaga ukyply bolan strategik ýeke-täk gurluşy hödürleýär. Ýurtlaryň arasynda suw resurslaryny ýöne paýlaşman, suw resurslarynyň uly bölegini   hyzmatdaşlyk arkaly paýlaşsaň, parahatçylyga bolan mümkinçilik ýokarlanyp biler&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://finance.yahoo.com/news/blue-peace-solution-averting-water-040000860.html|title=Blue Peace: New Solution for Averting Water Wars in the Nile Basin - Yahoo Finance|date=28 sen 2013|website=web.archive.org|access-date=2018-11-18|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928122750/http://finance.yahoo.com/news/blue-peace-solution-averting-water-040000860.html|dead-url=unfit}}&lt;/ref&gt;.
== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
[[Kategoriýa:Oba hojalygy]]
[[Kategoriýa:Derýalar]]
[[Kategoriýa: Tebigat]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fhsmly4ezbhkv7gpyu50p36np2vhof7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Günbatar Aziýa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21412</id>
    <revision>
      <id>268263</id>
      <parentid>235517</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20611-69</username>
        <id>33567</id>
      </contributor>
      <origin>268263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1853" sha1="8ok4eyemdbpjgm7fcr8y5tmrki2nrqz" xml:space="preserve">{{Esassyz}}
[[Faýl:Western Asia (orthographic projection).svg|thumb]]
'''Günbatar Aziýa''' , Köne Aziýa - Aziýa yklymynyň günbatar we günorta-günbatar böleklerinde ýerleşýän sebitleriň şertli ady. 
Günbatar Aziýa tebigy ýagdaýda Kiçi Aziýany, Arabystany, Sinaý ýarym adasyny we oňa ýanaşyk adalary we sebitleri (Kipr, Kawkaz, Gündogar Toros daglary we [[Eýran]] daglyklarynyň uly bölegi, [[Mesopotamiýa]] düzlügi we gündogar kenarýaka sebitleri öz içine alýar). Meýdany 7,5 mln. km 2. Tektoniki gurluşa görä Arabystan we Sinaý ýarym adasy Gondwana yklymynyň bir bölegi we platforma gurluşy bar. Beýik Afrika Riftiniň günbatary. bölegi geçdi. Iordan derýasynyň jülgesi, Öli deňiz, Aqaba aýlagy we Gyzyl deňiz bu aralykda ýerleşýär. Günbatar Aziýanyň köp bölegi daglardan durýar. Kiçi Aziýa, Kawkaz. we Alfimalaý geosinklinal ýerindäki Gündogar Toros daglary. Ainer deň däl, beýik ýaş gerişler giň we çuň jülgeler bilen kesilýär. Seýsmiki taýdan işjeň zona, işjeň we ýitip barýan wulkanlar bar. Howasy subtropiki we gurak tropiki. [[ýarym ada]]synyň köp bölegi çöl, köp bölegi çägeli çöl we demirgazykda gury sähralar bar. Kiçi [[Aziýa]]nyň günbatary. bölekleri, Kawkazyň günorta-günbataryndaky howasy çygly subtropiki, hemişe gök öwüsýän tokaýlar we gyrymsy agaçlar bilen örtülendir. Günbatar Aziýa [[nebit]] we [[gaz]] boýunça iň baý ýurtlaryň biridir. Kad. medeni merkezlerinden. Suwly ýerler köpden bäri ulanylýar we oazise öwrüldi. Uly şäherler bar. [[Hristian]], [[ýewreý]] dinleriniň merkezi.

