Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2060 268617 265047 2026-04-23T08:20:06Z Kwamikagami 4037 268617 wikitext text/x-wiki {{Türkmenistanyň geografiýasy}} '''Garagum çöli''' [[Türkmenistan]]da ýerleşýär. Tutýan meýdany 350,000&nbsp;km² bolan bu çöl [[Türkmenistan]]yň 70 prosentinden gowragyny öz içine alýar. Adynyň Garagum (Gara Gum) gumunyň reňkiniň beýleki çölleriň gumundan garaňky reňkde bolanlygy sebäplidir. Türkmenistanyň çäklerindäki ähli çägelik düzlükleri öz içine alýar. [[Faýl:Karakum.png|thumb|left]] Garagumuň iň uly böleginiň iki dürli ady bolup, oňa Peslik Garagum ýa-da Merkezi Garagum diýýärler. Ýer üstüniň deňiz derejesinden beýikligi töweregindäki ýerlerden pes bolany üçin oňa Peslik Garagum diýilýär. Merkezi Garagum diýilmeginiň sebäbi bolsa bu çägelik meýdanyndan günbatarda-da, gündogarda-da, demirgazykda-da, günortada-da başga çägelikleriň ýerleşýändigi üçindir. Merkezi Garagum Balkan, Ahal, Mary welaýatlarynyň çäklerine ýaýrandyr. Tutýan meýdany boýunça ikinji uly çägelige Üňüzaňyrsy Garagum diýilýär. Bu çägelik tutuşlygyna diýen ýaly Daşoguz welaýatynda we Lebap welaýatynyň demirgazyk-günbatar çetinde ýerleşýär. Meýdany boýunça üçünji ýerde durýan çäge-düzlüge Günorta-Gündogar Garagum diýilýär. Bu çägelik Merkezi Garagumuň gönüden-göni gündogardaky dowamydyr. Günorta-Gündogar Garagum Lebap hem-de Mary welaýatlarynyň çäginde ýerleşýär. Garagumuň hemme ýeri boýdan-başa çägeler bilen örtülen däldir. Günorta böleginde toýunly düzlükler takyrlyklar bilen cäge gerişleriniň, depeleriniň utgaşykly ýer üstüniň giňden ýaýran çäkleri öri meýdanlary üçin ýylyň bütin dowamynda amatlydyr. Ata-babalarymyz “Gumum bar – humum bar” diýip ýöne ýere aýtmandyrlar. Türkmen halkynyň sallançagy, gowgaly ýyllarda goragçysy bolan we ony maldarçylyk, gurluşyk önümleri, şeýle hem dürli ýerasty baýlyklar bilen bol-elin üpjün edýän bu ümmülmez giňişlik, sözüň doly manysynda, ülkämiziň genji-hazynasydyr, tükeniksiz baýlygydyr. Şuny göz öňünde tutup, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada: Gaýmagyň galňasyn, synman gaýnagyn, Goýny Garagumly – gorly türkmensiň! Garagumuň – desterhanyň, hazynaň, Rysgal-bereketli, barly türkmensiň! – diýip ýazýar (275-276 s.). Garagumyň düzümine 2013-nji ýylyň 18-nji iýulynda açylyp ulanylmaga berilen <nowiki>''</nowiki>Bereketli Garagum döwlet goraghanasy<nowiki>''</nowiki> açyldy. aUNESСOЩ [[Kategoriýa:Türkmenistanyñ geografiÿasy]] [[Kategoriýa:Tebigat]] [[Kategoriýa:Çöller]] nnr90wsviczmdfoigcchr39duofzbuz 14 2945 268615 186198 2026-04-23T08:19:20Z Kwamikagami 4037 268615 wikitext text/x-wiki {{Commons|Category:Continents}} [[Faýl:Rotating earth (large).gif|thumbnail|Ýer şary]] [[Kategoriýa:Ýer]] 4qg572uir5l7oi7c89rb1jcyjuh6i0w 14 5756 268609 186199 2026-04-23T08:15:33Z Kwamikagami 4037 268609 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Rotating earth (large).gif|thumbnail|Ýer şary]] [[Kategoriýa:Gün ulgamynyň planetalary]] [[Kategoriýa:Tebigat]] oxcnfyjhn0ddhr1a6nrcbouudiw86br 0 6381 268604 264414 2026-04-23T08:12:04Z Kwamikagami 4037 268604 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Crab Nebula.jpg|thumb|right]] '''Astronomiýa''' ([[Gadymy grek dili|grekçe]] ''astron'' (ἄστρον), "ýyldyz" we ''nomos'' (νόμος), "kanun" sözlerinden) [[asman jisimleri]]ni, meselem [[ýyldyz]]lary, [[planeta]]lary, [[kometa]]lary hem-de [[galaktika]]lary öwrenýän ylymdyr. Ol ewolýusiýa, [[fizika]], [[himiýa]], [[meteorologiýa]] hem-de asman jisimleriniň [[hereket (fizika)|hereketleri]] bilen gyzyklanýar. Astronomiýa iň bir gadymy ylymlaryň biri bolup durýar. Irki siwilizasiýalaryň astronomlary gijeki asmanyň metodik gözegçiliklerini amala aşyrypdyrlar. [[Teleskop]]yň oýlanyp tapylmagyndan soňra astronomiýa häzirkizaman ylym derejesine ösüp ýetipdir. Taryhy nukdaýnazardan, astronomiýa [[astrometriýa]], gözegçilik astronomiýasy, [[kalendar]] düzmek, hatda [[astrologiýa]] ýaly dürli ugurlary öz içine alan bolsa, häzirki döwürde professional astronomiýa [[astrofizika]] ylmy bilen manydaş hasap edilýär. Astronomiýa häzirki wagtda älemiň gurluşuny we onuň geçmişi we geljegini öwrenýär.Astronomiýanyň wajyplygy şu ýerde bilinýär.Adamzadyň geljegi....<ref>Astro</ref> {{Ylym}} {{Tekerleme-stub}}{{astro-stub}} [[Kategoriýa:Astronomiýa]] [[Kategoriýa:Astrofizika]] q9i2w1l1oxn0tj5z3iwwiz8bcr6jk7v 0 6386 268608 219403 2026-04-23T08:14:18Z Kwamikagami 4037 268608 wikitext text/x-wiki {{Esassyz}}[[Faýl:(253) mathilde.jpg|thumb|right|[[253 Mathilde]] asteroidi]] '''Asteroidler''' [[Gün ulgamy]]na degişli kiçiräk asman jisimleri bolup, olar [[Gün]]üň orbitasynda aýlanýarlar. Olara kä wagtlar '''ownuk planetalar''' ýa-da '''planetoidler''' hem diýlip at berilýär. Asteroidler planetalardan kiçi, [[meteorit]]lerden bolsa uly bolýarlar. Asteroidler bilen [[kometa]]laryň arasyndaky tapawudy daşky görnüşleri boýunça kesgitlenilýär: Kometanyň mesaňa mälim görnüp duran [[koma (kometa)|komasy]] bolýar, asteroidde bolsa koma bolmaýar. {{astro-stub}}{{asteroid-stub}} [[Kategoriýa:Asteroidler]] pfopooolpnfwpr35ycl2grl3qcp6o9y 0 6402 268603 197360 2026-04-23T08:11:05Z Kwamikagami 