Günbatar Aziýada, [[Ermenistan]]da, [[Owganystan]]da, [[Bahreýn]], [[BAE]], [[Jorjiýa]], [[Ysraýyl]], [[Kipr]], [[Azerbaýjan]], [[Saud Arabystany]] [[Türkiýe]], [[Eýran]] döwletleri ýerleşýär.</text>
      <sha1>8ok4eyemdbpjgm7fcr8y5tmrki2nrqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268264</id>
      <parentid>268263</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20611-69</username>
        <id>33567</id>
      </contributor>
      <origin>268264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1840" sha1="2nn5v51pkwodik46591zc46sn3qpeix" xml:space="preserve">{{Esassyz}}
[[Faýl:Western Asia (orthographic projection).svg|thumb]]
'''Günbatar Aziýa''' , Köne Aziýa - Aziýa yklymynyň günbatar we günorta-günbatar böleklerinde ýerleşýän sebitleriň şertli ady. 
Günbatar Aziýa tebigy ýagdaýda Kiçi Aziýany, Arabystany, Sinaý ýarym adasyny we oňa ýanaşyk adalary we sebitleri (Kipr, Kawkaz, Gündogar Toros daglary we [[Eýran]] daglyklarynyň uly bölegi, [[Mesopotamiýa]] düzlügi we gündogar kenarýaka sebitleri öz içine alýar). Meýdany 7,5 mln. km 2. Tektoniki gurluşa görä Arabystan we Sinaý ýarym adasy Gondwana yklymynyň bir bölegi we platforma gurluşy bar. Beýik Afrika Riftiniň günbatary. bölegi geçdi. Iordan derýasynyň jülgesi, Öli deňiz, Aqaba aýlagy we Gyzyl deňiz bu aralykda ýerleşýär. Günbatar Aziýanyň köp bölegi daglardan durýar. Kiçi Aziýa, Kawkaz. we Alfimalaý geosinklinal ýerindäki Gündogar Toros daglary. Ainer deň däl, beýik ýaş gerişler giň we çuň jülgeler bilen kesilýär. Seýsmiki taýdan işjeň zona, işjeň we ýitip barýan wulkanlar bar. Howasy subtropiki we gurak tropiki. [[ýarym ada]]synyň köp bölegi çöl, köp bölegi çägeli çöl we demirgazykda gury sähralar bar. Kiçi [[Aziýa]]nyň günbatary. bölekleri, Kawkazyň günorta-günbataryndaky howasy çygly subtropiki, hemişe gök öwüsýän tokaýlar we gyrymsy agaçlar bilen örtülendir. Günbatar Aziýa [[nebit]] we [[gaz]] boýunça iň baý ýurtlaryň biridir. Kad. medeni merkezlerinden. Suwly ýerler köpden bäri ulanylýar we oazise öwrüldi. Uly şäherler bar. [[Hristian]], [[ýewreý]] dinleriniň merkezi.