4037 268603 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Black Hole Milkyway.jpg|thumb|right|Akmaýanyň Ýolunyň öňündäki gara girdabyň simulirlenen görnüşi.]] [[Umumy otnositellik teoriýasy]]nda, '''gara girdap''' älem giňişliginiň dartyş meýdançasy örän güýçli bolan sebitidir. Hiç bir zat, şol sanda ýagtylyk hem onuň dartyş güýjünden gaçyp bilmeýär. Gara girdabyň ýeke ugurly ýüzi bar bolup, oňa [[tekiz gözýetim]] diýilýär, ol ýeriň içine obýektler düşüp bilýär, emma welin ondan ýekeje zat hem çykyp bilmeýär. Oňa "gara" diýilmeginiň sebäbi hem, ol özüne gelip degen ähli ýagtylygy sorup alýar we hiç hili yzyna gaýtarmaýar. Gara girdabyň bu aýratynlygy edil [[termodinamika]]daky kämil [[gara jisim]] ýalydyr. [[Kategoriýa:Gara girdaplar]] [[Kategoriýa:Fizika]] j5ctrs9pn6jemrjrl03qovwmsdcniv2 0 6407 268612 263780 2026-04-23T08:17:24Z Kwamikagami 4037 268612 wikitext text/x-wiki {{Esassyz}} [[Faýl:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|thumb|'''[[NGC 4414]]''']] '''Galaktika''' dartyş güýji arkaly biri-birine baglanýan ýyldyzlardan, [[ýyldyzara gaz]]lardan hem-de [[kosmik tozan|tozandan]] we häzirlikçe onçakly göz ýetirilmedik [[garaňky jisim]]den emele gelýän ulgamdyr. Bu at "süýtli" diýen manyny aňladýan grekçe ''galaxias'' [γαλαξίας] sözünden gelip çykýar. Bu ýerde [[Akmaýanyň Ýoly]] galaktikasy göz öňünde tutulýar. [[Gün (ýyldyz)|Gün]] [[Akmaýanyň Ýoly]] galaktikasyndaky ýyldyzlaryň biridir; [[Gün ulgamy]] Ýeri we Günüň daşyndan aýlanýan ähli beýleki obyekitleri öz içine alýar.Mundan başgada milýardlarça ýyldyzlary, guýrukly ýyldyzlary we burç ýyldyzlary agzamak mümkin. [[Akmaýanyň yoly]] galaktikasynyň giňligi 25 ýagtylyk ýyly diýlip hasaplanýar. Adaty galaktikalarda 10 million (derwüş galaktika) bilen bir trillion (äpet galaktika) ýyldyz bar we galaktikadaky ähli ýyldyzlar şol galaktikanyň massasynyň merkezini oklaýan orbitalarda aýlanýar. Galaktikalar kosmosda bir tarapa hereket edýärler, galaktikalarda orbita ýok. Galaktikalarda dürli ýyldyz ulgamlary, ýyldyz toparlary we dürli düýbler hem bolup biler. Planetalar we asteroidler ýaly dürli kosmiki jisimleri aýlaýan Gün, Akmaýanyň ýoly galaktikasyndaky ýyldyzlaryň diňe biridir. Taryhy taýdan galaktikalar görünýän görnüşine görä toparlara bölünýär. Spiral galaktikalary tozanly we egri golly disk görnüşli gurluşlardyr. Düzgünsiz ýa-da adatdan daşary şekilli galaktikalar "täsin galaktikalar" diýlip atlandyrylýar we adatça goňşy galaktikalaryň agyrlyk güýjüniň ýoýulmagy netijesinde emele gelýär. Birek-birege ýakyn galaktikalaryň arasynda şeýle täsirleşmek bilen, galaktikalar birleşip biler we ýyldyz emele gelen hadysalarda "partlama" diýip atlandyryp boljak şeýle köpelişe sebäp bolup, ýyldyzly galaktikalar ösüp biler. Şeýle hem, kiçijik galaktikalardan tertipsiz galaktikalar yzygiderli gurluşy hem ösüp biler. [[Kategoriýa:Galaktikalar]] l2g5e0au6ecm2svq6ske7q1yt83i3pg 0 8879 268622 212714 2026-04-23T08:22:00Z Kwamikagami 4037 268622 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Antarctica (orthographic projection).svg|thumb|right|Antarktika kontinenti]] [[Faýl:Antarctica.svg|thumb|right|Antarktika kontinentin kartasy.]] Antarktika - dunyanin in gunortada yerlisyan kontinentidir. <gallery> File: 061212-nordkapp.jpg File:GletscherMM.jpg File:Fryxellsee Opt.jpg File:Mount Erebus Aerial 2.jpg File:Aurore australe - Aurora australis.jpg </gallery> == Flora we Fauna == [[Faýl:Emperor_penguin.jpg|thumb|left|250px|Antarktikada yasyyan [[Imperator Pengwin]]ler]][[Faýl:Underwater_mcmurdo_sound.jpg|thumb|right|250px|Antarktikanyn denizlerin aqua gozelligi dem hem tutduryar.]] {{Commons|Antarctica|Antarktika}} {{Sebitler}} [[Kategoriýa:Materikler]] [[Kategoriýa:Kontinentler]] [[Kategoriýa:Antarktika]] [[Kategoriýa:Antarktida]] 4org7yxv1d9x6vmx7wtwu4e3z713f99 268623 268622 2026-04-23T08:22:40Z Kwamikagami 4037 268623 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Antarctica (orthographic projection).svg|thumb|right|Antarktika kontinenti]] [[Faýl:Antarctica.svg|thumb|right|Antarktika kontinentin kartasy.]] Antarktika - dunyanin in gunortada yerlisyan kontinentidir. <gallery> File: 061212-nordkapp.jpg File:GletscherMM.jpg File:Fryxellsee Opt.jpg File:Mount Erebus Aerial 2.jpg File:Aurore australe - Aurora australis.jpg </gallery> == Flora we Fauna == [[Faýl:Emperor_penguin.jpg|thumb|left|upright|Antarktikada yasyyan [[Imperator Pengwin]]ler]] [[Faýl:Underwater_mcmurdo_sound.jpg|thumb|right|Antarktikanyn denizlerin aqua gozelligi dem hem tutduryar.]] {{Commons|Antarctica|Antarktika}} {{Sebitler}} [[Kategoriýa:Materikler]] [[Kategoriýa:Kontinentler]] [[Kategoriýa:Antarktika]] [[Kategoriýa:Antarktida]] 7r40jralcld0g9vc3mlak7o4ypau079 0 9204 268616 210724 2026-04-23T08:19:45Z Kwamikagami 4037 268616 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Sahara satellite hires.jpg|thumb|Saharanyň emeli hemradan suraty]] '''Sahara''' ({{lang-ar|صحراء}}, {{lang-fr|Sahara}}) [[Demirgazyk Afrika]]da ýerleşýän ýer şarynyň iň uly çölüdir. Günbatardan gündogara 4800&nbsp;km we demirgazykdan günorta 800 – 1200&nbsp;km töweregi uzaýar; meýdany 8,6 mln. km² töweregi (meýdanyň 30 % töweregi [[Afrika]]da, şundan gowrak bölegi [[Braziliýa]]da). [[Faýl:Tunisia Sahara.jpg|thumb|Tunis araçägindäki Sahara]] [[Kategoriýa:Sahara çöli]] qusenqbmbbmf0ituecskl0fk8jm1f1v 0 9363 268639 197451 2026-04-23T08:29:56Z Kwamikagami 4037 268639 wikitext text/x-wiki [[Faýl:GreatBarrierReef-EO.JPG|thumb|Uly Barýer rifiniň bir böleginiň kosmosdan görnüşi]] '''Uly Barýer rifi''' — [[Merjen deňzi]]nde [[Awstraliýa]]nyň demirgazyk-gündogar kenarýakasynyň ugry bilen 2500&nbsp;km uzalyp gidýän [[merjen rifleri]]niň we [[ada]]laryň ulgamy. [[Kategoriýa:Ýuwaş okeanyň adalary]] [[Kategoriýa:Awstraliýanyň geografiýasy]] [[Kategoriýa:Merjen rifleri]] dqb9p8z1i62jl2js3hsjjtwrkdnbidk 0 9439 268628 210143 2026-04-23T08:25:09Z Kwamikagami 4037 268628 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Bogotá Actual.png|thumb|Bogota]] '''Bogota''' ('''Santa-fe-de-Bogota''', {{lang-es|Bogotá}}) — [[Kolumbiýa|Kolumbiýa Respublikasynyň]] [[paýtagt]]y we ýurduň iň iri şäheri. [[Şäher]]iň tutýan meýdany — 600 [[kwadrat kilometr|km²]]. [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] [[Kategoriýa:Kolumbiýa Respublikasy]] 6bgqjfm2k8nidlayy7j26sdgg4ifiq7 0 9443 268629 198756 2026-04-23T08:25:18Z Kwamikagami 4037 268629 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|Buenos-Aýresiň uly köçeleriniň biri.]] '''Buenos-Aýres''' ({{lang-es|Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires}}; {{IPA|/ˈbwenoˈsaiɾes/}}) — [[Argentina]]nyň paýtagty, ýurduň administratiw, medeni we ykdysady merkezi hem-de [[Günorta Amerika]]nyň iň iri şäherleriniň biri. {{Commons|Buenos Aires}} [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] l6nfzf8gt4u8qkve5bw2z7vd3rjc8fu 0 9601 268618 218757 2026-04-23T08:20:38Z Kwamikagami 4037 268618 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|thumb|Antarktidanyň emeli hemradan alnan fotosuraty]] '''Antarktida''' ({{lang-el|ἀνταρκτικός}} — [[Arktika]]nyň gapma-garşysy) — [[Ýer]]iň iň günortasynda ýerleşýän [[kontinent]]. Antarktidanyň merkezi çen bilen [[Günorta polýus|günorta geografik polýusa]] gabat gelýär. Antarktidanyň kenarlaryny [[Günorta okean]]yň suwlary ýuwýar. Kontinentiň meýdany 14,4 mln km² töweregidir (onuň hem 1,6 mln km²-i [[şelf buzlugy|şelf buzluklaryndan]] ybaratdyr). Antarktida şeýle-de Antarktida materiginden we golaý-goltumyndaky adalardan emele gelýän [[dünýä bölegi]] hem diýilýär. {{geo-stub}} [[Kategoriýa:Antarktida]] [[Kategoriýa:Dünýä bölekleri]] pqvx5m9twlsga6knentl90jmyfyvnql 0 9612 268633 182632 2026-04-23T08:26:08Z Kwamikagami 4037 268633 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Location North America.svg|thumb|Dünýa kartasynda Demirgazyk Amerika]] '''Demirgazyk Amerika''' ({{lang-en|North America}}, {{lang-fr|Amérique du Nord}}, {{lang-es|América del Norte, Norteamérica}}, {{lang-nah|Ixachitlān Mictlāmpa}}) — [[Ýer]] planetasynyň 6 sany [[materik|materiginiň]] biri, ol Ýeriň [[Günbatar ýarymşar]]ynyň demirgazygynda ýerleşýär. Demirgazyk Amerikanyň meýdany adasyz — 20,36 mln. km², adalar bilen — 24,25 mln. km². Demirgazyk Amerikanyň adalaryna Grenlandiýa (2,176 mln. km²), Kanada Arktiki arhipelagy, West-Hindistan, Aleut adalary we beýlekiler degişlidir. {{Sebitler}} [[Kategoriýa:Demirgazyk Amerika]] 618v2gzy8ctnclzaw6o8jx4790e8fkz 0 9618 268626 189304 2026-04-23T08:24:43Z Kwamikagami 4037 268626 wikitext text/x-wiki [[Faýl:South America (orthographic projection).svg|thumb|Dünýa kartasynda Günorta Amerika]] '''Günorta Amerika''' ({{lang-es|América del Sur, Sudamérica, Suramérica}}, {{lang-pt|América do Sul}}, {{lang-en|South America}}, {{lang-nl|Zuid-Amerika}}, {{lang-fr|Amérique du Sud}}, {{lang-gn|Ñembyamérika}}, {{lang-qu|Urin Awya Yala, Urin Amerika}}) — [[Amerika]]da günorta [[kontinent]], ol esasan [[Ýer]] planetasynyň [[Günbatar ýarymşar|Günbatar]] we [[Günorta ýarymşar|Günorta]] [[ýarymşar]]larynda ýerleşýär, şeýle-de bolsa, kontinent az-kem [[Demirgazyk ýarymşar]]da hem ýerleşýär. Onuň kenarlaryny günbatarda [[Ýuwaş okean]], gündogarda — [[Atlantik okean]] ýuwýar, ol demirgazykda [[Demirgazyk Amerika]] bilen araçäkleşýär. Iki Amerikanyň arasyndaky serhet [[Panama gury ýer zolagy]]ndan we [[Karib deňzi]]nden geçýär. *[[Argentina]] *[[Boliwiýa]] *[[Braziliýa]] *[[Çili]] *[[Kolumbiýa]] *[[Ekwador]] *[[Fransuz Gwiana]] *[[Gaýana]] *[[Paragwaý]] *[[Peru]] *[[Surinam]] *[[Trinidad we Tobago]] *[[Urugwaý]] *[[Wenesuela]] {{Sebitler}} [[Kategoriýa:Amerika]] [[Kategoriýa:Günorta Amerika]] dqo1u6svzsob6hkn2gdci2csxip1z3g 0 9640 268620 222517 2026-04-23T08:21:24Z Kwamikagami 4037 268620 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Continental_models-Australia.gif|thumb|Kontinental modeller]] [[Faýl:ContinentStatistics.svg|thumb|Meýdan we ilat deňeşdirmesi]] '''Kontinent''' ({{lang-la|continens}}) — daş-töweregi suw bilen gurşalan iň iri gury ýer bölegi; oňa '''materik''' hem diýilýär. == Kontinentler == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! Kontinent / Dünýä bölegi ! Meýdan (km²) ! Gury ýer paýy ! Ilat ! Ilat paýy ! Ilatyň gürlügi |- ! [[Afroýewraziýa]] | 84 360 000 || 57 % || 5 710 000 000 || 85 % || 56.4 |- ! [[Ýewraziýa]] | 53 990 000 || 36 % || 4 510 000 000 || 71 % || 83.5 |- ! [[Aziýa]] | 43 810 000 || 29 % || 3 800 000 000 || 60 % || 86.7 |- ! [[Afrika]] | 30 370 000 || 20 % || 922 011 000 || 14 % || 29.3 |- ! [[Amerika]] | 42 330 000 || 28 % || 890 000 000 || 14 % || 20.9 |- ! [[Demirgazyk Amerika]] | 24 490 000 || 16 % || 515 000 000 || 8 % || 21.0 |- ! [[Günorta Amerika]] | 17 840 000 || 12 % || 371 000 000 || 6 % || 20.8 |- ! [[Antarktida]] | 13 720 000 || 9 % || 1 000 || 0.00002 % || 0.00007 |- ! [[Ýewropa]] | 10 180 000 || 7 % || 710 000 000 || 11 % || 69.7 |- ! [[Okeaniýa]] | 8 500 000 || 6 % || 30 000 000 || 0.5 % || 3.5 |- ! [[Awstraliýa (kontinent)|Awstraliýa]] | 7 600 000 || 5 % || 21 000 000 || 0.3 % || 2.8 |} Ähli kontinentleriň doly gury ýer meýdany 148 647 000 км², ýa-da Ýeriň meýdanynyň 29%-i (510 065 600&nbsp;km²). == Materikler == * [[Awstraliýa]] * [[Antarktida]] * [[Afrika]] * [[Ýewraziýa]] * [[Demirgazyk Amerika]] * [[Günorta Amerika]] == Dünýä bölekleri == * [[Awstraliýa]] (+ [[Okeaniýa]]) * [[Antarktida]] * [[Afrika]] * [[Ýewropa]] * [[Aziýa]] * [[Amerika]] ([[Demirgazyk Amerika]] we [[Günorta Amerika]], ýa-da [[Täze Dünýä (Amerika)|Täze Dünýä]]) == Şeýle hem serediň == * [[Dünýä bölekleri]] == Çykgytlar == * [http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/pltec/scplseqai.html Materikleriň dreýfiniň rekonstruksiýasy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207202052/http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/pltec/scplseqai.html |date=2009-02-07 }}{{ref-en}} {{Geo-stub}} [[Kategoriýa:Kontinentler]] j3pgflufpe2tqqz4rqlxnguvrm66468 0 9644 268613 221619 2026-04-23T08:18:26Z Kwamikagami 4037 268613 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Trockenklimate.png|thumb|upright=1.5|{{legend|#ffcc00|Çöller}} {{legend|#c69e00|[[Ýarym çöller]]\[[sawannalar]]}} {{legend|#65ffff|[[Arktika çöli]]}} {{legend|#eaeaff|[[Antarktika çöli]] |border=1pt solid #000000}}]] [[Faýl:ValleLuna-002.jpg|thumb|Atacama çöli]] '''Çöl''' — [[Ösümlik|florasynyň]] we [[haýwan|faunasynyň]] selçeňligi ýa-da ýoklugy bilen häsiýetlendirilýän tekiz [[geografik landşaft|landşaft]]. Çägeli, daşly, toýunsow we şor çöller bardyr. {{Geo-stub}} {{Meteo-stub}} [[Kategoriýa:Çöller]] [[Kategoriýa:Klimatik zonalar]] cj95hqfklsu8s7zs7i4jbrjaytp1mgw 268614 268613 2026-04-23T08:18:58Z Kwamikagami 4037 268614 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Trockenklimate.png|thumb|upright=1.5|{{legend|#ffcc00|Çöller}} {{legend|#c69e00|[[Ýarym çöller]]\[[sawannalar]]}} {{legend|#65ffff|[[Arktika çöli]]}} {{legend|#eaeaff|[[Antarktika çöli]] |border=1pt solid #000000}}]] '''Çöl''' — [[Ösümlik|florasynyň]] we [[haýwan|faunasynyň]] selçeňligi ýa-da ýoklugy bilen häsiýetlendirilýän tekiz [[geografik landşaft|landşaft]]. Çägeli, daşly, toýunsow we şor çöller bardyr. [[Faýl:ValleLuna-002.jpg|thumb|left|Atacama çöli]] {{Geo-stub}} {{Meteo-stub}} [[Kategoriýa:Çöller]] [[Kategoriýa:Klimatik zonalar]] j24p8pbk0w8h7w3u6uyivt49ql6nom9 0 9655 268619 221613 2026-04-23T08:20:50Z Kwamikagami 4037 268619 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Arctic Ocean.png|thumb|right]] '''Demirgazyk polýus''' — Ýeriň aýlanýan hyýaly okunyň Demirgazyk ýarymşarda ýeriň ýüzi bilen kesişýän nokady. Demirgazyk polýus [[Demirgazyk Buzly okean]]yň merkezi böleginde ýerleşýär, ol ýerde çuňluk 4000 metrden geçmeýär. Demirgazyk polýusda ýylboýy köpýyllyk güýçli pak buzlary akymyň ugruna hereket edýär. Gyşyna ortaça temperatura −40&nbsp;°C töweregi, tomsuna bolsa, esasan 0&nbsp;°C töweregi bolýar. {{Geo-stub}}{{Geology-stub}}{{Ocean-stub}}{{Glaciology-stub}}{{Meteo-stub}} [[Kategoriýa:Polýuslar]] [[Kategoriýa:Ýeriň ekstremal nokatlary]] itdxo2obj0nzff9hve1mjnynkps3x74 0 9657 268635 197418 2026-04-23T08:27:19Z Kwamikagami 4037 268635 wikitext text/x-wiki [[Faýl:World ocean map.gif|right|thumb|Okeanlaryň bölünişiniň wariantlary]] '''Okean''' ({{lang-el|Ωκεανός}}, gadymy grek hudaýy [[Okean (mifologiýa)|Okeanyň]] adyndan) — [[Dünýä okeany]]nyň bir bölegini emele getirýän iň iri suw obýekti, ol [[materik]]leriň arasynda ýerleşmek bilen, suwlaryň aýlanyş ulgamyna we beýleki spesifik aýratynlyklara eýedir. Düzümine okeanlar we [[deňiz]]ler girýän dünýä okeanynyň tutýan meýdany [[Ýer]]iň ýüzüniň 71 göterimine barabardyr. Okeanlary öwrenýän ylyma [[Okeanologiýa]] diýilýär. [[Kategoriýa:Okeanlar]] [[Kategoriýa:Okeanologiýa]] juumirx00oqoyktr5xpxld36erfvexr 0 10509 268621 198551 2026-04-23T08:21:42Z Kwamikagami 4037 268621 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Australia satellite plane.jpg|thumb|Älem giňişliginden Awstraliýa]] '''Awstraliýa''' ({{lang-la|australis}} — "günorta") — [[Ýer]]iň [[Gündogar ýarymşar|Gündogar]] we [[Günorta ýarymşar|Günorta]] ýarymşarlarynda ýerleşýän [[kontinent]]. Materigiň ähli territoriýasy [[Awstraliýa Bileleşigi]] döwletiniň esasy bölegi bolup durýar. Materik [[Awstraliýa we Okeaniýa]] [[dünýä bölegi]]ne girýär. On sekizinji asyrda britanlaryň baryp ýerleşmezinden 40 müň ýyl ozal, Awstraliýada ýerli aborigenler, ýagny ýerli halk