Günbatar Aziýada, [[Ermenistan]]da, [[Owganystan]]da, [[BAE]], [[Jorjiýa]], [[Ysraýyl]], [[Kipr]], [[Azerbaýjan]], [[Saud Arabystany]], [[Türkiýe]], [[Eýran]] döwletleri ýerleşýär.</text>
      <sha1>2nn5v51pkwodik46591zc46sn3qpeix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ganja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22559</id>
    <revision>
      <id>268260</id>
      <parentid>263868</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T00:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>268260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7856" sha1="iozox7rsnbltr5pwu9tbpjx24vay4go" xml:space="preserve">{{IN
 |status                  = 
 |türkmençe ady           = Ganja
 |asyl ady                = ({{lang-az|Gəncə}})
 |surat                   = 
 |surat beýany            =
 |tabynlyk                = 
 |ýurt                    = Azarbeýjan
 |tugra                   = 
 |baýdak                  = 
 |tugra beýany            = 
 |baýdak beýany           = 
 |tugra derek             = 
 |baýdak derek            = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
  |YandeksKarta           =
 |territoriýa görnüşi     = 
 |tablisada territoriýa   = 
 |ýurt kartasy ölçegi     = 
 |sebit kartasy ölçegi    = 
 |etrap kartasy ölçegi    = 
 |sebit görnüşi           = 
 |sebit                   = 
 |tablisada sebit         = 
 |etrap görnüşi           = 
 |etrap                   = 
 |tablisada etrap         = 
 |obşina okrugy görnüşi   = 
 |obşina okrugy           = 
 |tablisada obşina okrugy = 
 |içerki bölünme          = 
 |häkim görnüşi           = 
 |häkim                   = 
 |düýbüni tutma senesi    = 
 |ilkinji agzalma         = 
 |öňki ady                = 
 |status                  = 
 |meýdan                  = 
 |beýiklik görnüşi        = 
 |IN merkez beýikligi     = 
 |klimat                  = 
 |resmi dil               = 
  |ilat                   = 
  |ilat ýazuwy ýyly       = 
  |gürlük                 = 
  |aglomerasiýa           = 
  |milli düzüm            = 
  |konfessional düzüm     = 
  |etnohoronim            = 
 |sagat guşaklygy         = 
 |DST                     = 
 |telefon kody            = 
 |poçta indeksi           = 
 |poçta indeksleri        = 
 |awtoulag kody           = 
 |identifikator görnüşi   = 
 |sanly identifikator     = 
 |Commons kategoriýasy    = 
 |saýt                    = 
 |saýt dili               = 
}}
'''Ganja''' ({{lang-az|Ganja}}; 1804-1918-nji ýyllarda Elizawetpol, 1935-89-njy ýyllarda Kirowabat) — Ganjachay derýasynyň kenarynda ýerleşýän [[Azerbaýjan |Azerbaýjan Respublikasy]]ndaky şäher.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180831002434/http://www.gence-teatr.com/?secim=gence Ganjanyn Taryhy]&lt;/ref&gt; Ilaty 344108 müň adam (2021).&lt;ref&gt;[ https://web.archive.org/web/20201102064301/http://ganja-ih.gov.az/page/12.html Официальный сайт Исполнительской власти города Гянджа] &lt;/ref&gt;
== Geografiýa ==
Ol Ganja-Gazak düzlüginde, Kiçi [[Kawkaz|Kawkazy]]ň demirgazyk-gündogar dag eteklerinde, Kura basseýniniň Ganjachay derýasynda ýerleşýär. Taryhy Arran welaýatynyň merkezi. Dolandyryş sebiti hökmünde, degişli ýerli dolandyryş bilen bilelikde iki şäher etrabyny (Kapaz - 178,5 müň ilat, Nizomi - 164,5 müň ilat) we şäher görnüşli Hajigent şäherçesini öz içine alýar.
== Dolandyryş bölümi ==
1861-nji ýyla çenli şäher Ganja derýasynyň iki gapdalynda ýerleşip, üç etrapdan ybaratdy: derýanyň sag kenarynda - Kelissa-Kend etraby (ybadathana obasy), çepde esasan musulman, gala we Ganja bilen Noraşenskiý etrabyny (täze şäher) goşdy. Şäheriň bu üç bölegi tegelek diňler bilen diwar bilen gurşalandyr.
== Taryhy ==
=== Irki asyrlar ===
Ganja Uly küpek ýolundaky amatly geografiki ýerleşişi sebäpli şäher hökmünde ýüze çykdy. Taryhçy Hamdallah Mustaufi Arabystanyň Ganja şäheriniň 659-660-njy ýyllarda (ýagny Gündogar Kawkazyň ilkinji arap çozuşlary wagtynda) döredilendigine şaýatlyk edýär, ýöne jikme-jiklikleri bermeýär.

X asyrda möhüm ähmiýete eýe bolan Partaw (häzirki Barda) şäheriniň ornuny tutup, esasy Aran şäherine öwrüldi. 970-nji ýyllardan Ganja 1063-nji ýylda bu ýerde gala guran Şeddadid ştatynyň paýtagtydy. 1075-nji ýylda şäher Seljuklar tarapyndan basyp alyndy, soňra Ildegizidler döwletiniň paýtagty we Arran sebitiniň merkezi boldy.

1139-njy ýylda şäher ýer titremesi bilen weýran boldy. 1221-nji ýylda Ganja [[Mongollar|mongollary]] töledi, ýöne 1235-nji ýylda, 1231-nji ýyldaky gozgalaňdan soň olar tarapyndan ýok edildi. XVI-XVII asyrlarda. şäher Safawid döwletiniň bir bölegi hökmünde Karabak beylerbiniň merkezi bolupdyr.