ýaşap geçipdir. == Geografik ýerleşişi == [[Faýl:Topography_of_australia.jpg|thumb|Awstraliýanyň topografiýasy]] {{Sebitler}} [[Kategoriýa:Awstraliýanyň geografiýasy|*]] [[Kategoriýa:Kontinentler]] 4phpe4nj0dfj17tgd5om0x1su47d84u 0 11866 268637 221609 2026-04-23T08:28:36Z Kwamikagami 4037 268637 wikitext text/x-wiki [[File:Main hall ICEHOTEL Sweden.jpg|thumb|upright]] '''Çigrek''' diýip howanyň ýylylygynyň sowap pese düşmegi, howanyň we toprak üstüniň temperaturasy -00°С we ondanam pes bolmagyna, hem-de ýylyň ösüş döwründe howanyň gije-gündizki ýylylygy 00°С we pese çenli sowap üýtgemek hadysasyna aýdylýar. Ösümliklere gözegçilik işini ýylylygy söýýän ösümlikler gögerip çykandan soňra (şitiller gögerenden), gömülen üzümler açylandan soň, baglar gülländen, güýzüne bolsa, ýylylyk söýýän ösümlikleriň hasyl ýygnaýan döwrüne çenli geçirilýär. Gowşak çigrekde sowuk alýan gowaça we beýleki ösümliklere gözegçilik psihometr çeleginde 20°С we pes bolan wagty geçirilýär. Ýazuw işleri ösümlikleri çigrek zaýalanda geçirilýär: # ýaprak (guran wagty) we ýaş gök (gowşak ösýän wagty), ýapraklaryň ir wagtda dökülmegi; # gowaçanyň kökleriniň ýokarky, ortaky we aşaky gatlaklarynda; # şahasy, baldagy miweleriniň çybyk gözleri; # gül çogdumy, gunçasy, güli, sowuk degen gül täji; # miwe düwünçegi, ýetişmedik miwe ýa-da doly bişip ýetişmedik däne; # ýetişen miwäni, dänäni; # ösümligi doly sowuk urmagy. {{Meteo-stub}} [[Kategoriýa:Meteorologiýa]] dcpq5lrsvxn31kehbd18z6zsc00er7y 0 12128 268607 252981 2026-04-23T08:13:50Z Kwamikagami 4037 268607 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Top_of_Atmosphere.jpg|thumb| Ýeriň atmosfera gazlary gök tolkun uzynlyklaryny beýlekilerden has gowy ýaýradýar, şonuň üçin kosmosdan seretseň, planetamyzyň töwereginde gök halka bolýar we Ýerden seredeniňde gök asman görünýär.]] '''Atmosfera''' ( {{Lang-grc|ἀτμός}} {{Lang-grc|ἀτμός}} - "bug" we σφαῖρα - "[[sfera]]") - grawitasiýa arkaly asman jisiminiň daş-töwereginde durýan gaz gabygy. Atmosfera bilen planeta-ara giňişligiň arasynda ýiti araçäk ýoklugy sebäpli, atmosfera, adatça, onuň bilen aýlanýan asman jisiminiň töweregindäki onuň bilen bilelikde aýlanýan gaz gurşawynyň sebiti diýlip hasaplanýar. Esasan gazlardan (gaz planetalaryndan[[Planeta|) ybarat käbir planetalaryň]] atmosferasynyň galyňlygy gaty uly bolup bilýär. [[Atmosfera|Ýeriň atmosferasynda]] janly organizmleriň köpüsi dem almak üçin ulanylýan kislorod we fotosintez wagtynda [[ösümlikler]] we sianobakteriýalar tarapyndan sarp edilýän kömürturşy gazy bar. Şeýle hem, atmosfera planetany goraýjy gatlak bolup, ýaşaýjylaryny Günüňultramelewşe şöhlelerinden we meteoritlerden goraýar. [[Kategoriýa:Planetalaryň daşky örtükleri]] [[Kategoriýa:Planetologiýa]] [[Kategoriýa:Atmosfera]] {{Astro-stub}} {{Meteo-stub}} cg8h5yz5d2ycbtwkl3ql02rxbumle3g 0 12408 268636 264968 2026-04-23T08:28:14Z Kwamikagami 4037 268636 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Thunder_lightning_Garajau_Madeira_289985700.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Thunder_lightning_Garajau_Madeira_289985700.jpg/237px-Thunder_lightning_Garajau_Madeira_289985700.jpg|thumb| Madeiranyň golaýynda ýyldyrym çakdy]] '''Howa maglumaty,''' ýa-da ýönekeý '''howa''', belli bir pursatda atmosferanyň ýaşaýyş we adam işjeňligine edýän täsirini göz öňünde tutup, ýagdaýdyr. Käwagt ''hawalaryň'' köplük görnüşinde ulanylýar. Howa düşünjesi, adatça, uzak möhletli howa üýtgemelerine däl-de, atmosferadaky gysga möhletli üýtgeşmelere degişlidir. Görünmek, bulutlylyk, çyglylyk, ýagyş, temperatura we ýel şertleri ýaly asmanyň dürli aýratynlyklaryna degişlidir.<ref>''[http://www.mgm.gov.tr/files/iklim/klimatoloji1.pdf Klimatoloji] {{Webarchive}}, s.3, Erişim tarihi 31 Mayıs 2013''</ref> == Howanyň çaklamalary we hasabatlary == Belli bir sebitdäki häzirki howa, degişli meteorologiýa edaralary tarapyndan [[Howa maglumaty|howa hasabaty]] we geljekde garaşylýan şertler [[howa maglumaty]] görnüşinde çap edilýär. == Şeýle-de seret == * [[Howa]] == Çeşmeler == [[Kategoriýa:Howa ýagdaýy]] 86ojbiarsgn8mw4sujiti7q3uo5nvzs 0 13787 268638 263923 2026-04-23T08:29:26Z Kwamikagami 4037 268638 wikitext text/x-wiki [[File:Michael Melgar LiquidArt resize droplet.jpg|thumb|upright|]] [[Faýl:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|Ýer ýüzüniň 71 %-i suw bilen örtülendir]] '''Suw''' ([[hidrogen]] [[oksidler|oksidi]]) — [[binar birleşme|binar]] [[organiki däl madda|organiki däl birleşme]], [[himiki formula]]sy Н₂O. Suwuň [[molekula]]sy öz aralarynda [[kowalent baglanyşyk]] bilen birleşýän iki sany [[hidrogen]] we bir sany [[kislorod]] atomyndan ybaratdyr. Ol [[standart şertler|adaty şertlerde]] dury [[suwuklyk]] bolup durýar, onuň [[reňk]]i (kiçi [[göwrüm]]de), [[ys]]y we [[tagam]]y bolmaýar. Onuň [[gaty jisim|gaty]] [[agregat ýagdaý|ýagdaýy]] [[buz]], [[gar]] ýa-da [[gyraw]] diýlip, [[gaz]] görnüşli ýagdaýy bolsa, suw [[bug]]y diýlip atlandyrylýar. Suw [[suwuk kristallar|suwuk kristal]] görnüşinde hem bolup bilýär ([[gidrofillik|gidrofil]] ýerlerde) [[Ýer]] ýüzüniň 71 %-ini (361,13 mln km²) suw ([[okean]]lar, [[deňiz]]ler, [[köl]]ler, [[derýa]]lar, buzlar) gaplap alýar. Ýerdäki suwuň takmynan 96,5 %-i okeanlarda ýerleşýär, dünýädäki suw zapasynyň 1,7 %-ini ýerasty suwlar, ýene 1,7 %-ini [[Antarktida]]nyň we [[Grenlandiýa]]nyň buzluklary we buzly örtükleri, uly bolmadyk bölegini derýalardaky, köllerdäki we [[batgalyk]]lardaky suwlar we 0,001 %-ini bulutlardaky suwlar emele getirýär. Ýerdäki suwlaryň uly bölegi şor bolmak bilen, ol [[oba hojalygy]] we agyz suwy üçin ýaramsyzdyr. [[Süýji suw]]uň paýy 2,5 % çemesi bolup, onuň hem 98,8 %-i buzluklarda we [[ýerasty suwlar]]da ýerleşýär. Tutuş süýji suwuň 0,3 %-e golaýy derýalarda, köllerde we [[atmosfera]]da saklanýar, ondan hem az bölegi (0,003 %) bolsa, janly organizmlerde ýerleşýär. Ol oňat [[kowalent baglanyşyk|güýçli polýar]] [[erediji]] bolup durýar. Tebigy şertlerde hemişe özünde erän maddalary ([[duzlar]], [[gaz]]lar) saklaýar. Suw Ýeriň ýüzünde [[ýaşaýyş|ýaşaýşyň]] döremeginde we dowam etdirilmeginde, [[ýaşaýyş|janly organizmleriň]] himiki gurluşynda, [[klimat]]yň we [[howa ýagdaýy|howanyň]] formirlenmeginde uly ähmiýete eýedir. Ol [[Ýer]] planetasynda ähli janly jandarlar üçin iň möhüm madda bolup durýar. ===[[Suw]] tebigy ýagdaýda=== Suw – ýaşaýan palanetamyzda iň köp ýaýran organiki däl birleşme bolup, tebigatda suwuk, gaty, gaz halynda saklanýar. Suw ähli ýaşaýyş hadysalarynyň esasydyr, fotosintez hadysasynda kislorodyň ýeke-täk çeşmesidir. Suw diňe bir suw toplumlarynda däl-de, howanyň we topragyň, ähli janly-jandarlaryň düzüminde, umuman, biosferanyň ähli çäklerinde saklanýar. Janly organizmler özleriniň biomassasynda 80-90%-e çenli suwy saklaýar we onuň 10-20%-iniň ýitirilmegi ölüm howpuny abandyrýar. Tebigy ýagdaýda suw hiç haçan goşyndysyz bolmaýar. Onda ergin halynda dürli gazlar we duzlar, gaýmalaşýan gaty bölejikler saklanýar. 1 litr süýji suwuň düzüminde 1 grama çenli duzlar bolýar. == Goşmaça okamak üçin == * [http://n-t.ru/ri/kl/vz.htm Л.Кульский, В.Даль, Л.Ленчина. Вода: знакомая и загадочная] * [http://www.membrana.ru/particle/13641 Мембрана: Впервые созданы пятиугольные кристаллы льда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714190227/http://www.membrana.ru/particle/13641 |date=2014-07-14 }} == Salgylanmalar == * [http://portal.tpu.ru/SHARED/n/NNG/study/Tab/LecXim.pdf Вода как химическое соединение] === Salgylanmak üçin materiallar === * [http://twt.mpei.ac.ru/ochkov/WSPHB/index.html Теплофизические свойства воды и водяного пара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917013533/http://twt.mpei.ac.ru/ochkov/WSPHB/index.html |date=2008-09-17 }} * [http://www.lsbu.ac.uk/water/phase.html Диаграмма фазовых состояний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173403/http://www.lsbu.ac.uk/water/phase.html |date=2016-03-03 }}{{ref-en}} * [http://nospe.ucoz.ru/index/0-86 Основы геологии] Геологическая работа текучих вод === Makalalar === * [http://www.priroda.su/item/324 Водные ресурсы России и мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423080635/http://www.priroda.su/item/324 |date=2015-04-23 }} {{Bot|Harej}} {{Hydrology-stub}} {{Phys-stub}} {{Chem-stub}} {{Geology-stub}} [[Kategoriýa:Suw| ]] [[Kategoriýa:Eredijiler]] [[Kategoriýa:Gidrologiýa|*]] [[Kategoriýa:Suwuklyk]] [[Kategoriýa:Kislotalar]] [[Kategoriýa:Esaslar]] [[Kategoriýa:Wodorod birleşmeleri]] [[Kategoriýa:Oksidler]] [[Kategoriýa:Kislorod birleşmeleri]] it2we9lu6bavvr11p6639jelca1yoxa 0 13843 268611 221610 2026-04-23T08:17:01Z Kwamikagami 4037 268611 wikitext text/x-wiki [[Faýl:22 Regen ubt.jpeg|thumb|Ýagyş]] [[Faýl:Double-alaskan-rainbow.jpg|thumb|[[Alýaska]]da älemgoşar]] '''Ýagyş''' — [[bulut]]lardan ýagýan, ortaça [[diametr]]i 0,5 we 6–7&nbsp;mm bolan suwuklyk [[damja]]lary görnüşindäki [[atmosfera ygaly]]. Iň kiçi diametrli damjaly suwuk ygala [[çisňi]] diýilýär. Diametri 6–7&nbsp;mm uly bolan damjalar bulutlardan aşak gaýdyş prosesinde maýdajyk damjalara bölünýär, şol sebäpli iň güýçli çabgada hem damjalaryň diametri 6–7&nbsp;mm uly bolmaýar. Ýagşyň güýçliligi 0,25&nbsp;mm/sag (çisňeýän ýagyş) bilen 100&nbsp;mm/sag (güýçli çabga) aralygynda bolup bilýär. {{Meteo-stub}} [[Kategoriýa:Ýagyşlar]] 4hm85m7okdxzax4br9lwlcbyqhlnsv2 0 13900 268634 256802 2026-04-23T08:26:53Z Kwamikagami 4037 268634 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Destructive plate margin.png|thumb|[[Stratowulkan]]yň emele gelmegine eltýän mehanizm]] [[Faýl:Submarine Eruption-numbers.svg|thumb|[[Suwasty wulkan]]]] '''Wulkanlar''' — [[ýer gabygy]]nyň ýa-da başga bir planetanyň gabygynyň ýüzünde döreýän [[geologiýa|geologik]] emele gelmeler bolup, olarda [[magma]] ýeriň ýüzüne çykýar we [[lawa]]lary, [[wulkan gazlary]]ny, daşlary ([[wulkan bombasy|wulkan bombalaryny]]) we [[piroklastik akym]]lary emele getirýär. "Wulkan" diýen söz gadymy rimlileriň [[ot]] hudaýy bolan [[Wulkan ( Wulkanlary öwrenýän [[ylym|ylma]] [[wulkanologiýa]], [[geomorfologiýa]] diýilýär. Wulkanlar formasy ([[galkan görnüşli wulkan|galkan görnüşliler]], [[stratowulkan]]lar, şlak konuslar, gümmez şekilliler), işjeňligi (hereket edýän, ukudaky, sönen), ýerleşişi (ýerüsti, [[suwasty wulkan|suwasty]], buzasty) we ş.m. boýunça klassifisirlenýär. [[Kategoriýa:Plitalaryň tektonikasy]] [[Kategoriýa:Geologik prosesler]] [[Kategoriýa:Wulkanlar]] [[Kategoriýa:Wulkanik relýef formalary]] [[Kategoriýa:Ot çeşmeleri]] {{Geology-stub}}{{Volcano-stub}} gtv1rl5t8ckkpitii9gn2mh8ssrim5a 0 13957 268602 244336 2026-04-23T08:09:51Z Kwamikagami 4037 268602 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Звёздное небо в Альпах.jpg|thumb|[[Alplar|Alp daglarynda]] ýyldyzly asman, [[Şweýsariýa]]]] '''Ýyldyz''' — jümmüşinde termoýadro sinteziniň reaksiýalary bolup geçýän (ýa-da öň bolup geçen), öz grawitasiýasynyň güýji bilen saklanýan, [[ýagtylyk]] goýberýän massiw [[gaz]] şary. [[Ýer]]e iň ýakyn ýyldyz [[Gün (ýyldyz)|Gün]] bolup, ol G [[spektral klas]]ynyň adaty wekilidir. Ýyldyzlar [[grawitasiýa|grawitasion]] gysylmanyň netijesinde gaz-tozan gurşawyndan (esasan, [[wodorod]] bilen [[geliý|geliden]]) emele gelýärler. Ýyldyzlaryň jümmüşindäki maddalaryň temperaturasy million [[kelwin]], ýüzündäki maddalaryň temperaturasy bolsa, müň kelwin bilen ölçelýär. Ýyldyzlaryň aglaba köpüsiniň energiýasy içerki oblastlarda wodorodyň geliýe öwrülmeginiň ýokary temperaturadaky [[termoýadro reaksiýasy|termoýadro reaksiýalarynyň]] netijesinde bölünip çykýar. Ýyldyzlar ýygy-ýygydan [[Fiziki kosmologiýa|Älem-jahanyň]] esasy jisimleri diýlip atlandyrylýarlar, sebäbi olar tebigatdaky ýagtylyk ýaýradýan maddalaryň esasy massasyny özlerinde saklaýarlar. Ýene bir bellärlikli mesele hem, ýyldyzlaryň otrisatel [[ýylylyk sygymy]] bardyr. [[Faýl:Starsinthesky.jpg|thumb|250px|[[Uly Magellan Buludy]]nda ýyldyzlaryň emele gelýän oblasty]] Güne iň ýakyn ýyldyz [[Sentawr proksimasy]] bolup durýar. Ol [[Gün ulgamy]]nyň merkezinden {{nobr|4,2 [[ýagtylyk ýyly]]}} ({{nobr|4,2 ýgt. ýyly}} = {{nobr|39 Pm}} = {{nobr|39 trillion km}} = {{nobr|3,9{{e|13}} km}}) uzaklykda ýerleşýär. [[Ýönekeý göz]] bilen seredilende (gowy görüş ýitiliginde) asmanda her ýarym şarda 3000 sanydan, jemi 6000 töweregi ýyldyz görmek bolýar. Ýerden görünýän ähli ýyldyzlar (şol sanda iň kuwwatly teleskoplar bilen görülýänler) galaktikalaryň [[ýerli topar]]ynda ýerleşýär. == Şeýle hem == * [[Iň ýakyn ýyldyzlaryň sanawy]] == Salgylanmalar == * [http://www.astronet.ru/db/map/ Ýyldyzly asmanyň kartasy] * [http://www.u-tube.ru/pages/video/3576/ Наглядная демонстрация размеров звёзд в отношении к планетам Солнечной системы] * [http://lenta.ru/news/2011/07/08/stars/ Сверхновые запылили молодую Вселенную] ''Лента.ру'', 8 июля 2011 [[Kategoriýa:Astronomik obýektler]] [[Kategoriýa:Astrofizika]] [[Kategoriýa:Ýyldyzlar| ]] [[Kategoriýa:Ýyldyz astronomiýasy]] 90q3med8hqnpubggdbbtldcqn6zt61t 0 15675 268625 208220 2026-04-23T08:24:32Z Kwamikagami 4037 268625 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Santiago, vista hacia el Sureste (9417568385).jpg|right||thumb|''Santiago de Chile'']] '''Santiýago de Çile''' (isp. ''Santiago de Chile'') — [[Çili]]ýanyň [[paýtagt]]y. [[Şäher]]iň tutýan meýdany — 837,89 [[kwadrat kilometr|km²]]. == Daşarky çykgytlar == {{Commonscat|Santiago de Chile}} * [https://en.wikivoyage.org/wiki/Santiago_de_Chile#Q2887 ''Santiago de Chile'' in Wikivoyage] (en) [[Kategoriýa:Çili]] [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] aiadoyy4c3jfw97qwjpxfw77ovgrjlo 0 17056 268605 210766 2026-04-23T08:12:17Z Kwamikagami 4037 268605 wikitext text/x-wiki [[Image:Heliocentric.jpg|thumb|[[Andreas Sellarius|Andreas Sellariusyň]] ''Harmonia Macrocosmica'' (1708) atly eserindäki "Kopernigiň älem baradaky taglymatyny" janlandyrmasy.]] '''Kopernigiň Älem baradaky taglymaty''', [[Nikolaý Kopernik|Nikolaý Kopernig]]iň älemiň gurluşy barada işläp düzen nukdaýnazarydyr. Kopernik bu barada 1543-nji ýylda çapdan çykan "''Asman sferasynyň aýlanmasy barada''" atly kitabynda ýazýar. Bu taglymata geliosentrik sistema diýilýär. == Esaslary == # Dünýäniň merkezinde [[Ýer]] dälde [[Gün (ýyldyz)|Gün]] (grekçe gelios) ýerleşýär; # Şar şekilli Ýer we oňa meňzeş hemme planetalar Günüň daşynda bir ugurda we öz [[Diametr|diametrleriniň]] biriniň daşyndan aýlanýarlar; #[[Planeta|Planetalaryň]] Günüň daşyndaky ýollary (planetalaryň orbitalary) halka şekillidir; # Planetalaryň hereketleriniň tizligi hemişelikdir, ýagny planetalaryň hereketi deňölçeglidir, orbita Güne ýakyn boldugyça planetanyň orbita boýunça hereketiniň çyzykly tizligi uludyr. Bulardanam daşary, Kopernik [[Aý (hemra)|Aý]] Ýeriň daşyndan aýlanýar we hemra hökmünde Ýer bilen bilelikde Günüň daşyndan aýlanýar diýip hasaplapdyr. == Çeşme == M.A.Annamanow, H.Meläýew. [[Astronomiýa]]. [[Türkmenistanyň ýokary okuw mekdepleri|Ýokary okuw mekdepleri]]niň talyplary üçin okuw gollanmasy. – A.: [[Türkmen döwlet neşirýat gullugy]], 2010. [[Kategoriýa:Astronomiýa]] bjkk7kt1xo9f2tsbcxaxzx1dedes261 0 17591 268624 210217 2026-04-23T08:24:09Z Kwamikagami 4037 268624 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Metro de Medellín, Colombia.jpg|thumb|]] '''Medellín''' ({{lang-es|Ciudad de Medellín}}) -[[Kolumbiýa|Kolumbiya]]nyň ululygy boýunça ikinji şäheri. [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] oxqbnw75m034cpxe0h7k1adirtiajjy 