1747-nji ýyldan 1804-nji ýyla çenli şäher Ganja hanlygynyň paýtagty hökmünde tanaldy, soňra Elizawetpol welaýatynyň merkezi (1840-1929), Elizawetpol etrabynyň merkezi (1840-1929), Gürjüstan-Imereti welaýatynyň etrap şäherine öwrüldi. Azerbaýjan Demokratik Respublikasynyň (1918) we Ganja sebitiniň (1952-1953) wagtlaýyn paýtagty.
== Din ==
Şäherde 6 [[Mesjid|mesjit]], 2 ybadathana, 5 yslam we 3 hristian dini jemagaty, şeýle hem 51 sany jemgyýetçilik guramasy bar.
== Ilaty ==
2020-nji ýylyň 1-nji ýanwaryna çenli Ganjanyň ilaty 335,6 müň adam.
== Ylym we bilim ==
Ganja, Azerbaýjanda ylym we bilim merkezlerinden biridir. Şäherde 3 sany ýokary okuw mekdebi bar. Azerbaýjan döwlet oba hojalygy uniwersiteti, Ganja döwlet uniwersiteti, Azerbaýjan tehnologiýa uniwersiteti. Şäherde 10-dan gowrak orta ýörite bilim edarasy bar: Hünär mekdepleri, tehniki mekdepler, mekdepler we kollejler, şeýle hem köne sport mekdebiniň çäginde gurulýan täze bina Ganja futbol akademiýasy.
== Transport ==
1933 yildan 1976 yilgacha shaharda tramvay tizimi mavjud edi.

1955-nji ýyldan 2004-nji ýyla çenli trolleýbus işledi.

2019-njy ýylda Ganja awtoulag zawodynda ýygnanyşygynyň soňraky guramasy bilen Ganja 4 sany [[Belarus]] elektrik awtobusyny AKSM-E321 bilen üpjün etmek barada şertnama baglaşyldy.

Ganja şäherinde 2007-nji ýylda halkara derejesini alan raýat howa menzili bar.

Ganja şäherinden [[Kiýew]], [[Moskwa]], [[Nahiçewan]], [[Sankt-Peterburg]], Krasnoýarsk we [[Stambul]]a uçuşlar bar.

Şäherde [[Baku]] bilen [[Tiflis|Tbilisi]] birleşdirýän demir ýol menzili bar

== Galereýa ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;210&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Ganja History - Ethnography Museum building.jpg|Ganja ýerli taryhy muzeýi
File:Ganaj-1.jpg|Şäher merkezi
File:Khans garden in Ganja 2.JPG|&quot;Han bagy&quot; seýilgähi
File:Alexander Nevsky church in Ganja.JPG|Aleksandr Newskiý buthanasy
File:Gəncə lüteran kilsəsi.jpg|Gurjak teatry binasy
File:Ganja EuropeanHamam 004 5258.jpg|Europeanewropa stilindäki hammam, XIX asyr
File:Ganja State Philharmonic Hall.jpg|Ganja döwlet filarmoniýasy
File:Cavad Xanın Dəftərxanası.JPG|Jawad Hanyň diwany
File:İsrafil Məmmədovun ev-muzeyi.JPG|Israfil Mammadowyň öý muzeýi
File:Cavad Xan-2.JPG|Jawad Han köçesi
File:Cavad Xan-1.JPG|Agşam Jawad Han köçesi
File:Şəhidlər xiyabanı-1.JPG|Şehitler seýilgähi
File:Nizami-Ganjavi-1.JPG|Nizami Ganjavi seýilgähi
File:Nizami-Ganjavi-2.JPG|Şah Abbas meýdany
&lt;/gallery&gt;

== Edebiýat ==
* Həsənbala Sadıqov. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gəncədə qəbul etdiyi hüquqi aktlar və onun tarixinin izahlı xronologiyası (1918-1920). Gəncə, 2018. 175 səh. — İJBN 5-8066-1638-4[http://anl.az/el/Kitab/2018/11/2018-1413.pdf 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423212628/http://anl.az/el/Kitab/2018/11/2018-1413.pdf |date=2023-04-23 }} ({{lang-az|}})
* Mərdan Məmmədov. Təsviri incəsənətin yaradıcılıq janrları (Gəncə abidələri). Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. Bakı,2021.231 səh. — ISBN 978-625-8213-15-7 ({{lang-az|}})
== Daşarky baglanyşyklar ==
* [http://www.ganja-ih.gov.az City administration]
* [https://web.archive.org/web/20081113023823/http://gateway.az/cgi-bin/cl2_gw/browse.cgi?lang=en&amp;topic=000e01 Ganja] at the [https://web.archive.org/web/20081216015502/http://gateway.az/ Azerbaijan Development Gateway]
== Çeşme ==
[[Kategoriýa:Azerbaýjanda şäherler]]
[[Kategoriýa:Azerbaýjanyñ şahyrlary]]</text>
      <sha1>iozox7rsnbltr5pwu9tbpjx24vay4go</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>