0 17711 268610 262795 2026-04-23T08:16:09Z Kwamikagami 4037 268610 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Venice ast sm.jpg|thumb|right|Astrologik sagat. [[Wenesiýa]].]] '''Astrologiýa''' ( [[grekçe:]] [[astḗr]] - "ýyldyz" we [[lógos]] - "bellik") astronomiki hadysalar bilen adamzat dünýäsinde wakalaryň arasynda baglanyşyk bar diýen ynançlar toplumydyr. Günbatarda astrologiýa, esasan, şahsyýetiň stiliniň we ýaşaýşynyň [[Gün ulgamy|Gün]], [[Aý (hemra)|Aý]] we beýleki asman jisimleriniň dünýä inen wagtyna baglydygyny öňe sürýän zodiak alamatlar ulgamyndan durýar. [[Hindi]], [[Hytaý]] we Maýa ýaly dürli medeniýetlerde astronomiki hadysalaryň ýerdäki wakalara möhüm täsir edýändigi aýdylýar. [[Kategoriýa:Astrologiýa]] [[Kategoriýa:Astronomiýa ownuk makalalar]] [[Kategoriýa:Astronomiýa ownuk makalar]] [[Kategoriýa:Astronomiýanyň bölümleri]] 59aghcyn5otjvlz15lhyotaq17q47dg 0 17870 268631 211560 2026-04-23T08:25:43Z Kwamikagami 4037 268631 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Montaje Cartagena, Colombia.jpg|thumb|]] '''Karfagen''' ({{lang-es|Ciudad de Cartagena}}) -[[Kolumbiýa|Kolumbiya]]nyň ululygy boýunça ikinji şäheri. [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] pct9iz67cq7sfhy8jwpb4ba4ox59jmj 0 17875 268630 211578 2026-04-23T08:25:32Z Kwamikagami 4037 268630 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Panoramic view Cali, Col.jpg|thumb|upright=1.5|]] '''Kali''' ({{lang-es|Ciudad de Cali}}) -[[Kolumbiýa|Kolumbiya]]nyň ululygy boýunça ikinji şäheri. [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] lf3x4fidtgzmcfpu1ybwa9kz3zbr4b6 0 17919 268632 211856 2026-04-23T08:25:54Z Kwamikagami 4037 268632 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Skyline Pereira.jpg|thumb|]] '''Pereira''' ({{lang-es|Ciudad de Pereira}}) -[[Kolumbiýa|Kolumbiya]]nyň ululygy boýunça ikinji şäheri. [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] 4fedqn6xx3wf5r1pgji5ni7pgygjtqt 0 17920 268627 211857 2026-04-23T08:24:57Z Kwamikagami 4037 268627 wikitext text/x-wiki [[Faýl:CIUDAD MILAGRO.jpg|thumb|]] '''Armenia''' ({{lang-es|Ciudad de Armenia}}) -[[Kolumbiýa|Kolumbiya]]nyň ululygy boýunça ikinji şäheri. [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] 3z7dl1fi0gz3j0s3e8zdbylow0g1vbr 0 21247 268606 259702 2026-04-23T08:12:35Z Kwamikagami 4037 268606 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Soyuz TMA-9 launch.jpg|thumb|upright|Raketa uçurylmagy.(Soyuz TMA-9)]] '''Raketa''' – ýörite raketa ýangyjy (işleýän beden) ýakylanda emele gelen güýjüň täsiri astynda hereket edýän uçýan enjam. Raketa ýangyjynyň görnüşine görä gaty ýangyç we suwuk ýangyç görnüşlerine bölünýär. Dolandyrylýan we gözegçiliksiz görnüşler bar. Dolandyryp bolýan uçýan wagty ugruny (traýektoriýa) üýtgedip biler. Bir basgançakly we köp basgançakly raketalar bar. Köp basgançakly raketa ätiýaçlyk ýangyç, hereketlendiriji bölümi, ýangyç üpjünçiligi ulgamy, dolandyryş edaralary, enjamlar we ş.m. bolan raketadan ybarat. Raketanyň belli bir etapda uçurylmagyny üpjün edýär. Ýangyç üpjünçiligi tükenende, birinji etap uçmagy dowam etdirjek Roketanyň beýleki tapgyrlaryndan aýrylar. Raketanyň başlangyç (başlangyç) massasy birnäçe müň tonna çenli bolup biler. Harby işde raketa wekosmonawtikada ulanylýar . Raketa ýörite uçarlardan uçuryldy. Raketa harby maksatlar, kosmos, it işlerinde we ykdysady maksatlar üçin ulanylýar. Kosmos raketalarynyň döredilmegi rus alymlary K.E.Siolkowskiý, N.I.Kibalçiç, FL Sander, W.P.Ptuşko, S.P.Korolýow, daşary ýurtly alymlar R. Goddard, G. Obert we başgalar bilen baglanyşykly. ==Salgylanmalar== * [http://ast.faa.gov/ FAA Office of Commercial Space Transportation] * [http://www.nasa.gov/ National Aeronautics and Space Administration (NASA)] * [http://www.nar.org/ National Association of Rocketry (US)] * [http://www.tripoli.org/ Tripoli Rocketry Association] * [http://www.acema.com.ar/ Asoc. Coheteria Experimental y Modelista de Argentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027001020/http://acema.com.ar/ |date=2020-10-27 }} * [http://www.ukra.org.uk/ United Kingdom Rocketry Association] * [http://www.modellraketen.org/ IMR – German/Austrian/Swiss Rocketry Association] * [http://www.canadianrocketry.org/ Canadian Association of Rocketry] * [http://www.isro.gov.in/ Indian Space Research Organisation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014074354/https://www.isro.gov.in/ |date=2019-10-14 }} * [[Encyclopedia Astronautica]] – [https://web.archive.org/web/20040514103554/http://www.astronautix.com/lvs/ Rocket and Missile Alphabetical Index] * [http://www.braeunig.us/space/index.htm Rocket and Space Technology] * Gunter's Space Page – [http://space.skyrocket.de/ Complete Rocket and Missile Lists] * [https://web.archive.org/web/20070521025308/http://www.pwrengineering.com/data.htm Rocketdyne Technical Articles] * [https://web.archive.org/web/20080820201246/http://www.relativitycalculator.com/rocket_equations.shtml Relativity Calculator – Learn Tsiolkovsky's rocket equations] [[Kategoriýa:Astronomiýa]] cnwpzwdozsq3l7s8s02nmubosn84bud